Bồ-tát địa trì (bộ luận về các bậc tu và hạnh tu của Bồ-tát — người phát nguyện tu đến thành Phật và cứu độ mọi chúng sinh), phần Phương tiện xứ, phẩm Công đức của Bồ-tát, thứ mười tám.
Bồ-tát học a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh và trọn vẹn, tức quả vị Phật) có năm pháp kỳ đặc chưa từng có. Năm pháp ấy là gì? Một là đối với chúng sinh, dù không có nhân duyên gì mà vẫn khởi lòng thương mến. Hai là vì chúng sinh mà chịu vô lượng khổ đau. Ba là đối với những chúng sinh phiền não hừng hực, khó giáo hóa, vẫn dùng phương cách khéo léo để điều phục (uốn nắn, cảm hóa) họ. Bốn là thấu vào nghĩa chân thật bậc nhất, khó hiểu nhất. Năm là đạt được sức thần thông không thể nghĩ bàn. Những pháp kỳ đặc chưa từng có như vậy, không chung với bất kỳ chúng sinh nào khác.
Bồ-tát có năm việc tuy không phải là kỳ đặc mà có thể thành pháp kỳ đặc chưa từng có. Một là vì muốn chúng sinh được an ổn mà chịu lấy nhân của khổ; vì chịu nhân của khổ mà được hưởng an vui. Hai là biết rõ cái hại của sinh tử và công đức của Niết-bàn (sự giải thoát hoàn toàn khỏi khổ đau sinh tử), có tâm nguyện làm cho chúng sinh trong sạch mà không tự hưởng vui; vì làm cho chúng sinh trong sạch mà chịu sinh tử. Ba là tu niềm vui tĩnh lặng, có tâm nguyện làm cho chúng sinh trong sạch mà không tự hưởng vui; vì làm cho chúng sinh trong sạch mà diễn nói chánh pháp. Bốn là tu thiện căn (gốc lành) của sáu ba-la-mật (sáu hạnh đưa người qua bờ giác ngộ: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), có tâm nguyện làm cho chúng sinh trong sạch mà không tự hưởng vui; vì làm cho chúng sinh trong sạch mà không bỏ rơi bất kỳ chúng sinh nào, cũng không bỏ quả báo (?). Năm là việc của người và việc của mình, tất cả đều như vậy làm lợi ích cho chúng sinh.
Bồ-tát có năm việc khiến tâm bình đẳng với tất cả chúng sinh. Một là khi mới phát tâm nguyện, vì tất cả chúng sinh mà tâm bình đẳng. Hai là tu tập tâm đại bi, cùng với lòng xót thương mà tâm bình đẳng. Ba là đối với tất cả chúng sinh coi như con một, cùng với lòng thương mến mà tâm bình đẳng. Bốn là quán sự duyên khởi (sinh khởi do nhân duyên) của các hành nơi tất cả chúng sinh, thấy rằng pháp của một chúng sinh chính là pháp của tất cả chúng sinh, tùy thuận tất cả chúng sinh mà tâm bình đẳng. Năm là như làm việc cho một chúng sinh thì cũng làm cho tất cả chúng sinh như vậy, cùng với tâm lợi ích mà tâm bình đẳng.
Bồ-tát có năm việc làm lợi ích cho tất cả chúng sinh. Một là nói về chánh mạng (cách sống, nuôi thân chân chánh, không bằng nghề tà) để làm lợi ích. Hai là đối với người không thuận theo thì nói pháp tùy thuận để làm lợi ích. Ba là đối với người cô độc, khốn khổ, nghèo hèn đi xin, không nơi nương tựa thì làm chỗ nương tựa cho họ để làm lợi ích. Bốn là đối với người hướng về cõi lành thì chỉ đường để làm lợi ích. Năm là đối với người theo ba thừa (ba cỗ xe, ba lối tu: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát) thì nói pháp ba thừa để làm lợi ích.
