Bài ký về lầu Liên Phương
Ở quận Ngô (vùng Tô Châu ngày nay) có một nhà giàu họ Tiết. Đầu niên hiệu Chí Chính (niên hiệu vua Thuận Đế nhà Nguyên, 1341–1368), ông sống ngoài cửa Xương Hạp (một cửa thành Tô Châu), làm nghề bán gạo. Ông có hai người con gái, chị tên Lan Anh, em tên Huệ Anh, đều thông minh, xinh đẹp, biết làm thơ phú. Ông bèn dựng một ngôi lầu sau nhà cho hai con ở, đặt tên là lầu “Lan Huệ Liên Phương” (lầu hai đóa lan, huệ cùng tỏa hương).
Vừa lúc nhà sư Tuyết Song ở chùa Thừa Thiên giỏi vẽ lan, huệ bằng mực nước, ông bèn quét vôi trắng bốn vách, mời sư vẽ lên đó. Ai bước lên lầu cũng thấy dịu dàng như bước vào căn phòng đầy gió xuân. Hai cô ngày đêm ngâm vịnh trong lầu không ngớt, làm được mấy trăm bài thơ, gọi là tập “Liên Phương”, những người ưa chuyện lạ thường truyền nhau đọc.
Bấy giờ Dương Thiết Nhai người Cối Kê làm bài “Trúc chi khúc” (một thể ca dao miền nam, lời giản dị, hay tả phong tục và tình yêu) về Tây Hồ, có hơn trăm người họa theo, được khắc ván in bán ở các hiệu sách. Hai cô thấy vậy, cười nói: “Tây Hồ có ‘Trúc chi khúc’, lẽ nào riêng đất Đông Ngô lại không có ‘Trúc chi khúc’ sao?” Rồi phỏng theo thể ấy, làm mười chương “Trúc chi khúc” về Tô Đài (đài Cô Tô ở Tô Châu), rằng:
Trên đài Cô Tô trăng tròn vằng vặc, dưới đài Cô Tô nước chảy róc rách.
Trăng lặn phía tây còn có lúc mọc lại, nước chảy về đông bao giờ mới quay về?
Trong cung Quán Oa (cung vua Ngô Phù Sai dựng cho Tây Thi) nay hươu nai dạo chơi, Tây Thi đã đi thuyền lênh đênh trên Ngũ Hồ (tương truyền nàng theo Phạm Lãi đi ẩn trên Năm hồ).
Hồn thơm xương ngọc rồi về đâu? Chẳng bằng nàng Chân Nương (một ca kỹ đời Đường) được chôn ở núi Hổ Khâu.
Trên núi Hổ Khâu tháp cao từng từng lớp lớp, đêm vắng thấy rõ ngọn đèn thờ Phật.
Hẹn bạn cùng lên chùa thắp hương, tự tháo trâm vòng của mình cúng cho sư núi.
Trước cửa đậu thuyền đi muôn dặm của Đông Ngô, quạ kêu trăng lặn, mặt nước như khói.
Chuông chùa Hàn Sơn ngân sớm, lửa thuyền chài và cây phong bên sông làm khách trằn trọc khó ngủ.
Quýt vàng núi Động Đình (núi trong hồ Thái Hồ) vàng ươm to ba tấc, cá bạc Lạp Trạch (tên khác của vùng Thái Hồ) dài một thước.
Món ngon miền đông nam ít người biết, của quý như ngọc chẳng có đường dâng vào Thượng phương (nơi lo đồ dùng, đồ ăn cho vua).
Mầm lau đâm chồi, hoa xoan nở, mà chưa thấy cá nóc, cá đù vàng về.
Sáng dậy mùi tanh lan khắp phố chợ, thì ra chàng từ cửa biển buôn đồ tươi trở về.
Liễu xanh xanh rồi liễu lại vàng, xanh vàng đổi màu là năm tháng trôi qua.
Thiếp như tơ liễu dễ héo hon, chàng như bông liễu bay quá lông bông.
Chim phỉ thúy từng đôi bay chẳng cần gọi, uyên ương ngủ có đôi nào từng lẻ bóng!
Ghét thay dòng nước dưới cầu Bảo Đái, nửa chảy vào sông Ngô Giang, nửa chảy vào Thái Hồ (ví đôi lứa phải chia lìa).
Búi tóc kiểu phượng xanh hơn mây, lược ngà hình chữ bát trắng như bạc.
Tựa nghiêng cửa son ngóng đầu đứng đợi, kẻ qua người lại biết bao người đứt ruột.
