Thiên 9 — Phẩm 8: Lực chủng tính

 Kinh Bồ Tát Địa Trì (kinh nói về các tầng bậc tu tập mà người tu theo hạnh Bồ Tát phải giữ gìn), phần Phương tiện xứ (phần nói về các cách thức, phương pháp tu tập), phẩm thứ tám: Lực chủng tánh (nói về việc nuôi lớn hạt giống tiềm năng sẵn có thành các năng lực trí tuệ của Phật).

 Đã nói về những điều mà Bồ Tát (người phát nguyện tu hành để thành Phật và cứu độ chúng sinh) cần học; nay sẽ nói về cách Bồ Tát học. Bồ Tát muốn học khéo những điều Bồ Tát cần học thì có bảy việc. Một là trước hết phải tu nhiều tín giải (lòng tin và sự hiểu biết vững chắc). Hai là cầu pháp (tìm học giáo pháp). Ba là thuyết pháp (giảng giáo pháp cho người khác). Bốn là pháp thứ pháp hướng (tu hành đúng theo giáo pháp, từng bước phù hợp với pháp, hướng đến mục đích của pháp). Năm là chánh giáo thọ (chỉ dạy đúng đắn cách tu). Sáu là giáo giới (răn dạy, nhắc nhở). Bảy là nhiếp phương tiện (các cách thức thu phục, nâng đỡ chúng sinh) bằng thân, lời nói và ý.

 Thế nào là Bồ Tát tu nhiều tín giải? Bồ Tát đối với tám chỗ cần tin hiểu, trước hết khởi lòng tin trong sạch, một lòng quyết định, ưa muốn thành tựu. Đó là: công đức của Tam bảo (ba ngôi quý báu), tức công đức của Phật, Pháp (giáo pháp), Tăng (đoàn thể người tu); thần lực tự tại của chư Phật và Bồ Tát, như đã nói ở trên; nghĩa chân thật, như đã nói ở trên; các loại nhân và các loại quả thuận theo, tương ứng với nhau mà không đảo lộn; đạt được mục đích, đạt được phương tiện; có khả năng đạt được: có phương tiện để đạt thì có thể đạt được mục đích. Mục đích được đạt ấy là Vô thượng Bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất của Phật); phương tiện để đạt là con đường tu học của tất cả Bồ Tát. Lại có tín giải đối với những lời dạy khéo léo, tức là: tu-đa-la (kinh, lời Phật dạy viết bằng văn xuôi), kỳ-dạ (thể kệ nhắc lại ý của đoạn văn xuôi), thọ ký (lời Phật báo trước việc thành Phật của đệ tử), vô lượng lời dạy, những lời giảng khéo léo, nhiệm mầu.

 Đối với tám chỗ cần tin hiểu ấy, Bồ Tát có hai sức tin hiểu: một là tu nhiều hạnh tin hiểu; hai là chấp nhận sâu xa và ưa thích gắn bó.

 Bồ Tát cầu pháp thì cầu pháp gì, cầu thế nào, vì sao cầu? Cầu pháp gì: nói gọn là cầu Bồ Tát tạng (kho giáo pháp dành cho hàng Bồ Tát), Thanh văn tạng (kho giáo pháp dành cho hàng Thanh văn — người tu nghe lời Phật mà giác ngộ, nhắm đến tự giải thoát), ngoại luận (các học thuyết ngoài Phật giáo), và trí hiểu biết về các nghề nghiệp kỹ thuật thế gian. Trong mười hai bộ kinh (mười hai thể loại kinh Phật), chỉ có bộ Phương quảng (các kinh nói rộng nghĩa lý sâu xa, tức kinh Đại thừa) là Bồ Tát tạng, mười một bộ còn lại là Thanh văn tạng.

 Ngoại luận nói gọn có ba loại: nhân luận (môn lý luận, cách lập luận, biện luận), thanh luận (môn ngữ âm, ngữ pháp, ngôn ngữ), y phương luận (môn y học). Trí hiểu biết về nghề nghiệp kỹ thuật thế gian là các loại công việc như thợ vàng, thợ sắt, thợ làm việc về nước (?), v.v., cùng những thứ khác thuộc về các minh xứ (các ngành học vấn).

 Minh xứ có năm loại. Một là nội minh xứ (học vấn về giáo lý nội điển, tức Phật pháp). Hai là nhân minh xứ (học vấn về lý luận, logic). Ba là thanh minh xứ (học vấn về ngôn ngữ, văn tự). Bốn là y phương minh xứ (học vấn về y học). Năm là công nghiệp minh xứ (học vấn về kỹ thuật, nghề nghiệp). Năm minh xứ này Bồ Tát đều phải cầu học.

 Những gì Phật dạy gọi là nội luận, nói gọn có hai: một là hiển bày đúng đắn về nhân và quả; hai là hiển bày rằng việc đã làm thì không mất đi, việc không làm thì không phải chịu quả.

 Nhân luận cũng có hai: một là có thể bẻ gãy lập luận của người khác; hai là tự trình bày lập luận của mình.

 Thanh luận có hai: một là hiển bày giới và sắc (chú thích của bản gốc: giới và sắc, hai thứ này là sự sai khác của âm thanh, không phải thường còn; tức là âm thanh căn bản của ấm, giới, hình sắc (?) gọi là giới; trong giới có các loại âm thanh khác nhau gọi là sắc; hai loại âm thanh này gồm hết mọi tiếng nói; ở chỗ này đáng lẽ phải nói rộng về luận âm thanh). Hai là hiển bày lời lẽ khéo léo.

