Kinh Bồ Tát Địa Trì (bộ kinh nói về các bậc tu và hạnh nguyện của Bồ Tát; Bồ Tát là người phát tâm cầu thành Phật, vừa tu cho mình vừa cứu giúp mọi người), phần Phương tiện xứ (phần nói về các cách thực hành), phẩm thứ mười sáu: Cúng dường, Tập cận, Vô lượng (dâng lễ vật tôn kính, gần gũi bậc thầy bạn tốt, và tu các tâm rộng lớn không giới hạn).
Bồ Tát cúng dường (dâng lễ vật để tỏ lòng tôn kính) Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân lý như thật) như thế nào? Nói gọn có mười loại. Một là cúng dường nơi thân. Hai là cúng dường chi-đề (tháp, điện, chỗ thờ để tưởng nhớ Phật). Ba là cúng dường hiện tiền (cúng dường ngay trước mặt). Bốn là cúng dường không hiện tiền (cúng dường khi đối tượng không có trước mặt). Năm là tự mình làm việc cúng dường. Sáu là khiến người khác làm việc cúng dường. Bảy là cúng dường bằng của cải. Tám là cúng dường thù thắng (cúng dường bậc cao vượt trội). Chín là cúng dường không nhiễm ô (không lẫn tâm phiền não, tham cầu). Mười là cúng dường bằng con đường đến đích (cúng dường bằng chính sự tu tập đưa tới giác ngộ).
Nếu Bồ Tát dâng lễ cúng dường nơi sắc thân (thân xác có hình tướng) của Phật, đó gọi là cúng dường nơi thân. Nếu Bồ Tát vì Như Lai mà cúng dường các thâu-bà (tháp xây để chứa xá-lợi, tức di cốt Phật), hoặc hang thờ, hoặc nhà thờ, dù cũ hay mới, đó gọi là cúng dường chi-đề. Nếu Bồ Tát tận mắt thấy thân Phật và chi-đề mà dâng lễ cúng dường, đó gọi là cúng dường hiện tiền.
Nếu Bồ Tát đối với Như Lai và chi-đề, với lòng mong mỏi tha thiết và lòng vui mừng, cúng dường ngay trước mặt, rồi nghĩ rằng: bản chất của một vị Như Lai thế nào thì bản chất của tất cả các Như Lai quá khứ, vị lai, hiện tại cũng như thế; chi-đề của một vị Như Lai thế nào thì chi-đề của tất cả các Như Lai cũng như thế; và nghĩ: "Nay ta cúng dường Như Lai trước mặt, cũng là cúng dường các Như Lai quá khứ, vị lai, hiện tại; nay ta cúng dường chi-đề của Như Lai trước mặt, cũng là cúng dường tất cả chi-đề ở khắp vô lượng thế giới mười phương, dù là tháp, hang thờ hay nhà thờ, dù mới hay cũ", đó gọi là Bồ Tát cúng dường gồm cả hiện tiền lẫn không hiện tiền.
Nếu Bồ Tát đối với Như Lai và chi-đề không có trước mặt mà dùng tâm tưởng niệm để cúng dường, vì tất cả chư Phật, vì tất cả chi-đề của Như Lai, đó gọi là cúng dường không hiện tiền. Nếu Bồ Tát sau khi Như Lai bát-niết-bàn (nhập Niết-bàn, tức Phật qua đời, hoàn toàn dứt hết sinh tử), dùng xá-lợi của Phật dựng tháp, hoặc hang thờ, hoặc nhà thờ, một cái, hai cái hay nhiều cái, cho đến trăm nghìn vạn ức cái, tùy sức mình làm được, đó gọi là Bồ Tát cúng dường không hiện tiền một cách rộng lớn.
Nhờ nhân duyên ấy, Bồ Tát được quả báo lớn vô lượng, luôn thu được "phạm phúc" (phúc lành thanh tịnh và lớn lao, ví như phúc của Phạm thiên – vị trời cõi trên). Bồ Tát ấy trong vô lượng đại kiếp (những thời kỳ cực kỳ dài lâu) không bao giờ rơi vào ác thú (các đường xấu như địa ngục, quỷ đói, súc sinh), và mọi vốn liếng cho vô thượng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, tức quả vị Phật) đều được đầy đủ.
Nếu Bồ Tát đối với Như Lai và chi-đề mà cúng dường hiện tiền thì được công đức (phúc lành do việc thiện đem lại) lớn; cúng dường không hiện tiền thì được công đức lớn hơn nữa; cúng dường gồm cả hiện tiền và không hiện tiền thì được công đức lớn nhất.