Lầu cao trăm thước tựa trời xanh, lan can uốn khúc nối liền bình phong vẽ.
Nhà em tự có khúc hát Tô Đài, chẳng cần đến Tây Hồ hát khúc hái sen.
Những bài khác của hai cô cũng hay ngang thế, tài năng ra sao có thể biết được. Thiết Nhai xem bản thảo, tự tay viết hai bài thơ vào cuối, rằng:
Đất Cẩm Giang chỉ nói đến giấy Tiết Đào (Tiết Đào là nữ thi sĩ đời Đường ở Thành Đô, chế ra loại giấy viết thơ nổi tiếng), nay quận Ngô lại truyền những bài thơ của Lan, Huệ.
Văn chương phong nhã vốn có nguồn gốc, như ngọc xâu chuỗi, như hai nửa ngọc bích ghép lại (ví hai chị em cùng tài giỏi), rực sáng tiệc hoa.
Chị em tài ngang nhau, khó phân hơn kém, đều có tiếng, “Anh Anh” quả chẳng chịu thua “Quỳnh Quỳnh” (tên một người con gái tài sắc thời trước) (?).
Hãy đem những câu thơ đầy gió xuân dưới ngòi bút, phổ thành tiếng đàn trên dây đàn tranh ngọc.
Từ đó tiếng tăm vang xa gần, ai cũng cho rằng Ban Cơ (Ban Chiêu, nữ sử gia đời Hán), Thái Nữ (Thái Diễm, nữ thi sĩ cuối đời Hán) tái sinh, còn từ Dị An (nữ từ nhân Lý Thanh Chiếu đời Tống), Thục Chân (nữ thi sĩ Chu Thục Chân đời Tống) trở xuống thì chẳng đáng kể. Lầu ấy nhìn xuống con sông đào của nhà nước, thuyền bè đều qua lại dưới đó.
Ở Côn Sơn có chàng họ Trịnh, cũng thuộc dòng họ lớn, cha chàng vốn thân thiết với ông Tiết, nên sai chàng đến quận buôn bán. Đến nơi, chàng đậu thuyền dưới lầu, nương nhờ nhà họ Tiết làm chủ. Ông Tiết vì nể cha chàng, đối đãi chàng như con cháu nhà thân thích, qua lại không chút cách ngăn.
Chàng tuổi còn trẻ, phong thái ôn hòa, tính tình tuấn nhã. Mùa hè chàng tắm ở đầu thuyền, hai cô nhìn trộm qua khe cửa sổ, ném xuống một đôi quả vải. Chàng tuy hiểu ý, nhưng ngẩng nhìn mái cong nhà cao chất ngất như lẫn vào trời mây, nếu thân không có cánh thì chẳng thể nào lên được.
Rồi đêm khuya, tiếng đồng hồ nước đã lặng, trăng lặn, sông Ngân nghiêng, muôn tiếng đều im, chàng đứng nhón chân bên mạn thuyền như đang chờ đợi điều gì. Bỗng nghe cửa sổ lầu kẹt mở, chàng vừa ngoảnh nhìn thì hai cô đã dùng dây đu bằng nhung thả một chiếc giỏ tre xuống trước mặt, chàng bèn ngồi vào đó mà lên. Gặp nhau rồi, vui quá không nói nên lời, dắt nhau vào phòng ngủ, thỏa hết tình quyến luyến. Cô chị đọc ngay một bài thơ tặng chàng rằng:
Thềm ngọc lan can chạm, hai cành hoa, gặp nhau đúng lúc hoa còn chưa nở.
Dáng xinh chưa quen chịu gió mưa, xin dặn Đông quân (thần mùa xuân, ở đây chỉ chàng trai) khéo giữ gìn.
Cô em cũng ngâm rằng:
Hương vòng tàn khói, bóng nến thấp dần, bình phong đầu gối lay động, sừng tê chặn màn rung rinh.
Phong lưu chẳng khác cá lội trong nước, vừa sang phía đông lại hướng sang tây.
Đến sáng, chàng lại ngồi giỏ mà xuống, từ đó không đêm nào không gặp nhau. Hai cô ngâm vịnh rất nhiều, không thể ghi hết. Chàng thẹn vì không có gì đáp lại, một đêm thấy trên án có giấy ngọc diệp ở Diệm Khê (loại giấy quý), bèn chấm bút đề một bài thơ lên đó rằng:
Lạc bước lên tận đỉnh núi Bồng Lai (núi tiên), hoa phù dung, hoa thược dược nở hai bên.
