Kinh Bồ-tát Địa Trì, phần Phương tiện xứ (phần nói về các phương pháp tu hành), phẩm Bố thí thứ chín.
Lại nữa, Bồ-tát (người tu hạnh lớn, phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) lần lượt làm tròn đủ sáu ba-la-mật (sáu hạnh tu đưa người từ bờ mê sang bờ giác) rồi thì đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của một vị Phật). Sáu ba-la-mật là: đàn ba-la-mật (hạnh bố thí, tức đem cho), thi ba-la-mật (hạnh trì giới, tức giữ gìn giới luật), sằn-đề ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục, tức chịu đựng), tỳ-lê-da ba-la-mật (hạnh tinh tấn, tức siêng năng không lười), thiền ba-la-mật (hạnh thiền định, tức giữ tâm yên lặng chuyên nhất) và bát-nhã ba-la-mật (hạnh trí tuệ, tức thấy rõ sự thật).
Thế nào là đàn ba-la-mật của Bồ-tát? Nói gọn có chín loại: một là bố thí theo bản chất; hai là bố thí tất cả; ba là bố thí khó làm; bốn là bố thí theo mọi ngả; năm là bố thí của người lành; sáu là bố thí theo mọi cách; bảy là bố thí trừ khổ não; tám là bố thí đem lại an vui đời này và đời sau; chín là bố thí thanh tịnh (trong sạch).
Bố thí theo bản chất là: Bồ-tát có ý muốn và lời nguyện đi cùng với lòng không tham; không tiếc của cải và thân mình, khởi lên việc làm nơi thân và nơi miệng; buông bỏ vật đem cho; bỏ ra của cải có được một cách đúng pháp; đứng vững trong luật nghi (giới luật để ngăn giữ thân, miệng, ý khỏi điều ác); thấy được quả báo về sau; với ý nghĩa như thế mà đem cho chúng sinh. Đó gọi là bố thí theo bản chất.
Bố thí tất cả là: nói gọn, vật đem cho có hai loại: một là vật bên trong, hai là vật bên ngoài. Bồ-tát bỏ thân mình, đó gọi là bố thí vật bên trong. Nếu Bồ-tát vì những chúng sinh ăn đồ nôn mửa mà ăn vào rồi nôn ra để cho chúng, đó gọi là bố thí vừa trong vừa ngoài. Ngoài những thứ vừa nói, gọi là bố thí vật bên ngoài.
Bố thí vật bên trong của Bồ-tát lại có hai loại. Một là đem thân mình bố thí, để người khác tuỳ ý sai khiến, chịu dưới quyền người khác. Ví như có người vì cơm áo mà thuộc về kẻ khác, làm tôi tớ cho họ. Bồ-tát cũng vậy, không vì lợi lộc, chỉ vì sự giác ngộ vô thượng (cao nhất), vì làm cho chúng sinh an vui, vì làm tròn đàn ba-la-mật mà đem thân bố thí, để người tuỳ ý sai khiến, chịu dưới quyền người khác. Hai là tuỳ theo người khác cần gì: đầu, mắt, tay, chân, các bộ phận trong thân, máu, thịt, gân, xương, cho đến tuỷ và óc, hễ họ xin gì đều cho tất cả.
Bố thí vật bên ngoài của Bồ-tát cũng có hai loại. Một là tuỳ người ta xin mà vui vẻ đem cho đồ dùng để hưởng thụ vui sống. Hai là vì phụng sự người ấy mà bỏ hết lòng giữ của, đem cho tất cả.
Đối với vật trong và vật ngoài, Bồ-tát không phải là không phân biệt mà cứ cho tất cả như nhau; có thứ thì cho, có thứ thì không cho. Nếu việc cho làm chúng sinh thích thú nhưng không có lợi cho họ, hoặc chẳng thích thú mà cũng chẳng có lợi, thì không cho. Nếu việc cho có lợi cho chúng sinh tuy họ không thích thú, hoặc vừa có lợi vừa thích thú, thì cho hết. Đó là nói gọn điều nên cho và không nên cho; sau đây nói rộng.
Nếu Bồ-tát bố thí mà khiến người khác phải chịu khổ, hoặc bị bức bách, hoặc bị xâm hại lừa dối, hoặc người xin cầu một cách trái phép, dù bằng sức mình hay sức người khác mà trái với ý muốn của người bị liên quan, thì Bồ-tát vì chúng sinh, thà tự bỏ trăm nghìn thân mạng, chứ không chiều theo ý muốn kẻ ấy mà gây nên sự bức bách, tàn hại, lừa dối.
Khi Bồ-tát đem lòng trong sạch tu hạnh bố thí, đang làm lợi ích cho vô số chúng sinh, nếu có người xin thân thể, đầu, mắt, tay chân, thì không cho. Vì sao? Không phải vì khi làm việc bố thí trong sạch, Bồ-tát nghĩ rằng "cái này cho được, cái kia không cho được" rồi tâm sinh nhút nhát thoái lui. Mà vì Bồ-tát với lòng trong sạch, không bỏ cái thân hiện tại để còn làm lợi ích cho chúng sinh (?); tuy không bỏ thân nhưng không trái với lòng trong sạch.