Nếu Bồ Tát đối với Như Lai và chi-đề tự tay cúng dường, không vì lười biếng mà sai người khác làm thay, đó gọi là Bồ Tát tự làm việc cúng dường. Nếu Bồ Tát đối với Như Lai và chi-đề không cúng dường một mình, mà khắp khiến cha mẹ, thầy, bạn, bà con, vua, quan đại thần, trưởng giả (người giàu có, có danh vọng), cư sĩ (người tại gia), người tại gia và người xuất gia đều cùng cúng dường, đó gọi là tự mình và người khác cùng cúng dường. Nếu Bồ Tát có chút ít vật, với lòng từ bi đem cho những chúng sinh nghèo khổ, phước mỏng, khiến họ được cúng dường Như Lai và chi-đề, khiến họ được an vui, chứ không phải vì mình, đó gọi là Bồ Tát khiến người khác làm việc cúng dường. Người tự làm việc cúng dường được quả báo lớn; người khiến người khác cúng dường được quả báo lớn hơn nữa; người vừa tự làm vừa khiến người khác cúng dường được quả báo lớn nhất.
Nếu Bồ Tát đối với Như Lai và chi-đề, dùng áo mặc, thức ăn, giường nằm, thuốc thang và các vật dụng; thăm hỏi, lễ lạy, ra đón, chắp tay; xông hương, hương bột, hương xoa, các loại tràng hoa, âm nhạc, cờ phướn, lọng lụa, đèn sáng; các lời ca ngợi; lạy năm vóc (lạy sát đất bằng trán, hai tay và hai đầu gối); cung kính đi nhiễu vòng quanh theo chiều bên phải; dùng những thứ ấy để cúng dường; lại dùng vô số của báu quý: ngọc ma-ni (ngọc báu quý giá, tương truyền có thể làm như ý), trân châu, kha bối (vỏ ốc trắng quý), ngọc thạch, san hô, hổ phách, xà cừ, mã não, vàng, bạc, ngọc đỏ, ốc báu xoắn chiều trái (thứ báu hiếm quý), vòng báu ma-ni; treo chuông báu, rải tiền vàng, giăng tơ vàng vây quanh — bố thí các thứ báu như vậy, đó gọi là cúng dường bằng của cải.
Nếu Bồ Tát trong thời gian lâu dài đối với Như Lai và chi-đề, dùng của cải để cúng dường, hoặc nhiều, hoặc quý, hoặc hiện tiền, hoặc không hiện tiền, hoặc tự làm, hoặc khiến người làm, với lòng tin trong sạch hiện rõ trước mắt, với tâm hiểu biết chuyên chú mà cúng dường, rồi đem thiện căn (gốc lành, công đức của việc thiện) ấy hồi hướng (chuyển hướng công đức về một mục đích) về vô thượng bồ-đề — bảy điều như vậy gọi là Bồ Tát cúng dường thù thắng.
Nếu Bồ Tát tự tay cúng dường Như Lai và chi-đề, không coi thường người khác, không buông lung, không lười biếng, hết lòng cung kính, không xem nhẹ (?), không tán loạn, không có tâm nhiễm ô; không đến chỗ các vua có lòng tin và các bậc tôn quý mà làm ra dáng vẻ xu nịnh, giả dối để xin của cải về cúng dường; không dùng hùng hoàng (chất khoáng màu vàng) để bôi lên tượng Phật, cũng không dùng nước ép (?) để tắm tượng, cũng không đốt hương cầu-cầu-la (một loại nhựa thơm được xem là không sạch) để cúng dường, và các thứ không sạch như hoa a-ca (loại hoa có nhựa độc, được xem là không sạch) đều không dùng — đó gọi là Bồ Tát cúng dường không nhiễm ô theo sáu cách.
Nếu Bồ Tát dùng của cải thù thắng, không nhiễm ô để cúng dường Như Lai và chi-đề, của ấy hoặc do sức mình làm ra, hoặc xin từ người khác, hoặc có được theo ý muốn. Có được theo ý muốn là: Bồ Tát tự tại đối với mọi vật dụng, muốn có của cải liền có. Bồ Tát hoặc hóa ra thân, hai thân, ba thân, cho đến trăm nghìn vạn ức thân; mỗi thân đều lễ lạy Như Lai; mỗi thân lại hóa ra trăm nghìn cánh tay; mỗi cánh tay cầm đủ loại hoa hương cúng dường Như Lai và chi-đề; tất cả các thân đều ca ngợi công đức chân thật của Như Lai và làm lợi ích cho chúng sinh; tất cả các thân đều dùng áo quần thượng hạng, chuỗi ngọc bằng các thứ báu, cờ phướn, lọng hoa để cúng dường Như Lai. Những việc như vậy gọi là có được nhờ sức tự tại theo ý muốn, chuyên tâm cúng dường mà không cần đợi Như Lai xuất hiện ở đời. Vì sao vậy? Vì Bồ Tát đã ở địa vị bất thoái chuyển (bậc tu không còn bị lùi lại) thì đối với tất cả cõi Phật chưa từng bị ngăn ngại.
