Bồ-tát địa trì (bộ luận nói về các bậc tu và cách giữ gìn hạnh tu của Bồ-tát; Bồ-tát là người phát nguyện tu đến thành Phật và cứu giúp mọi chúng sinh), phần còn lại của phẩm Bồ-đề phần (phẩm nói về các pháp tu dẫn đến giác ngộ).
Thế nào là Bồ-tát đối với kẻ phá hoại Phật pháp thì trừ bỏ sự hung bạo tàn hại của họ; người còn đứng ở giữa (chưa chống cũng chưa theo) thì khiến họ bước vào; người đã vào thì khiến họ thuần thục; người đã thuần thục thì khiến họ giải thoát? Bồ-tát dùng bốn cách này để giúp chúng sinh thành tựu. Nên biết, nói tóm lại có sáu loại xảo phương tiện (cách thức khéo léo để dẫn dắt người khác): một là tùy thuận (chiều theo), hai là lập yếu (đặt điều kiện giao ước), ba là dị tướng (tỏ ra thái độ khác thường), bốn là bức bách (ép buộc), năm là báo ân (nhân việc người ta muốn đền ơn), sáu là thanh tịnh.
Xảo phương tiện tùy thuận của Bồ-tát là: khi Bồ-tát muốn thuyết pháp (giảng giáo lý) cho chúng sinh, trước hết Bồ-tát cư xử bằng thân và lời nói mềm mỏng như thế; dùng sự cho tặng để chiều lòng, khiến họ tự bỏ giận hờn. Khi giận hờn đã hết, họ sinh lòng yêu kính, ưa muốn nghe pháp; sau đó Bồ-tát mới tùy theo chỗ thích hợp mà thuyết pháp, khiến họ dễ vào dễ hiểu. Nói đúng lúc, có thứ lớp, chân thật không đảo lộn; vì muốn đem nghĩa lý làm lợi cho họ mà thuyết pháp, nhẫn nại với mọi câu hỏi đáp để điều phục (uốn nắn, cảm hóa) chúng sinh; đó là lợi ích bậc nhất, thành tựu bằng lòng thương xót.
Hoặc dùng thần lực, tỏ ra biết rõ tâm người khác mà thuyết pháp; hoặc mời người khác giúp; hoặc hiện ra đủ thứ phép biến hóa để điều phục chúng sinh. Nếu có bộ luận nói vắn tắt mà có nghĩa lợi ích thì Bồ-tát phân tích giảng rộng; nếu là bộ luận rộng lớn thì Bồ-tát có thể nói tóm lại. Trao cho họ để họ tụng đọc, cho họ tùy ý hỏi vặn; họ nhận và tụng rồi thì Bồ-tát giảng rộng nghĩa lý. Dùng mọi nhân duyên, mọi cửa tam-muội (định: trạng thái tâm tập trung vững vàng) và cửa cứu độ mà tùy thuận dạy dỗ, tùy thuận răn bảo, thu nhận chúng sinh, khiến họ thực hành đúng theo nghĩa lý.
Có những chúng sinh, đối với các bộ kinh rất sâu xa vi diệu tương ứng với tánh Không (giáo lý rằng mọi sự vật không có thực thể cố định) do Như Lai (danh hiệu của Phật) nói, theo đúng ý chỉ của kinh: trong kinh ấy nói các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) lìa tự tánh (bản chất riêng tồn tại cố định) và lìa mọi sự, không sinh không diệt, như hư không, như huyễn thuật, như giấc mộng. Người không hiểu nghĩa nghe vậy thì kinh hoàng sợ hãi, rồi phỉ báng kinh sâu ấy, cho rằng không phải Phật nói.
Bồ-tát vì những chúng sinh ấy mà dùng cách khéo léo tùy thuận: đối với ý chỉ của Như Lai trong kinh sâu ấy, Bồ-tát theo đúng nghĩa mà phân tích giải thích để thu nhận họ. Bồ-tát tùy thuận như vầy mà nói với họ: “Kinh ấy không nói rằng tất cả hoàn toàn không có gì cả; chỉ nói rằng cái tự tánh do lời nói gán đặt ra (?) là trống rỗng, không có thật. Đó gọi là lìa tự tánh, lìa ngôn thuyết (lìa lời nói, khái niệm). Có sự vật, và nương theo lời nói mà sự vật được nhận biết vận hành; vì thế, theo lời nói thì có tự tánh, nhưng không phải xét theo đệ nhất nghĩa (chân lý tối thượng, cái thật rốt ráo) mà có tự tánh ấy; vì vậy kinh nói lìa mọi sự. Cái tự tánh do lời nói đặt ra, từ xưa đến nay hoàn toàn không có; vậy làm sao có sinh có diệt? Vì thế kinh nói không sinh không diệt.