Nếu ma thiên (trời ma, loài trời chuyên phá người tu) và kẻ do ma sai khiến muốn gây sợ hãi mà xin các phần thân thể, thì không cho, vì không muốn họ mắc tội lớn. Hoặc có chúng sinh điên cuồng, rối loạn xin các phần thân thể, Bồ-tát cũng không vì họ mà bỏ thân mạng, vì tâm họ không tự đứng vững, vì tâm họ rối loạn, vì tâm họ không tự chủ. Trái với các trường hợp trên mà có người đến xin, thì Bồ-tát tuỳ ý họ mà bỏ thân mạng. Đó gọi là vật bên trong nên cho và không nên cho của Bồ-tát.
Vật bên ngoài Bồ-tát không cho là: nếu có chúng sinh xin thuốc độc, lửa, dao, rượu để tự hại mình hoặc hại người khác, thì không cho; nếu để giữ gìn cho mình hoặc giữ gìn cho người khác thì cho. Nếu là của cải của người khác mà chủ chưa đồng ý thì không đem cho người. Bồ-tát không làm kẻ môi giới lấy của người này đưa cho người kia. Thức ăn uống có sâu bọ thì đều không cho.
Nếu có chúng sinh vì trò vui chơi không có ích lợi đúng nghĩa mà đến xin, Bồ-tát không cho. Vì sao? Nếu cho thì họ tuy có chút vui lòng với Bồ-tát, nhưng lại gây nhiều việc ác, khi thân hoại mạng chung sẽ rơi vào đường ác. Nếu là đồ vui chơi không làm rơi vào cõi ác, không sinh gốc ác (?), mà còn nhờ đó làm cho chúng sinh được thuần thục (chín muồi căn lành) để thu phục họ, thì cho.
Thứ gì cho được, thứ gì không cho được? Như kẻ học săn bắt, giết hại sinh vật, tham đắm cực độ, bày nhiều mưu kế giết nhiều chúng sinh, những cuộc tụ hội như thế Bồ-tát không làm, cũng không dạy người khác làm. Giết dê để tế trời thì cũng không cho. Kẻ làm khổ chúng sinh đến xin những nơi dưới nước, trên cạn có nhiều sinh vật thì đều không cho. Kẻ muốn học làm lờ, lưới, bẫy, máy bắt và các thứ đồ làm khổ chúng sinh trong đời thì cũng không cho. Mắng chửi, giết, trói, trừng phạt, thì tự mình không làm, cũng không dạy người làm. Không giao người cho kẻ thù hay con cháu kẻ thù của họ (?). Nói gọn, tất cả đồ vui chơi mà bức hại chúng sinh đều không cho.
Còn các thứ voi, ngựa, xe cộ, quần áo, đồ trang sức, thức ăn uống ngon lành, các thứ dụng cụ để học múa hát, hương xoa thân, hoa, đồ quý trang hoàng để ngắm chơi, vườn rừng, lầu gác, nhà cửa, trai gái (người hầu), các thứ nghề nghiệp, kỹ thuật, tay nghề, tất cả các đồ vui chơi như thế, nếu có người vì lòng tin và ưa thích mà đến xin thì đều cho hết.
Nếu chúng sinh ấy không biết lượng sức ăn của mình, hoặc thức ăn không hợp với bệnh, thì các thứ đồ ăn uống ấy đều không cho. Nếu đã ăn no mà tính tham vẫn muốn được nữa, cũng không cho. Nếu có chúng sinh không chịu nổi buồn khổ, muốn tự tử, xin thuốc độc để uống hay muốn nhảy xuống vực, thì những lời xin như thế đều không cho.
Nếu Bồ-tát làm vua cai quản nhiều nước, thì không đem vợ con của người khác mà cho. Trừ thành ấp, làng xóm, dân chúng và thuế má thuộc về mình thì mới đem cho. Vợ con, tôi tớ mà Bồ-tát thương yêu, khi muốn đem cho người, trước hết phải dùng lời dịu dàng khéo léo giải bày cho họ hiểu; nếu họ không vui lòng thì không cho; nếu họ vui lòng thì tuỳ chỗ thích hợp mà cho.
Nếu bạn xấu, người ác, quỷ dữ đến xin, đều không cho, cũng không đem người cho họ làm tôi tớ. Nếu có kẻ ác đến xin ngôi vua, thì không cho. Nếu kẻ ác ấy đã làm vua từ trước, Bồ-tát có sức thì phế bỏ hắn. Của cải thuộc về cha mẹ, vợ con, tôi tớ thì không đem cho người. Nếu vì bố thí mà cha mẹ buồn khổ, vợ con tôi tớ do đó phải chịu khổ, thì những sự bố thí như thế Bồ-tát không làm. Vật có được trái phép thì không đem cho người. Phàm vật đem cho đều trong sạch, đúng pháp; không bức ép, quát mắng để lấy của người khác mà bố thí; không phạm giới Phật mà bố thí.