Nếu Bồ Tát không tự sức có được của cải, không xin của người khác, cũng không có được nhờ sức tự tại để cúng dường, thì đối với những việc cúng dường mà các chúng sinh khác làm — ở cõi Diêm-phù-đề (châu lục nơi loài người chúng ta ở), ở bốn thiên hạ (bốn châu lớn quanh núi Tu-di, hợp thành một thế giới), ở một nghìn thế giới, hai nghìn thế giới, ba nghìn đại thiên thế giới (một cõi rộng lớn gồm một nghìn triệu thế giới), cho đến vô lượng thế giới mười phương — dù với tâm bậc trên, bậc giữa hay bậc dưới, Bồ Tát đều đem lòng tin trong sạch và tâm hiểu biết thù thắng mà tùy hỷ (vui mừng theo việc lành của người khác) khắp tất cả. Bồ Tát ấy dùng chút phương tiện mà làm nên sự cúng dường lớn, thu được vốn liếng lớn cho bồ-đề. Bồ Tát ấy nên học tập với tâm thường bình đẳng, chân thật, đáng vui thích.
Bồ Tát ấy dù chỉ trong khoảng thời gian ngắn, cho đến chỉ bằng khoảng vắt sữa bò một lần (?), đối với tất cả chúng sinh tu tập tâm từ (mong cho chúng sinh được vui), tâm bi (mong cho chúng sinh hết khổ), tâm hỷ (vui theo niềm vui của chúng sinh), tâm xả (buông bỏ, bình đẳng không thiên lệch); đối với tất cả các pháp hữu vi (mọi sự vật do nhân duyên tạo thành) khởi ý tưởng vô thường, ý tưởng vô thường nên khổ, ý tưởng khổ nên vô ngã (không có cái "tôi" thật sự), ý tưởng Niết-bàn (cảnh giới dứt hết phiền não và sinh tử) là an vui; niệm Phật, niệm Pháp (lời Phật dạy), niệm Tăng (đoàn thể người tu), niệm ba-la-mật (các hạnh tu đưa người sang bờ giác ngộ như bố thí, giữ giới, nhẫn nhục…); cho đến chỉ trong chốc lát, đối với tất cả các pháp khởi được chút nhẫn (sự chấp nhận, thấu hiểu chân lý), biết tự tính của các pháp lìa khỏi lời nói, như sự giải thoát, lìa các vọng tưởng (suy nghĩ sai lầm, hư dối), tâm an trụ nơi vô tướng (không bám vào hình tướng) — huống chi là hơn thế nữa. Bồ Tát ấy gìn giữ giới cấm, chỉ quán (chỉ: dừng tâm, giữ tâm yên định; quán: quán sát để sinh trí tuệ), các phương tiện bồ-đề phần (các yếu tố hỗ trợ giác ngộ), các ba-la-mật, các phương tiện nhiếp sự (các cách thu phục, dẫn dắt người khác) lành — đó gọi là Bồ Tát cúng dường Như Lai bằng con đường đến đích, là bậc nhất, cao nhất, mầu nhiệm nhất, thù thắng nhất, không gì hơn. Sự cúng dường này so với sự cúng dường bằng của cải nói trên thì gấp trăm lần, nghìn lần, cho đến dùng hết số đếm và thí dụ cũng không thể so sánh được.
Mười việc như vậy gọi là Bồ Tát cúng dường Như Lai bằng đủ mọi cách. Cúng dường Phật thế nào thì cúng dường Pháp, cúng dường Tăng cũng như thế, tùy theo chỗ thích hợp. Nên biết đối với Tam bảo (ba ngôi quý: Phật, Pháp, Tăng) này đều làm mười cách cúng dường.