Bồ-tát có năm việc để đền ơn chúng sinh. Một là tự mình thành tựu công đức. Hai là khuyên người khác thành tựu công đức. Ba là làm chỗ nương tựa cho người cô độc, khốn khổ, nghèo hèn đi xin, không nơi nương tựa. Bốn là cúng dường Như Lai (danh hiệu của Phật). Năm là đối với giáo pháp Phật nói, hoặc đọc tụng, hoặc chép giữ, hoặc cúng dường.
Bồ-tát đi trên đường bồ-đề (giác ngộ) thường cầu năm điều. Một là thường mong chư Phật xuất hiện ở đời. Hai là được nghe sáu ba-la-mật và Bồ-tát tạng (kho kinh điển dành cho Bồ-tát) ở chỗ chư Phật. Ba là có khả năng làm cho chúng sinh thành thục bằng mọi cách. Bốn là có khả năng làm cho chúng sinh thành thục ở mức cao nhất. Năm là đạt được a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, a-duy-tam-bồ-đề (sự giác ngộ chân chánh, cũng chỉ quả Phật), bồ-đề của Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát), và sự hòa hợp với hàng Thanh văn (?).
Bồ-tát có năm việc là phương tiện chân thật để làm lợi ích chúng sinh. Bồ-tát trước hết muốn chúng sinh được an vui, và đối với sự an vui ấy biết đúng như thật, hiểu không lầm lẫn, như đã nói trong phẩm Cúng dường, Gần gũi và Vô lượng ở trước.
Bồ-tát có năm loại phương tiện bao gồm mọi phương tiện chân chánh: một là phương tiện tùy hộ (giữ gìn), hai là phương tiện không tội lỗi, ba là phương tiện của sức suy nghĩ, bốn là phương tiện của tâm thanh tịnh, năm là phương tiện quyết định. Phương tiện tùy hộ có năm loại. Một là giữ gìn bằng sự lanh lợi: có được trí tuệ bẩm sinh, có thể mau chóng tiếp nhận giáo pháp. Hai là giữ gìn bằng trí nhớ: nhớ giữ giáo pháp. Ba là giữ gìn bằng trí tuệ: có trí tuệ vững chắc để quan sát nghĩa lý của giáo pháp. Nhờ giữ gìn bằng sự lanh lợi, trí nhớ và trí tuệ mà lìa phần thoái lui, tu phần tiến lên thù thắng. Bốn là giữ gìn tâm mình: giữ gìn các căn môn (cửa ngõ giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý). Năm là giữ gìn tâm người khác: tùy thuận tâm người khác. Phương tiện không tội lỗi là: đối với các pháp lành không lầm lẫn, hừng hực vô lượng, thường tu và hồi hướng (đem công đức hướng về) bồ-đề. Phương tiện của sức suy nghĩ là ở giải hành địa (bậc hiểu và thực hành theo hiểu biết, chưa chứng chân lý). Phương tiện của tâm thanh tịnh là ở tịnh tâm địa (bậc tâm thanh tịnh, đã thấy chân lý) và cụ túc hành địa (bậc thực hành đầy đủ). Phương tiện quyết định là ở quyết định địa (bậc đã chắc chắn không thoái lui), quyết định hành địa (bậc thực hành đã chắc chắn) và cứu cánh địa (bậc rốt ráo, cao nhất). Đó gọi là năm loại phương tiện bao gồm mọi phương tiện chân chánh.
Phần thoái lui của Bồ-tát có năm việc. Một là không cung kính giáo pháp và người nói pháp. Hai là buông lung, lười biếng. Ba là tập nhiễm các phiền não và các hành vi xấu ác. Bốn là so đo với những Bồ-tát ngang mình và các Bồ-tát khác mà sinh tăng thượng mạn (kiêu căng, tự cho mình đã đạt được điều mình chưa đạt). Năm là hiểu giáo pháp sai lầm mà sinh tăng thượng mạn.
Phần tiến lên thù thắng của Bồ-tát có năm việc, lần lượt trái ngược với năm việc thuộc phần thoái lui nói trên; đó gọi là phần tiến lên.