Bồ-tát đối với tất cả chúng sinh đều bố thí với lòng bình đẳng, coi họ như phước điền (ruộng phước: nơi gieo việc lành để gặt phước); cũng không phân biệt kẻ thù, người thân hay người dưng, người có công đức hay có lỗi lầm, kẻ thấp, người vừa hay bậc cao, kẻ khổ hay người sướng.
Bồ-tát không cho ít hơn điều người ta xin hay điều mình đã hứa; cũng không hứa trước vật tốt rồi sau lại cho đồ xấu kém. Khi cho vật tốt, lòng không có gì không thoải mái, không tiếc hận, không rối bời. Bồ-tát cho xong không tự khoe rằng: "Ta ban ơn cho ngươi nhiều lắm." Cho kẻ thấp hèn còn không sinh ý khinh, huống nữa là người có đức đáng kính.
Nếu có chúng sinh làm các việc ác, tâm xao động, phá giới, chửi mắng, giận dữ, Bồ-tát cũng không bố thí với lòng buồn bực, ân hận, mà còn đem lòng thương xót họ. Không bố thí theo tà kiến (cách nhìn sai lầm), như mở đại hội tế lễ, giết sinh vật để cầu pháp (cầu phước). Không vì những cuộc hội hè cầu điềm lành hiếm có mà bố thí. Không bố thí vì nghĩ rằng chỉ bố thí là làm trong sạch được mọi phần tu hành, hay cầu sự lìa dục trong sạch của thế gian và xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian), trừ khi bố thí như một phương tiện để được trong sạch (?). Không cầu quả báo mà bố thí. Mọi sự bố thí đều đem hồi hướng (hướng công đức về) sự giác ngộ vô thượng.
Bồ-tát tự biết rằng do mọi loại nhân bố thí mà sinh ra mọi loại quả báo đúng như thật, nên không nhờ cậy vào ai khác mà bố thí (?). Như cho thức ăn thì được sức lực, cho áo thì được sắc đẹp, cho xe cộ thì được an vui, cho đèn thì được mắt sáng; tất cả như vậy nên nói rộng ra. Bồ-tát cũng không vì sợ nghèo mà bố thí, mà vì lòng từ bi mà bố thí.
Bồ-tát cũng không đem thức ăn không đúng pháp cho người đến xin, như đem thức ăn thừa cho người xuất gia, thức ăn dính phân, nước tiểu, nước mũi, nước bọt, mủ, máu; thức ăn không báo cho biết, cơm lúa mạch (?), và những thứ theo phép phải bỏ đi. Như với người không ăn hành thì không cho thức ăn trộn hành hay dính hành; cũng vậy, với người không ăn thịt, không uống rượu thì không cho thức ăn có thịt, trộn rượu hay dính rượu. Bồ-tát cho người tuỳ theo việc tu đúng pháp của họ mà cho cho thích hợp; những thứ bố thí không đúng pháp như thế thì không đem cho người.
Bồ-tát không bắt người xin phải đi lại nhiều lần, làm khó dễ khiến họ phiền não rồi mới cho. Bồ-tát không bố thí vì muốn lấy lòng, như nghĩ: "Vua, đại thần, trưởng giả (người giàu có, có địa vị), cư sĩ (người tu tại gia), các vị đàn việt (thí chủ) ấy biết ta đã bố thí, ắt sẽ cung kính cúng dường ta." Không bố thí để bắt người ta làm tay sai cho mình. Vật ít còn cho, huống là vật nhiều.
Không dùng bố thí để khơi lòng tham đắm của người khác, gây ra tai hoạ khiến họ bị khuynh đảo diệt vong. Không dùng bố thí để kéo người ta rời bỏ thành ấp của họ, tức là dùng của cho để thu phục, khiến họ thuộc về mình. Bồ-tát có trí tuệ, tinh tấn không ngừng, đủ sức làm tròn những lời nguyện mình đã tự trang nghiêm. Trước tự mình bố thí rồi sau mới dạy người; không phải tự mình lười biếng mà lại dạy người bố thí. Trong mọi đại hội, dù là người giữ giới hay phạm giới, từ trên xuống dưới đều theo thứ tự mà cho như nhau.
Bồ-tát được của nhiều hay ít đều tuỳ đó mà cho, không đợi gom góp rồi mới bố thí. Không vì sợ người khác mà bố thí, tức là không vì sợ bị giận, bị đánh, bị trách, bị chê bai, bị giết, bị trói, bị đuổi mà bố thí. Bồ-tát khi sắp cho thì lòng vui, đang cho thì hoan hỷ, cho xong không hối tiếc. Không dùng đồ giả như ma-ni (một loại ngọc quý), trân châu, vỏ ốc quý, ngọc, đá quý, lưu ly, san hô giả mạo mà lừa dối người khác.