Bồ Tát đối với Như Lai khởi sáu thứ tâm trong sạch, đó là: tâm xem Ngài là phước điền (ruộng phước – đối tượng mà người ta gieo việc thiện để gặt phúc) cao nhất; tâm xem ân đức của Ngài là cao nhất; tâm xem Ngài là cao nhất trong tất cả chúng sinh; tâm xem Ngài khó gặp như hoa ưu-đàm-bát (loài hoa tương truyền rất lâu mới nở một lần, ví điều cực kỳ hiếm có); tâm xem Ngài là bậc duy nhất trong ba nghìn đại thiên thế giới; tâm xem Ngài là chỗ nương tựa đầy đủ về nghĩa lý đối với mọi pháp thế gian và xuất thế gian (vượt khỏi thế gian). Dùng sáu tâm này mà dù chỉ tưởng chút ít để cúng dường Như Lai, Pháp, Tăng cũng được vô lượng công đức, huống chi là nhiều.
Bồ Tát thành tựu bao nhiêu hạnh thì làm được thiện tri thức (người bạn lành, bậc thầy dẫn dắt người khác tu hành)? Có bao nhiêu hạnh thì thiện tri thức khai mở dẫn dắt không bị trở ngại? Lại có bao nhiêu hạnh thì được người khác lấy làm thiện tri thức để đặt lòng tin trong sạch? Lại có bao nhiêu hạnh thì thiện tri thức điều phục (dạy dỗ, uốn nắn) chúng sinh, làm công việc của thiện tri thức? Bồ Tát có bao nhiêu hạnh để gần gũi thiện tri thức? Lại có bao nhiêu ý tưởng khi nghe chánh pháp (giáo pháp đúng đắn) nơi thiện tri thức? Khi Bồ Tát nghe chánh pháp nơi thiện tri thức, lại có bao nhiêu điều không nên để tâm nghĩ đến?
Bồ Tát thành tựu tám việc thì đầy đủ mọi hạnh của thiện tri thức. Một là khéo giữ giới luật nghi (giới luật về cách sống, hạnh kiểm) mà không phạm. Hai là học rộng nghe nhiều và hiểu rõ ngay hiện tại. Ba là đạt thiền định (trạng thái tâm lắng yên, chuyên chú), tu trí tuệ và các thiện căn chỉ quán khác. Bốn là có lòng bi thương xót, bỏ cả niềm vui thiền định trong đời này để rộng giáo hóa chúng sinh. Năm là thành tựu sự không sợ hãi khi thuyết pháp cho mọi người, chánh niệm (sự tỉnh thức đúng đắn) không mất, ưa nói mà không e sợ. Sáu là kham nhẫn: đối với sự khinh khi, mắng nhiếc, sỉ nhục, các lời khó nghe và các hành vi xấu đều nhẫn được hết. Bảy là không mỏi mệt: có sức suy nghĩ nhiều, thuyết pháp cho tứ chúng (bốn nhóm đệ tử Phật: tăng, ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ) mà không mệt mỏi, lười biếng. Tám là có biện tài khéo léo: phàm điều gì thuyết ra, lời lẽ đều thông suốt, lưu loát.
Bồ Tát có năm việc thì đầy đủ mọi công đức như vậy, làm thiện tri thức, và việc khai mở dẫn dắt của thiện tri thức không bị trở ngại. Một là trước hết muốn cho chúng sinh được an vui. Hai là đối với sự an vui của họ biết đúng như thật, không hiểu điên đảo. Ba là khi dùng phương tiện thì thuyết pháp tùy thuận theo họ, khéo tùy thuận mà điều phục chúng sinh, có đủ năng lực. Bốn là tâm không mệt mỏi chán nản. Năm là thương xót tất cả chúng sinh một cách bình đẳng, đối với người bậc trên, bậc giữa, bậc dưới đều không thiên vị.
Bồ Tát có năm việc thì được người ta lấy làm thiện tri thức để đặt lòng tin trong sạch; người khác chỉ nghe nói đến đã vui mừng, huống chi tận mắt thấy. Một là thành tựu oai nghi (dáng vẻ, cử chỉ đi đứng nằm ngồi đúng phép): oai nghi lặng lẽ, oai nghi đầy đủ, toàn thân ngay ngắn chỉnh tề. Hai là tâm luôn an định, việc làm của thân, lời nói và ý nghĩ đều không xao động, không nóng nảy. Ba là không dối trá: vì không lừa dối người khác nên giữ gìn oai nghi. Bốn là không ganh tị: đối với việc người khác thuyết pháp và được lợi lộc, không sinh lòng ganh ghét, lại thường tự khuyến thỉnh người khác thuyết pháp; nếu lợi lộc đến với mình thì khuyên đem cho người khác; không có lòng xu nịnh giả dối, tâm luôn vui vẻ; thấy người khác thuyết pháp và được lợi lạc thì khởi tâm vui theo như chính mình được. Năm là có lòng biết đủ, ít tích trữ vật dụng, có được gì thì bỏ ra được.
