Thiên 8 — Phẩm 7: Vô thượng Bồ-đề

 Kinh Bồ Tát Địa Trì (kinh nói về các tầng bậc tu tập mà người tu theo hạnh Bồ Tát phải giữ gìn), phần Phương tiện xứ (phần nói về các cách thức, phương pháp tu tập), phẩm thứ bảy: Vô thượng Bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, không gì hơn được, tức sự giác ngộ của Phật).

 Thế nào gọi là Bồ-đề (sự giác ngộ)? Nói gọn, có hai thứ dứt bỏ và hai thứ trí. Đó gọi là Bồ-đề. Hai thứ dứt bỏ là: dứt phiền não chướng (sự che lấp do phiền não như tham lam, giận dữ, mê muội gây ra, ngăn cản sự giải thoát) và dứt trí chướng (sự che lấp ngăn cản cái biết, khiến không biết trọn vẹn mọi điều cần biết).

 Hai thứ trí là: trí khi đã dứt phiền não chướng, tức trí đã lìa nhơ bẩn, trong sạch, khiến mọi phiền não không còn tiếp nối nữa; và trí khi đã dứt trí chướng, tức trí không bị ngăn ngại đối với mọi điều cần biết.

 Lại nữa, có thanh tịnh trí (trí trong sạch), nhất thiết trí (trí biết tất cả) và vô ngại trí (trí không bị ngăn ngại). Diệt hết tập khí (những thói quen, dấu vết còn sót lại sau khi phiền não đã dứt) của mọi phiền não, trong sạch, sáng suốt thông đạt, dứt hẳn không còn sót gì: đó gọi là Vô thượng Bồ-đề.

 Trí dứt trọn vẹn mọi tập khí phiền não ấy gọi là thanh tịnh trí. Trí không ngăn ngại đối với mọi giới, mọi sự, mọi loại, mọi thời gọi là nhất thiết trí.

 Giới có hai thứ: thế giới (các cõi nơi chúng sinh sống) và chúng sinh giới (toàn thể các loài chúng sinh). Sự có hai thứ: hữu vi (những gì do nhân duyên hợp lại mà thành, có sinh ra và mất đi) và vô vi (những gì không do tạo tác mà có, không sinh không diệt, như Niết-bàn). Các sự hữu vi và vô vi như thế được phân biệt theo vô số cách: phân biệt theo tự tướng (đặc tính riêng của từng thứ), phân biệt theo tổng tướng (đặc tính chung của nhiều thứ), phân biệt theo nhân quả, phân biệt theo giới, phân biệt theo thú (các cõi mà chúng sinh tái sinh vào), phân biệt theo thiện, bất thiện, vô ký (không thiện cũng không ác), v.v. Thời có ba thời: quá khứ, vị lai và hiện tại. Biết như thế mọi giới, mọi sự, mọi loại, mọi thời: đó gọi là nhất thiết trí.

 Không cần nhờ đến phương cách nào, vừa khởi tâm liền biết, đối với mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đều hiểu thấu không ngăn ngại: đó gọi là vô ngại trí.

 Lại nữa, một trăm bốn mươi pháp bất cộng của Phật (những phẩm chất riêng chỉ Phật mới có, không chung với các hàng khác), cùng với vô tránh trí (trí khiến người khác không khởi tranh chấp, phiền não), nguyện trí (trí hễ muốn biết điều gì thì liền biết điều ấy) và vô ngại biện (tài ăn nói không ngăn ngại) của Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như, nói đúng như thật): đó gọi là Vô thượng Bồ-đề.

 Một trăm bốn mươi pháp bất cộng của Phật là: ba mươi hai tướng đại nhân (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp nổi bật trên thân Phật), tám mươi tùy hình hảo (tám mươi vẻ đẹp phụ đi theo thân tướng), bốn vô ngại trí (bốn thứ trí không ngăn ngại), nhất thiết chủng thanh tịnh (sự trong sạch về mọi mặt: thân, đối tượng nhận biết, tâm và trí), thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), tứ vô úy (bốn điều không sợ hãi khi giảng dạy giữa đại chúng), tam niệm xứ (ba chỗ an trú chánh niệm: người nghe tin kính cũng không mừng, người nghe không tin cũng không buồn, cả hai lẫn lộn cũng không mừng không buồn), tam bất hộ (ba điều không cần che giấu: thân, lời nói, ý nghĩ của Phật đều trong sạch, không có lỗi gì phải giấu), đại bi (lòng thương xót lớn), bất vong pháp (không bao giờ quên sót điều gì), dứt trừ mọi tập khí, và diệu trí về mọi loại (trí nhiệm mầu biết hết mọi loại). Những pháp Phật này sẽ được nói rộng ở phẩm An Lập.