 Y phương luận có bốn: một là chỉ rõ cách biết rõ bệnh; hai là chỉ rõ nguyên nhân bệnh; ba là chỉ rõ cách chữa khỏi bệnh đã phát; bốn là chỉ rõ cách giữ cho bệnh đã khỏi không phát lại. Trí về nghề nghiệp kỹ thuật thế gian là chỉ rõ việc thành tựu các nghề nghiệp trong đời.

 Thế nào là điều Phật dạy (về nhân quả)? Có mười loại nhân không điên đảo (đúng như thật). Nên biết mười nhân không điên đảo này gồm hết mọi nhân: mọi phiền não, mọi sự trong sạch, mọi điều vô ký (không thiện cũng không ác), v.v. Thế nào là mười? Một là tùy thuyết nhân (nhân theo lời gọi tên). Hai là dĩ hữu nhân (nhân "vì có cái này"). Ba là chủng thực nhân (nhân gieo trồng). Bốn là nhiếp nhân (nhân nâng đỡ, hỗ trợ). Năm là sinh nhân (nhân trực tiếp sinh ra). Sáu là trưởng nhân (nhân làm cho lớn lên). Bảy là tự chủng nhân (nhân từ hạt giống riêng của mình). Tám là cộng sự nhân (nhân cùng hợp sức). Chín là tương vi nhân (nhân trái nghịch, gây cản trở). Mười là bất tương vi nhân (nhân không trái nghịch).

 Mọi pháp (sự vật, hiện tượng) đều có tên; có tên rồi thì có ý niệm; có ý niệm rồi thì có lời nói. Tên, ý niệm và lời nói về các pháp này gọi là tùy thuyết nhân. Vì có sự việc nên có việc làm: đó gọi là dĩ hữu nhân. Vì có tay nên có cầm nắm làm việc; vì có chân nên có đi lại; vì có thân nên có co duỗi; vì có đói khát nên có tìm cầu ăn uống; những trường hợp như thế, vô lượng vô số, gọi là dĩ hữu nhân. Gieo các hạt giống gọi là chủng thực nhân. Đất và nước làm ẩm ướt gọi là nhiếp nhân. Hạt giống đối với mầm gọi là sinh nhân. Mầm, thân cây nối tiếp nhau cho đến khi chín gọi là trưởng nhân. Các loại hạt giống mỗi thứ tự sinh ra loại của mình gọi là tự chủng nhân. Dĩ hữu nhân, chủng thực nhân, nhiếp nhân, sinh nhân, trưởng nhân, tự chủng nhân — sáu nhân này nói chung gọi là cộng sự nhân. Điều gì ngăn trở sự sinh thì gọi là tương vi nhân; điều gì không ngăn trở thì gọi là bất tương vi nhân.

 Sự trái nghịch ấy có sáu loại. Một là trái nghịch về lời nói: tức kinh luận do sa-môn (người xuất gia tu hành) hay bà-la-môn (tu sĩ thuộc giai cấp tăng lữ của đạo Bà-la-môn) nói ra mà trước sau mâu thuẫn nhau. Hai là trái nghịch với điều đáng phải thế: tức nói mọi nghĩa mà trái với lẽ phải. Ba là trái nghịch về sự sinh: tức các điều kiện để sinh không đủ, ngăn trở sự sinh. Bốn là trái nghịch về chỗ: tức những thứ như sáng và tối, thương và ghét, khổ và vui (không thể cùng một chỗ). Năm là trái nghịch do thù địch: tức rắn độc với chuột, chồn với chuột (?), mèo với chuột — các loài vật này mỗi loài thù hại nhau. Sáu là trái nghịch do đối trị (dùng cái này để trị cái kia): tức tu quán bất tịnh (quán thân thể là nhơ nhớp) để trị tham dục; tu lòng từ để dập tắt giận dữ; tu lòng bi để ngăn ý nghĩ làm hại; tu các phẩm đạo vô lậu (các pháp tu đã lìa phiền não) để dứt hẳn phiền não.

 Ở đây, căn cứ theo sự trái nghịch về sự sinh mà nói rằng các nhân này được gồm vào hai nhân: một là sinh nhân, hai là phương tiện nhân (nhân trợ giúp). Hạt giống được gieo mà sinh ra thì gọi là sinh nhân; các nhân còn lại gọi là phương tiện nhân.

 Lại nữa, có bốn duyên (điều kiện): nhân duyên (điều kiện chính, trực tiếp), thứ đệ duyên (điều kiện kế tiếp: cái tâm trước vừa mất đi mở đường cho cái tâm sau sinh ra), duyên duyên (điều kiện là đối tượng mà tâm nhận biết), tăng thượng duyên (điều kiện hỗ trợ, tăng thêm sức). Sinh nhân là nhân duyên. Phương tiện nhân là tăng thượng duyên. Thứ đệ duyên và duyên duyên là ở nơi tâm và tâm sở (các trạng thái tâm lý đi kèm theo tâm): tức tâm và tâm sở sinh ra trước mở đường dẫn dắt, và đối tượng được nắm giữ làm duyên giúp cho tâm sinh ra. Vì vậy, hai duyên này được gồm vào nhiếp nhân (?).

 Mười nhân này làm sinh ra mọi sự việc của thế gian như thế nào? Làm sinh ra mọi phiền não như thế nào? Làm sinh ra mọi sự trong sạch như thế nào?