Bồ Tát có năm việc thì là thiện tri thức chân chính, điều phục chúng sinh, làm công việc của thiện tri thức. Một là trò chuyện. Hai là nhắc nhở cho nhớ. Ba là dạy bảo. Bốn là răn nhắc. Năm là thuyết pháp. Dùng năm việc này để rộng giáo hóa chúng sinh. Việc dạy bảo và răn nhắc thì như trong phần Thanh văn địa (phần nói về hàng Thanh văn – những người nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát) đã nói; nói rộng thì như trong phẩm Lực Chủng Tính.
Bồ Tát có bốn việc thì gần gũi thiện tri thức một cách đầy đủ. Một là dù thầy bệnh hay không bệnh đều tùy lúc cúng dường, thương mến, cung kính, tin tưởng trong sạch và làm lợi ích cho thầy. Hai là tùy lúc kính lễ, thăm hỏi, ra đón, chắp tay cúng dường. Ba là dùng áo mặc, thức ăn, thuốc thang và các vật dụng đúng pháp để cúng dường. Bốn là nếu đã nương theo thầy thì làm theo đúng pháp mà không dao động, nói đúng như thật, tùy lúc đến thăm, thưa hỏi việc nên làm.
Bồ Tát đối với thiện tri thức thành tựu năm ý tưởng khi nghe pháp. Nên xem pháp như của báu, vì khó có được. Nên xem như con mắt, vì đó là nhân để có được trí tuệ thù thắng sinh cùng (?). Nên xem như ánh sáng, vì nhờ đó được con mắt trí tuệ sinh cùng, soi tỏ mọi cảnh giới đúng như thật. Nên xem như quả phúc lợi lớn, vì đó là nhân cao nhất của con đường đến Niết-bàn. Nên xem như niềm vui không tội lỗi, vì dù ngay đời này chưa đạt con đường Niết-bàn thì cũng có được niềm vui lớn của sự quán sát đúng như thật và chỉ quán, là nhân không có tội lỗi.
Bồ Tát khi nghe kinh pháp nơi thiện tri thức, đối với người thuyết pháp có năm điều không để tâm nghĩ tới, giữ tâm trong sạch chuyên chú lắng nghe. Một là không nghĩ đến việc người ấy phá giới, tức là không nghĩ rằng: "Người này phạm luật nghi, ta không nên nghe kinh pháp từ người ấy." Hai là không nghĩ đến dòng dõi thấp hèn, tức là không nghĩ rằng: "Ta không nghe kinh pháp từ người dòng dõi thấp hèn kia." Ba là không nghĩ đến dung mạo xấu xí, tức là không nghĩ rằng: "Ta không nghe kinh pháp từ người xấu xí kia." Bốn là không nghĩ đến lời văn kém cỏi, tức là không nghĩ rằng: "Ta không nghe kinh pháp từ người nói năng không chuẩn kia", mà chỉ nương vào nghĩa lý, không nương vào lời văn. Năm là không nghĩ đến lời nói thiếu hay đẹp, tức là không nghĩ rằng: "Ta không nghe kinh pháp từ người ăn nói thô lỗ kia." Sau khi không để tâm đến năm điều như vậy, Bồ Tát ấy siêng năng thu nhận chánh pháp, đối với người thuyết pháp không sinh ý chê bai. Nếu có Bồ Tát căn cơ thấp kém, khởi tâm soi lỗi người khác, thối lui không muốn nghe pháp, nên biết Bồ Tát ấy không thể tự cứu mình, trí tuệ bị suy giảm.
Bồ Tát tu tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn) như thế nào? Đó là từ, bi, hỷ, xả. Nói gọn, Bồ Tát tu bốn tâm vô lượng theo ba cách. Một là duyên chúng sinh (lấy chúng sinh làm đối tượng). Hai là duyên pháp (lấy các pháp, tức các yếu tố cấu thành sự vật, làm đối tượng). Ba là vô duyên (không lấy đối tượng nào cả).
Bồ Tát đặt tâm nơi tất cả ba nhóm chúng sinh — chúng sinh đang khổ, đang vui, không khổ không vui — vì muốn họ được an vui nên khởi ý tưởng đem niềm vui và lợi ích cho họ mà tu tâm từ, trải khắp mười phương, tâm hiểu biết an trụ trong ý tưởng về tất cả chúng sinh; đó gọi là tâm từ duyên chúng sinh của Bồ Tát. Nếu Bồ Tát khởi ý tưởng về các pháp, quán chúng sinh chỉ là tập hợp các pháp mà tu tâm từ, đó gọi là tâm từ duyên pháp. Nếu lại đối với các pháp lìa mọi vọng tưởng mà tu tâm từ, đó gọi là tâm từ vô duyên. Tâm từ duyên chúng sinh, duyên pháp, vô duyên thế nào thì tâm bi, hỷ, xả cũng như thế.