 Vô thượng Bồ-đề có đủ bảy điều vô thượng (cao nhất, không gì hơn), nên trong mọi sự giác ngộ là cao nhất. Thế nào là bảy điều vô thượng? Một là thân vô thượng. Hai là đạo vô thượng. Ba là chánh vô thượng. Bốn là trí vô thượng. Năm là thần lực vô thượng. Sáu là đoạn (sự dứt bỏ) vô thượng. Bảy là trụ (cách an trú tâm) vô thượng.

 Như Lai có ba mươi hai tướng tô điểm thân mình: đó gọi là thân vô thượng. Như Lai tự cứu mình và cứu người, đưa rất nhiều người vượt qua khổ, thương xót thế gian, đem lợi ích và an vui cho chư thiên (các vị thần ở cõi trời) và loài người: đó gọi là đạo vô thượng.

 Như Lai thành tựu bốn điều chánh cao nhất, không ai sánh bằng, tức là: chánh giới (giữ giới luật đúng đắn), chánh kiến (hiểu biết đúng đắn), chánh oai nghi (cử chỉ, dáng điệu đúng đắn), chánh mạng (cách sống đúng đắn, không sống bằng nghề bất chính): đó gọi là chánh vô thượng.

 Như Lai thành tựu bốn vô ngại trí cao nhất, không ai sánh bằng: pháp vô ngại (thông suốt không ngăn ngại về giáo pháp, danh từ), nghĩa vô ngại (thông suốt không ngăn ngại về ý nghĩa), từ vô ngại (thông suốt không ngăn ngại về ngôn ngữ các nơi), nhạo thuyết vô ngại (vui thích giảng nói, ứng đáp không ngăn ngại): đó gọi là trí vô thượng.

 Như Lai thành tựu sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm: đi lại biến hóa tự tại, thấy xa mọi nơi, nghe xa mọi tiếng, biết tâm người, biết đời trước, dứt sạch phiền não) cao nhất, không ai sánh bằng, như đã nói ở trước: đó gọi là thần lực vô thượng.

 Như Lai dứt sạch tập khí của mọi phiền não, dứt trí chướng, thành tựu hai sự dứt bỏ, cao nhất, không ai sánh bằng: đó gọi là đoạn vô thượng.

 Như Lai thường an trú trong ba cách an trú cao nhất, không ai sánh bằng: thánh trụ (sự an trú của bậc thánh), thiên trụ (sự an trú như ở cõi trời) và phạm trụ (sự an trú thanh cao trong lòng thương yêu rộng lớn): đó gọi là trụ vô thượng.

 Không, vô tướng, vô tác (ba cửa giải thoát: thấy mọi sự là trống rỗng không có tự thể; không bám vào hình tướng; không còn mong cầu tạo tác), cùng diệt tận chánh thọ (diệt tận định: trạng thái thiền định trong đó cảm thọ và tư tưởng đều lắng diệt): đó gọi là thánh trụ. Tứ thiền (bốn bậc thiền định ở cõi Sắc, cõi các vị trời còn có thân hình vi tế) và tứ vô sắc định (bốn bậc thiền định ở cõi Vô sắc, cõi chỉ còn tâm không còn thân hình): đó gọi là thiên trụ. Tứ vô lượng tâm (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ — thương yêu cho vui, bi — thương xót cứu khổ, hỷ — vui theo niềm vui của người, xả — buông bỏ, bình đẳng): đó gọi là phạm trụ.

 Trong ba cách an trú ấy, Như Lai — bậc có bốn sự an trú vô thượng (?) — thường an trú như sau: trong thánh trụ thì an trú trong tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, tập trung) Không và diệt tận định; trong thiên trụ thì an trú trong đệ tứ thiền (bậc thiền thứ tư); trong phạm trụ thì an trú trong đại bi.

 Như Lai do vậy, ngày đêm sáu thời (một ngày đêm chia làm sáu khoảng: ba khoảng ngày, ba khoảng đêm), thường dùng Phật nhãn (con mắt của Phật, thấy suốt mọi căn cơ chúng sinh) quan sát thế gian, xem ai là người nên được cứu độ: ai chưa khởi căn lành (gốc rễ của điều thiện) thì Ta sẽ khiến khởi lên; cho đến ai nên đạt quả vô thượng thì Ta sẽ giúp dựng lập cho thành. Đó gọi là trụ vô thượng.

 Thân vô thượng gọi là đại trượng phu (bậc người lớn lao). Đạo vô thượng gọi là đại bi. Chánh vô thượng gọi là đại giới, đại pháp. Trí vô thượng gọi là đại tuệ. Lực vô thượng gọi là đại thần thông. Đoạn vô thượng gọi là đại giải thoát. Trụ vô thượng gọi là đại trụ, đa trụ (sự an trú lớn, sự an trú thường xuyên).