 Các loại ngũ cốc là thứ nuôi sống thế gian; tên gọi, ý niệm, lời nói về chúng như: lúa nếp, kê, lúa gạo, lương, mè, đậu, lúa mì — đó gọi là tùy thuyết nhân. Như với lúa mạch, nói "đem đến", "đem đi", "lấy", "cho", các lời nói như thế; mọi thứ khác cũng vậy. Vì có thân đói khát, gầy yếu nên tìm cầu đoàn thực (thức ăn vật chất, nắm thành từng miếng mà ăn); những trường hợp như thế gọi là dĩ hữu nhân.

 Gieo các hạt giống thì mỗi thứ tự sinh ra; việc gieo hạt giống ban đầu ấy gọi là chủng thực nhân (chú thích của bản gốc: hạt giống gieo ban đầu đối với mầm, thân cây cho đến khi chín về sau gọi là chủng thực nhân; hạt giống gieo ban đầu sinh ra mầm gọi là sinh nhân). Đất và nước làm ẩm ướt giúp mầm sinh ra, gọi là nhiếp nhân. Hạt giống ấy đối với mầm gọi là sinh nhân. Lại nữa, mầm, thân, cành, lá nối tiếp nhau cho đến khi chín, gọi là trưởng nhân. Như hạt giống lúa mì thì sinh ra mầm lúa mì chứ không sinh ra thứ khác; các thứ khác cũng vậy: đó gọi là tự chủng nhân. Tất cả các nhân từ dĩ hữu nhân cho đến tự chủng nhân đều gọi là cộng sự nhân, vì mọi thứ đều do hòa hợp mà sinh ra nên gọi là cộng sự nhân. Sương giá, mưa đá, tai họa ngăn trở, phá hoại, gọi là tương vi nhân. Khi những điều ấy không đủ, không ngăn trở, thì gọi là bất tương vi nhân. Mọi sự việc khác của thế gian đều do mười nhân này sinh ra; nên tùy theo trường hợp thích hợp mà biết.

 Tên gọi, ý niệm, lời nói về mọi duyên khởi (sự việc sinh ra do nương vào nhau), tức là: vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật), hành (các hành động tạo nghiệp), thức (tâm thức), danh sắc (tinh thần và thể xác), lục nhập (sáu giác quan), xúc (sự tiếp xúc), thọ (cảm giác), ái (lòng ham muốn), thủ (sự nắm giữ, bám víu), hữu (sự tồn tại, tạo thành đời sau), sinh, già, bệnh, chết, lo, buồn, khổ, phiền não — đó gọi là tùy thuyết nhân của phiền não.

 Vô minh làm duyên cho hành, cho đến sinh làm duyên cho già chết, v.v.; đối với cảnh giới của lời nói mà nhớ nghĩ, đắm say mùi vị, khiến các chi phần của sự tồn tại sinh ra: đó gọi là dĩ hữu nhân của phiền não. Vô minh và các pháp khác là hạt giống trong đời hiện tại, làm sinh ra sự sinh, già, bệnh, chết ở đời khác: đó gọi là chủng thực nhân. Không gần gũi bạn lành, không nghe nhận chánh pháp, quen suy nghĩ không đúng đắn, khiến vô minh v.v. sinh ra: đó gọi là nhiếp nhân. Từ hạt giống của mỗi thứ mà vô minh v.v. sinh ra: đó gọi là sinh nhân. Từ vô minh cho đến hữu đời sau, càng ngày càng tăng thêm sự tìm cầu, cho đến sinh, già, bệnh, chết ở đời khác: đó gọi là trưởng nhân. Các loại hạt giống, cùng từ vô minh cho đến hữu đời sau, làm sinh vào địa ngục, ngạ quỷ (quỷ đói), súc sinh, cùng loài người và cõi trời: đó gọi là tự chủng nhân của phiền não. Từ dĩ hữu nhân cho đến tự chủng nhân gọi là cộng sự nhân.

 Nếu có chủng tánh (hạt giống tiềm năng sẵn có để tu thành), gặp Phật ra đời giảng nói pháp lành, gần gũi thiện tri thức (người thầy, người bạn tốt dẫn dắt tu hành), nghe nhận pháp lành, suy nghĩ đúng đắn, tu hành đúng theo pháp các phẩm đạo thanh tịnh: đó gọi là tương vi nhân của phiền não. Những điều nói trên mà không đầy đủ thì gọi là bất tương vi nhân. Đó gọi là mười nhân; nên biết chúng làm sinh ra mọi phiền não.

 Tên gọi, ý niệm, lời nói về mọi pháp trong sạch, cho đến sự diệt tận, Niết-bàn (cảnh giới phiền não đã tắt hết, không còn sinh tử): đó gọi là tùy thuyết nhân của pháp trong sạch. Như niệm xứ (bốn chỗ an trú sự tỉnh giác: quán thân, cảm giác, tâm và các pháp), chánh cần (bốn sự siêng năng đúng đắn: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm điều thiện chưa sinh, nuôi lớn điều thiện đã sinh), cho đến bát thánh đạo (tám con đường chân chánh của bậc thánh); vô minh diệt cho đến sinh, già, bệnh, chết diệt — tên gọi, ý niệm, lời nói như thế gọi là tùy thuyết nhân của pháp trong sạch.