Bồ-tát có năm việc là lỗi của công đức giả. Một là đối với kẻ hung ác và kẻ phạm giới, làm lợi ích cho họ mà không xuất phát từ lòng từ (?). Hai là tỏ ra cử chỉ dáng vẻ nịnh hót quanh co. Ba là nói kinh luận của thế tục và ngoại đạo (các tôn giáo, học thuyết ngoài đạo Phật), từ đó sinh trí tuệ và tự cho mình biết suy nghĩ. Bốn là thực hành những thiện căn như bố thí mà có tội lỗi (gây hại). Năm là diễn nói và xây dựng những pháp có vẻ là công đức (mà thật ra không phải).
Bồ-tát có năm việc là công đức chân thật. Một là đối với kẻ hung ác và kẻ phạm giới, khởi lòng bi mẫn thù thắng. Hai là thành tựu đầy đủ cử chỉ dáng vẻ chân thật. Ba là từ lời Như Lai dạy mà sinh trí tuệ và có thể tự suy nghĩ. Bốn là thực hành những thiện căn như bố thí không có tội lỗi. Năm là diễn nói chánh giáo, phá bỏ những pháp giả mạo giống như thật.
Bồ-tát điều phục chúng sinh có mười cách, gọi là điều phục chân chánh. Mười cách ấy là gì? Lìa các triền (những phiền não trói buộc hiện hành), lìa phần phiền não và giới xấu ác (?)…
Bồ-tát có sáu trường hợp được Như Lai thọ ký (báo trước rằng sẽ thành Phật) về vô thượng bồ-đề. Một là có chủng tánh (bản chất, căn tánh có thể thành Phật) mà chưa phát tâm. Hai là đã phát tâm. Ba là đang có mặt trước Phật. Bốn là không có mặt trước Phật. Năm là có hạn định thời gian, thời gian nhất định sẽ đạt vô thượng bồ-đề. Sáu là thời gian không hạn định, thời gian không nhất định mà được thọ ký.
Bồ-tát có ba loại quyết định. Một là chủng tánh gọi là quyết định. Vì sao? Vì có khả năng làm nhân duyên; dù có chướng ngại vẫn quyết định đạt a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (?). Hai là quyết định phát tâm vô thượng bồ-đề, không thể thoái lui cho đến khi đạt vô thượng bồ-đề. Ba là có được sức lực làm lợi ích chúng sinh, như điều mình muốn, như việc mình làm, đầy đủ không uổng phí (?). Vì sự quyết định sau cùng ấy mà Như Lai thọ ký quyết định cho họ.
Bồ-tát vì không thực hiện năm loại sức nên không đạt được a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Một là sức của tâm phát nguyện ban đầu. Hai là sức của lòng thương xót chúng sinh. Ba là sức của sự nhiệt thành hừng hực. Bốn là sức tinh tấn. Năm là sự không mỏi mệt trong việc học tập mọi minh xứ (các ngành học thuật như ngôn ngữ, y thuật, kỹ nghệ, luận lý, giáo lý).
Bồ-tát có năm việc thường tu tập. Một là luôn không buông lung. Hai là làm chỗ nương tựa cho người cô độc, khốn khổ, nghèo hèn đi xin, không nơi nương tựa. Ba là cúng dường Như Lai. Bốn là giữ giới, có phạm thì tự biết ngay. Năm là mọi việc làm, mọi hạnh, mọi điều nhớ nghĩ đều hồi hướng về vô thượng bồ-đề.
Bồ-tát có mười pháp là bậc nhất, tối thắng trong các pháp của Bồ-tát. Một là chủng tánh Bồ-tát hơn các chủng tánh khác. Hai là tâm phát nguyện ban đầu hơn mọi chánh nguyện. Ba là tinh tấn và trí tuệ hơn các ba-la-mật khác. Bốn là lời nói dịu dàng hơn các nhiếp sự khác (các cách thu phục, giúp đỡ người: bố thí, nói lời dịu dàng, làm lợi ích, cùng làm việc chung). Năm là Như Lai hơn mọi chúng sinh khác. Sáu là đại bi hơn các tâm vô lượng khác (bốn tâm rộng lớn vô hạn: từ, bi, hỷ, xả). Bảy là đệ tứ thiền (tầng thiền định thứ tư, tâm hoàn toàn bình lặng) hơn các tầng thiền khác. Tám là không tam-muội (định về tánh Không: thấy mọi vật không có thực thể cố định) hơn các tam-muội khác. Chín là diệt tận định (định sâu trong đó tâm và các trạng thái tâm đều tạm ngừng) hơn các định khác. Mười là xảo phương tiện thanh tịnh hơn các xảo phương tiện khác.