Mọi của cải Bồ-tát có được, ngay từ lúc mới được đã phát tâm bỏ ra cho tất cả chúng sinh; vì vậy người đến xin sau này là tự xin lại vật của chính họ. Bồ-tát cho đúng lúc, không cho trái lúc; cho trong sạch đối với mình và người, không phải không trong sạch; cho với dáng điệu nghiêm trang đúng phép, không phải không đúng phép; cho với tâm quyết định, không phải tâm do dự. Thấy người đến xin, không bao giờ cười chê, cũng không trêu ghẹo, cũng không cau mày. Trước nói lời khen ngợi rồi sau mới cho. Đúng lúc đáp ứng điều họ xin, không làm khó dễ. Nếu họ không xin thì mở lòng tự đem cho. Nếu họ tự đến lấy thì để mặc họ lấy theo ý muốn.
Bồ-tát không bố thí bằng trí xấu, mà luôn dùng trí tốt để làm việc bố thí. Bố thí có trí tuệ là: Bồ-tát tự lượng xem của cải nhiều hay ít, tuỳ chỗ thích hợp mà ban cho. Thấy người đến xin, nghĩ rằng: "Người đến xin có hai hạng. Một là giàu sướng, không nghèo hèn, không cô độc, có chỗ nương tựa. Hai là nghèo khổ, cô quạnh, thấp hèn, không chỗ nương tựa." Lại nghĩ: "Nếu ta nhiều của, thì sẽ cho cả hai được đầy đủ; nếu ít của, thì trước hết sẽ chu cấp cho người nghèo khó không nơi nương tựa." Đã nghĩ trước như thế thì cho đúng như đã nghĩ. Đối với người giàu mà không làm thoả ý họ được, thì đem lòng thành thật từ tạ, tiễn họ đi rằng: "Chỉ mong ngài đừng sinh lòng giận."
Bồ-tát nếu thấy chúng sinh keo kiệt, giàu có vô số mà vì tiếc của cho bản thân không dám ăn mặc, bèn đến chỗ người ấy kết làm bạn thân, đồng lòng với họ rồi nói: "Nếu ông tham tiếc không thể cho được, nhà tôi có vô số của cải, tôi muốn làm tròn đàn ba-la-mật, cho khắp tất cả chúng sinh đến xin. Nếu có chúng sinh đến xin ông, ông cứ đến nhà tôi lấy của mà cho, đừng để họ ra về tay không. Nếu ông ngại tự đi lấy, thì cứ bảo họ đến chỗ tôi. Khi tôi cho, ông hãy tuỳ hỷ (vui theo việc lành của người khác)."
Người ấy nghe vậy thì rất vui mừng, nghĩ: "Ta chẳng mất gì mà họ lại được lợi ích." Nhân đó cùng Bồ-tát thương mến nhau. Nay tuy chưa thể bố thí ngay, nhưng đã gieo hạt giống lìa bỏ keo kiệt cho đời sau. Rồi lấy sự tu tập dần dần và sự tự biết mình làm gốc (?), Bồ-tát dùng phương tiện khéo léo dạy họ bố thí chút ít; từ mức không tham thấp mà dạy lên mức vừa, từ mức vừa lên mức cao.
Lại nữa, nếu Hoà thượng (thầy truyền giới, thầy chính của người xuất gia), A-xà-lê (thầy dạy dỗ, uốn nắn oai nghi), đệ tử cùng ở, đệ tử ở gần, đang tu phạm hạnh (đời sống trong sạch, không dâm dục) mà tính vốn keo kiệt; hoặc không keo kiệt nhưng không đủ của cải nên lòng muốn bố thí bị ngăn trở; thì Bồ-tát đem của cải của mình vốn định cúng dường Phật, Pháp, Tăng (ba ngôi báu: Phật, giáo pháp và đoàn thể người tu) để làm phước, trao cho họ để họ tự làm, còn mình thì không làm. Như vậy công đức của Bồ-tát càng tăng thêm, khiến người keo kiệt hàng phục được phiền não, người ưa pháp cũng được toại nguyện. Như thế là thu phục và làm thuần thục chúng sinh.
Lại nữa, Bồ-tát thấy người đến có vẻ muốn xin, biết lòng họ rồi thì không để họ phải mở lời, tuỳ chỗ họ cần mà cho đầy đủ. Nếu có người buôn bán gian lận lừa người khác, Bồ-tát biết mà che giấu không nói ra. Kẻ ấy làm điều ác lừa người khác mà Bồ-tát còn che giấu cho, huống chi là lừa chính mình. Muốn làm thoả nguyện họ, Bồ-tát tuỳ ý cho của; kẻ ấy không biết hổ thẹn, được của thì vui mừng, không sợ hãi gì mà hớn hở ra đi.
Nếu Bồ-tát bị người buôn ấy lừa, lúc đầu không biết, lừa xong mới hay, cũng không trách họ, không nhắc lại cho họ nhớ, vì không muốn họ phạm tội lấy của không được cho, mà khởi lòng tuỳ hỷ. Bỏ ra vật bố thí theo những cách như thế, gọi là Bồ-tát bố thí có trí tuệ.
Lại nữa, khi Bồ-tát không có của để bố thí, thì những nghề khéo thế gian đã làm từ trước hiện ra, chỉ cần chút ít công sức mà được nhiều tiền của, đem bố thí cho chúng sinh. Hoặc vì người khác mà thuyết pháp một cách trang nghiêm, thuyết pháp hay đẹp, thuyết pháp với lòng từ; người nghèo khổ nghe pháp còn vui mừng cúng dường, huống là người giàu sướng; kẻ keo kiệt còn không tiếc, huống là người thường ưa bố thí.