Ví như hư không có đủ loại sắc (vật có hình chất) và hoạt động của các sắc ấy; hư không dung chứa tất cả, làm chỗ nương cho chúng, nghĩa là trong hư không có đi, đứng, qua, lại, co, duỗi, cúi, ngửa. Lại như khi bỏ đi các sắc và hoạt động của sắc, thì cái phần tự thân không có sắc ấy gọi là hư không trong sạch. Như trong hư không các hoạt động của sắc vận hành, thì nơi sự vật lìa ngôn thuyết, đủ loại lời nói đặt bày, vọng tưởng (ý nghĩ sai lầm) và sự giả dối cũng theo đó vận hành như vậy. Lại như hư không dung chứa hoạt động của sắc, pháp lìa ngôn thuyết dung chứa vọng tưởng cũng như vậy.
Nếu Bồ-tát dùng trí tuệ trừ bỏ mọi mê lầm tà vạy, vọng tưởng và giả dối do lời nói sinh ra, thì Bồ-tát ấy dùng thánh trí bậc nhất mà thấy sự vật lìa ngôn thuyết: tự tánh của mọi lời nói không phải là tánh thật, như hư không trong sạch; cũng không phải ngoài ra còn có một tự tánh nào khác chuyển đổi qua lại. Vì vậy tất cả các pháp ví như hư không, ví như huyễn thuật: không thật có như những việc do huyễn thuật hiện ra, nhưng cũng không phải hoàn toàn không có việc huyễn. Cũng vậy, tất cả các pháp không có thật như lời nói mà kẻ ngu chấp là có, nhưng cũng không phải hoàn toàn không có gì; xét theo đệ nhất nghĩa thì có tự tánh lìa ngôn thuyết. Bằng cách như vậy mà vào chỗ chẳng phải có cũng chẳng phải không. Vì biết là như huyễn nên nói là như huyễn.”
Như vậy, Bồ-tát đối với toàn thể pháp giới (mọi sự vật hiện tượng) không nắm giữ, không buông bỏ, không thêm, không bớt, cũng không phá hoại gì, biết rõ đúng như thật, rồi theo chỗ mình biết mà chỉ bày cho người. Đó gọi là xảo phương tiện tùy thuận của Bồ-tát.
Thế nào là xảo phương tiện lập yếu của Bồ-tát? Nếu có chúng sinh đến chỗ Bồ-tát xin mười thứ vật dụng nuôi sống, Bồ-tát đặt điều kiện mà nói: “Nếu ngươi biết cung phụng cha mẹ, sa-môn (người xuất gia tu hành) và bà-la-môn (tu sĩ, người lo việc tế lễ ở Ấn Độ)” — nói rộng như trước — “cho đến thọ giới (nhận giữ giới luật), nếu làm được như vậy thì ta sẽ cho ngươi; nếu không làm được thì ta không cho.” Mười thứ ấy là: ruộng nhà, cửa hàng ngoài chợ, chức tước, đất đai lãnh thổ, tiền của, sáu loài gia súc, nghề khéo, phương thuốc, việc cưới hỏi, đồ ăn thức uống, và cùng làm chung công việc. Khi ấy Bồ-tát đặt điều kiện mà nói: “Nếu ngươi biết cung phụng cha mẹ, cho đến thọ giới, thì ta sẽ cho ngươi đồ ăn thức uống, cho đến cùng làm chung công việc.”
Lại nữa, nếu có chúng sinh phạm tội, mưu phản, làm việc có hại, bị người khác giết, trói, chặt chém, đánh đập, làm nhục, mắng nhiếc, xua đuổi, bắt làm con tin để trừ nợ, bị người khác bắt giữ, khi ấy Bồ-tát đặt điều kiện mà nói: “Nếu ngươi biết cung phụng cha mẹ, cho đến thọ giới, thì ta sẽ cứu ngươi thoát khỏi các nạn.” Lại nữa, nếu có chúng sinh sợ hãi vua quan, giặc cướp, nước, lửa, người và phi nhân (các loài quỷ thần, không phải người), sợ không sống nổi, sợ tiếng xấu và các nỗi sợ khác, khi ấy Bồ-tát đặt điều kiện mà nói: “Nếu ngươi biết cung phụng cha mẹ, cho đến thọ giới, thì ta sẽ cứu ngươi thoát khỏi sợ hãi.” Nếu có chúng sinh muốn được gặp gỡ người thương yêu, xa lìa kẻ oán ghét, khi ấy Bồ-tát đặt điều kiện mà nói: “Nếu ngươi biết cung phụng cha mẹ, cho đến thọ giới, thì ta sẽ tìm cách cho ngươi được như ý nguyện.” Lại nữa, nếu có chúng sinh bệnh tật khốn khổ, khi ấy Bồ-tát đặt điều kiện mà nói: “Nếu ngươi biết cung phụng cha mẹ, cho đến thọ giới, thì ta sẽ khiến bệnh khổ của ngươi được trừ.” Bồ-tát đặt điều kiện như vậy rồi, các chúng sinh ấy mau chóng tu điều lành, xa lìa điều ác, và được như điều mình mong muốn. Đó gọi là xảo phương tiện lập yếu của Bồ-tát.