 Vì có vô minh v.v. nên ưa cầu pháp trong sạch, giữ lấy pháp trong sạch, khiến pháp trong sạch được sinh ra: đó gọi là dĩ hữu nhân. Người có đầy đủ chủng tánh, là người đi trước tiên hướng đến Niết-bàn hữu dư (Niết-bàn khi còn thân thể) hoặc Niết-bàn vô dư (Niết-bàn khi thân thể đã mất, không còn gì sót lại): đó gọi là chủng thực nhân của sự trong sạch. Hạt giống của các phẩm đạo vô lậu (các pháp tu đã lìa phiền não) thuộc về chủng tánh ấy, đối với các pháp phẩm đạo, gọi là sinh nhân. Gần gũi thiện tri thức, nghe nhận pháp lành, suy nghĩ đúng đắn mà tu, các căn (các năng lực tu tập như tin, siêng, nhớ, định, tuệ) được thành thục: đó gọi là nhiếp nhân. Hạt giống ấy sinh ra các pháp phẩm đạo, hướng đến Niết-bàn vô dư: đó gọi là trưởng nhân. Người có chủng tánh Thanh văn thì nhờ Thanh văn thừa (cỗ xe Thanh văn, tức con đường tu của Thanh văn) mà vào Niết-bàn; người có chủng tánh Duyên giác (người tự giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên) thì nhờ Duyên giác thừa mà vào Niết-bàn; người có chủng tánh Đại thừa (con đường tu lớn, cứu mình và cứu người) thì nhờ Đại thừa vô thượng mà vào Niết-bàn: đó gọi là tự chủng nhân. Từ dĩ hữu nhân cho đến tự chủng nhân gọi là cộng sự nhân.

 Chủng tánh không đầy đủ, không gặp thời có Phật, sinh vào những nơi khó tu (những hoàn cảnh không có cơ hội gặp và học Phật pháp), không gần bạn lành, không nghe pháp lành, không suy nghĩ đúng đắn, quen làm theo đường tà: đó gọi là tương vi nhân của pháp trong sạch. Những điều trái nghịch này mà không đầy đủ thì gọi là bất tương vi nhân.

 Tương vi nhân của các phiền não là nhân của pháp trong sạch; tương vi nhân của pháp trong sạch là nhân của phiền não. Mười nhân của phiền não, mười nhân của sự trong sạch như thế; phiền não và sự trong sạch ở quá khứ và vị lai cũng đều như vậy, trọn vẹn không sót, không gì hơn.

 Thế nào là quả? Nói gọn có năm loại. Một là báo quả (quả báo, quả trả lại cho hành vi). Hai là y quả (quả giống theo nhân). Ba là giải thoát quả (quả lìa thoát phiền não). Bốn là sĩ phu quả (quả do công sức con người làm ra). Năm là tăng thượng quả (quả do điều kiện hỗ trợ đem lại).

 Pháp bất thiện thì nhận quả báo ở ác thú (các cõi xấu như địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh); pháp thiện hữu lậu (điều thiện còn dính phiền não) thì nhận quả báo ở thiện thú (các cõi tốt như loài người, cõi trời): đó gọi là báo quả.

 Nếu quen làm điều bất thiện, ưa ở trong điều bất thiện, làm tăng điều bất thiện; hoặc quen làm điều thiện, ưa ở trong điều thiện, làm tăng điều thiện — nghiệp trước thế nào thì quả sau sinh ra giống như thế: đó gọi là y quả.

 Bát thánh đạo diệt các phiền não gọi là giải thoát quả. Nếu chỉ dùng cách thế tục mà diệt phiền não thì không phải là trọn vẹn, chưa lìa bỏ được thân phận phàm phu, nên không phải giải thoát quả.

 Nếu ngay trong đời hiện tại, nhờ các công việc, nghề nghiệp kỹ thuật thế gian của con người, như làm ruộng, buôn bán, làm quan coi việc, viết chữ, vẽ tranh, tính toán, bói toán, khắc ấn niêm phong (?), mỗi việc đều có kết quả sinh ra: đó gọi là sĩ phu quả.

 Nhãn thức (cái biết do mắt) là tăng thượng quả của nhãn căn (giác quan mắt), cho đến ý thức là tăng thượng quả của ý căn. Sự sống không hư hoại là tăng thượng quả của mạng căn (năng lực duy trì sự sống). Tất cả hai mươi hai căn (hai mươi hai năng lực chủ đạo, gồm sáu giác quan, các năng lực sống, giới tính, cảm thọ, tín tâm, trí tuệ, v.v.), mỗi căn đều làm tăng thượng, mỗi căn đều có quả sinh ra; nên biết đều là tăng thượng quả. Sự tăng thượng của hai mươi hai căn này như đã nói ở phần Nhiếp sự xứ.

 Bồ Tát như thế, sau khi biết những điều Phật đã chỉ rõ về nhân quả đúng đắn, thì lần lượt tu tập, làm cho trong sạch và tăng trưởng chủng tánh của xứ phi xứ trí lực (năng lực trí tuệ biết rõ điều gì hợp lẽ có thể xảy ra, điều gì không thể xảy ra — năng lực thứ nhất trong mười năng lực của Phật). Không phải không làm hay làm khác mà lại có quả thành thục; cũng không có việc nghiệp mình đã làm trải qua nhiều kiếp mà mất đi; người làm thì không mất, không làm thì không chịu — đó là điều Phật đã chỉ rõ. Bồ Tát biết đúng như thật như vậy rồi, thì lần lượt tu tập, làm cho trong sạch và tăng trưởng chủng tánh của tự nghiệp trí lực (năng lực trí tuệ biết rõ nghiệp và quả báo của nghiệp).