Bồ-tát có bốn loại thi thiết (sự xác lập, đặt bày giáo pháp) chân chánh. Những thi thiết chân chánh như vậy là do Như Lai nói, chứ không phải do ai khác như trời, người, sa-môn (người xuất gia tu hành) hay bà-la-môn (tu sĩ Ấn Độ) mà được nghe như vậy. Một là thi thiết về pháp, hai là thi thiết về đế (chân lý), ba là thi thiết về phương tiện, bốn là thi thiết về thừa (cỗ xe, lối tu). Thi thiết về pháp là: mười hai thể loại kinh như tu-đa-la (khế kinh, phần kinh văn chính) v.v., được diễn nói theo thứ lớp và xác lập theo thứ lớp.
Thi thiết về đế: có một loại, tức đế về nghĩa như thật. Lại có hai loại: thế đế (chân lý theo quy ước của thế gian) và đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối thượng, cái thật rốt ráo). Lại có ba loại: tướng đế (chân lý về hình tướng), thuyết đế (chân lý về lời nói), tác đế (chân lý về việc làm). Lại có bốn loại: khổ đế (chân lý về khổ), tập đế (chân lý về nguyên nhân của khổ), diệt đế (chân lý về sự chấm dứt khổ), đạo đế (chân lý về con đường dứt khổ). Lại có năm loại: nhân đế, quả đế, trí đế, đế về cảnh giới của trí, vô thượng đế. Lại có sáu loại: thật đế, hư vọng đế, đế cần biết, đế cần dứt, đế cần chứng, đế cần tu. Lại có bảy loại: đế về vị ngọt (sự đắm say), đế về tai hại, đế về sự xa lìa, pháp đế, đế về hiểu biết, thánh đế, phi thánh đế. Lại có tám loại: hành khổ đế (khổ vì mọi thứ luôn biến chuyển, không an ổn), khổ khổ đế (khổ đau trực tiếp), hoại khổ đế (khổ khi niềm vui tan mất), sinh đế, diệt đế, đế về nhơ nhớp, đế về thanh tịnh, đế về phương tiện chân chánh. Lại có chín loại: vô thường đế, khổ đế, không đế, vô ngã đế, đế về hữu ái (lòng ham muốn được tồn tại), đế về vô hữu ái (lòng ham muốn không tồn tại), đế về phương tiện đoạn trừ, đế về hữu dư Niết-bàn (Niết-bàn khi thân xác vẫn còn), đế về vô dư Niết-bàn (Niết-bàn hoàn toàn, không còn thân xác). Lại có mười loại: đế về khổ do tự mình gây ra, đế về khổ nghèo cùng, đế về khổ do tứ đại (bốn yếu tố cấu thành thân: đất, nước, lửa, gió) tăng giảm mất cân bằng, đế về khổ do yêu luyến, đế về khổ do nhục nhã, đế về khổ do nghiệp, phiền não đế, chánh tư duy đế, chánh kiến đế, đế về quả của chánh kiến.