Nếu Bồ-tát đã đặt điều kiện với chúng sinh mà chúng sinh không làm theo, thì những gì đã hứa như trên Bồ-tát cũng không cho. Vì muốn cứu độ họ nên làm vậy, chứ không phải không muốn cho. Đối với các nạn, các nỗi sợ, các bệnh khổ, việc được gần người thương và xa kẻ ghét, vì muốn cứu độ họ mà Bồ-tát bỏ mặc tất cả, tỏ ra vẻ dứt khoát như thế, nhưng trong lòng thật ra không hề có ý bỏ mặc; dần dần cốt khiến họ dứt điều bất thiện, xây dựng điều thiện.
Lại nếu có chúng sinh không cần mong gì, cũng không gặp nạn gì, cho đến không bệnh tật, mà vốn đã thân thiết với Bồ-tát từ trước, Bồ-tát tùy cách thích hợp mà khuyên bảo dẫn dắt họ tu điều lành, tức là cung phụng cha mẹ, cho đến giữ giới. Nếu chúng sinh ấy không theo lời dạy, khi ấy Bồ-tát tỏ vẻ giận trách — vì muốn cứu độ họ, trong lòng không hề giận ghét — và trong mọi việc làm đều tỏ ra trái ý họ — vì muốn cứu độ họ, chứ không thật sự chống đối; hoặc tỏ ra như sẽ làm điều bất lợi cho họ — vì muốn cứu độ họ, chứ không phải thật lòng. Bồ-tát khéo léo tỏ ra thái độ khác thường như vậy để khiến chúng sinh tu các điều thiện, dứt điều bất thiện. Đó gọi là xảo phương tiện dị tướng của Bồ-tát.
Thế nào là xảo phương tiện bức bách của Bồ-tát? Nếu Bồ-tát làm chủ, làm vua, thì ra lệnh cho người thuộc quyền mình như vầy: “Nếu trong người thuộc quyền ta có ai không cung phụng cha mẹ, cho đến phạm giới, ta sẽ cắt phần cấp dưỡng, hoặc trách phạt, hoặc đến mức đuổi đi.” Rồi đặt một người thường xuyên theo dõi xem xét. Các chúng sinh ấy vì sợ hãi nên siêng tu điều thiện, dứt điều bất thiện; dù họ không ưa, Bồ-tát vẫn ép buộc họ tu. Đó gọi là xảo phương tiện bức bách của Bồ-tát.
Thế nào là xảo phương tiện báo ân của Bồ-tát? Nếu trước đó Bồ-tát đã ban ơn cho chúng sinh — hoặc cho tiền của, hoặc cứu khỏi các nạn, hoặc cứu khỏi sợ hãi, giúp họ được gần người mình thương, xa người mình không ưa, chữa trị các bệnh cho được yên vui — rồi chúng sinh biết ơn muốn đền đáp, thì khi ấy Bồ-tát khuyên họ tu điều thiện, không cần họ đền đáp bằng tiền của lợi lộc thế gian. Sự đền ơn lớn nhất là cung phụng cha mẹ, cho đến giữ giới. Ai muốn đền ơn thì Bồ-tát khiến họ làm điều lành. Đó gọi là xảo phương tiện báo ân của Bồ-tát.
Thế nào là xảo phương tiện thanh tịnh của Bồ-tát? Bồ-tát ở cứu cánh địa (bậc rốt ráo, giai đoạn tu cao nhất của Bồ-tát) đã làm trong sạch đạo Bồ-tát, sinh lên cõi trời Đâu-suất (cõi trời nơi vị Bồ-tát sắp thành Phật ở trước khi xuống trần gian). Chúng sinh nghĩ rằng: “Vị Bồ-tát ấy sinh lên cõi trời Đâu-suất, chẳng bao lâu sẽ giáng sinh xuống Diêm-phù-đề (cõi đất loài người chúng ta), sẽ thành Như Lai, đạt vô thượng đẳng giác (sự giác ngộ cao nhất, trọn vẹn). Mong cho ta được vui mừng, chớ để ta không được vui; nơi Ngài sinh ra, ta cũng sinh theo.” Vô số chúng sinh vui vẻ phát nguyện như vậy.