 Thế nào là Bồ Tát cầu nghe pháp? Bồ Tát này giữ lòng ân cần cung kính, cầu pháp được giảng khéo, pháp được nói khéo. Nói gọn những điều như thế là: giữ tâm cầu pháp được giảng khéo, giữ tâm siêng năng cung kính.

 Nếu Bồ Tát vì để được nghe một lời pháp được giảng khéo, dù con đường phải đi qua là đường hiểm, mặt đất bốc cháy rực, vẫn vui mừng đi qua, huống gì vì được nghe nhiều. Vì được nghe pháp một lần mà còn không tiếc thân thể mình yêu quý, huống gì những của cải khác. Mỗi lần được nghe giảng pháp thì lòng yêu thích, cung kính hơn lần trước trăm nghìn vạn lần, cho đến không thể lấy số đếm hay ví dụ mà so sánh được.

 Tức là nghe pháp được giảng khéo thì lòng không biết chán, tăng thêm lòng tin trong sạch, thân thể mềm mại, tâm ngay thẳng, cái thấy ngay thẳng, rất ưa thích công đức. Đến nơi giảng pháp, lòng không ngần ngại; cung kính, dẹp bỏ kiêu mạn; chỉ cầu chánh pháp, không cầu danh tiếng; vì mình và vì người mà tu các căn lành (gốc rễ của điều thiện); không vì lợi lộc, cúng dường mà đến nơi giảng pháp. Nghe pháp với tâm không nhiễm ô, nghe pháp với tâm không tán loạn.

 Nghe pháp với tâm không nhiễm ô là lìa phiền não ngạo mạn, phiền não khinh thường và phiền não tự hạ thấp mình.

 Có bảy hạnh để lìa phiền não ngạo mạn. Một là nghe đúng lúc. Hai là muốn tiếp nhận. Ba là nghe trọn vẹn một lượt. Bốn là nghe với lòng kính trọng. Năm là không đùa cợt. Sáu là thuận theo. Bảy là không tìm lỗi. Bảy hạnh như thế giúp lìa phiền não ngạo mạn.

 Có bốn hạnh để lìa phiền não khinh thường. Một là cung kính pháp. Hai là cung kính người giảng pháp. Ba là không coi thường pháp. Bốn là không coi thường người giảng pháp. Bốn hạnh như thế giúp lìa phiền não khinh thường.

 Có một hạnh để lìa phiền não tự hạ thấp mình, đó là khi nghe nhận chánh pháp thì không tự xem thường khả năng nghe pháp của mình. Nhờ một hạnh này mà lìa được phiền não tự hạ thấp mình. Lìa những lỗi như thế mà nghe nhận chánh pháp, đó gọi là Bồ Tát nghe pháp với tâm không nhiễm ô.

 Thế nào là nghe pháp với tâm không tán loạn? Có bốn hạnh. Một là một lòng chuyên chú. Hai là nghiêng tai lắng nghe. Ba là giữ ý định tĩnh. Bốn là một mực chuyên tâm ưa thích nghe nhận chánh pháp. Đó gọi là Bồ Tát cầu nghe pháp.

 Vì sao Bồ Tát cầu nghe pháp? Bồ Tát cầu pháp Phật dạy là để tiếp nhận chánh pháp và tu hành đúng theo pháp, và để giảng nói rộng cho người khác.

 Bồ Tát cầu học nhân luận (môn lý luận, biện luận) là để biết lỗi của các luận thuyết ấy, để hàng phục các luận thuyết khác, để người chưa tin Phật pháp sinh lòng tin, để người đã tin thì lòng tin tăng thêm rộng lớn.

 Bồ Tát cầu học thanh luận (môn ngôn ngữ, ngữ pháp) là để vì chúng sinh mà giảng nói rộng những lời đúng đắn khiến họ ưa thích; để làm cho lời lẽ, câu văn, chữ nghĩa được trong sáng, trang nhã; để có thể dùng nhiều lời lẽ khác nhau tô điểm cho cùng một ý nghĩa.

 Bồ Tát cầu học y phương luận (môn y học) là để chữa trị các thứ bệnh của chúng sinh, và để thu phục, nâng đỡ đại chúng.

 Bồ Tát cầu trí hiểu biết về nghề nghiệp kỹ thuật thế gian là để chỉ với chút ít công sức mà có được nhiều của cải, đem lợi ích cho vô lượng chúng sinh; và để dạy chúng sinh các loại nghề nghiệp.

 Bồ Tát cầu học năm minh xứ (năm ngành học vấn) như thế là để trọn vẹn đầy đủ mọi điều kiện cho đại trí của Vô thượng Bồ-đề. Không phải không theo thứ lớp mà có thể học hết mọi pháp và đạt được trí không ngăn ngại về mọi thứ. Đó gọi là những gì Bồ Tát cầu, cách cầu và vì sao cầu.

 Bồ Tát giảng pháp cho người khác thì giảng gì, giảng thế nào, vì sao giảng? Đã cầu pháp như thế nào thì giảng pháp như thế; đã cầu nghĩa như thế nào thì giảng nghĩa như thế. Giảng theo hai cách: một là giảng thuận theo; hai là giảng thanh tịnh (trong sạch).

