Thiên 7 — Chuyện tìm người ở ẩn núi Thiên Thai

 Ghi chép chuyến đi tìm người ẩn cư ở núi Thiên Thai

 Từ Dật, người đất Thai (tức Thai Châu, nay thuộc Chiết Giang), đọc qua được ít sách sử. Vào ngày Tết Đoan Ngọ (mồng năm tháng năm âm lịch), anh vào núi Thiên Thai (?) hái thuốc. Mấy người đi cùng ngại đường hiểm trở nên quay về giữa chừng. Chỉ có Dật mê cảnh núi sáng nước trong, cây cối rợp bóng, nên cứ đi tới mãi không dừng. Anh vừa đi vừa ngâm bài phú của Tôn Hưng Công (tức Tôn Xước, văn nhân đời Đông Tấn, tác giả bài phú "Chơi núi Thiên Thai"), rồi khen cái hay của nó: "'Núi Xích Thành vọt lên như dựng cột mốc, thác nước tuôn chảy như vạch đường ranh giới', quả thật không phải lời nói suông."

 Đi thêm mấy dặm nữa thì mặt trời đã xế trên đỉnh núi, chim bay về rừng. Đi tới thì không biết dừng chân ở đâu, quay lại thì không kịp về nữa. Đang lúc phân vân, bỗng thấy trong khe nước có một cái gáo bầu lớn trôi ra. Anh mừng rỡ nói: "Chắc hẳn ở đây có người ở chăng? Nếu không thì ắt là đạo quán hay chùa chiền." Anh bèn men theo khe mà đi. Chưa được một dặm thì tới một đầu ngõ, lấy đá lớn làm cổng. Đi vào mấy chục bước thì đất bỗng mở ra rộng rãi, có bốn năm chục nóc nhà. Áo mũ người ở đây theo lối xưa, giản dị; tính tình chất phác, hiền hậu. Ruộng đá nhà tranh, cửa tre cổng gai, chó sủa gà gáy, dâu gai che rợp, rõ ràng là một xóm làng.

 Thấy Dật đến (?), họ giật mình hỏi: "Khách là ai? Làm sao mà vào được đất của chúng tôi?" Dật kể rằng mình vào núi hái thuốc, lạc đường tới đây. Họ bèn nhìn nhau không nói, lạnh nhạt, chẳng có ý tiếp đón. Chỉ có một ông già, áo mũ như nhà nho, chống gậy lê bước ra, tự xưng là Thượng xá họ Đào ở Thái học. (Thái học là trường học cao nhất của triều đình. Thượng xá là học sinh thuộc bậc cao nhất trong ba bậc ngoại xá, nội xá, thượng xá của Thái học đời Tống.) Ông vái chào Dật rồi nói: "Núi đầm sâu hiểm, là chỗ sói lang gào rú, ma quỷ đi lại. Trời lại đã tối, nếu cứ một mực khước từ thì chẳng khác gì thấy người chết đuối mà không cứu." Ông bèn mời Dật về nhà mình.

 Ngồi yên chỗ rồi, Dật đứng dậy hỏi: "Tôi sinh ở đây, lớn ở đây, đi lại vùng này đã lâu, mà chưa từng nghe có xóm làng này. Dám xin được hỏi." Thượng xá nhíu mày đáp: "Chúng tôi là kẻ lánh đời, người chạy nạn. Nếu kể lại chuyện cũ thì chỉ thêm buồn đau mà thôi!" Dật cố nài hỏi duyên cớ. Ông mới nói: "Chúng tôi đã chọn đất ở đây từ đời nhà Tống." Dật vô cùng kinh ngạc.

 Thượng xá bèn kể tường tận: "Tôi sinh năm Đinh Dậu, niên hiệu Gia Hy đời vua Lý Tông (năm 1237). Lớn lên, tôi ghi tên học ở Thái học, ở trai xá Suất Lý (một phòng học trong trường), được mọi người tôn trọng vì giảng kinh Chu Dịch. Đời vua Độ Tông, tôi hai lần đứng đầu kỳ thi trong trường, một lần đỗ kỳ thi do triều đình tổ chức. Đang định lập thân, nổi danh cho rạng rỡ với đời, chẳng may vua Độ Tông băng hà, Thái hậu lâm triều (?) (ra nhiếp chính thay vua nhỏ), quân phương bắc vượt sông Trường Giang, thời thế đổi thay lớn. Năm vua nối ngôi đổi niên hiệu là Đức Hựu (năm 1275), tôi dắt cả nhà chạy nạn đến đây. Những người khác cũng đều là người cùng lánh nạn một lúc. Năm tháng lâu dần, rồi yên ổn ở luôn. Cày ruộng có thóc, lên núi có củi, đào giếng mà uống, dựng nhà mà nghỉ. Lạnh qua nóng lại, ngày tháng trôi đi, chỉ thấy hoa nở thì biết là mùa xuân, lá rụng thì biết là mùa thu, chẳng biết hôm nay là triều đại nào, là năm nào nữa."