Lại nữa, Bồ-tát từ cõi trời Đâu-suất xuống sinh ở thế gian, hoặc sinh trong cung vua, hoặc sinh trong nhà bà-la-môn, rồi bỏ những thú vui tuyệt diệu mà xuất gia học đạo, để khiến chúng sinh bỏ lòng kiêu mạn. Lại ở dưới gốc cây tu khổ hạnh sáu năm, để khiến những chúng sinh tin vào lối tu khổ hạnh dứt bỏ lòng tin ưa ấy. Lại khi đã thành tựu vô thượng bồ-đề (giác ngộ cao nhất), khiến các chúng sinh khác vững lòng tin ưa, cùng cầu Phật đạo. Lại khi đã thành Phật, Ngài im lặng chờ được thỉnh cầu; để khiến chúng sinh kính trọng giáo pháp, Ngài đợi Phạm thiên (vị trời làm chúa cõi trời Phạm, được người Ấn Độ tôn thờ) khuyên thỉnh rồi mới nói pháp. Lại dùng Phật nhãn (con mắt thấy biết toàn diện của Phật) quan sát thế gian, để chúng sinh khỏi phỉ báng rằng: “Chỉ vì sức khuyên thỉnh của Phạm thiên mà nói, chứ không phải vì lòng đại bi của Như Lai mà nói.” Để trừ bỏ việc chúng sinh bám giữ những điều tà vạy, Ngài chuyển bánh xe chánh pháp (bắt đầu giảng dạy giáo pháp chân chánh, ví như lăn bánh xe nghiền nát tà kiến), điều mà ở thế gian chưa ai từng làm, và chế định giới luật. Đó gọi là xảo phương tiện thanh tịnh của Bồ-tát.
Những xảo phương tiện như vậy là trọn vẹn, không gì hơn. Đó gọi là sáu loại xảo phương tiện của Bồ-tát. Nói tóm hay nói rộng thì: đối với chúng sinh phá hoại pháp thì trừ bỏ sự hung bạo tàn hại của họ; người còn ở giữa thì khiến vào Phật pháp; người đã vào thì khiến thuần thục; người đã thuần thục thì khiến giải thoát; trọn vẹn, không gì hơn. Đó gọi là xảo phương tiện của Bồ-tát.
Thế nào là đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, giữ gìn mà không quên; cũng chỉ những câu chú có năng lực ấy) của Bồ-tát? Nói tóm có bốn loại: một là pháp đà-la-ni (nhớ giữ lời văn giáo pháp), hai là nghĩa đà-la-ni (nhớ giữ nghĩa lý), ba là chú thuật đà-la-ni (năng lực của câu chú), bốn là đà-la-ni giúp đắc Bồ-tát nhẫn (sự chấp nhận chân lý một cách vững chắc, không lay động, của Bồ-tát).
Thế nào là pháp đà-la-ni? Bồ-tát đạt được sức nhớ và sức trí tuệ như thế này: đối với những danh thân, cú thân, vị thân (các tập hợp tên gọi, câu văn và âm chữ) chưa từng nghe, chưa từng học tập, được trang nghiêm theo thứ lớp, sắp xếp theo thứ lớp thích hợp, gồm vô lượng chương câu, mà trải qua vô lượng kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài) vẫn nhớ giữ không quên. Thế nào là nghĩa đà-la-ni? Như đã nói ở trên, đối với vô lượng nghĩa lý của các pháp ấy, dù chưa từng đọc tụng, chưa từng học tập, mà trải qua vô lượng kiếp vẫn nhớ giữ không quên. Thế nào là chú thuật đà-la-ni? Bồ-tát đạt được sức tam-muội (định) như thế này: dùng các chương câu chú để trừ hoạn nạn cho mọi người, linh nghiệm bậc nhất, đủ loại tai họa đều khiến tiêu tan.
Thế nào là đà-la-ni giúp đắc Bồ-tát nhẫn? Bồ-tát siêng năng tu tập, nhân đó khởi lên trí tuệ; ở một mình nơi vắng lặng, yên lặng ít nói, cũng không đi lại rong chơi; biết lượng mà ăn, không ăn lẫn lộn nhiều thứ, thường ngồi ăn một lần mỗi ngày; suy nghĩ về thiền định, ít ngủ, thường tỉnh thức. Đối với những câu chú giúp đắc Bồ-tát nhẫn do Như Lai nói, tức là:
Y-trí, mật-trí, cát-chi-tị, sằn-đề bả-đại tập (?) ba-ha. (Chữ “tập” ở đây đọc theo cách ghép âm “tô” và “cấp”, tức đọc là “tập”.)
