Bồ-tát địa trì (bộ luận về các bậc tu và hạnh tu của Bồ-tát — người phát nguyện tu đến thành Phật và cứu độ mọi chúng sinh), phần Thứ pháp phương tiện xứ, phẩm Tướng của Bồ-tát, thứ nhất (phần thứ hai có bốn phẩm).
Bồ-tát thành tựu năm tướng chân thật thì được vào hàng Bồ-tát: một là thương xót, hai là lời nói dịu dàng, ba là dũng mãnh, bốn là bố thí, năm là nói nghĩa lý giáo pháp sâu xa. Mỗi tướng trong năm tướng này có năm cách phân biệt: một là tự tánh (bản chất), hai là cảnh giới (đối tượng), ba là quả báo, bốn là thứ lớp, năm là sự thu nhận bao gồm.
Tự tánh của thương xót có hai loại: một là hết lòng, hai là đầy đủ. Hết lòng là tâm muốn cho chúng sinh an ổn, tâm muốn cho chúng sinh vui. Đầy đủ là Bồ-tát hết lòng đối với chúng sinh, tùy khả năng, tùy sức mình mà dùng thân và lời nói làm lợi ích cho họ. Tự tánh của lời nói dịu dàng là chủ động lên tiếng an ủi trước, như đã nói trong phẩm Nhiếp ở trước. Tự tánh của dũng mãnh là đối với chúng sinh có ý chí mạnh mẽ và sức lực. Tự tánh của bố thí là bố thí thù thắng vi diệu, bố thí không có phiền não. Tự tánh của việc nói nghĩa lý giáo pháp sâu xa là có bốn vô ngại trí (bốn loại trí không bị ngăn ngại: về giáo pháp, về nghĩa lý, về ngôn từ, về tài biện thuyết), sinh ra trí phương tiện chân chánh.
Cảnh giới của thương xót có năm loại: một là chúng sinh đang chịu khổ, hai là chúng sinh làm điều ác, ba là chúng sinh buông lung, bốn là chúng sinh đi theo đường tà, năm là chúng sinh bị phiền não sai khiến. Từ địa ngục cho đến mọi sự nối tiếp chịu khổ, gọi là chịu khổ. Tuy không chịu khổ nhưng làm nhiều điều ác bằng thân, miệng, ý, như mười hai nghề ác (những nghề sát hại như giết mổ, săn bắt, chài lưới…), gọi là làm điều ác. Tuy không chịu khổ, không làm điều ác, nhưng đắm say năm dục (năm thứ ham muốn: sắc đẹp, âm thanh, mùi hương, vị ngon, xúc chạm), ca múa vui đùa, gọi là buông lung. Tuy không chịu khổ, không làm điều ác, không đắm say năm dục, nhưng nương theo tà kiến mà cầu thoát khổ, gọi là đi theo đường tà. Đã bỏ năm dục, xuất gia theo giáo pháp, không chịu các khổ cho đến không đi theo đường tà, nhưng vẫn còn đủ phiền não hoặc còn một phần, tức là những người đang tu phương tiện chân chánh: phàm phu thật sự và các hữu học (người đang tu học, chưa đạt quả vị giải thoát rốt ráo), gọi là bị phiền não sai khiến. Bồ-tát đối với các cảnh giới này sinh lòng thương xót trọn vẹn, không gì hơn.
Cảnh giới của lời nói dịu dàng có năm loại: một là lời nói chân thật đúng đắn, hai là lời nói vui vẻ đúng đắn, ba là lời nói lợi ích đúng đắn, bốn là lời nói đúng pháp, năm là lời nói dùng phương tiện để nói pháp, như đã nói trong phẩm Nhiếp ở trước. Bồ-tát đối với các cảnh giới này sinh tâm nói lời dịu dàng trọn vẹn, không gì hơn. Cảnh giới của dũng mãnh có năm loại, như đã nói trong phẩm Bồ-đề phần ở trước. Bồ-tát đối với các cảnh giới này sinh tâm dũng mãnh trọn vẹn, không gì hơn.