Nếu có trưởng giả, cư sĩ có lòng tin, thường quen bố thí, của cải vô số, thì Bồ-tát dẫn người xin đến đó, làm cho người xin được lợi ích. Trong việc bố thí và công đức của vị ấy, Bồ-tát tự thân đến giúp, đủ sức làm cho trọn vẹn; với thân, miệng, ý trong sạch đầy lòng tin, tuỳ sức mình mà giúp lo liệu, khiến việc không bị trở ngại, người xin được thoả mãn. Nếu vị ấy thiếu người thiếu sức khiến việc bố thí khó thành, hoặc thiên vị theo phe nhóm, hoặc làm trái pháp, hoặc mất chánh niệm (sự tỉnh thức đúng đắn), thì Bồ-tát giúp khắc phục những điều như thế.
Bồ-tát không có của thì bố thí bằng trí tuệ như vậy, cho đến khi chưa đạt được tịnh tâm (giai vị tâm ý thuần tịnh, không còn thoái lui). Bồ-tát đã được tịnh tâm thì không rơi vào cõi ác, đời đời thường được của cải không cùng tận.
Lại nữa, Bồ-tát biết người có tà kiến, cầu pháp để bới lỗi, thì không trao pháp, không cho kinh sách. Nếu người tính tham của mà đem kinh đi bán, cũng không cho. Nếu được kinh rồi giấu kín không cho ai thấy, cũng không cho. Nếu nghĩa kinh không phải điều người ấy hiểu được, cũng không cho. Nếu là nghĩa người ấy hiểu được, mà Bồ-tát đã tự hiểu nghĩa kinh ấy, thì cầm kinh cho theo ý họ muốn. Nếu Bồ-tát chưa hiểu nghĩa, tự mình còn cần học, mà biết người khác có kinh ấy thì chỉ chỗ cho họ, hoặc chép lại bản khác mà cho.
Nếu không có chỗ để chỉ, lại không chép được, Bồ-tát phải tự xét lòng mình: "Có phải vì lòng keo kiệt pháp trói buộc tâm nên không cho được chăng? Hay vì lý do khác mà không cho người ấy?" Tự xét như vậy rồi, nếu còn chút keo kiệt pháp, thì nên đem kinh cho, nghĩ rằng: "Vì pháp thí (đem giáo pháp cho người), dẫu vì pháp thí mà đời này ta phải ngu dốt câm điếc, để trừ phiền não thì vẫn nên cho, huống là làm phương tiện cho trí tuệ đời sau."
Khi xét như vậy mà không có chút keo kiệt pháp nào, thì Bồ-tát ấy nên nghĩ: "Ta phải tự học. Ta tu pháp thí là để trừ phiền não, để làm tròn phương tiện trí tuệ, vì thương mến chúng sinh mà tu pháp thí." Bồ-tát tự thấy trong lòng không phiền não, thấy rằng không cho người ấy thì hiện tại mình được trí tuệ, đời sau càng tăng vô lượng; còn cho người ấy thì không được công đức này. Người được cho kinh, đời sau chỉ được chút lợi về pháp, không bằng mình tự học để trí tuệ mở sáng. Nay tuy không cho, nhưng sau này ắt sẽ đem an vui đến cho tất cả chúng sinh, trao cho họ trí tuệ. Thà vì tất cả mà nay không cho, chứ không vì một người mà cho kinh sách. Biết đúng như thật rồi, không cho người ấy thì không có lỗi, cũng không ân hận, không vượt phạm giới cấm mà Bồ-tát đã thọ.
Thế nào là Bồ-tát dùng phương tiện để không cho? Bồ-tát không nỡ nói thẳng là nhất định không cho, mà phải dùng lời dịu dàng giải bày rồi tiễn đi. Làm phương tiện như vầy là có mà không cho: mọi đồ dùng, mọi vật bố thí Bồ-tát vốn có, đã đem lòng trong sạch xả cho tất cả chư Phật, Bồ-tát mười phương làm tịnh thí (nghi thức xả bỏ quyền sở hữu, gửi vật cho bậc khác làm chủ, mình chỉ giữ dùng thay). Ví như vị tỳ-kheo (tăng sĩ nam) đem y áo của mình xả cho Hoà thượng hay A-xà-lê làm tịnh thí. Nhờ làm tịnh thí như thế mà được giữ nhiều loại của cải vô lượng, nên gọi là Bồ-tát trụ thánh chủng (sống theo dòng giống bậc thánh, không chiếm hữu vật gì làm của riêng), lại được vô lượng công đức. Thường tự nhớ đến công đức như vậy thì công đức ấy lúc nào cũng tăng trưởng.
