Kinh Bồ Tát Địa Trì, phần Phương tiện xứ (phần nói về các phương pháp tu tập), phẩm thứ mười bốn: Tuệ (trí tuệ).
Thế nào là bát-nhã ba-la-mật (sự hoàn hảo của trí tuệ thấu suốt chân lý; ba-la-mật là pháp tu đạt mức trọn vẹn, đưa người từ bờ khổ sang bờ giải thoát) của Bồ Tát (người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ tất cả chúng sinh)? Nói gọn có chín loại. Một là tự tánh tuệ (trí tuệ xét theo bản chất). Hai là nhất thiết tuệ (trí tuệ bao gồm mọi loại). Ba là nan tuệ (trí tuệ khó đạt). Bốn là nhất thiết môn tuệ (trí tuệ ở mọi phương diện). Năm là thiện nhân tuệ (trí tuệ của bậc người lành). Sáu là nhất thiết hành tuệ (trí tuệ trong mọi hạnh). Bảy là trừ não tuệ (trí tuệ dứt trừ khổ não). Tám là thử thế tha thế lạc tuệ (trí tuệ đem lại an vui đời này và đời sau). Chín là thanh tịnh tuệ (trí tuệ trong sạch).
Thế nào là tự tánh tuệ của Bồ Tát? Đi vào mọi cảnh giới cần biết; đã đi vào rồi thì theo đúng pháp mà chọn lựa, quán xét, nhắm vào năm minh xứ (năm ngành học vấn), tức là: nội minh (học về giáo pháp nhà Phật), nhân minh (luận lý học, phép lập luận), thanh minh (ngôn ngữ, văn phạm), y phương minh (y học, chữa bệnh), thế công xảo minh (các nghề nghiệp, kỹ thuật khéo léo của thế gian). Đó gọi là tự tánh tuệ.
Thế nào là nhất thiết tuệ của Bồ Tát? Nói gọn có hai loại: một là thế gian, hai là xuất thế gian (vượt khỏi thế gian, đưa đến giải thoát). Hai loại này nói gọn, mỗi loại có ba thứ: một là theo sự giác ngộ mà phân biệt rõ chân lý của những điều cần biết; hai là khéo thu nhận năm minh xứ và ba tụ pháp (ba nhóm pháp); ba là những việc làm lợi ích chúng sinh.
Bồ Tát dùng pháp không thể diễn bằng lời, pháp vô ngã (không có cái ta thật sự), mà hiểu rõ chân đế (chân lý tối hậu); hiểu rõ rồi, đối với chỗ vắng lặng bậc nhất trên cả bát-nhã, buộc tâm an trụ, lìa mọi vọng tưởng (ý nghĩ sai lầm, hư vọng), diệt trừ sự giả dối, đi vào phép quán tổng tướng lớn, bình đẳng; lìa bỏ cả hai lối: gán đặt cho là có thật và bài bác cho là không có, mà đi vào trung đạo (con đường giữa, không rơi vào hai cực đoan). Đó gọi là trí tuệ theo giác ngộ mà phân biệt.
Khéo léo về năm minh xứ thì nói rộng như trong phẩm Lực chủng tánh. Ba tụ là: nhóm pháp đem lại lợi ích, nhóm pháp không đem lại lợi ích, và nhóm pháp không phải đem lại lợi ích cũng không phải không đem lại lợi ích. Tám chỗ như thế được bát-nhã khéo thu nhận, đầy đủ các điều kiện của trí tuệ lớn lao vô thượng, đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (phiên âm tiếng Phạn, nghĩa là sự giác ngộ chân chính, trọn vẹn, cao nhất của Phật). Những việc làm lợi ích chúng sinh có mười một việc như đã nói ở trước; ở mỗi việc ấy đều dùng trí tuệ và phương pháp khéo léo để điều phục chúng sinh.
Thế nào là nan tuệ? Nói gọn có ba loại. Biết pháp vô ngã sâu xa, đó là nan tuệ thứ nhất. Phương pháp điều phục chúng sinh, đó là nan tuệ thứ hai. Đối với mọi điều cần biết đều không chướng ngại, đó là nan tuệ thứ ba.