Đối với nghĩa của các chương câu chú này, Bồ-tát suy lường quan sát: các chương câu chú này, suy nghĩ đúng đắn như vậy thì thấy nghĩa ấy tự nó còn không nghe được, thì làm sao có gì để nắm bắt? Như các chương câu chú, nghĩa của chúng không thể nắm bắt được, tức là không có nghĩa. Nghĩa của chúng như vậy chính là không có nghĩa; vì vậy cũng không có nghĩa nào khác để tìm cầu. Như thế gọi là khéo hiểu nghĩa của câu chú. Người khéo hiểu nghĩa của câu chú thì dùng nghĩa ấy mà suy biết nghĩa của tất cả các pháp, đều biết rõ mà không cần nghe từ người khác. Lại biết rằng mọi lời nói và tự tánh của tất cả các pháp, nghĩa của chúng không thể nắm bắt được. Nhờ nghĩa tự tánh không lời nói này mà biết được nghĩa tự tánh của tất cả các pháp. Đó gọi là nghĩa đệ nhất, nghĩa tối thắng, đạt được niềm hoan hỷ cao nhất.
Bồ-tát đạt được chỗ đà-la-ni chú thuật này thì gọi là đắc Bồ-tát nhẫn. Người đắc nhẫn này chẳng bao lâu sẽ được nhẫn ở tịnh tâm địa (bậc tâm thanh tịnh, khi đã thấy chân lý), cao hơn giải hành địa (bậc hiểu và thực hành theo hiểu biết, chưa chứng chân lý). Đó gọi là đà-la-ni giúp đắc Bồ-tát nhẫn. Pháp đà-la-ni và nghĩa đà-la-ni ấy là do Bồ-tát vượt qua a-tăng-kỳ kiếp (số kiếp nhiều đến không đếm được) thứ nhất, bước vào tịnh tâm địa mà đạt được, chắc chắn không lay động, tối thắng tối diệu. Còn nếu đạt được ở khoảng giữa, hoặc nhờ sức nguyện, hoặc nhờ sức thiền định, thì không chắc chắn, không bền vững, cũng không thù thắng vi diệu. Như pháp đà-la-ni và nghĩa đà-la-ni, chú thuật đà-la-ni cũng vậy. Đà-la-ni giúp đắc Bồ-tát nhẫn thì như đã nói ở trên.
Tất cả các đà-la-ni như vậy, phải đủ bốn công đức mới đạt được, không đủ thì không được. Bốn công đức ấy là gì? Một là không tập nhiễm ái dục; hai là không ganh ghét người hơn mình; ba là đối với mọi người đến xin đều bố thí bình đẳng mà không hối tiếc; bốn là ưa thích giáo pháp, rất ưa thích Bồ-tát tạng (kho kinh điển dành cho Bồ-tát, tức kinh Đại thừa) và Ma-đắc-lặc-già tạng (kho luận giải, phân tích nghĩa lý giáo pháp).
Thế nào là nguyện của Bồ-tát? Nói tóm có năm loại: một là nguyện phát tâm, hai là nguyện thọ sinh, ba là nguyện về cảnh giới, bốn là nguyện bình đẳng, năm là đại nguyện. Bồ-tát ấy lần đầu phát tâm cầu vô thượng bồ-đề, gọi là nguyện phát tâm. Nguyện đời sau vì chúng sinh mà sinh vào các cõi lành, gọi là nguyện thọ sinh. Nguyện quán sát đúng đắn các pháp, các thiện căn (gốc lành) như tâm vô lượng v.v., suy nghĩ về các cảnh giới ấy, gọi là nguyện về cảnh giới. Nguyện đời sau cùng tất cả Bồ-tát khéo làm các việc thu phục giúp đỡ chúng sinh, gọi là nguyện bình đẳng của Bồ-tát. Đại nguyện tức là nguyện bình đẳng. Lại nói có mười đại nguyện: một là nguyện dùng mọi cách cúng dường vô lượng chư Phật; hai là nguyện giữ gìn chánh pháp của tất cả chư Phật; ba là nguyện thông suốt chánh pháp của chư Phật; bốn là nguyện sinh lên cõi trời Đâu-suất, cho đến nhập bát-niết-bàn (vào cõi tịch diệt hoàn toàn, chấm dứt mọi sinh tử); năm là nguyện thực hành mọi hạnh chân chánh của Bồ-tát; sáu là nguyện làm cho tất cả chúng sinh thành thục; bảy là nguyện ở tất cả các thế giới đều có thể hiện thân biến hóa; tám là nguyện cùng tất cả Bồ-tát một lòng dùng phương tiện của Đại thừa (giáo pháp “cỗ xe lớn”, chủ trương cứu độ mọi chúng sinh) mà cứu độ; chín là nguyện mọi phương tiện chân chánh đều không bị ngăn ngại; mười là nguyện thành tựu vô thượng chánh giác (sự giác ngộ chân chánh cao nhất).