 Giảng thuận theo là: giữ oai nghi (dáng điệu, cử chỉ) đúng pháp mà giảng, không phải không đúng pháp. Không giảng cho người không bệnh mà ngồi chỗ cao, người trùm đầu, người đi phía trước — đều không giảng cho họ, như trong kinh đã nói rộng. Vì sao vậy? Vì chư Phật và Bồ Tát tự mình cung kính pháp; do kính pháp nên khiến các chúng sinh khác cũng sinh lòng cung kính sâu xa, nghe rồi vâng giữ, không sinh lòng khinh mạn.

 Giảng hết tất cả; giảng tất cả không gián đoạn; không vì bủn xỉn pháp mà giấu, không giữ khư khư như nắm tay đóng chặt của ông thầy (?). Giảng theo đúng thứ tự câu chữ; tiếp nhận theo đúng thứ tự câu chữ; phân tích giảng giải theo đúng thứ tự ý nghĩa. Đem lại lợi ích về nghĩa và lợi ích về pháp, các loại lợi ích về nghĩa. Chỉ bày điều nên chỉ bày, trao cho điều nên trao, soi sáng điều nên soi sáng, làm vui điều nên làm vui. Dùng hiện trí (cái biết trực tiếp tận mắt) và tỷ trí (cái biết do suy luận); nghe đầy đủ từ thầy rồi mới giảng cho người, không phải không suy xét. Nghe đầy đủ, hướng về thiện thú (cõi lành); giảng không rối loạn, giảng khéo, giảng không quá sâu kín khó hiểu. Giảng tương ứng với Tứ thánh đế (bốn chân lý của bậc thánh: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ); tùy theo những gì đại chúng thích hợp mà giảng rộng. Mười lăm điều này là cách Bồ Tát vì khắp chúng sinh mà giảng khéo, thuận theo; nên biết đây là mọi sự làm lợi cho người khác.

 Lại nữa, Bồ Tát đối với người không làm lợi cho mình thì giữ lòng từ mà giảng; đối với người đang làm những việc dẫn đến ác thú thì giữ tâm muốn cho họ yên ổn mà giảng; đối với chúng sinh đang khổ hay đang vui, kẻ buông lung, kẻ nghèo đói xin ăn, thì giữ tâm muốn cho họ an vui và tâm thương xót mà giảng. Không vì bị lòng ghen ghét trói buộc mà tự khen mình chê người. Lìa tâm tham đắm, không cầu danh lợi mà giảng pháp cho người. Năm điều như thế là cách Bồ Tát giảng pháp thanh tịnh.

 Gom cả trước và sau, nói gọn có hai mươi điều. Một là đúng lúc. Hai là trọn vẹn một lượt. Ba là theo thứ tự. Bốn là liên tục. Năm là chịu đựng được. Sáu là hoan hỷ. Bảy là mong muốn. Tám là vui vẻ. Chín là khuyến khích. Mười là không chê bai. Mười một là thích hợp. Mười hai là văn tự đầy đủ. Mười ba là không pha tạp. Mười bốn là đúng pháp. Mười lăm là tùy theo đại chúng. Mười sáu là lòng từ. Mười bảy là tâm muốn cho yên ổn. Mười tám là tâm thương xót. Mười chín là không tự khen mình chê người. Hai mươi là không nương theo danh lợi. Đó gọi là Bồ Tát giảng pháp cho người khác.

 Thế nào là Bồ Tát pháp thứ pháp hướng (tu hành đúng theo giáo pháp, từng bước phù hợp với pháp, hướng đến mục đích của pháp)? Nói gọn có năm loại: đúng như pháp đã cầu, đúng như pháp đã thâu nhận; thân, lời nói, ý chuyển theo; chánh tư (suy nghĩ đúng đắn); và tu tập.

 Pháp nào mà Thế Tôn (Phật, bậc được thế gian tôn kính) đã ngăn cấm việc làm của thân, lời nói, ý, và pháp nào mà Ngài đã cho phép việc làm của thân, lời nói, ý, thì đối với nghiệp của thân, lời nói, ý, điều cần lìa thì lìa như thế, điều cần tu thì tu như thế; thân, lời nói, ý chuyển theo: đó gọi là pháp thứ pháp hướng.

 Chánh tư là: Bồ Tát ở một mình nơi vắng lặng, đối với pháp đã nghe mà suy nghĩ, cân nhắc, quan sát. Trước hết lìa những chỗ không nên suy nghĩ, rồi mới suy xét về pháp; suy nghĩ siêng năng, suy nghĩ thường xuyên, suy nghĩ trọn vẹn một lượt, gắng sức không ngừng.

 Lại nữa, Bồ Tát chánh tư thì đầy đủ; đầy đủ thì thực hành thuận theo mà thâm nhập; có chỗ buông bỏ; nương theo nghĩa chứ không nương theo câu chữ; đối với lời nói ẩn kín và lời nói rõ ràng thì biết đúng như thật; trước hết suy xét điều nên thâm nhập, thâm nhập rồi thì những điều đã thâm nhập lại suy nghĩ nhiều lần.

 Bồ Tát lìa những chỗ không nên suy nghĩ là không chạy theo tâm ngu muội, tâm tán loạn; suy nghĩ siêng năng, thường xuyên, trọn vẹn một lượt. Đầy đủ là: nghĩa nào chưa biết thì làm cho biết; nghĩa nào đã biết thì không để mất, không quên. Đầy đủ là: đối với những gì đã thâm nhập, đã thực hành, không do người khác mà tự mình có thể quan sát đầy đủ.

