Thiên 2 — Phẩm 2: Phát tâm Bồ-đề

 Bồ-tát Địa Trì, Phương tiện xứ (phần nói về những pháp làm nền tảng, phương cách cho việc tu tập), phẩm Phát tâm bồ-đề (phát khởi tâm cầu giác ngộ để cứu độ chúng sinh) thứ hai.

 Tâm phát nguyện ban đầu của Bồ-tát (người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ chúng sinh) là khởi đầu của mọi chánh nguyện (lời nguyện chân chính), có thể bao gồm tất cả chánh nguyện. Vì thế chánh nguyện đầu tiên là nguyện tự tánh (lời nguyện làm bản chất của sự phát tâm). Bồ-tát phát tâm nói rằng: "Ta sẽ cầu vô thượng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất), đặt để tất cả chúng sinh vào chỗ rốt ráo là Niết-bàn vô dư (sự giải thoát hoàn toàn, không còn sót lại thân và phiền não) và đại trí của Như Lai (danh hiệu của Phật)." Phát tâm như thế để cầu đạo Bồ-tát; vì thế tâm phát nguyện ban đầu gọi là sự cầu mong thực hành hạnh Bồ-tát. Lấy bồ-đề làm đối tượng và lấy chúng sinh làm đối tượng mà phát tâm mong cầu. Vì thế tâm phát nguyện ban đầu bao gồm tất cả thiện căn (gốc rễ điều lành) hướng về bồ-đề, là bậc dẫn đường cao nhất, là cực kỳ khéo léo, là đầy đủ công đức, là cực kỳ hiền thiện, là cực kỳ chân thật; đối với tất cả chúng sinh thì bỏ hết việc ác; trong các chánh nguyện của thế gian và xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian) thì cao hơn hết, không gì hơn.

 Như vậy phải biết, tâm phát nguyện ban đầu có năm phương diện: một là tự tánh (bản chất), hai là hành (cách thực hiện), ba là duyên (đối tượng hướng đến), bốn là đức (công đức), năm là thắng (sự vượt trội). Bồ-tát phát tâm ban đầu gọi là đã được đưa vào (?) hàng các Bồ-tát của bồ-đề Đại thừa (cỗ xe lớn, giáo pháp cứu độ cả mình lẫn mọi chúng sinh); vì thế tâm phát nguyện ban đầu thuộc vào sự bước vào ấy. Phát tâm này rồi thì dần dần đạt được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chánh và trọn khắp của một vị Phật); vì thế tâm phát nguyện ban đầu là gốc rễ, thân cây của bồ-đề. Phát tâm này rồi, thấy chúng sinh chịu vô lượng khổ mà khởi lòng thương xót, muốn cứu họ thoát ra; vì thế tâm phát nguyện ban đầu là chỗ nương của đại bi (lòng thương xót lớn). Nương vào tâm phát nguyện ban đầu mà xây dựng các pháp phần bồ-đề (những pháp tu giúp đạt đến giác ngộ) của Bồ-tát, và những việc làm vì chúng sinh, những điều Bồ-tát phải học, đều có thể tu tập; vì thế tâm phát nguyện ban đầu là chỗ nương cho việc học của Bồ-tát. Như vậy tâm phát nguyện ban đầu gọi là sự bao gồm, gọi là gốc rễ, gọi là chỗ nương.

 Bồ-tát phát tâm ban đầu có hai loại: một là ra được (vượt qua đến cùng), hai là không ra được. Ra được là từ khi mới phát tâm cho đến lúc rốt ráo không bao giờ thối lui. Không ra được là có thối lui. Thối lui có hai loại: một là thối lui hẳn, hai là thối lui không hẳn. Thối lui hẳn là thối lui rồi không bao giờ khởi lại lời nguyện Bồ-tát nữa. Thối lui không hẳn là thối lui rồi lại khởi lên trở lại.