Bốn loại phương tiện gọi là thi thiết về phương tiện, như đã nói trong phẩm Lực chủng tánh ở trước. Thi thiết về thừa là: Thanh văn thừa, Duyên giác thừa (lối tu của người tự quán nhân duyên mà giác ngộ), Đại thừa (lối tu “cỗ xe lớn” của Bồ-tát, cứu độ mọi chúng sinh). Mỗi thừa có bảy loại thi thiết. Trí tuệ về Tứ thánh đế (bốn chân lý: khổ, tập, diệt, đạo); trí tuệ ấy có chỗ nương, có đối tượng, có bạn đồng hành, có tác dụng, có tư lương (hành trang, những điều kiện chuẩn bị); và quả của trí tuệ ấy. Bảy loại này gọi là thi thiết về Thanh văn thừa. Như thi thiết về Thanh văn thừa, Duyên giác thừa cũng như vậy. Trí tuệ bình đẳng về cảnh giới lìa lời nói, về chân như (cái thật như nó vốn là) của tất cả các pháp, lìa mọi vọng tưởng; trí tuệ ấy có chỗ nương, có đối tượng, có bạn đồng hành, có tác dụng, có tư lương; và quả của trí tuệ ấy. Bảy loại này gọi là thi thiết về Đại thừa. Mọi thi thiết chân chánh của tất cả Bồ-tát trong quá khứ, vị lai, hiện tại, đã làm và sẽ làm, đều là bốn loại này, trọn vẹn, không gì hơn.
Bồ-tát có năm loại vô lượng (không thể đo lường) làm sinh ra mọi hạnh khéo léo. Một là cõi chúng sinh vô lượng. Hai là thế giới vô lượng. Ba là pháp giới (cõi các pháp) vô lượng. Bốn là cõi điều phục (những đối tượng cần điều phục) vô lượng. Năm là phương tiện điều phục vô lượng. Sáu mươi mốt loại chúng sinh gọi là cõi chúng sinh; như đã phân biệt về thân trong phần Ý địa thì có vô lượng. Mười phương có vô lượng thế giới, mỗi thế giới có tên gọi như thế giới Sa-bà (thế giới chúng ta đang ở), có vị làm chủ gọi là chủ cõi Sa-bà. Các pháp thiện, bất thiện, vô ký (không thiện không ác), phân biệt ra thì có vô lượng.
Điều phục có một loại, tức là điều phục tất cả chúng sinh. Lại có hai loại: người còn đủ mọi trói buộc phiền não và người không còn đủ mọi trói buộc. Lại có ba loại: người căn tánh yếu, trung bình và mạnh. Lại có bốn loại: sát-lợi (giai cấp vua chúa, võ sĩ), bà-la-môn (giai cấp tu sĩ), tỳ-xá (giai cấp thương nhân, nông dân), thủ-đà (giai cấp nô lệ, lao động). Lại có năm loại: người nhiều tham dục, nhiều sân hận, nhiều si mê, nhiều kiêu mạn, nhiều giác quán (suy tính tìm xét, tâm tán loạn). Lại có sáu loại: người tại gia, người xuất gia, người chưa thuần thục, người đã thuần thục, người chưa giải thoát, người đã giải thoát. Lại có bảy loại: người xấu ác, người bậc trung, người trí nhỏ, người trí lớn, người được điều phục ngay đời này, người được điều phục ở đời sau, người được điều phục tùy theo nhân duyên — nếu gặp duyên như thế thì hồi hướng như thế. Lại có tám loại, tức tám chúng từ sát-lợi cho đến bà-la-môn v.v. Lại có chín loại: một là người được Như Lai điều phục; hai là người được Thanh văn, Duyên giác điều phục; ba là người được Bồ-tát điều phục; bốn là người khó điều phục; năm là người dễ điều phục; sáu là người được điều phục bằng lời dịu dàng; bảy là người được điều phục bằng quở trách; tám là người được điều phục từ xa; chín là người được điều phục ở gần. Lại có mười loại: một là chúng sinh địa ngục; hai là súc sinh; ba là ngạ quỷ (quỷ đói); bốn là người và trời ở cõi dục (cõi còn ham muốn giác quan); năm là chúng sinh ở thân trung ấm (thân trung gian giữa lúc chết và lúc tái sinh); sáu là chúng sinh cõi sắc (cõi trời đã lìa dục nhưng còn hình thể vi tế); bảy là chúng sinh cõi vô sắc (cõi trời không còn hình thể); tám là chúng sinh có tưởng; chín là chúng sinh không tưởng; mười là chúng sinh cõi phi tưởng phi phi tưởng (cõi cao nhất, chẳng phải có tưởng cũng chẳng phải không tưởng). Năm mươi lăm loại này, phân biệt ra thì có vô lượng.
