Kinh Bồ Tát Địa Trì, phần Phương tiện xứ (phần nói về các phương pháp tu tập), phẩm thứ mười hai: Tinh tấn (siêng năng, nỗ lực không ngừng làm điều thiện và dứt điều ác).
Thế nào là Tì-lê-da ba-la-mật (phiên âm tiếng Phạn, nghĩa là sự hoàn hảo của tinh tấn; ba-la-mật là pháp tu đã đạt đến mức trọn vẹn, đưa người tu từ bờ khổ đau sang bờ giải thoát) của Bồ Tát (người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ tất cả chúng sinh)? Nói gọn có chín loại. Một là tự tánh tinh tấn (tinh tấn xét theo bản chất của nó). Hai là nhất thiết tinh tấn (tinh tấn bao gồm mọi loại). Ba là nan tinh tấn (tinh tấn khó làm). Bốn là nhất thiết môn tinh tấn (tinh tấn ở mọi phương diện). Năm là thiện nhân tinh tấn (tinh tấn của bậc người lành). Sáu là nhất thiết hành tinh tấn (tinh tấn trong mọi hạnh). Bảy là trừ não tinh tấn (tinh tấn dứt trừ khổ não cho người). Tám là thử thế tha thế lạc tinh tấn (tinh tấn đem lại an vui đời này và đời sau). Chín là thanh tịnh tinh tấn (tinh tấn trong sạch).
Thế nào là tự tánh tinh tấn? Tâm của Bồ Tát này có khả năng thu nhận vô lượng pháp lành, đem lợi ích và an vui đến cho tất cả chúng sinh, hăng hái mạnh mẽ không gián đoạn, cũng không lệch lạc. Những nghiệp (hành động tạo tác) nơi thân, miệng và ý mà vị ấy khởi lên như thế, gọi là tự tánh tinh tấn của Bồ Tát.
Thế nào là nhất thiết tinh tấn? Nói gọn có hai loại: một là dựa trên đời sống tại gia (người sống ở nhà, có gia đình), hai là dựa trên đời sống xuất gia (người rời bỏ gia đình đi tu). Mỗi loại lại có ba thứ: một là hoằng thệ tinh tấn (tinh tấn bằng lời thề nguyện lớn lao), hai là tinh tấn thu nhận các pháp lành, ba là tinh tấn làm lợi ích chúng sinh.
Hoằng thệ tinh tấn là: Bồ Tát trước hết khởi lên sự nỗ lực tinh tấn, tâm nhiều lần có thể khoác lên chiếc áo giáp của lời thề nguyện lớn, và nghĩ rằng: "Chỉ vì giúp một chúng sinh thoát khổ, ta sẵn lòng coi trăm nghìn đại kiếp (kiếp là khoảng thời gian dài vô cùng, đại kiếp là kiếp lớn) như một ngày một đêm, và cứ như thế suốt nhiều ức trăm nghìn đại kiếp ở trong địa ngục, cho đến khi thành Phật, ta thề không lùi bước. Chưa đạt được vô thượng bồ đề (sự giác ngộ cao nhất, không gì hơn) thì quyết không bỏ tinh tấn, huống gì chỉ là chịu chút khổ trong chốc lát." Đó gọi là hoằng thệ tinh tấn của Bồ Tát.
Bồ Tát thuộc loại có hoằng thệ tinh tấn như thế, chỉ cần khởi lên chút hiểu biết, chút lòng tin, đã có thể nuôi lớn vô lượng tính siêng năng nỗ lực để mở mang giác ngộ, huống gì là đã thành tựu được hoằng thệ tinh tấn như vậy. Bồ Tát vì vô thượng bồ đề mà làm lợi ích chúng sinh, không cho đó là khó khăn để rồi sinh ý thối lui, chùn bước.
Tinh tấn thu nhận pháp lành là: Bồ Tát tinh tấn để thành tựu sự tu tập đàn ba-la-mật (sự hoàn hảo của bố thí), và để thành tựu sự tu tập giới ba-la-mật (giữ giới), nhẫn ba-la-mật (nhẫn nhục), thiền định ba-la-mật (định tâm), bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ thấu suốt chân lý). Nói gọn có bảy thứ.