 Bồ-tát phát tâm ban đầu có bốn duyên, bốn nhân, bốn sức. Bốn duyên là gì? Một là thiện nam, thiện nữ (người nam, người nữ có lòng lành), hoặc thấy hoặc nghe chư Phật, Bồ-tát có thần thông biến hóa không thể nghĩ bàn; thấy nghe rồi liền nghĩ rằng: "Đây là việc lớn không thể nghĩ bàn, có thể làm được những việc biến hóa như thế." Do sự thấy nghe này làm tăng thượng duyên (điều kiện thúc đẩy mạnh mẽ), nên ưa thích đại trí của Phật mà phát tâm bồ-đề. Hai là tuy không thấy nghe thần biến như trên, nhưng nghe người thuyết pháp khen ngợi bồ-đề và Bồ-tát tạng (kho giáo pháp dành cho Bồ-tát, tức kinh điển Đại thừa); nghe rồi vui mừng, hoan hỷ, tin ưa. Do việc nghe pháp này làm tăng thượng duyên, nên ưa thích đại trí của Phật mà phát tâm bồ-đề. Ba là tuy không nghe pháp, nhưng thấy dấu hiệu chánh pháp suy diệt, liền nghĩ rằng: "Vô lượng chúng sinh sẽ gặp khổ lớn; Bồ-tát ở đời thì có thể dứt trừ khổ ấy. Nay ta nên tu đạo bồ-đề, giữ gìn chánh pháp, vì chúng sinh mà diệt vô lượng khổ." Do việc giữ gìn chánh pháp làm tăng thượng duyên, nên ưa thích đại trí của Phật mà phát tâm bồ-đề.

 Bốn là không thấy chánh pháp suy diệt, nhưng thấy chúng sinh trong đời xấu ác bị mười thứ phiền não quấy nhiễu: một là ngu si, hai là không biết hổ thẹn, ba là keo kiệt và ganh ghét, bốn là khổ não, năm là nhơ bẩn, sáu là phiền não, bảy là việc làm ác, tám là buông lung, chín là lười biếng, mười là không có lòng tin. Thấy rồi liền nghĩ: "Đời đại trược (thời đại vô cùng nhơ đục, xấu ác) đã nổi lên. Trong đời xấu ác này, người ta còn không thể phát nguyện của nhị thừa (hai cỗ xe: thanh văn – người nghe Phật dạy mà tu cầu giải thoát riêng mình, và duyên giác – người tự ngộ nhờ quán xét nhân duyên), huống chi lập chí cầu vô thượng bồ-đề. Ta sẽ phát tâm và cũng khiến người khác phát tâm." Do việc phát tâm trong đời nhơ đục là điều khó có được làm tăng thượng duyên, nên ưa thích đại trí của Phật mà phát tâm bồ-đề.

 Bốn nhân là gì? Một là đầy đủ chủng tánh (căn tính, hạt giống bẩm sinh để trở thành Bồ-tát). Hai là được chư Phật, Bồ-tát, bạn lành dìu dắt. Ba là khởi lòng đại bi. Bốn là đối với nỗi khổ sinh tử (vòng sống chết luân hồi), nỗi khổ của những hạnh khó làm, và vô lượng nỗi khổ lâu dài như thế, tâm không sợ hãi.