Phàm vật giữ theo cách tịnh thí đều là vật chư Phật, Bồ-tát gửi lại cho mình giữ gìn. Thấy người đến xin, xem xét thấy người ấy có tướng sẽ được thành tựu (đáng cho), thì lấy vật đã xả làm tịnh thí ấy mà cho, vì biết rằng chư Phật, Bồ-tát đối với tất cả chúng sinh không có vật gì là không xả cho, như thế làm thoả lòng người xin. Xem xét thấy người ấy không có tướng thành tựu, thì dùng phép tịnh thí mà giải bày, gọi họ rằng: "Hiền thủ (lời gọi kính trọng: thưa bậc hiền), vật này trước đã xả rồi, đã có chủ." Dùng lời dịu dàng tiễn đi, không để họ oán hận. Hoặc đem vật khác cho gấp hai gấp ba. Làm phương tiện như vậy để họ biết Bồ-tát không phải vì keo kiệt mà không ban cho, mà vì không có quyền tự quyết nên không cho mình. Kinh pháp cũng theo cách ấy mà không cho. Bồ-tát làm pháp thí như vậy gọi là bố thí có trí tuệ.
Lại nữa, Bồ-tát bố thí tất cả, tức là pháp thí, tài thí (cho của cải) và vô uý thí (cho sự không sợ hãi, tức che chở người khỏi nỗi sợ); hiểu rõ đúng như thật về loại, hình tướng, tên gọi, ý nghĩa, phân biệt nhân và quả, rồi mới bố thí. Đó gọi là Bồ-tát bố thí có trí tuệ.
Lại nữa, Bồ-tát đối với người không làm lợi cho mình thì bố thí với lòng từ (mong người được vui); đối với người khổ não thì bố thí với lòng bi (mong người hết khổ); đối với người có công đức thì bố thí với lòng hỷ (vui mừng theo điều tốt của người); đối với người làm lợi cho mình, với thiện tri thức (bạn lành, thầy tốt dẫn dắt mình tu) và người thân thích, thì bố thí với lòng xả (bình thản, không thiên vị, không vướng mắc). Đó gọi là Bồ-tát bố thí có trí tuệ.
Lại nữa, Bồ-tát có những chướng ngại cho việc bố thí, và biết đúng như thật cách đối trị (khắc phục) các chướng ngại ấy. Chướng ngại bố thí có bốn loại: một là trước kia không tu tập bố thí; hai là vật để cho quá ít; ba là của cải tuy nhiều nhưng lòng tham ái quá mạnh; bốn là thấy quả báo đầy đủ của cải ở đời sau mà sinh tham đắm.
Trước kia không tu tập bố thí là: Bồ-tát thấy người xin chính đáng, mình có nhiều của mà không sinh lòng muốn cho, thì nên biết: "Đó là vì ta chưa tập bố thí." Liền mau dùng trí tuệ suy nghĩ: "Đời trước ta chắc chắn không tập lòng bố thí, khiến ngày nay tuy có của, thấy người đến xin mà lòng muốn cho không sinh. Nay nếu không cho, đời sau lại sẽ có chướng ngại bố thí này." Biết như vậy rồi, nương theo cách đối trị chướng ngại mà bố thí, thì có thể bỏ được chướng ngại do không tập bố thí.
Vật để cho quá ít là: Bồ-tát thấy người xin chính đáng mà vật để cho ít nên không muốn cho. Vì chướng ngại bố thí này, liền mau dùng trí tuệ suy nghĩ: "Thà ta chịu nghèo khổ, nhất định phải bố thí." Nghĩ thế rồi, đem lòng bi mà cho, lại nghĩ: "Từ xưa đến nay, do lỗi của nghiệp đời trước, do phải lệ thuộc vào người khác, khiến ta đói rét khốn khổ, không làm lợi ích được cho tất cả chúng sinh. Thà nay ta vì thế mà mất mạng, đời này chịu khổ, nhất định cũng phải bố thí để thu phục chúng sinh, không để người nhận không được thoả lòng. Huống chi ngày nay ta còn có trái cây rau cỏ để sống, nhất định phải cam chịu khổ mà bố thí."
Của cải tuy nhiều mà lòng tham ái quá mạnh là: Bồ-tát thấy người xin chính đáng, nhưng vì vật quá vừa ý, quá tốt, nên với vật ấy không sinh lòng muốn cho. Bồ-tát ấy biết cái lỗi của sự cất giữ tích trữ, liền mau dùng trí tuệ nghĩ: "Ta đang ở trong cái khổ mà lại tưởng là vui, đời sau sẽ phải chịu khổ lớn." Biết rõ và dứt bỏ sự điên đảo (nhận thức lộn ngược, sai sự thật) như thế. Suy nghĩ vậy rồi thì bố thí được.
Thấy quả báo của cải đời sau mà sinh tham đắm là: Bồ-tát bố thí rồi lại coi quả báo nhiều của cải là phước lợi, không thể chuyên tâm cầu giác ngộ vô thượng. Bồ-tát biết cái nhìn chăm vào quả báo ấy là sai lầm, là tai hại (?), liền mau dùng trí tuệ quán xét đúng như thật: "Mọi hành (mọi sự vật do nhân duyên tạo thành) đều không bền chắc, từng niệm từng niệm hao mòn tiêu diệt; hưởng thụ quả báo cũng như thế, đều là thứ phải tan lìa mòn diệt." Quán xét như vậy thì cái nhìn chăm vào quả báo bị dứt, mọi sự bố thí đều đem hồi hướng về giác ngộ vô thượng.