 Dật nói: "Đương kim thiên tử thánh minh, giỏi cả văn lẫn võ, nối sau nhà Nguyên mà mở vận mới, thống nhất Trung Hoa, đặt quốc hiệu là Đại Minh. Năm nay Thái tuế ở Át Phùng Nhiếp Đề Cách (cách gọi năm theo vị trí sao Thái tuế, tức năm Giáp Dần), là năm thứ bảy niên hiệu Hồng Vũ (năm 1374)." Thượng xá nói: "Ôi! Tôi chỉ biết có nhà Tống, không biết có nhà Nguyên, sao biết được ngày nay là thời Đại Minh! Mong khách kể sơ cho tôi nghe chuyện hưng vong của ba triều đại."

 Dật bèn nói: "Năm Bính Tý niên hiệu Đức Hựu nhà Tống (năm 1276), quân Nguyên vào Lâm An (kinh đô Nam Tống, nay là Hàng Châu), ba cung (Thái hoàng thái hậu, Thái hậu và vua) bị đưa lên phương bắc. Năm ấy Quảng Vương lên ngôi trên biển, đổi niên hiệu là Cảnh Viêm. Không bao lâu thì mất, được đặt thụy hiệu (tên hiệu đặt cho vua sau khi chết) là Đoan Tông. Ích Vương lên nối ngôi, bị quân Nguyên dồn ép, nhảy xuống biển mà chết, vận nước nhà Tống bèn mất, đó là năm Mậu Dần theo lịch nhà Nguyên. Nhà Nguyên gồm thâu nhà Tống rồi, làm chủ cả nam lẫn bắc, đến (?) năm Đinh Mùi niên hiệu Chí Chính (năm 1367), trải qua một vòng giáp tý rưỡi (khoảng chín mươi năm; một vòng giáp tý là sáu mươi năm) thì diệt vong. Nay nhà Đại Minh mở đầu nghiệp lớn, là năm thứ bảy niên hiệu Hồng Vũ muôn năm. Tính từ năm Bính Tý niên hiệu Đức Hựu đến nay, trước sau đã gần trăm năm rồi."

 Thượng xá nghe xong, bất giác rơi nước mắt. Lát sau, núi vắng đêm khuya, muôn tiếng động (?) đều lặng ngắt. Dật ngủ lại trong nhà ông, giường đất gối đá, cũng rất sạch sẽ gọn gàng, chỉ có điều tinh thần tỉnh táo, xương cốt lạnh buốt, không sao ngủ được. Hôm sau, ông giết gà, nấu cơm kê đãi khách, lấy vò sành đựng rượu thông mời Dật uống. Thượng xá tự làm một bài từ theo điệu Kim Lũ (tên một điệu từ, loại thơ để hát theo nhạc), hát lên để mời rượu rằng:

 Tỉnh mộng thì nồi kê vàng đã chín (ý nói đời người như giấc mộng ngắn ngủi: có chàng Lư nằm mơ hưởng trọn đời vinh hoa, tỉnh dậy thì nồi kê còn đang nấu). Lạ thay cõi người: khúc nhạc đã thổi điệu khác, ván cờ đã lật sang thế mới. Một mảnh non tàn cùng nước sót (chút giang sơn còn lại), bao lần anh hùng tranh hươu (tranh giành thiên hạ)! Tính đến cùng, ai vinh ai nhục? Chàng thư sinh tóc bạc lại còn bền lâu hơn chút, ngông nghênh ngâm hú giữa rừng, ngủ nơi xóm núi. Cày đồng xanh, cho nghé vàng ăn.

 Chợ búa triều đình đã đổi thành gò đống, thung lũng. Hỏi gió đông: đàn én nhà xưa bay về nhà ai? (ý nói nhà quyền quý ngày trước nay đã thành nhà dân thường.) Chàng Lưu lần trước nay vẫn còn đây, nhưng không có phúc được ngắm hoa, chỉ thấy yến mạch, thỏ quỳ (cỏ dại) đầy mắt (ý mượn thơ Lưu Vũ Tích: trở lại chốn cũ thì vườn đào đã thành bãi cỏ hoang). Thời gian ngắn như lúc nấu chín cái bả vai dê, dễ (?) trôi qua lắm. Than ôi kiếp người trôi nổi, đợi đủ thì bao giờ mới đủ? Chén còn rượu, hãy mời nhau.