Một là không lay động: vì mọi vọng tưởng (ý nghĩ sai lầm, hư vọng), phiền não (những trạng thái tâm làm rối loạn, khổ sở như tham, giận, si mê), những lý luận trái đạo, cùng vô lượng nỗi khổ đều không làm nghiêng lay được. Hai là bền chắc: vì dốc hết sức nỗ lực. Ba là đạt được vô lượng minh xứ (các ngành học vấn, tri thức): vì an trú trong chánh niệm (sự ghi nhớ, tỉnh thức đúng đắn). Bốn là nỗ lực đầy đủ: điều cần đạt được thì theo con đường không lệch lạc mà đạt được. Năm là tinh tấn chân chính đem lại lợi ích thật sự: vì thành tựu được nguyện về điều cần đạt. Sáu là hăng hái mạnh mẽ: vì luôn siêng năng nỗ lực. Bảy là lìa kiêu mạn: vì khi nỗ lực tinh tấn, tâm không tự đề cao mình.
Bồ Tát tu bảy thứ này để thu nhận các pháp lành, nhờ nỗ lực tinh tấn mà mau chóng làm đầy đủ các ba-la-mật, đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (phiên âm tiếng Phạn, nghĩa là sự giác ngộ chân chính, trọn vẹn, cao nhất của Phật). Tất cả pháp lành thuộc hạnh bồ đề (hạnh tu đưa đến giác ngộ) đều do tinh tấn này thành tựu. Vì thế tinh tấn này là nhân tối thượng, tối thắng, không gì sót, không gì hơn. Cho nên trong các tu-đa-la (kinh điển), đức Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Phật, bậc được thế gian tôn kính) bằng nhiều cách khen ngợi tinh tấn là nhân của A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
Tinh tấn làm lợi ích chúng sinh của Bồ Tát có mười một thứ, như trong phẩm Giới đã nói; chỗ ấy nói về giới, còn ở đây nói về tinh tấn.
Thế nào là nan tinh tấn của Bồ Tát? Nói gọn có ba loại. Bồ Tát này tinh tấn không gián đoạn, không hề nghĩ đến áo mặc, đồ ăn, giường nằm, đồ nằm, cũng không nghĩ đến thân mình, luôn luôn tu pháp lành: đó là loại nan tinh tấn thứ nhất. Bồ Tát tinh tấn như thế, cho đến khi bỏ thân này nhận thân khác vẫn luôn tu pháp lành, không bỏ tinh tấn: đó là loại nan tinh tấn thứ hai. Bồ Tát này phân biệt một cách cân bằng, đầy đủ công đức, không chậm không gấp, tâm không lệch lạc, thành tựu tinh tấn đem lại lợi ích thật sự: đó là loại nan tinh tấn thứ ba. Lại nữa, sức nan tinh tấn này của Bồ Tát, nên biết là nhân để thu giữ đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu khổ cho tất cả) và trí tuệ.
Thế nào là nhất thiết môn tinh tấn của Bồ Tát? Nói gọn có bốn loại: một là bỏ lìa pháp nhiễm ô (điều xấu ác làm tâm nhơ bẩn), hai là sinh ra pháp trắng trong, ba là làm trong sạch ba nghiệp (thân, miệng, ý), bốn là làm tăng thêm trí tuệ.
Bỏ pháp nhiễm ô là: Bồ Tát tinh tấn lìa các phiền não; phiền não chưa khởi thì không để khởi, đã khởi thì làm cho diệt. Sinh pháp trắng trong là: pháp lành chưa sinh thì tìm cách làm cho sinh, pháp lành đã sinh thì tìm cách làm cho rộng lớn thêm. Làm trong sạch ba nghiệp là: Bồ Tát tinh tấn khiến ba nghiệp thanh tịnh, đều có thể thu giữ được những nghiệp lành của thân, miệng, ý. Tăng thêm trí tuệ là: Bồ Tát tinh tấn đạt được văn tuệ, tư tuệ, tu tuệ (trí tuệ do nghe pháp, trí tuệ do suy ngẫm, trí tuệ do thực hành), khiến chúng tăng trưởng đầy đủ.