Đó gọi là bốn loại trí tuệ đối trị chướng ngại bố thí của Bồ-tát, cần phải biết: tức là phân biệt rõ, nhẫn chịu khổ, biết thâu nhiếp (nắm bắt và dứt bỏ) điên đảo, quán các hành không bền chắc. Ba trí đối trị đầu là để bố thí chân chính; một trí đối trị sau là để nhận được quả chân chính. Đó gọi là Bồ-tát bố thí có trí tuệ.
Lại nữa, Bồ-tát một mình trong lòng giữ tâm trong sạch, lòng tin trong sạch sâu dày, ý nghĩ thù thắng tốt đẹp, dùng ý giải (sự quán tưởng bằng tâm, hình dung trong ý) mà đem vô lượng vật bố thí cho tất cả chúng sinh. Bồ-tát ấy chỉ cần chút ít phương tiện mà sinh vô lượng công đức. Đó là sự bố thí bằng trí tuệ lớn của Bồ-tát có trí tuệ. Đó gọi là nói gọn các pháp thuộc về sự bố thí khi có của và khi không có của của Bồ-tát. Những sự pháp thí như thế, bố thí có phân biệt, bố thí với tâm trong sạch, trí tuệ đối trị chướng ngại bố thí, bố thí bằng tâm trong sạch và ý giải, gọi là sự bố thí bất cộng (riêng có, không chung với hàng tu khác) của Bồ-tát. Nên biết đó là sự phân biệt rộng về mọi vật bố thí trong và ngoài của Bồ-tát, tức là "bố thí tất cả" đã nói ở trên. Những sự phân biệt ấy cũng nên biết là phân biệt cho các loại bố thí khó làm v.v. (?)
Thế nào là bố thí khó làm của Bồ-tát? Nói gọn có ba loại. Bồ-tát có ít của, tự chịu nghèo khổ mà đem cho người khác, đó là bố thí khó làm thứ nhất của Bồ-tát. Nếu vật Bồ-tát yêu thích, theo bản tính đã đắm say sâu nặng, đã quen đắm say lâu ngày, vật bố thí hơn hết, vượt mức tham đắm cao nhất, mà vẫn tự thức tỉnh được để đem cho người khác, đó là bố thí khó làm thứ hai. Nếu Bồ-tát siêng năng khổ nhọc mới có được của mà đem cho người khác, đó là bố thí khó làm thứ ba của Bồ-tát.
Thế nào là bố thí theo mọi ngả của Bồ-tát? Nói gọn có bốn loại: Bồ-tát đem cho vật của chính mình; vật có được do khuyên người khác; vật tự mình gom góp để bố thí (?); và đều đem cho cha mẹ, vợ con, tôi tớ, người làm, bạn tốt, đại thần, bà con, cùng những ai khác đang cần (?). Đó là nói gọn bốn loại bố thí theo mọi ngả của Bồ-tát.
Thế nào là bố thí của người lành của Bồ-tát? Nói gọn có năm loại: một là Bồ-tát bố thí với lòng tin; hai là bố thí với lòng cung kính; ba là tự tay bố thí; bốn là bố thí đúng lúc; năm là bố thí không xâm hại người khác. Đó gọi là bố thí của người lành của Bồ-tát.
Thế nào là bố thí theo mọi cách của Bồ-tát? Nói gọn có mười ba loại: một là bố thí không nương cậy; hai là bố thí rộng khắp; ba là bố thí vui vẻ; bốn là bố thí thường xuyên; năm là bố thí cho bậc đáng nhận; sáu là bố thí tất cả; bảy là bố thí ở mọi nơi; tám là bố thí vào mọi lúc; chín là bố thí không tội lỗi; mười là bố thí mọi thứ vật; mười một là bố thí sản vật của địa phương; mười hai là bố thí tiền của; mười ba là bố thí lúa thóc. Mười ba loại ấy gọi là bố thí theo mọi cách của Bồ-tát. (Bậc đáng nhận ở đây là bậc ruộng phước trong sạch của bốn đạo, tức những người đang tu hoặc đã đắc quả trên con đường giải thoát (?).)
Thế nào là bố thí trừ khổ não của Bồ-tát? Nói gọn có tám loại: một là Bồ-tát thấy người cần ăn uống thì cho thức ăn uống; hai là cần xe cộ thì cho xe cộ; ba là cần áo thì cho áo; bốn là cần đồ trang sức thì cho đồ trang sức; năm là cần các thứ đồ dùng thì đều cho; sáu là cần vòng hoa, hương xoa thì cho theo ý muốn; bảy là cần nhà thì cho nhà; tám là cần đèn thì cho đèn. Tám loại như thế gọi là bố thí trừ khổ não của Bồ-tát.