 Hát xong, ông lại cùng Dật nói chuyện cũ thời nhà Tống, nói luôn miệng không biết chán. Ông kể: "Năm Bính Thìn niên hiệu Bảo Hựu (năm 1256), vua đích thân ra đề thi tuyển tiến sĩ. Bài thi của Văn Thiên Tường xếp thứ tư, vua Lý Tông đổi lên đứng đầu.

 Giả Tự Đạo nắm quyền trị nước, xây dinh thự ở Cát Lĩnh (núi bên Tây Hồ, Hàng Châu), người đương thời có câu: 'Trong triều không có tể tướng, trên hồ lại có Bình chương' (Bình chương là chức quan đứng đầu triều mà Giả Tự Đạo giữ; ý chê ông bỏ việc triều chính, ở nhà bên hồ mà điều khiển mọi việc). Một người trong họ nhà vua làm huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) ở Lĩnh Nam, dâng hai con công. Giả Tự Đạo thả công trong vườn, thấy chúng thuần, dễ thương, liền bổ người ấy làm quận thủ (quan đứng đầu một quận) ngay tại quận đó.

 Khi thành Tương Dương bị vây, Lã Văn Hoán (tướng giữ thành) thuê người mang thư bọc sáp về triều báo nguy. Người ấy khẩn thiết nói với Giả Tự Đạo: 'Tương Dương bị vây đã sáu năm, dân đổi con cho nhau mà ăn, chẻ xương người chết làm củi đun, sớm tối sẽ mất. Vậy mà thầy tể tướng còn đang phô trương cảnh thái bình, làm mê hoặc tai nghe của nhà vua. Một mai ngựa giặc uống nước sông Trường Giang, nhà tan nước mất, thì thầy tể tướng làm sao giữ được giàu sang này lâu dài?' Rồi tự bóp cổ mà chết.

 Tạ Đường là cháu của Thái hậu, giàu có không ai bằng. Có lần mở tiệc đêm đãi khách, treo rèm thủy tinh, đốt trầm hương, dùng mâm mã não rộng một thước đựng bốn viên ngọc trai lớn, ánh sáng chiếu khắp phòng, không cần đèn nến. Đào kép đọc lời chúc tụng, ông có cái vò rượu bằng vàng nạm bảy thứ báu, nặng hơn chục cân, liền ban ngay cho họ tại chỗ, không chút tiếc rẻ.

 Khi Tạ Thái hậu lâm triều, bà mộng thấy trời nghiêng về phía đông nam. Có một người đỡ lấy, sức như không chịu nổi, ngã xuống rồi lại đứng dậy ba lần. Lát sau mặt trời rơi xuống đất, bên cạnh có một người ôm lấy mà chạy. Tỉnh dậy, bà sai tìm khắp trong triều, được hai người, dáng mạo rất giống: người đỡ trời là Văn Thiên Tường, người ôm mặt trời là Lục Tú Phu. Bà bèn cất nhắc họ vượt bậc.

 Khi Giang Vạn Lý rời triều, dân kinh đô tiễn ông ra ngoài thành kể có hàng nghìn người, níu càng xe không nỡ rời. Cổng thành đóng rồi, nhiều người phải ngủ lại ngoài đồng.

 Khi Giả Tự Đạo ra trận làm đốc sư (quan cầm đầu đốc thúc quân đội), mặc áo giáp bạc trắng, yên ngựa nạm ngọc trai. Có hai con ngựa thiên lý: một con chở ấn của phủ đốc sư, một con chở chiếu chỉ của vua cùng bảng mức thưởng cho quân, phủ khăn vàng lên trên. Dân kinh đô bỏ cả chợ búa ra xem. Cuộc xuất quân rầm rộ như thế, xưa nay chưa từng có."

 Ông lại bàn về các quan đương thời: "Trần Nghi Trung có mưu mà không quyết đoán; Gia Huyễn Ông có khí tiết mà không biết biến thông; Trương Thế Kiệt dũng mãnh mà không dứt khoát; Lý Đình Chi có trí mà không thấu suốt. Người giỏi hơn cả, có lẽ là Văn Thiên Tường chăng!" Ông nói như thế cả mấy trăm lời, câu nào cũng rành mạch, đáng nghe.