Thế nào là không tam-muội (định về tánh Không) của Bồ-tát? Bồ-tát lìa mọi tự tánh do lời nói đặt ra, quán sát cái tự tánh không lời nói mà tâm an trụ, gọi là không tam-muội. Thế nào là vô nguyện tam-muội (định không mong cầu)? Bồ-tát đối với sự vật có tự tánh không lời nói, thấy rằng các phiền não do tà kiến và vọng tưởng sinh ra luôn có lỗi lầm khổ đau, nên đối với đời sau tâm an trụ trong sự không mong cầu, gọi là vô nguyện tam-muội. Thế nào là vô tướng tam-muội (định không bám vào hình tướng)? Bồ-tát đối với sự vật có tự tánh không lời nói, lìa mọi vọng tưởng, các tướng giả dối đều diệt, quán sát đúng như thật mà tâm an trụ trong vắng lặng, gọi là vô tướng tam-muội.
Vì sao nói có ba tam-muội, không thêm không bớt? Vì có hai loại: có và không có. Pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) và vô vi (những gì không do tạo tác, không sinh diệt) gọi là có; cái không có “ta” và “cái của ta” gọi là không có. Đối với cái có thuộc hữu vi, không mong cầu, không chạy theo, nên lập vô nguyện tam-muội. Đối với Niết-bàn vô vi thì mong ưa nhận lấy, nên lập vô tướng tam-muội. Lại đối với những điều này, chẳng phải mong cầu cũng chẳng phải không mong cầu, nhưng đối với cái có thì thấy là không có (?); vì thấy như vậy nên lập không tam-muội. Bồ-tát tu ba tam-muội này, xác lập như vậy và biết đúng như thật. Nếu có những hạnh tu khác thì đều vào trong cửa ba tam-muội này, tức là những điều mà Thanh văn (người nghe lời Phật dạy rồi tu để tự giải thoát) học và thực hành.
Có bốn pháp ưu-đàn-na (những câu tóm yếu nêu tôn chỉ giáo pháp, thường gọi là bốn pháp ấn), chư Phật và Bồ-tát vì muốn chúng sinh thanh tịnh mà nói ra. Bốn pháp ấy là gì? Tất cả các hành (mọi sự vật hiện tượng do nhân duyên tạo thành) đều vô thường: đó là pháp ưu-đàn-na. Tất cả các hành đều khổ: đó là pháp ưu-đàn-na. Tất cả các pháp đều vô ngã (không có cái “ta” thường hằng): đó là pháp ưu-đàn-na. Niết-bàn là vắng lặng tịch diệt: đó là pháp ưu-đàn-na. Chư Phật và Bồ-tát đầy đủ những pháp này, lại đem những pháp này truyền dạy cho chúng sinh, nên gọi là ưu-đàn-na. Các bậc Mâu-ni (bậc thánh tịch mặc, chỉ chư Phật) thời quá khứ lần lượt truyền cho nhau, nên gọi là ưu-đàn-na. Vượt lên mạnh mẽ, cho đến hoàn toàn ra khỏi đệ nhất hữu (cõi cao nhất trong vòng sinh tử), nên gọi là ưu-đàn-na.
Thế nào là Bồ-tát quán tất cả các hành là vô thường? Bồ-tát quán rằng tự tánh do lời nói đặt ra của mọi hành là thường hằng thì không thể có được. Nếu không biết sự vật chân thật không lời nói, thì cho rằng có sinh có diệt. Còn nếu quán tự tánh không lời nói, thì thấy tất cả các hành là vô thường (?). Quán các hành quá khứ: không sinh không diệt; nhân của chúng không có, tự tánh cũng không thể có được; vì vậy không có nhân, cũng không có tự tánh. Quán các hành hiện tại: không sinh không diệt; nhân của chúng không còn nhưng đã cho ra quả, nên tự tánh có thể có được; vì vậy quán là có tự tánh mà không có nhân. Quán các hành vị lai: không sinh không diệt; nhân của chúng có thể có được nhưng chưa cho ra quả, nên không có tự tánh; vì vậy quán là có nhân mà không có tự tánh.