Thế nào là bố thí đem lại an vui đời này và đời sau? Nói gọn có chín loại, tức là tài thí (cho của cải), pháp thí (cho giáo pháp), vô uý thí (cho sự không sợ hãi), mỗi loại ba thứ. Tài thí là: cho vật tốt đẹp, trong sạch, đúng pháp; bố thí để điều phục (chế ngự) vết nhơ keo kiệt và vết nhơ cất giữ tích trữ. Điều phục vết nhơ keo kiệt là bỏ lòng bám giữ; điều phục vết nhơ tích trữ là bỏ sự bám víu vào việc hưởng dùng. Vô uý thí là cứu người khỏi các nỗi sợ hãi như sư tử, cọp, sói, vua (quan quyền), giặc cướp, nước, lửa, khiến họ thoát được. Pháp thí là thuyết pháp không sai lệch, thuyết pháp đầy đủ, trao giới cấm cho người. Đó là nói gọn chín loại bố thí của Bồ-tát, khiến chúng sinh được an vui đời này và đời sau. Trong đó tài thí và vô uý thí là đem lại an vui đời này; pháp thí là đem lại an vui cả đời này lẫn đời sau.
Thế nào là bố thí thanh tịnh của Bồ-tát? Nói gọn có mười loại. Mười loại gì? Một là không làm khó dễ; hai là không có cái thấy sai khác; ba là không gom góp; bốn là không cao ngạo; năm là không nương cậy; sáu là không nhút nhát thoái lui; bảy là không cho vật kém; tám là không ngoảnh mặt (không thiên vị); chín là không mong người mang ơn; mười là không cầu báo đáp.
Bố thí không làm khó dễ là: có người đến xin, Bồ-tát mau mau bố thí, không làm khó dễ, đúng lúc làm thoả nguyện họ, còn nhanh hơn họ mong.
Không có cái thấy sai khác là: Bồ-tát đối với việc bố thí không khởi cái thấy sai lạc cho rằng không có quả báo; không làm hại sinh vật để bố thí, cho rằng đó là đúng pháp; cũng không cho rằng bố thí như thế là cầu được sự trong sạch của thế gian và xuất thế gian (?).
Bố thí không gom góp là: Bồ-tát không gom của lâu ngày rồi mới cho một lần. Vì sao? Không phải Bồ-tát có vật để cho, thấy người đến xin mà lại nỡ không cho; giữ cái thấy không đúng pháp ấy thì không phải là cách của Bồ-tát; vậy làm sao lại gom góp rồi mới cho? Cũng không phải gom góp rồi cho thì phước được nhiều hơn: vật cho như nhau, người xin cũng như nhau, cho dần dần hay cho một lần, do đâu mà thấy phước khác nhau? Hơn nữa, Bồ-tát thấy cái lỗi của việc gom lại mà cho, không thấy cái lỗi của việc có đến đâu cho đến đó. Vì sao? Vì gom lại mà cho thì những người đến xin trước, có khi hàng trăm người, không được cho, khiến họ oán giận, sinh lòng bất mãn; còn người đến xin sau lại được gom cho một lần. Vì thế Bồ-tát không gom góp mà cho.
Bố thí không cao ngạo là: Bồ-tát đối với người xin, bố thí với lòng khiêm hạ; không thấy người khác hơn mình mà bố thí với lòng ganh đua; không vì bố thí mà tự khen mình: "Ta là thí chủ, người khác không làm được."
Bố thí không nương cậy là: Bồ-tát không vì danh tiếng mà bố thí; đối với danh tiếng khen ngợi giả tạm, coi như bụi đất.
Bố thí không nhút nhát thoái lui là: Bồ-tát lúc sắp cho thì lòng vui, đang cho thì hoan hỷ, cho xong không hối tiếc; của cải tăng rộng, tốt đẹp hơn hết; Bồ-tát nghe người khác bố thí rộng lớn, bố thí thù thắng, lòng không tự coi thường mình mà sinh nhút nhát thoái lui.
Bố thí không cho vật kém là: Bồ-tát suy tính, đem vật tốt nhất, quý nhất mà bố thí. Đó gọi là bố thí không cho vật kém.
Bố thí không ngoảnh mặt là: Bồ-tát giữ lòng bình đẳng, không thiên theo phe nhóm, kẻ thù, người thân hay người dưng, mà đem lòng bi bố thí như nhau.
Bố thí không mong người mang ơn là: Bồ-tát đem lòng bi, lòng thương xót mà bố thí, không tính đến ân huệ mình ban cho người nhận; vì thấy chúng sinh ham vui, lửa ái dục bừng cháy, mà không có sức tự thoát.
Bố thí không cầu báo đáp là: Bồ-tát bố thí xong không lo lắng đến việc đời sau có đầy đủ của cải và thân thể tốt đẹp hay không, vì quán thấy mọi hành đều hao mòn tiêu diệt, và thấy sự giác ngộ vô thượng mới là phước lợi chân thật.
Mười loại như thế gọi là sự bố thí hoàn toàn trong sạch của Bồ-tát. Bồ-tát nương vào chín loại bố thí như vậy mà làm tròn đàn ba-la-mật (hạnh bố thí đưa đến bờ giác), đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video