Thế nào là thiện nhân tinh tấn của Bồ Tát? Nói gọn có năm loại. Một là không việc gì không làm, mọi ý muốn đều dốc sức thực hiện, vì không ngơi nghỉ. Hai là không chịu thấp kém: những gì đã khởi làm, dù ở bậc trung hay bậc thượng, đều được tinh tấn nuôi lớn thêm. Ba là không biếng nhác: dũng mãnh, hăng hái, lâu dài không gián đoạn; khi nỗ lực tinh tấn thì tâm không lùi bước chìm đắm, không ngừng nghỉ, không hư hỏng. Bốn là đem lại lợi ích không lệch lạc: vì nỗ lực thu nhận đúng đắn. Năm là ân cần tha thiết: vì nỗ lực tinh tấn mau chóng hướng về vô thượng bồ đề.
Thế nào là nhất thiết hành tinh tấn của Bồ Tát? Đó là sáu loại và bảy loại, nói gọn là mười ba loại. Sáu loại là: thường tinh tấn, vì luôn luôn nỗ lực; đốn tinh tấn (tinh tấn dốc toàn lực), vì nỗ lực đến nơi đến chốn; y tinh tấn (tinh tấn có chỗ dựa), vì lấy sức tinh tấn gốc làm nhân; phương tiện tinh tấn (tinh tấn có phương pháp), vì suy nghĩ cân nhắc những phương pháp khéo léo; bất động tinh tấn, vì mọi xúc chạm khổ đau đều không làm nghiêng lay được, và cũng không hướng sang mục đích khác; không biết đủ tinh tấn, vì không vui lòng với sự tiến bộ có giới hạn.
Bồ Tát thành tựu sáu loại nhất thiết hành tinh tấn như thế thì tinh tấn ân cần, có thể bền chắc, đối với các pháp lành không thể bị phá hoại.
Lại có bảy loại. Một là tinh tấn đi cùng ý muốn: vì ý muốn và nguyện vọng tha thiết nuôi lớn vô thượng bồ đề. Hai là tinh tấn đầy đủ một cách bình đẳng: những người khác thì tâm trụ trong phiền não nhiễm ô, còn Bồ Tát tinh tấn thì tâm trụ bình đẳng trong các pháp lành. Ba là tinh tấn tiến vượt: những người khác thì tâm trụ trong phiền não và thượng phiền não (những phiền não phụ sinh khởi theo phiền não gốc), còn Bồ Tát đoạn trừ phiền não ấy gấp rút như cứu lửa đang cháy trên đầu. Bốn là tinh tấn tìm cầu: vì tìm cầu tất cả minh xứ. Năm là tinh tấn học tập: đối với các pháp như thế, tùy chỗ thích hợp mà khởi lên sự thực hành pháp thứ pháp hướng (thực hành đúng theo giáo pháp, từ pháp lớn đến pháp nhỏ theo thứ lớp, hướng đến giải thoát). Sáu là tinh tấn làm lợi ích chúng sinh: có mười một việc như đã nói ở trước. Bảy là tự sửa mình cho đúng, gìn giữ tinh tấn: nếu có chỗ thiếu sót thì sám hối (thú nhận lỗi và hối cải) đúng theo pháp. Đó gọi là bảy loại. Mười ba loại như thế gọi là nhất thiết hành tinh tấn của Bồ Tát.
Trừ não tinh tấn và thử thế tha thế lạc tinh tấn của Bồ Tát thì như đã nói trong phẩm Nhẫn.
Thế nào là thanh tịnh tinh tấn của Bồ Tát? Nói gọn có mười loại: một là tùy thuận, hai là tu tập, ba là chuyên chú, bốn là khéo thu nhận, năm là đầy đủ về thời điểm, sáu là đầy đủ về sự phân biệt các tướng, bảy là không lùi yếu, tám là không hư hoại, chín là bình đẳng, mười là hồi hướng (hướng công đức của mình về một mục đích) về đại bồ đề (giác ngộ lớn).