 Có chỗ buông bỏ là: nếu biết có những pháp không phải cảnh giới (phạm vi hiểu biết) của mình, thì nên tự nghĩ rằng: "Đây là điều Phật biết, không phải cảnh giới của ta." Như vậy thì không phỉ báng, tự mình không mắc tội lỗi.

 Bồ Tát nương theo nghĩa chứ không nương theo câu chữ là khéo thâm nhập những lời dạy ẩn kín của Như Lai. Khéo biết lời nói ẩn kín và lời nói rõ ràng là đối với nghĩa chân thật thì không gì lay chuyển được.

 Bồ Tát mới bước vào chánh tư, trước kia chưa được nhẫn (sự chấp nhận, thấu hiểu vững chắc chân lý), nay thì được; người đã được nhẫn thì vững chắc, thuận theo mà thâm nhập vào tu tuệ (trí tuệ do tu tập mà có). Tám điều như thế được gồm trong chánh tư của Bồ Tát.

 Tu trong pháp thứ pháp hướng, nói gọn có bốn loại. Một là chỉ (lắng dừng tâm cho yên định). Hai là quán (dùng trí tuệ quan sát, soi xét sự thật). Ba là tu tập chỉ và quán. Bốn là ưa thích chỉ và quán.

 Chỉ là: Bồ Tát với tám điều chánh tư, đối với pháp khéo léo, đúng đắn, chân thật, lìa lời nói — dù là sự việc hay ý nghĩa — buộc tâm vào đối tượng ấy, lìa xa mọi sự giả dối, nông nổi xao động và các vọng tưởng; nơi đối tượng mà được giải thoát, buộc tâm an lập, giữ tướng tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, tập trung) bên trong, nói rộng cho đến nhất tâm (tâm chuyên một chỗ): đó gọi là chỉ.

 Quán là: được chỉ ấy huân tập (thấm dần), nhớ nghĩ, suy xét đúng như tướng của pháp đã chánh tư, nhớ nghĩ, chọn lựa, cho đến trí tuệ sáng suốt: đó gọi là quán.

 Tu chỉ quán là: nếu thực hành chỉ quán thì thường tu phương tiện, tu phương tiện trọn vẹn một lượt: đó gọi là tu tập chỉ quán.

 Ưa thích chỉ quán là: đối với các tướng chỉ quán ấy, tâm an trú bất động; không cần gắng sức mà tự mình có thể quan sát; nơi chỗ được thâu giữ, tâm không tán loạn: đó gọi là ưa thích chỉ quán.

 Bồ Tát ấy tu tập chỉ quán như thế nào, thì ưa an trú chỉ quán như thế ấy; ưa an trú chỉ quán như thế nào, thì chỉ quán trong sạch như thế ấy; chỉ quán trong sạch như thế nào, thì thân tâm khinh an (nhẹ nhàng, thư thái, an ổn) dần dần tăng rộng như thế ấy; quán trong sạch như thế nào, thì tri kiến (sự hiểu biết, thấy biết) tăng rộng như thế ấy; thực hành quen như thế ấy. Tu tuệ là lìa những điều xấu của thân tâm, đối với mọi điều cần biết thì tri kiến trong sạch. Mọi công dụng của tu tuệ đều từ bốn loại tu như thế mà sinh ra.

 Thế nào là giáo thọ (chỉ dạy cách tu)? Nói gọn có tám loại giáo thọ. Bồ Tát nương vào tam-ma-đề (định, trạng thái tâm tập trung) mà dạy người tu hành. Nếu không có người khác (?), thì Bồ Tát dạy tức là tự mình giáo thọ, như các pháp của Phật.

 Trước hết phải biết như thế bốn loại tìm hiểu (?): một là tìm hiểu tâm, tức biết rõ tâm của người được dạy; hai là tìm hiểu căn (năng lực, căn cơ), tức biết rõ căn của người ấy; ba là tìm hiểu mong muốn, tức biết rõ điều người ấy mong muốn; bốn là tìm hiểu sử (phiền não ngầm, tiềm ẩn sai khiến con người), tức biết rõ phiền não ngầm của người ấy. Năm là tùy theo chỗ thích hợp mà dùng các cửa độ thoát khác nhau để độ thoát họ, như: quán bất tịnh (quán thân thể là nhơ nhớp), tâm từ, quán duyên khởi (quán sự vật sinh ra do nương vào nhau), quán phân biệt các giới (các yếu tố cấu thành), niệm an-na-ban-na (theo dõi hơi thở ra vào) — đó gọi là tùy theo cửa độ thoát thích hợp mà độ thoát. Sáu là để đối trị sự chấp vào bên thường còn (cho rằng mọi thứ tồn tại mãi), giảng cho trung đạo (con đường giữa, không rơi vào hai cực đoan). Bảy là để đối trị sự chấp vào bên đoạn diệt (cho rằng chết là mất hẳn), giảng cho trung đạo. Tám là trừ tăng thượng mạn (sự kiêu mạn tự cho mình đã đạt điều chưa đạt): chưa làm mà cho là đã làm, chưa được mà cho là đã được, chưa chạm tới mà cho là đã chạm tới, chưa chứng mà cho là đã chứng.

 Tám loại giáo thọ ấy, nói gọn được gồm trong ba chỗ. Ba chỗ là: với người trước đó tâm chưa an trú thì khiến buộc niệm vào đối tượng; với người tâm đã an trú thì giảng cho họ đạt được lợi ích của chính mình, con đường phương tiện đúng đắn; với người chưa đạt đến chỗ rốt ráo thì khiến họ an trú trong sự buông xả.