Thế nào là nhất thiết môn tuệ? Nói gọn có bốn loại, tức là: học Thanh văn tạng (kho giáo pháp dành cho hàng Thanh văn — người nghe lời Phật dạy mà tự giải thoát) và Bồ Tát tạng (kho giáo pháp dành cho Bồ Tát) mà có văn tuệ (trí tuệ do nghe pháp) và tư tuệ (trí tuệ do suy ngẫm); suy ngẫm những việc Bồ Tát cần làm, tùy thuận theo đó và lìa các chướng ngại, đó là trí tuệ thuộc sức suy ngẫm; và trí tuệ vô lượng ở địa vị chánh định (tâm định chân chính) thuộc sức tu tập.
Thế nào là thiện nhân tuệ của Bồ Tát? Nói gọn có năm loại. Một là trí tuệ có được nhờ nghe chánh pháp. Hai là trí tuệ đi cùng sự suy ngẫm đúng đắn trong tâm. Ba là trí tuệ đi cùng phương pháp lợi mình lợi người. Bốn là trí tuệ quyết định không sai lệch đối với các pháp, tướng trạng của pháp, và sự an trụ của pháp. Năm là trí tuệ lìa phiền não (những trạng thái tâm làm rối loạn, khổ sở như tham, giận, si).
Lại có năm loại. Một là vi tế, đi vào cảnh giới đúng như bản tánh của nó. Hai là cùng khắp, đi vào cảnh giới đúng như bản tánh của nó. Ba là trí tuệ vốn có được, sinh ra cùng với các điều kiện tu tập. Bốn là đối với nghĩa lý do chư Phật Như Lai (danh hiệu của Phật, bậc đến từ chân như) và các Bồ Tát ở đại địa (các bậc Bồ Tát địa vị cao) đã nói, đều có thể tiếp nhận và giữ gìn. Năm là trí tuệ được thu nhận từ tịnh tâm địa (địa vị tâm đã thanh tịnh) cho đến cứu cánh địa (địa vị rốt ráo cuối cùng).
Thế nào là nhất thiết hành tuệ của Bồ Tát? Đó là sáu loại và bảy loại, nói gọn là mười ba loại. Đối với tứ chân đế (bốn sự thật: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ): khổ trí (trí biết rõ sự thật về khổ), tập trí (trí biết rõ nguyên nhân của khổ), diệt trí (trí biết rõ sự diệt khổ), đạo trí (trí biết rõ con đường diệt khổ), cứu cánh tận trí (trí biết rốt ráo rằng phiền não đã dứt hết), vô sinh trí (trí biết rằng phiền não không còn sinh lại nữa). Đó gọi là sáu loại. Bảy loại là: pháp trí (trí biết chân lý ở cõi hiện tại), tỷ trí (trí suy biết tương tự ở các cõi cao hơn), đẳng trí (trí hiểu biết theo lẽ thường của thế gian), thần thông trí, tướng trí (trí biết các tướng trạng), thập lực phương tiện trí (trí về phương pháp đạt mười năng lực của Phật), tứ sự cụ túc trí (trí đầy đủ bốn việc).
Thế nào là trừ não tuệ của Bồ Tát? Nói gọn có tám loại. Một là vì biết rõ kinh pháp nên gọi là pháp vô ngại (thông suốt không ngăn ngại về giáo pháp). Hai là vì biết rõ tướng trạng của pháp nên gọi là nghĩa vô ngại (thông suốt về ý nghĩa). Ba là vì biết rõ tên gọi các pháp nên gọi là từ vô ngại (thông suốt về ngôn từ). Bốn là vì biết rõ đủ loại câu và nghĩa của các pháp nên gọi là nhạo thuyết vô ngại (thông suốt trong việc vui vẻ giảng nói). Năm là trí chế phục mọi lý luận trái đạo. Sáu là trí thiết lập mọi lý luận chân chính. Bảy là trí biết lo liệu sản nghiệp, làm tăng thêm tiền của. Tám là trí khéo biết cách nhà vua phán quyết việc đời.