Bồ Tát này, để đoạn trừ phiền não, tùy chỗ thích hợp mà tu pháp đối trị: như bị ái dục trói buộc thì tu bất tịnh quán (quán xét thân thể là nhơ nhớp để dứt lòng ham muốn); bị sân hận thì tu tâm từ (lòng thương yêu, muốn đem vui cho người); bị si mê thì quán duyên khởi (quán xét mọi sự vật đều do nhân duyên nương nhau mà sinh); bị giác quán (những ý nghĩ tìm xét rong ruổi) làm rối loạn thì tu an-ban niệm (phép chú tâm vào hơi thở ra vào); bị kiêu mạn thì tu phép quán phân biệt các giới (quán xét thân tâm do các yếu tố hợp lại, không có cái ta thật). Những điều như thế gọi là tùy thuận tinh tấn.
Bồ Tát này không phải người thành tựu tinh tấn ở bậc sơ nghiệp (người mới bắt đầu tu), tức là tâm đã an trụ trong giáo thọ và giáo giới (lời chỉ dạy và lời răn nhắc), tu tập phương pháp, điều phục bằng phương pháp. Đó gọi là tu tập tinh tấn của Bồ Tát.
Bồ Tát này chưa phải người tu tập tinh tấn: tâm tuy đã an trụ trong giáo thọ, giáo giới và phương pháp, nhưng vẫn còn ở bậc sơ nghiệp. Bồ Tát này đối với phương pháp ấy thì chuyên tâm tinh tấn nỗ lực, luôn luôn nỗ lực, dốc toàn lực nỗ lực. Đó gọi là chuyên chú tinh tấn.
Bồ Tát này nhờ các bậc đáng tôn kính, hoặc nhờ sức nghe học rộng, mà tiếp nhận không lệch lạc, tâm an trụ trong sự nỗ lực tinh tấn. Đó gọi là khéo thu nhận tinh tấn.
Bồ Tát này tiếp nhận không lệch lạc như thế rồi, lúc cần chỉ thì tu chỉ (dừng lắng tâm khi tâm tán loạn), lúc cần cử thì tu cử (nâng tâm lên khi tâm trì trệ, chìm đắm), lúc cần xả thì tu xả (buông thả, giữ tâm quân bình khi tâm đã điều hòa). Đó gọi là đầy đủ về thời điểm tinh tấn.
Bồ Tát đối với tướng của chỉ, cử, xả, và tướng an trụ, tướng xuất ra của tam-muội (trạng thái tâm định, chuyên chú vào một đối tượng), luôn khéo quán sát, không phân biệt sai lầm. Đó gọi là phân biệt tướng tinh tấn của Bồ Tát.
Bồ Tát này nghe nói về vô lượng sự nỗ lực tinh tấn của Bồ Tát, vi diệu thù thắng bậc nhất, sâu xa bậc nhất, không thể nghĩ bàn, mà tâm không tự coi thường mình, cũng không khiếp sợ yếu đuối; không phải chỉ tiến bộ chút ít đã sinh ý biết đủ mà không cầu tiến lên cao hơn. Đó gọi là không lùi yếu tinh tấn của Bồ Tát.
Bồ Tát này luôn giữ gìn cửa các căn (các giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), ăn uống biết chừng mực, đầu hôm và cuối đêm chưa từng ngủ, nỗ lực tinh tấn, tâm an trụ trong trí hiểu biết chân chính. Với các tam-ma-bạt-đề (trạng thái nhập định sâu) như thế, đầy đủ sự tinh cần, thành tựu lợi ích chân chính. Đó gọi là không hư hoại tinh tấn của Bồ Tát.
Bồ Tát này nỗ lực tinh tấn không chậm không gấp, tu tập một cách cân bằng; mọi phương pháp đều dốc sức tu một cách cân bằng. Đó gọi là bình đẳng tinh tấn của Bồ Tát.
Bồ Tát này đem tất cả những việc làm do nỗ lực tinh tấn hồi hướng về vô thượng bồ đề. Đó gọi là chánh hồi hướng tinh tấn của Bồ Tát.
Như thế, từ tự tánh tinh tấn cho đến thanh tịnh tinh tấn, sẽ đạt được quả đại bồ đề. Bồ Tát nương vào tinh tấn này mà làm đầy đủ Tì-lê-da ba-la-mật, đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video