Thấy như vậy, khi các hành chia thành từng đoạn theo ba đời nối tiếp nhau vận hành, thì mỗi hành trong mỗi sát-na (khoảnh khắc ngắn nhất của thời gian) có ba tướng hữu vi (?); và sau sát-na thì có bốn tướng hữu vi (sinh, trụ, lão, diệt). Tự tánh của tướng hành trước hoại đi, kế đó tự tánh của tướng hành chưa từng có khởi lên, gọi là sinh. Khởi lên rồi mà chưa hoại, gọi là trụ (tồn tại). So với tự tánh của tướng hành trước đã diệt, cái vừa khởi lên này khác đi; sự khác đi ấy gọi là lão (già, biến đổi). Vì vậy, sau sát-na sinh, tự tánh của tướng hành đã khởi lên ấy hoại đi, gọi là diệt. Nếu quán tự tánh của tướng hành khi khởi lên, thì chính tự tánh ấy là các tướng sinh, trụ, lão, không có tự tánh nào khác; vì vậy sau sát-na, tự tánh của tướng hành như thế diệt đi. Như vậy mà quán đúng như thật các tướng hành như sinh v.v.
Bốn tướng hữu vi này nói tóm có hai loại: có tánh và không có tánh. Như Lai vì sự khởi lên mà lập tướng hữu vi thứ nhất; vì tự tánh (hoại diệt) (?) mà lập tướng hữu vi thứ hai; vì các hành trụ và già mà lập tướng hữu vi thứ ba. Bồ-tát ấy quán giới hạn của các hành hữu vi, thấy rằng không phải sinh, trụ, lão, hoại là những sự việc riêng biệt khởi lên ở mọi lúc. Vì sao? Khi giới hạn của các hành khởi lên, không có cái sinh, trụ, lão, hoại nào riêng biệt khác; khi giới hạn của các hành trụ, già, hoại, cũng không có cái sinh, trụ, lão, hoại nào riêng biệt khác. (Khoảng thời gian một niệm gọi là một sát-na.)
Bồ-tát quán đúng như thật thì không thấy có những sự việc riêng biệt như sinh v.v. Nếu có được, thì ngoài các hành như sắc v.v. lẽ ra phải có cái sinh riêng biệt; và như tự tánh của các hành như sắc v.v. khởi lên, thì cái sinh ấy cũng phải khởi lên. Nếu vậy thì phải có hai cái sinh: sự sinh của hành và sự sinh của cái sinh. Nếu có sự sinh của hành và sự sinh của cái sinh, thì chúng hoặc là một, hoặc là khác. Nếu là một mà lại bảo có cái sinh riêng biệt, thì điều đó trống rỗng vô nghĩa. Nếu có cái sinh riêng biệt, thì điều đó không đúng. Nếu là khác, thì sự sinh của hành không phải do tướng sinh làm ra; mà bảo sự sinh của hành do tướng sinh làm ra thì điều đó không đúng. Sinh đã như vậy, thì trụ và lão cũng như vậy.
Nếu cái hoại có tự tánh của một pháp, thì nó phải có sinh có diệt. Nếu khi cái hoại sinh ra, tất cả các hành lẽ ra phải diệt ngay, như khi vào định diệt tận (một loại thiền định rất sâu, trong đó tâm và các trạng thái tâm đều tạm ngừng), chỉ với chút ít phương tiện mà tâm và các tâm sở (các trạng thái đi kèm theo tâm) diệt. Nếu khi cái hoại diệt đi, tất cả các hành ấy lẽ ra phải sinh, vì không còn cái hoại. Vì vậy nói cái hoại có sinh có diệt là không đúng. Các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy, nếu mọi lúc đều có tự tánh thường hằng, thì không thể có sự nhàm chán, lìa dục và giải thoát; chỉ khi khác đi thì mới có như vậy (?). Vì lẽ này, Bồ-tát biết đúng như thật rằng tất cả các hành đều vô thường.
Lại nữa, Bồ-tát quán rằng khi tất cả các hành vô thường nối tiếp nhau vận hành thì có ba tướng khổ: hành khổ (khổ vì mọi thứ luôn biến chuyển, không an ổn), biến dịch khổ (khổ khi niềm vui biến đổi, mất đi), khổ khổ (cái khổ đau đớn trực tiếp). Như vậy Bồ-tát biết đúng như thật rằng tất cả các hành đều khổ.