Thân này được như cánh bướm trộm hương, mỗi ngày dạo chơi trong khóm hoa mấy bận.
Hai cô được thơ, mừng lắm, cất vào rương. Rồi lúc lên giường, chàng lại đòi hai cô ngâm thơ. Cô chị liền xướng rằng:
Trên cành liền cành, hoa chung một cuống; ngọc sáng vô giá, ngọc trắng không tì vết.
Cô em nối tiếp rằng:
Kết duyên may gặp được Tiêu Sử (người thổi tiêu giỏi thời Xuân Thu, lấy công chúa Lộng Ngọc rồi cùng thành tiên), chẳng như kẻ nhân hứng đi thăm nhà họ Đới rồi hết hứng lại quay về (điển Vương Tử Do đêm tuyết đi thuyền thăm Đới An Đạo, đến cửa thì quay về).
Cô chị lại nối rằng:
Bít tất lụa vương bụi (như dáng đi nhẹ nhàng của thần nữ sông Lạc), hồn phách chơi vơi; trâm ngọc rơi trên gối, tóc mai rối bời (?).
Cô em kết lại rằng:
Mai kia dù lộ tin xuân (chuyện tình riêng), cũng chẳng hối hận một niệm lầm lỡ đêm nay.
Thế là thành trọn một bài luật thi (thể thơ tám câu có niêm luật chặt chẽ). Lại một đêm, quá nửa đêm, chàng bỗng buồn bã nói: “Ta vốn là kẻ đất khách, nương thân nơi cửa nhà này; chuyện hôm nay, thân phụ hai nàng không hề hay biết. Một mai việc vỡ lở, ân tình bị ngăn cách, thì e chiếc gương của công chúa Lạc Xương từ đây chia đôi mãi (điển vợ chồng bẻ gương chia mỗi người một nửa làm tin khi ly tán); còn đôi kiếm Diên Bình chẳng biết bao giờ mới hợp lại (điển đôi kiếm báu thất lạc, sau cùng hóa rồng gặp nhau ở bến Diên Bình).” Nói rồi nghẹn ngào rơi lệ.
Hai cô nói: “Thiếp quê mùa kém cỏi, tự biết rất rõ. Ở lâu trong khuê phòng, cũng hơi thông kinh sử, chẳng phải không biết khoét vách nhìn trộm nhau là đáng xấu hổ, ngọc cất trong hộp chờ người đến hỏi là điều tốt đẹp. Song trăng thu hoa xuân, mỗi lần thấy trôi qua uổng phí lại đau lòng; tình như mây, tính như nước, nên không tự giữ được mình. Trước đây thiếp như cô gái nhà bên trèo tường nhìn trộm Tống Ngọc (văn sĩ nước Sở, nổi tiếng đẹp trai), tự dâng viên ngọc của Biện Hòa (điển người nước Sở dâng ngọc quý). Cảm ơn chàng không chê bỏ, đoái thương mà chiều theo; tuy sáu lễ cưới hỏi chưa làm, nhưng tin rằng một lời đã định. Đang muốn cùng vui chăn gối, mãi mãi hầu hạ khăn áo cho chàng, sao chàng bỗng nói ra lời ấy, tự sinh nghi ngại? Chàng Trịnh ơi, chàng Trịnh ơi, thiếp tuy là phận gái, nhưng đã tính kỹ rồi! Mai kia việc kín bị lộ, cha mẹ trách mắng, nếu chiều theo lời thiếp xin thì trọn đời thiếp làm vợ nâng khăn sửa túi ở nhà chàng; nếu không được như ý, thì chàng hãy tìm thiếp dưới suối vàng, quyết không bước vào cửa nhà ai khác.”
Một hôm, ông Tiết lên lầu, tìm thấy trong rương những bài thơ chàng làm, vô cùng kinh hãi. Nhưng việc đã đến nước này, không biết làm sao được, lại thấy chàng cũng là thiếu niên tuấn tú, nhà cửa cũng môn đăng hộ đối, ông bèn viết thư gửi cha chàng, bày tỏ ý mình. Cha chàng ưng thuận như lời xin. Ông bèn nhờ bà mối nối mối thân giữa hai họ, làm lễ hỏi tên, lễ nạp lễ vật, cho chàng ở rể. Bấy giờ chàng hai mươi hai tuổi, cô chị hai mươi tuổi, cô em mười tám tuổi. Người đất Ngô phần nhiều biết chuyện này, có người truyền lại thành một giai thoại để ghi chép (?).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video