Nếu Bồ Tát đối với chúng sinh đang khổ khởi ý tưởng trừ khổ cho họ, trải khắp mười phương mà tu tâm bi, đó gọi là bi. Đối với chúng sinh đang vui khởi ý tưởng vui theo niềm vui của họ, trải khắp mười phương mà tu tâm hỷ, đó gọi là hỷ. Đối với ba nhóm chúng sinh như vậy, và chúng sinh không khổ không vui, theo thứ tự khởi ý tưởng khiến họ lìa si mê, sân giận, tham lam, trải khắp mười phương mà tu tâm xả, đó gọi là xả.
Các tâm vô lượng như từ… của Bồ Tát, nếu duyên chúng sinh thì giống với ngoại đạo (người theo các tôn giáo, học thuyết ngoài Phật giáo); nếu duyên pháp thì giống với Thanh văn và Duyên giác (người tự ngộ ra lý nhân duyên mà giải thoát), không giống ngoại đạo; còn tâm vô lượng vô duyên của Bồ Tát thì không giống tất cả Thanh văn, Duyên giác và các ngoại đạo. Ba tâm vô lượng của Bồ Tát, nên biết là thuộc về ý tưởng đem niềm vui, đó là từ, bi, hỷ; một tâm vô lượng thuộc về ý tưởng đem sự an ổn, đó là xả. Tất cả các tâm vô lượng gọi chung là lòng thương xót. Người thành tựu điều này gọi là Bồ Tát có lòng thương xót.
Bồ Tát quán sát cõi chúng sinh có một trăm mười loại khổ mà tu tâm bi. Thế nào là một trăm mười loại khổ?
Có một loại khổ: tất cả chúng sinh đều rơi vào khổ tích tụ, vì khổ tích tụ không có sai khác.
Lại có hai loại khổ: khổ sinh ra do những điều mình yêu mến — gốc của dục vọng — bị biến đổi; và khổ do quả báo của si mê: khi nỗi khổ cùng cực chạm vào thân thì kêu rằng "Ta khổ quá, ta khổ quá", ngu si sầu muộn. Hai loại này cũng gọi là hai mũi tên: cảm giác ở thân và cảm giác ở tâm.
Lại có ba loại khổ: khổ khổ (nỗi đau đớn trực tiếp), hành khổ (khổ vì mọi sự vật do tạo tác đều đổi dời, không bền), biến dịch khổ (khổ khi niềm vui biến đổi, mất đi).
Lại có bốn loại khổ. Một là khổ chia lìa sau khi gặp gỡ, sinh ra từ sự xa lìa người thân yêu. Hai là khổ đứt đoạn, sinh ra từ cái chết làm mất đi giống loại. Ba là khổ nối tiếp, sinh ra từ vô lượng sinh tử nối nhau không dứt. Bốn là khổ đến cùng, sinh ra từ năm thịnh ấm (năm nhóm yếu tố hợp thành thân tâm: hình thể, cảm thọ, tưởng tượng, hành động tạo tác, nhận thức — bị bám chấp mạnh mẽ) của người chưa được Niết-bàn.
Lại có năm loại khổ: khổ do triền (phiền não trói buộc) tham dục, khổ do triền sân giận, triền si mê, triền buồn ngủ mê mờ, triền hối hận và bồn chồn.
Lại có sáu loại khổ: khổ do nhân, vì dựa vào nhân của đường xấu; khổ do quả, vì sinh vào đường xấu; khổ vì tìm cầu của cải; khổ vì giữ gìn của cải; khổ vì không đủ; khổ vì hư hoại mất mát.
Lại có bảy loại khổ: khổ sinh, khổ già, khổ bệnh, khổ chết, khổ gặp kẻ oán ghét, khổ xa lìa người thương yêu, khổ cầu không được.
Lại có tám loại khổ: khổ lạnh, khổ nóng, khổ đói, khổ khát, khổ không được tự do, khổ do tự mình gây ra — như những người Ni-kiền (đạo sĩ khổ hạnh lõa thể của đạo Kỳ-na) — khổ do người khác gây ra — như bị tay đánh, đá ném, dao gậy, muỗi mòng… — và khổ vì giữ một tư thế quá lâu.