 Biết rõ tâm, căn, mong muốn, kết sử (phiền não trói buộc) của người ấy, tùy theo cửa độ thoát thích hợp mà độ thoát, khiến tâm dừng lại, an trú, buộc niệm vào đối tượng. Đối trị sự chấp đoạn diệt và thường còn của họ mà giảng cho trung đạo, khiến người đã an trú tâm thành tựu lợi ích của chính mình, con đường phương tiện đúng đắn. Với sự kiêu mạn chưa làm mà cho là đã làm, cho đến kiêu mạn chưa chứng mà cho là đã chứng, người chưa đạt đến chỗ rốt ráo thì khiến họ an trú trong sự buông xả. Ba việc như thế gồm hết tám loại giáo thọ.

 Bồ Tát như thế, nhận sự chỉ dạy từ người khác và chỉ dạy cho người khác rồi, thì chủng tánh của tám năng lực trí tuệ trở nên trong sạch và tăng trưởng, tức là: năng lực trí biết về thiền định, giải thoát, tam-muội, chánh thọ (các trạng thái định sâu); năng lực trí biết căn cơ sắc bén hay chậm lụt của chúng sinh; năng lực trí biết các loại hiểu biết, ý muốn khác nhau của chúng sinh; năng lực trí biết các loại giới (bản tính, cảnh giới) khác nhau; năng lực trí biết con đường dẫn đến mọi nơi (mọi cõi tái sinh và mọi quả tu); năng lực trí biết các đời trước; năng lực trí biết sự chết đi sinh lại của chúng sinh; năng lực trí biết sự dứt sạch lậu (phiền não rỉ chảy).

 Thế nào là giáo giới (răn dạy, nhắc nhở)? Nói gọn có năm loại. Với việc làm có tội thì ngăn cấm; với việc làm không có tội thì cho phép. Đối với pháp ngăn cấm hay pháp cho phép mà có chỗ thiếu sót thì đúng pháp mà nêu ra. Với người nhiều lần vi phạm thì khiển trách, nhắc nhở cho nhớ. Với người không vẩn đục, không đổi thay, thuần hậu trong sạch, hướng đúng đường, thì đối với công đức chân thật của họ trong pháp ngăn cấm hay pháp cho phép, thương mến khen ngợi, khiến họ vui mừng. Đó gọi là nói gọn năm việc giáo giới của Bồ Tát, tức là: ngăn cấm, cho phép, nêu lỗi, khiển trách, làm cho vui mừng.

 Thế nào là Bồ Tát nhiếp phương tiện (thu phục, nâng đỡ chúng sinh) bằng nghiệp thân, lời nói, ý? Nói gọn, bốn nhiếp sự (bốn cách thu phục lòng người: bố thí, ái ngữ — nói lời yêu thương, lợi hành — làm việc có lợi cho người, đồng sự — cùng làm việc với người) của Bồ Tát gọi là phương tiện. Như Thế Tôn đã nói, bốn nhiếp sự gọi là phương tiện. Nói gọn có bốn loại phương tiện để điều phục chúng sinh, thu giữ chúng sinh, trọn vẹn không sót, không gì hơn: một là tùy nhiếp phương tiện (phương tiện theo đó mà thu phục); hai là nhiếp phương tiện (phương tiện thu nhận); ba là độ phương tiện (phương tiện đưa qua); bốn là tùy thuận phương tiện (phương tiện thuận theo).

 Bồ Tát dùng các loại của cải mà bố thí để theo đó thu phục chúng sinh, khiến họ không ai là không tin nhận, vâng theo, tu hành: đó gọi là phương tiện bố thí theo đó thu phục.

 Kế đến dùng ái ngữ, giúp chúng sinh ngu si lìa bỏ sự tối tăm mê muội, khiến không còn sót lại, thu nhận đầy đủ và chỉ bày: đó gọi là phương tiện ái ngữ thu nhận.

 Sau khi đã thu nhận đầy đủ và chỉ bày, thì khiến chúng sinh ấy bỏ chỗ bất thiện, tỉnh ngộ, trao cho họ chỗ thiện, điều phục họ cho họ ưa an trú: đó gọi là phương tiện lợi hành đưa qua.

 Bồ Tát như thế, dùng đồng sự thuận theo mà độ thoát chúng sinh, khiến họ được điều phục và cung kính, không để họ nói rằng: "Ông tự mình không có lòng tin, giới hạnh, bố thí, học nhiều, sao lại dạy người khác, nêu tội và nhắc nhở người?" Đó gọi là phương tiện đồng lợi (cùng làm, cùng hưởng lợi) thuận theo thu phục của Bồ Tát.

 Bốn phương tiện thu phục như thế, dù gộp chung hay tách riêng, đều gọi là nhiếp phương tiện của Bồ Tát: dùng nghiệp thân, lời nói, ý để cùng thu phục chúng sinh, thành tựu việc điều phục họ.

 Kinh Bồ Tát Địa Trì, quyển thứ ba.

 Kinh Bồ Tát Địa Trì, quyển thứ tư.

 Đời Bắc Lương, Tam tạng (vị pháp sư thông suốt cả ba kho giáo điển: kinh, luật, luận) Đàm Vô Sấm, người Trung Ấn Độ, dịch tại Cô Tạng.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video