 Đầy đủ chủng tánh là cái tự nhiên vốn có từ thuở không có khởi đầu. Được bạn lành dìu dắt có bốn điều. Một là người bạn lành không ngu, không chậm lụt, sáng suốt mà không tà vạy. Hai là không dạy người buông lung, cũng không trao cho người khác những thứ khiến buông lung. Ba là không dạy người làm ác, cũng không trao cho người khác những thứ để làm ác. Bốn là không bao giờ cắt đứt lòng tin bậc cao, ý muốn bậc cao, sự tiếp nhận bậc cao, sự tinh tấn bậc cao, sự tu hành bậc cao, công đức bậc cao của người mà khiến họ lui xuống thấp; không đem lòng tin bậc thấp, ý muốn bậc thấp, sự tiếp nhận bậc thấp, sự tinh tấn bậc thấp, sự tu hành bậc thấp, công đức bậc thấp trao cho người khác. Như là (kẻ bạn xấu) cắt đứt Đại thừa vô thượng mà bảo học nhị thừa; cắt đứt tu tuệ (trí tuệ do thiền định tu tập mà có) mà trao cho tư tuệ (trí tuệ do suy ngẫm mà có); cắt đứt tư tuệ mà trao cho văn tuệ (trí tuệ do nghe học mà có); cắt đứt văn tuệ mà trao cho việc làm phước; cắt đứt việc giữ giới mà trao cho việc bố thí. Những việc như thế là cắt đứt công đức bậc cao, khiến người lui xuống, đem công đức bậc thấp trao cho họ tu tập.

 Khởi lòng đại bi có bốn điều. Có thế giới có nơi khổ não, có thế giới không có khổ não. Bồ-tát sinh vào nơi có khổ não: thấy người khác chịu khổ, hoặc tự mình chịu khổ, hoặc thấy cả hai cùng chịu khổ, hoặc thấy trong sinh tử lâu dài phải chịu khổ không gián đoạn. Bồ-tát nương vào chủng tánh của mình, tự tánh nhân hậu hiền lành, đối với bốn cảnh này khởi lòng thương xót bậc thấp, bậc vừa, bậc cao.

 Đối với nỗi khổ lớn không gián đoạn trong sinh tử vô tận mà tâm không sợ hãi, có bốn điều: một là tự tánh vững vàng, dũng mãnh; hai là sáng suốt, chuyên tu suy ngẫm; ba là đối với vô thượng bồ-đề khởi lòng ưa thích mạnh mẽ; bốn là đối với chúng sinh khởi lòng thương xót mạnh mẽ.

 Bốn sức là gì? Một là sức của mình, hai là sức của người khác, ba là sức của nhân, bốn là sức của phương tiện (sự gắng sức tu tập). Bồ-tát tự sức mình phát tâm bồ-đề, đó gọi là sức của mình. Nhờ người khác mà phát tâm, đó gọi là sức của người khác. Trước kia đã huân tập thiện căn tương ứng với Đại thừa, nay chỉ cần thấy chút ít Phật và các Bồ-tát, hoặc nghe chút ít lời khen ngợi, liền phát tâm; đó gọi là sức của nhân. Ngay trong đời này gần gũi thiện tri thức (người thầy, người bạn tốt chỉ dẫn đường tu), nghe họ thuyết pháp mà tu được nhiều điều lành; đó gọi là sức của phương tiện.

 Bồ-tát do bốn duyên, bốn nhân, sức của mình và sức của nhân mà phát tâm bồ-đề thì vững chắc, không lay động, quyết định đi đến rốt ráo. Phát tâm do sức người khác và sức phương tiện thì không vững chắc, hay lay chuyển, không nhất định.

 Bồ-tát có bốn điều làm thối lui tâm bồ-đề. Bốn điều ấy là gì? Một là chủng tánh không đầy đủ. Hai là bị bạn xấu lôi kéo. Ba là lòng thương xót đối với chúng sinh mỏng manh. Bốn là đối với nỗi khổ sinh tử sinh lòng sợ hãi.

 Tâm phát nguyện ban đầu vững chắc có hai điều là pháp thù thắng, kỳ lạ đặc biệt, chưa từng có, vượt hơn thế gian: một là đối với mọi chúng sinh khởi ý nghĩ coi như người thân; hai là không có lỗi của sự ôm giữ người thân. Lỗi ôm giữ người thân là: vì nhận làm người thân của mình nên trong lòng sinh yêu và ghét.