 Đêm ấy, Dật lại ngủ ở đó. Sáng hôm sau, anh xin về. Thượng xá lại làm một bài thơ cổ phong (thể thơ cổ, không bị gò bó luật lệ chặt chẽ) để tiễn đưa, rằng:

 Năm Kiến Viêm dời về nam, lắm chuyện đảo điên,
Ngựa đất sét đưa vua chạy thoát, rồi lên ngồi dưới mui xe vàng (ý nói vua Cao Tông nhà Tống được ngựa thần bằng đất sét đưa qua sông chạy trốn quân Kim, rồi lên ngôi vua).

 Đem hết đất đai cũ trao cho người khác,
Giang Nam tự làm một nước Quy Từ (Quy Từ là nước nhỏ ở vùng Tây Vực; ý nói nhà Tống cam phận làm nước nhỏ ở một góc).

 Thương thay hai vua mặc áo xanh hầu rượu (hai vua Huy Tông, Khâm Tông bị quân Kim bắt, phải mặc áo đầy tớ rót rượu cho giặc),
Muôn nỗi hận nghìn nỗi sầu, ai mà biết được!

 Trong thành Ngũ Quốc (nơi quân Kim giam hai vua) trăng lạnh soi,
Trên ải Hoàng Long (đất của nước Kim) gió bấc thổi.

 Mưu tính dưới cửa sổ phía đông đã thành, bèn cầu hòa với giặc (ý nói Tần Cối bàn mưu với vợ để hại Nhạc Phi),
Ngạc Vương (tức Nhạc Phi) bị ban cho chết, Kỳ Vương (tức Hàn Thế Trung) thì về già.

 Trong cuộc rượu chẳng còn thấy Lưu Tứ Sương (?),
Trên hồ phải tìm đến Tống Ngũ Tẩu (bà bán canh cá nổi tiếng bên Tây Hồ, từng được vua Cao Tông khen).

 Mấy đời vua nhường ngôi cho con khi còn sống, thôi không bàn chuyện binh đao,
Hơn tám mươi năm tự xưng là thái bình.

 Vua Độ Tông băng hà, cung kiếm đã xa (ý nói vua mất, như chuyện Hoàng Đế cưỡi rồng lên trời chỉ để lại cung kiếm),
Tể tướng họ Giả ra quân, kèn trống làm kinh động.

 Dắt cả nhà lánh đời, trốn vào hang núi vắng,
Ngoảnh về phía tây trông Đoan môn (cổng chính cung vua), ôm đầu mà khóc.

 Phá xe, giết ngựa, cắt đứt dấu đường đến,
Đào giếng cày ruộng, tạm đủ tự nuôi mình.

 Xóm nam nhà bắc tự kết hôn với nhau,
Phong tục còn lại giống như làng Chu Trần (làng chỉ có hai họ Chu, Trần, đời đời lấy nhau, sống yên vui).

 Không vào thành nộp thuế, đi phu,
Chỉ ở dưới mái nhà mà nuôi con cháu lớn khôn.

 Mừng anh vượt hiểm đến thăm,
Hỏi chuyện cũ, tôi chống mãi cây gậy chín đốt.

 Thời thế đổi thay sao quá vội vàng,
Cảnh vật còn đây mà người đã khác, càng thêm buồn bã.

 Cảm ơn anh vì tôi mà tạm ở lại,
Rau rừng món núi, tạm đem ra mời nhau.

 Gà dưới nhà đã béo, cần gì phải mua,
Rượu đầu giường đã chín, chẳng phải đi mua (?).

 Anh về cõi người, phiền anh nhắn hộ lời:
Nay chúng tôi gặp thời thái bình, vui sống yên ổn nơi này.

 Gặp nhau rồi, chẳng cần phải khổ công ngờ vực,
Chúng tôi không phải tiên, cũng chẳng phải ma.

 Rồi ông tiễn Dật ra tới đầu ngõ, vẫy tay áo từ biệt. Dọc đường, cứ năm mươi bước Dật lại cắm một cành tre để đánh dấu. Về nhà được mấy ngày, anh sắm rượu, mang đồ nhắm, dẫn bọn gia nhân đem đến thăm. Nhưng chỉ thấy núi non trùng điệp, không sao tìm lại được; cỏ rậm rừng cao, tuyệt không còn dấu vết gì. Anh đi đi lại lại giữa những lối mòn của người đốn củi, kẻ chăn trâu, chỉ nghe chim trong hang kêu buồn, vượn trên núi hú thảm mà thôi, đành buồn bã quay về. Dật nghĩ: Thượng xá tự nói sinh năm Đinh Dậu niên hiệu Gia Hy, tính đến nay đã một trăm bốn mươi tuổi, vậy mà dung mạo không hề già yếu, lời nói cử chỉ khoan thai nho nhã, chỉ như người năm sáu mươi. Phải chăng ông là bậc người đắc đạo?

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video