Lại có chín loại khổ: khổ vì bản thân không đầy đủ, khổ vì người khác không đầy đủ, khổ vì bà con không đầy đủ, khổ vì của cải không đầy đủ, khổ vì không được khỏe mạnh đầy đủ, khổ vì giới hạnh không đầy đủ, khổ vì chánh kiến (sự hiểu biết đúng đắn) không đầy đủ, khổ ở đời hiện tại, khổ ở đời sau.
Lại có mười loại khổ: khổ vì thiếu đồ ăn, khổ vì thiếu đồ uống, khổ vì thiếu xe cộ, khổ vì thiếu áo quần, khổ vì thiếu chuỗi ngọc trang sức, khổ vì thiếu đồ dùng vật dụng, khổ vì thiếu hoa (?), hương xoa và các thứ dùng, khổ vì thiếu đồ âm nhạc, khổ vì thiếu đèn đuốc, khổ vì thiếu người hầu nam nữ. Đó là các loại khổ ban đầu (?).
Lại có chín loại khổ khác: khổ toàn bộ, khổ lớn, khổ ở mọi nẻo, khổ do việc ác, khổ do sự đổi dời, khổ do không được như ý, khổ do bị chống trái làm hại, khổ nối tiếp, khổ đủ mọi loại.
Khổ toàn bộ là: khổ do nhân đời trước gây ra và khổ do duyên khi đang diễn biến. Khổ lớn là: các nỗi khổ lớn liên tục không gián đoạn suốt đêm dài sinh tử. Khổ ở mọi nẻo là: sự xoay vần trong địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ (quỷ đói) và các cõi lành. Khổ do việc ác là: như đời này mình phạm đến người khác thì người khác trả lại mình; như ăn đồ ăn xấu khiến thân không yên; các việc như vậy, tự thân làm ngay đời này thì lại chịu khổ ấy; nếu thường suy nghĩ sai lệch nhiều thì sinh ra mọi khổ phiền não; thân, miệng và tâm tạo nhiều việc ác thì đời sau sinh ra khổ do việc ác.
Khổ do sự đổi dời là: có sáu việc không cố định mà xoay vần trong sinh tử. Bản thân không cố định, như trước làm vua sau lại thành kẻ nghèo đi ăn xin. Vợ con không cố định. Tôi tớ người hầu không cố định. Bạn bè, đại thần, bà con không cố định, nghĩa là nay là vợ con cho đến đại thần, bà con, nhưng về sau trong vòng sinh tử lại trở thành kẻ oán thù làm hại và bạn xấu. Của cải không cố định, nghĩa là trong sinh tử có lúc của cải vô lượng, về sau lại cực kỳ nghèo khổ.
Khổ do không được như ý là: muốn sống lâu, không thích chết yểu, nên sinh khổ não; muốn được đẹp đẽ, không thích xấu xí, nên sinh khổ não; muốn thuộc dòng dõi cao sang, không thích thấp hèn, nên sinh khổ não; muốn được tự tại giàu có, không thích nghèo khó, nên sinh khổ não; muốn có sức mạnh lớn, không thích yếu sức, nên sinh khổ não; muốn nhiều trí tuệ, không thích ngu si, nên sinh khổ não; muốn khuất phục người kia, không thích thua kém, nên sinh khổ não.
Khổ do bị chống trái làm hại là: người tại gia thì khổ vì vợ con hao hụt; người xuất gia thì khổ vì phiền não tăng thêm; khổ vì mất mùa đói kém; khổ vì sợ hãi chiến tranh; khổ vì sợ hãi nơi đồng hoang hiểm trở; khổ vì tay chân không lành lặn; khổ vì bị giết, bị trói, bị chặt cắt, bị đánh đập; khổ vì bị đuổi đi nơi khác. Khổ nối tiếp có chín loại, ở đây không nói.
Khổ đủ mọi loại có năm loại như đã nói trước: năm loại khổ trái ngược với năm loại vui, đó là khổ do nhân, khổ do cảm thọ, khổ đối nghịch với niềm vui, khổ do cảm thọ không dứt, và khổ của phàm phu ở cõi dục, sống đời gia đình, hòa hợp với các ý nghĩ, đối nghịch với niềm vui xuất gia, niềm vui xa lìa, niềm vui tịch diệt và niềm vui bồ-đề (?). Đó gọi là năm loại khổ. Lại có năm loại khổ: khổ bị bức bách, khổ vì thiếu vật dụng, khổ vì tứ đại (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió cấu thành thân thể) tăng giảm mất cân bằng, khổ vì mất điều mình mong muốn, khổ vì bị phiền não của tam giới (ba cõi: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc) làm nhơ bẩn. Đó gọi là năm loại khổ. Năm loại này cùng năm loại trước, nói gọn là mười loại khổ đủ mọi loại.