Cõi chúng sinh và cõi điều phục khác nhau thế nào? Cõi chúng sinh là không phân biệt chỗ chủng tánh của mọi chúng sinh; cõi điều phục là có phân biệt chỗ chủng tánh ấy. Như vậy, ở mỗi chỗ ấy chuyển biến mà phương tiện điều phục là vô lượng, như đã nói trong phẩm Thành thục ở trước; phương tiện ấy cũng có vô lượng cách phân biệt.
Vì sao nói năm loại vô lượng theo thứ lớp như vậy? Vì Bồ-tát tu hành vì chúng sinh, nên nói vô lượng thứ nhất. Chúng sinh ở nơi các thế giới ấy, nên nói vô lượng thứ hai. Chúng sinh ở nơi mỗi thế giới có các pháp phiền não và thanh tịnh, nên nói vô lượng thứ ba. Quán xét mỗi chúng sinh tùy khả năng mà thoát khổ, nên nói vô lượng thứ tư. Cho đến dùng phương tiện giúp chúng sinh thoát khổ, nên nói vô lượng thứ năm. Vì vậy nói năm loại vô lượng làm sinh ra mọi hạnh khéo léo của Bồ-tát.
Bồ-tát có bốn cách tìm cầu để biết đúng như thật về tất cả các pháp: một là tìm cầu về tên gọi, hai là tìm cầu về sự vật, ba là tìm cầu về sự đặt bày tự tánh (bản chất riêng), bốn là tìm cầu về sự đặt bày sai biệt (những điểm khác biệt), như đã nói trong phẩm Chân thật ở trước. Bồ-tát có bốn điều biết đúng như thật về tất cả các pháp: theo sự tìm cầu tên gọi mà biết đúng như thật, theo sự tìm cầu sự vật mà biết đúng như thật, theo sự tìm cầu sự đặt bày tự tánh mà biết đúng như thật, theo sự tìm cầu sự đặt bày sai biệt mà biết đúng như thật, như đã nói trong phẩm Chân thật ở trước.
Chư Phật và Bồ-tát có năm việc khi nói pháp cho chúng sinh thì được quả phước lợi lớn. Một là nói pháp cho chúng sinh khiến họ sinh pháp nhãn ly cấu (con mắt thấy chân lý trong sạch, không còn bụi nhơ, tức lần đầu thấy chân lý). Hai là nói pháp cho chúng sinh khiến họ được lậu tận (dứt sạch mọi phiền não). Ba là nói pháp cho chúng sinh khiến họ phát tâm vô thượng bồ-đề. Bốn là nói pháp cho chúng sinh khiến họ được Bồ-tát nhẫn bậc nhất (sự chấp nhận chân lý vững chắc không lay động). Năm là nói pháp cho chúng sinh, họ nghe rồi thọ trì đọc tụng, tu tập đầy đủ, khiến giáo pháp tồn tại lâu dài. Đó gọi là năm loại nói pháp được quả phước lợi lớn.
Thế nào gọi là Đại thừa? Vì có bảy điều lớn nên gọi là Đại thừa. Một là pháp lớn: tức mười hai thể loại kinh, trong đó Bồ-tát phương quảng tạng (kho kinh rộng lớn dành cho Bồ-tát) là cao nhất, lớn nhất. Hai là tâm lớn: tức phát tâm a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Ba là hiểu biết lớn: tức hiểu Bồ-tát phương quảng tạng. Bốn là tâm thanh tịnh lớn: tức vượt qua giải hành địa, vào tịnh tâm địa. Năm là tư lương lớn: tức có phước đức tư lương và trí tuệ tư lương (hành trang phước đức và trí tuệ) để đạt vô thượng bồ-đề. Sáu là thời gian lớn: tức trải qua ba a-tăng-kỳ kiếp (ba khoảng thời gian nhiều kiếp đến không đếm được) mới đạt vô thượng bồ-đề. Bảy là sự đạt được lớn: tức đạt thân vô thượng bồ-đề không ai sánh bằng, huống chi vượt hơn. Pháp lớn, tâm lớn, hiểu biết lớn, tâm thanh tịnh lớn, tư lương lớn, thời gian lớn — sáu điều lớn này thuộc về nhân; sự đạt được lớn thuộc về quả.