Thế nào là thử thế tha thế lạc tuệ của Bồ Tát? Nói gọn có chín loại. Đối với nội minh, có trí thiết lập khéo léo và trong sạch; đối với nhân minh, thanh minh, y phương minh, thế công xảo minh, cũng có trí thiết lập khéo léo và trong sạch. Bồ Tát nương vào năm minh khéo léo trong sạch như thế mà điều phục sự ngu si, buông lung, biếng nhác của chúng sinh, khiến họ theo thứ lớp đúng đắn: chỉ bày, trao cho, soi sáng, làm cho vui mừng.
Thế nào là thanh tịnh tuệ của Bồ Tát? Nói gọn có mười loại. Nghĩa chân thật có hai thứ: tức là nghĩa chân thật về tánh (?) và về như tánh (?). Nghĩa thu nhận sự lưu chuyển (sự xoay vần sinh tử) có hai thứ: nhân chân chính và quả. Nghĩa thu nhận sự nắm giữ có hai thứ: điên đảo (sai lệch) và không điên đảo; biết đúng như thật. Nghĩa phương pháp có hai thứ: mọi việc nên làm và không nên làm; biết đúng như thật. Nghĩa rốt ráo có hai thứ: nhơ bẩn và trong sạch; biết đúng như thật. Năm phần, mười loại như thế, phân biệt trí tuệ trong sạch, nên biết là thanh tịnh bậc nhất.
Như thế, trí tuệ vô thượng khéo quyết định của Bồ Tát đạt được quả đại bồ đề (giác ngộ lớn). Bồ Tát nương vào đó mà làm đầy đủ bát-nhã ba-la-mật, đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
Lại nữa, sáu ba-la-mật này (bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), ở nhiều nơi trong các tu-đa-la (kinh điển) đức Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Phật, bậc được thế gian tôn kính) đã phân biệt giảng nói; nay ta nói gọn, nên hiểu như thế này: trong các kinh của Như Lai nói về đàn ba-la-mật (sự hoàn hảo của bố thí) cho đến bát-nhã ba-la-mật, thì đều được thu gồm phân biệt trong các loại từ tự tánh đàn ba-la-mật cho đến thanh tịnh đàn ba-la-mật, tùy chỗ thích hợp. Cũng vậy, thi ba-la-mật (sự hoàn hảo của giữ giới) cho đến bát-nhã ba-la-mật đều được thu gồm như thế, tùy chỗ thích hợp. Nên hiểu như thế.
Khi Như Lai còn làm Bồ Tát, trải qua vô lượng đời, những khổ hạnh đã làm đều tương ứng với tất cả đàn ba-la-mật, nên biết cho đến tương ứng với bát-nhã ba-la-mật; hoặc thu gồm một, hoặc gồm hai, hoặc gồm ba, hoặc gồm bốn, hoặc gồm năm, hoặc gồm tất cả sáu ba-la-mật.
Nên biết, sáu ba-la-mật này làm phát khởi A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; là pháp đại thanh tịnh của Bồ Tát, là biển lớn thanh tịnh, là báu vật lớn nhất làm nhân cho chánh pháp đủ mọi loại của tất cả chúng sinh. Vô lượng điều kiện công đức và trí tuệ như thế đạt được quả A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, không gì sót, không gì hơn.
Kinh Bồ Tát Địa Trì, quyển thứ sáu.
Kinh Bồ Tát Địa Trì, quyển thứ bảy.
Đời Bắc Lương (một nước ở miền tây bắc Trung Quốc thời Ngũ Hồ Thập Lục Quốc), Tam tạng (danh hiệu dành cho bậc tinh thông ba kho giáo pháp: kinh, luật, luận) Đàm Vô Sấm, người Trung Ấn Độ, dịch tại Cô Tạng (kinh đô nước Bắc Lương, nay thuộc vùng Vũ Uy, tỉnh Cam Túc).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video