Lại nữa, Bồ-tát đối với tất cả các pháp, hữu vi và vô vi, biết đúng như thật rằng không có “ta” và “cái của ta”: chúng sinh vô ngã và pháp vô ngã. Chúng sinh vô ngã là: các pháp hiện có không phải là chúng sinh, mà lìa các pháp hiện có cũng không phải là chúng sinh. Pháp vô ngã là: mọi sự vật được nói đến bằng lời đều không có tự tánh như lời nói. Như vậy Bồ-tát biết đúng như thật rằng tất cả các pháp đều vô ngã.
Lại nữa, nhân sinh khởi của tất cả các hành dứt sạch không còn, mọi thứ khác diệt hẳn rốt ráo, gọi là bát-niết-bàn: phiền não vắng lặng, mọi khổ đau dứt hẳn. Bồ-tát chưa vào tịnh tâm địa và Thanh văn chưa kiến đế (chưa tận mắt thấy chân lý), đối với Niết-bàn chỉ dùng tâm suy nghĩ mà hiểu, hình dung, rồi nói rằng Niết-bàn là vắng lặng tịch diệt. Nên biết, những người ấy chưa có được cái thấy biết chân thật về Niết-bàn, chỉ có sự suy nghĩ đúng đắn mà thôi.
Ví như một vị quốc vương hay trưởng giả giàu có vô cùng, vì các con mà làm ra đồ chơi: xe nai, xe bò, xe ngựa, xe voi. Các con vui mừng yêu thích, tưởng đó là xe nai, xe ngựa, xe voi thật. Người cha biết con đã dần lớn, bèn kể cho chúng nghe về bò, nai, voi, ngựa thật. Các con tưởng cha đang khen voi ngựa của mình. Về sau người cha biết con lớn hơn nữa, bèn đưa ra khỏi nhà, chỉ cho thấy voi ngựa thật. Chúng thấy cái thật rồi mới biết đâu là thật, và chắc chắn hiểu rằng những gì cha thường khen ngợi không phải là những thứ mình chơi đùa trước kia; những thứ mình chơi đùa trước kia không phải voi ngựa thật. Cũng vậy, các hành được ví như căn nhà; Bồ-tát chưa ở tịnh tâm địa và Thanh văn chưa kiến đế thì như những đứa trẻ ấy. Chư Phật Như Lai và Bồ-tát đã vào các địa lớn (các bậc tu cao) thấy rõ Niết-bàn, nên vì các Bồ-tát và Thanh văn kia mà khen ngợi nói về Niết-bàn. Họ nghe rồi thì theo lời nói mà dùng ý để hiểu. Nếu họ dần dần học đầy đủ các phẩm trợ đạo (các pháp hỗ trợ cho sự giác ngộ), bước vào tịnh tâm địa, hoặc trở thành Thanh văn kiến đế, thì đối với Niết-bàn họ sinh ra cái thấy biết trực tiếp. Khi ấy họ biết rằng những điều chư Phật và Bồ-tát khen ngợi nói đến không phải như chỗ mà trí tuệ ngu muội của mình hình dung hiểu biết; những gì mình hình dung chỉ là giống giống chứ không thật; họ sinh lòng hổ thẹn với cái hiểu trước kia và nương theo cái thấy biết về sau.
Ví như người bệnh gặp được thầy thuốc giỏi, vì chữa bệnh mà cho thuốc hợp với bệnh. Người bệnh thường uống thuốc ấy, bèn tin tưởng, ưa thích bám lấy thuốc ấy, vì nhờ nó mà bệnh khỏi. Nhưng lại phát sinh bệnh khác, cần uống thuốc khác. Thầy thuốc giỏi bảo họ bỏ thuốc trước, uống thuốc khác. Người bệnh vì tin thuốc trước nên không chịu bỏ. Thầy thuốc giỏi dùng cách khéo léo khiến họ uống thuốc sau. Cũng vậy, Bồ-tát ở tịnh tâm địa và Thanh văn kiến đế còn các bệnh phiền não; chư Phật Như Lai và Bồ-tát ở các địa lớn vì họ mà nói pháp: pháp cao, pháp cao hơn nữa; pháp sâu, pháp sâu hơn, pháp cao sâu bậc nhất; pháp thù thắng, pháp thù thắng hơn, pháp thù thắng bậc nhất; dạy dỗ và răn bảo. Bồ-tát đã vào tịnh tâm địa và Thanh văn kiến đế nghe lời Phật nói thì tin nhận không nghi ngờ, cưỡi cỗ xe pháp đầy đủ do Như Lai nói ra, khéo điều khiển đi trên con đường bình đẳng, mau chóng hướng thẳng đến vô dư Niết-bàn (Niết-bàn hoàn toàn, không còn sót lại thân xác và mọi thứ của đời sống).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video