 Lại nữa, Như Lai có mười danh hiệu, mười công đức để tùy niệm (để nhớ nghĩ, quán tưởng về Phật). Thế nào là mười? Là: Như Lai, Ứng, Đẳng Chánh Giác, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Bà-già-bà.

 Vì không có gì là không đúng như lời nói, nên gọi là Như Lai. Vì đạt được mọi lợi ích, vì là ruộng phước vô thượng (nơi gieo phước tốt nhất, cúng dường vào đó thì được phước lớn nhất), vì đáng được cúng dường, nên gọi là Ứng (bậc xứng đáng được cúng dường). Vì giác ngộ đúng như đệ nhất nghĩa (chân lý cao nhất), nên gọi là Đẳng Chánh Giác (bậc giác ngộ chân chánh, trọn khắp).

 Minh là tam minh (ba trí sáng suốt: biết các đời trước, thấy sự sinh tử của chúng sinh, và biết mình đã dứt sạch phiền não), như kinh đã nói; hạnh là đầy đủ chỉ và quán (chỉ: lắng dừng tâm cho yên định; quán: dùng trí tuệ quan sát, soi xét sự thật): vì vậy gọi là Minh Hạnh Túc (bậc đầy đủ cả trí sáng và đức hạnh).

 Lên đến chỗ cao nhất, mãi mãi không trở lại nữa: đó gọi là Thiện Thệ (bậc đã đi một cách tốt đẹp). Biết rõ mọi loại phiền não và mọi loại trong sạch của thế giới và chúng sinh: đó gọi là Thế Gian Giải (bậc hiểu biết thế gian).

 Có trí phương tiện khéo léo bậc nhất trong việc điều phục tâm, là bậc trượng phu duy nhất trong toàn thể thế gian: đó gọi là Vô Thượng Điều Ngự Sĩ (bậc cao nhất, khéo chế ngự, dạy dỗ người).

 Có bốn thứ trí chân thật; vì nghĩa và pháp đều chân thật; vì hiển bày những nghĩa chưa rõ ràng; vì nương theo mọi nghĩa; vì giảng nói rộng khắp; vì dứt mọi nghi ngờ; vì hiển bày những chỗ rất sâu xa, trong sạch; vì là gốc của các pháp; vì là người dẫn đường cho mọi pháp; vì xả bỏ tất cả; là bậc thầy giúp thoát mọi khổ, diễn nói ý nghĩa giáo pháp, uốn nắn chư thiên và loài người cho đi đúng đường: đó gọi là Thiên Nhân Sư (bậc thầy của trời và người).

 Đối với nhóm có lợi ích (nghĩa nhiêu ích tụ), nhóm không có lợi ích, và nhóm chẳng phải có lợi ích cũng chẳng phải không có lợi ích, Ngài giác ngộ đầy đủ, bình đẳng về mọi loại: đó gọi là Phật (bậc giác ngộ) (chú thích của bản gốc: ba nhóm này là thiện, bất thiện và vô ký). Vì phá tan mọi sức mạnh của ma, nên gọi là Bà-già-bà (âm tiếng Phạn, tức Thế Tôn: bậc được cả thế gian tôn kính).

 Có khi trải qua vô lượng kiếp (kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài) mà không có một vị Phật nào ra đời; có khi trong một kiếp lại có nhiều vị Phật ra đời. Ở trong vô lượng thế giới khắp mười phương (bốn phương, bốn hướng giữa, phương trên và phương dưới), có vô lượng vô biên a-tăng-kỳ (con số lớn đến mức không thể đếm được) vị Phật xuất hiện ở đời. Vì sao vậy? Vì trong thế giới mười phương có vô lượng Bồ Tát (người phát nguyện tu hành để thành Phật và cứu độ chúng sinh) cùng phát đại nguyện.

 Giả như một Bồ Tát phát tâm Bồ-đề (tâm nguyện cầu sự giác ngộ để cứu độ chúng sinh) vào ngày như thế, khắc như thế, tháng như thế, năm như thế, thì tất cả Bồ Tát cũng lại như vậy, đều phát tâm Bồ-đề ngay trong ngày ấy, khắc ấy, tháng ấy, năm ấy; có cùng một oai nghi, cùng một khả năng, cùng một phương tiện, tất cả Bồ Tát cũng lại như vậy. Trong một thế giới có vô lượng Bồ Tát cùng nguyện, cùng bố thí, cùng giữ giới, cùng nhẫn nhục, cùng tinh tấn (siêng năng không lười), cùng thiền định, cùng trí tuệ; huống chi trong vô lượng thế giới mười phương, mỗi thế giới đều có vô lượng vô số Bồ Tát.