Bồ-tát có tám pháp bao gồm mọi điều được nói trong Ma-ha-diễn (Đại thừa) và Bồ-tát tạng. Đó là: tin Bồ-tát tạng; chỉ rõ nghĩa chân thật của tất cả các pháp; chỉ rõ sức thần thông thù thắng vi diệu bậc nhất, không thể nghĩ bàn của chư Phật và Bồ-tát; đạt được văn tuệ (trí tuệ do nghe học) và tư tuệ (trí tuệ do suy nghĩ) để suy xét; nương vào văn tuệ và tư tuệ mà suy xét, dùng phương tiện để đạt tâm thanh tịnh; đạt tâm thanh tịnh rồi, dùng phương tiện vào hạnh tu tuệ (trí tuệ do thực hành tu tập); vào hạnh tu tuệ rồi, dùng phương tiện tu quả của tu tuệ; thành tựu quả tu tuệ như vậy, thành tựu sự xuất ly (ra khỏi sinh tử) rốt ráo. Bồ-tát học như vậy thì đạt được vô thượng bồ-đề.
Bồ-tát học như vậy mà đạt vô thượng bồ-đề, nói tóm có mười bậc: một là chủng tánh, hai là đã vào, ba là chưa thanh tịnh, bốn là thanh tịnh, năm là chưa thuần thục, sáu là thuần thục, bảy là chưa quyết định, tám là quyết định, chín là một đời (còn một đời nữa), mười là thân sau cùng. Chủng tánh là người chưa đạt tâm thanh tịnh. Phát tâm tu học gọi là đã vào. Đã vào mà chưa vào tịnh tâm địa gọi là chưa thanh tịnh. Vào tịnh tâm địa gọi là thanh tịnh. Người thanh tịnh mà chưa vào địa rốt ráo gọi là chưa thuần thục. Vào địa rốt ráo gọi là thuần thục. Người thuần thục mà chưa vào địa quyết định gọi là chưa quyết định. Đã vào địa quyết định gọi là quyết định. Lại thuần thục có hai loại: một là một đời, tức đời kế tiếp sẽ đạt vô thượng bồ-đề; hai là thân sau cùng, tức ngay đời này đạt được. Như vậy từ chủng tánh cho đến thân sau cùng thì đạt vô thượng bồ-đề.
Mười loại Bồ-tát này học những gì Bồ-tát cần học; ngoài ra không còn gì phải học nữa. Bồ-tát học đúng như điều cần học thì ngoài ra không còn điều Bồ-tát học nào nữa. Bồ-tát học đúng như điều cần học thì có được mọi danh hiệu công đức, như: Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát lớn), Bậc dũng mãnh vô thượng, Phật tử (con của Phật), Người được Phật gìn giữ, Đại sư, Đại thánh, Đại thương chủ (người dẫn đầu đoàn buôn lớn, ví với người dẫn dắt chúng sinh), Bậc có danh tiếng lớn, Bậc có công đức lớn, Bậc đại tự tại. Như vậy, ở vô lượng thế giới trong mười phương, vô lượng Bồ-tát do vô lượng nhân duyên mà tự đặt ra những danh hiệu ấy. Nên biết, nếu có người nói “ta là Bồ-tát” mà không khéo học những điều Bồ-tát cần học, thì nên biết đó là Bồ-tát chỉ có tên gọi chứ không phải Bồ-tát thật. Nếu có người nói “ta là Bồ-tát” mà khéo học những điều Bồ-tát cần học, thì nên biết đó là Bồ-tát thật.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video