 Tâm phát nguyện ban đầu vững chắc có hai điều khiến khởi tâm chân thật trong sạch đối với chúng sinh: một là tâm muốn đem lại sự an ổn, hai là tâm muốn đem lại niềm vui. Tâm an ổn là vì chúng sinh trừ bỏ chỗ bất thiện, đặt họ vào chỗ thiện. Tâm vui vẻ là đối với chúng sinh nghèo thiếu, không nơi nương tựa, có thể dùng nhiếp pháp (những cách thu phục, gần gũi giúp đỡ chúng sinh) với lòng bình đẳng mà làm lợi ích cho họ.

 Tâm phát nguyện ban đầu vững chắc có hai cách tu: một là cách tu tâm trong sạch, hai là cách tu đạo. Cách tu tâm trong sạch là tâm an ổn và tâm vui vẻ kia ngày ngày tăng trưởng. Cách tu đạo là chính mình ngày đêm làm chín muồi Phật pháp, tùy sức mình, nương vào cách tu tâm trong sạch mà đem an vui, lợi ích cho tất cả chúng sinh.

 Tâm phát nguyện ban đầu vững chắc có hai cửa để các pháp lành đi vào: một là cách làm lợi cho mình, tức là phát tâm bồ-đề; hai là cách làm lợi cho người, tức là dứt trừ mọi khổ.

 Tâm phát nguyện ban đầu vững chắc có hai điều khiến các pháp lành thuộc về việc phát tâm thành đạo vượt hơn tất cả các điều lành khác: một là nhân hơn, hai là quả hơn. Các pháp lành tu tập làm nhân cho bồ-đề, đó gọi là nhân hơn. Vô thượng bồ-đề, đó gọi là quả hơn. Vì hơn tất cả thanh văn và duyên giác, nên nhân và quả của Bồ-tát là thù thắng.

 Tâm phát nguyện ban đầu vững chắc có hai thứ lợi ích. Một là phát tâm này rồi thì liền trở thành phước điền (người đáng được cúng dường, như ruộng tốt gieo phước) đáng tôn trọng, là nơi bố thí trong sạch cho vô lượng chúng sinh. Hai là thu nhận được phước đức thuần tịnh. Người thành tựu phước thanh tịnh thì được che chở bởi phước đức gấp đôi phước đức của vua chuyển luân (vị vua lý tưởng thống trị cả thiên hạ bằng chánh pháp) (?); dù ngủ hay thức cũng không bị thú dữ, quỷ thần ác làm hại; sinh ra ở đâu cũng ít bệnh hoặc không bệnh; khi thuyết pháp thân không mệt mỏi, tâm không quên sót.

 Bồ-tát có tánh chủng tánh (chủng tánh sẵn có tự nhiên) thì những điều ác của thân, miệng, ý tự tánh vốn đã mỏng nhẹ; khi đã phát tâm rồi lại càng nhẹ hơn. Những bùa chú người khác dùng không linh nghiệm, Bồ-tát dùng thì đều linh nghiệm. Đã thành tựu được, thuận theo thượng nhẫn (sự nhẫn chịu bậc cao), có thể nhẫn chịu sự quấy nhiễu của người khác, cũng không quấy nhiễu người khác; thấy người khác quấy nhiễu nhau thì sinh lòng thương xót. Các thượng phiền não (những phiền não phụ phát sinh theo phiền não gốc) như giận dữ, ganh ghét, che giấu lỗi, dối trá, nịnh hót, quanh co đều mỏng nhẹ; nếu có khởi thì mau diệt. Ở nơi nào thì nơi ấy không có các sự sợ hãi, tranh chấp, đói kém, sự quấy nhiễu của phi nhân (các loài không phải người như quỷ thần); những tai nạn như thế, chưa khởi thì không khởi, nếu có khởi thì mau diệt. Bồ-tát đã phát tâm nếu có sinh vào ác đạo (các cõi xấu: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh) thì mau được thoát ra, chịu khổ rất ít, mau sinh lòng chán lìa, đối với các chúng sinh khác có thể khởi lòng thương xót. Vì được phước đức thuần tịnh che chở, nên thành tựu vô lượng phước thanh tịnh như thế.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video