 Không có hai vị Bồ Tát cùng nguyện, cùng hạnh mà thành Phật cùng một lúc trong một cõi nước; huống chi vô lượng vị cùng thành một lúc. Lại nói rằng tất cả Bồ Tát cùng tu hạnh một lúc rồi lần lượt thành Phật, điều đó cũng không đúng. Cũng chẳng phải một vị thành Phật thì những vị khác đều không thành. Vì vậy, trong vô lượng thế giới mười phương, tùy theo cõi mà mình đã làm cho trong sạch, ở những nơi trống vắng không có Phật, các Bồ Tát cùng tu hạnh mỗi vị đều thành Phật. Vì thế, vô lượng thế giới có vô lượng vị Phật.

 Không có một thế giới nào có hai vị Phật cùng ra đời. Vì sao vậy? Vì Bồ Tát suốt đêm dài (suốt thời gian vô cùng lâu) đã phát nguyện như thế, làm phương tiện như thế: "Ta sẽ ở một nơi chưa có Phật pháp mà giảng nói rộng chánh pháp, điều phục chúng sinh, giúp họ thoát mọi khổ, vào Niết-bàn (cảnh giới phiền não đã tắt hết, không còn sinh tử)." Suốt đêm dài nuôi lớn đại nguyện như thế, giữ lấy chánh đạo, nên đại nguyện thành quả.

 Lại nữa, một vị Như Lai có thể làm trọn mọi Phật sự (mọi việc giáo hóa của Phật) trong khắp cõi tam thiên đại thiên (một vùng vũ trụ gồm một nghìn lần nghìn lần nghìn thế giới nhỏ), nên vị Phật thứ hai ra đời cũng không có ích lợi gì thêm.

 Lại nữa, trong một thế giới chỉ có một vị Phật ra đời thì có thể khiến chúng sinh quyết chí lo việc của chính mình, siêng năng tu tập, thuận theo lời dạy. Vì sao vậy? Vì họ nghĩ rằng: "Trong khắp thế giới chỉ có một Như Lai; khi giáo hóa xong, Ngài sẽ vào Niết-bàn, không còn vị Phật nào khác có thể giúp chúng ta tu phạm hạnh (đời sống trong sạch, giữ giới thanh tịnh) và nghe nhận chánh pháp." Nghĩ vậy rồi, họ liền mau chóng thực hành, chuyên tâm tinh tấn, tu phạm hạnh, nghe nhận chánh pháp. Nếu có nhiều vị Phật thì họ sẽ không gấp rút siêng tu. Vì vậy nói rằng trong một thế giới chỉ có một Như Lai, để chúng sinh tự quyết chí siêng năng tu tập.

 Tất cả các vị Như Lai đều như nhau, không có khác biệt, chỉ trừ bốn điều. Một là thọ mạng (tuổi thọ). Hai là danh hiệu. Ba là chủng tánh (dòng dõi, giai cấp nơi sinh ra). Bốn là sắc thân (thân thể vật chất). Chỉ bốn điều này có sự hơn kém khác nhau, còn các công đức khác thì không.

 Cũng không phải người nữ đạt được Vô thượng Bồ-đề. Vì sao vậy? Vì Bồ Tát ngay từ a-tăng-kỳ kiếp thứ nhất đã bỏ thân nữ, cho đến khi ngồi dưới cây Bồ-đề cũng không còn thọ thân nữ nữa. Mọi người nữ, về bản tính, có nhiều phiền não, thành tựu trí xấu; mà không thể dùng phiền não và trí xấu để đạt được Vô thượng Bồ-đề.

 Vô thượng Bồ-đề như thế có vô lượng ý nghĩa. Nói tóm lại, có nghĩa tự tánh (bản chất), nghĩa vô thượng, nghĩa công đức của danh hiệu, nghĩa công đức của việc tùy niệm, nghĩa khả năng, nghĩa thù thắng nhất (vượt trội nhất), tất cả đều như đã nói ở trên; nên biết đó là chân thật.

 Lại nữa, Bồ-đề ấy không thể nghĩ bàn, vượt qua mọi sự suy nghĩ, đầy đủ vô lượng vô biên công đức, vượt lên trên tất cả hàng Thanh văn (người tu theo lời Phật dạy, nghe pháp mà giác ngộ, nhắm đến quả vị A-la-hán tự giải thoát) và Bích-chi Phật (người tự mình giác ngộ không cần thầy, nhưng không đi giáo hóa rộng). Vì vậy gọi là A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề (âm tiếng Phạn, nghĩa là sự giác ngộ chân chánh, trọn khắp, cao nhất), bậc nhất, thù thắng nhất, không gì sánh bằng, không gì hơn được.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video