Năm mươi lăm loại trước và năm mươi lăm loại này, nói gọn là một trăm mười loại khổ. Đó là cảnh giới của lòng bi của Bồ Tát; vì lấy những khổ ấy làm đối tượng mà lòng bi sinh khởi, tu tập, tăng trưởng, thành tựu và viên mãn.
Trong khối khổ lớn ấy, Bồ Tát lấy mười tám loại khổ làm đối tượng mà sinh lòng đại bi. Thế nào là mười tám loại khổ? Đó là: khổ do quả báo si mê, khổ do hành, khổ đến cùng được bao gồm (?), khổ do nhân, khổ sinh, khổ tự mình gây ra, khổ bị người khác bức bách, khổ do người khác gây ra, khổ do giới hạnh xấu, khổ do kiến giải xấu, khổ do nhân gốc, khổ lớn, khổ địa ngục, khổ thuộc các cõi lành, khổ ở mọi bản tính, khổ do không có trí, khổ tăng trưởng, khổ do cảm thọ, khổ nhơ nhuốc thấp hèn.
Lại nữa, có bốn hạnh bi gọi là đại bi. Một là lấy những nỗi khổ rất sâu kín, vi tế, khó biết của chúng sinh làm đối tượng mà khởi lòng bi. Hai là nuôi lớn từ lâu xa, tu tập ân cần trong trăm nghìn kiếp, tỏ ngộ mà sinh khởi. Ba là Bồ Tát theo chỗ tỏ ngộ của mình mà đi sâu vào lòng bi, vì muốn chúng sinh mãi mãi lìa các khổ nên xả bỏ trăm nghìn thân mạng, huống chi là một thân và của cải. Bốn là có thể chịu thay tất cả mọi loại khổ, thoát ra một cách thanh tịnh tốt đẹp; đó là Bồ Tát ở địa vị rốt ráo (bậc tu cao nhất của Bồ Tát), sự thanh tịnh của Bồ Tát, và Như Lai, sự thanh tịnh ở địa vị Như Lai.
Lại nữa, Bồ Tát tu tập lòng bi đối với một trăm mười loại khổ này tức là tu tập tất cả lòng bi của Bồ Tát, thì có thể nhanh chóng được lòng bi thanh tịnh, vào tịnh tâm địa (bậc tâm thanh tịnh, tức bậc thứ nhất trong mười bậc Bồ Tát). Bồ Tát đối với các chúng sinh có ý tưởng hết sức thân thiết, ý tưởng thương mến, ý tưởng muốn làm việc cho họ, ý tưởng không mỏi mệt, ý tưởng chịu khổ thay họ, ý tưởng làm việc gì cũng tự tại. Lòng bi ấy giống như khi bậc thánh đệ tử chứng ngộ thẳng một mạch Khổ đế (chân lý về khổ, chân lý đầu tiên trong bốn chân lý cao quý) thì tâm nhàm chán xa lìa thấm sâu đến tột cùng và nối nhau sinh khởi (?); lòng bi của Bồ Tát cũng vậy, trước hết quán sát khối tích tụ của một trăm mười loại khổ lớn.
Bồ Tát tu tập lòng bi như vậy thì đối với các thứ trong thân lẫn ngoài thân, không có chút vật gì mà không xả bỏ được; không có một điều giới luật nào mà không giữ gìn; không có một việc làm lợi người nào mà không kham nhẫn làm được; không có một sự tinh tấn nào mà không dũng mãnh; không có một thiền định nào mà không nhập vào được; không có một trí tuệ nào mà không vào được. Nếu có người hỏi Phật: "Ở nơi chốn nào thì gọi là Bồ Tát?", nên đáp đúng rằng: "Người ở nơi đại bi chính là Bồ Tát."
Một tâm vô lượng ấy như đã nói trước, trong các tâm vô lượng là tâm vô lượng nhất, thu tóm sự tích tụ vô lượng, đem lại vô lượng quả đáng yêu, vô lượng hạnh, hoàn toàn thuần thiện, không có tội lỗi. Người tu tập đầy đủ các tâm vô lượng như vậy có bốn lợi ích công đức: tu tâm vô lượng này trước hết được an trú trong niềm vui bậc nhất ngay đời hiện tại; vô lượng công đức đều được thu nhận và tăng trưởng; tâm trong sạch đối với vô thượng bồ-đề được bền chắc; vì chúng sinh mà ở trong sinh tử chịu thay chúng sinh tất cả các khổ.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video