Cảnh giới của bố thí có năm loại: một là bố thí không phân biệt, hai là bố thí vui vẻ, ba là bố thí liền một lúc, bốn là bố thí không nhiễm ô, năm là bố thí không nương tựa (không mong cầu gì), như đã nói trong phẩm Thí ở trước. Bồ-tát đối với các cảnh giới này sinh tâm bố thí trọn vẹn, không gì hơn. Cảnh giới của việc nói nghĩa lý giáo pháp sâu xa có năm loại. Một là đối với các tu-đa-la (khế kinh) do Như Lai (danh hiệu của Phật) nói, rất sâu xa, tương ứng với tánh Không (giáo lý rằng mọi vật không có thực thể cố định) và tùy thuận với duyên khởi (mọi vật sinh ra do nhân duyên). Hai là đối với các giới luật, biết rõ thế nào là phạm, không phạm và cách ra khỏi tội phạm. Ba là đối với Ma-đắc-lặc-già tạng (kho luận giải phân tích giáo pháp), xác lập các tướng của pháp không sai lầm. Bốn là đối với nghĩa lý giáo pháp sâu xa, dùng tư tưởng để phân biệt. Năm là đối với pháp và nghĩa của tất cả các pháp, dùng đủ loại lời lẽ, đủ loại phân biệt. Bồ-tát đối với các cảnh giới này sinh tâm nói nghĩa lý giáo pháp sâu xa trọn vẹn, không gì hơn.
Bồ-tát thương xót chúng sinh, tu tập tâm từ, làm lợi ích và thân thiết với họ không biết mỏi mệt; thường an trú trong niềm vui ngay đời này không có tội lỗi, và thu nhận chúng sinh. Như Thế Tôn (danh hiệu của Phật, bậc được thế gian tôn kính) nói về phước lợi của tâm từ: thân thường không bị dao gậy v.v. làm hại. Ở đây nên nói rộng ra. Đó gọi là quả của thương xót.
Bồ-tát nói lời dịu dàng thì ngay trong đời này lìa bốn lỗi của miệng: nói hai lưỡi (đâm thọc chia rẽ), nói lời độc ác, nói dối, nói lời thêu dệt vô ích. Dùng lời nói dịu dàng này mà tự giữ mình và thu phục người khác. Ở đời sau thành tựu lời nói chân chánh, nói ra liền được người tin dùng. Đó gọi là quả của lời nói dịu dàng.
Bồ-tát dũng mãnh thì ngay trong đời này lìa mọi sự lười biếng, tâm thường hoan hỷ; thọ trì giới luật Bồ-tát không hủy, không phạm; dùng tâm kham nhẫn mà thu nhận mình và người. Ở đời sau, những việc Bồ-tát cần làm đều có thể tu học, học rồi thì vững chắc. Đó gọi là quả (?) của dũng mãnh.
Quả của bố thí và nói nghĩa lý giáo pháp sâu xa của Bồ-tát thì như đã nói trong phẩm Lực về đàn ba-la-mật (hạnh bố thí đưa đến bờ giác ngộ) và bát-nhã ba-la-mật (hạnh trí tuệ đưa đến bờ giác ngộ) ở trước. Đó gọi là quả của bố thí và nói nghĩa lý giáo pháp sâu xa. Về thứ lớp: Bồ-tát trước hết tu thương xót để thu nhận chúng sinh. Vì muốn khiến chúng sinh ra khỏi điều bất thiện, an lập trong điều thiện, cần dạy dỗ thu nhận đầy đủ, nên tiếp theo nói về lời nói dịu dàng. Chúng sinh làm điều ác với đủ loại phiền não, Bồ-tát cần có sức chịu đựng không ngừng nghỉ, nên tiếp theo nói về dũng mãnh. Có chúng sinh được thu nhận bằng tiền của, có chúng sinh được thu nhận bằng giáo pháp, có chúng sinh được thu nhận bằng cả hai, nên tiếp theo nói về bố thí và nói nghĩa lý giáo pháp sâu xa.
Bồ-tát có năm tướng bao gồm sáu ba-la-mật (sáu hạnh đưa người qua bờ giác ngộ). Sáu ba-la-mật này được tướng nào bao gồm? Tướng thương xót bao gồm thiền ba-la-mật (hạnh thiền định). Tướng lời nói dịu dàng bao gồm thi ba-la-mật (hạnh trì giới) và bát-nhã ba-la-mật (hạnh trí tuệ). Tướng dũng mãnh bao gồm sằn-đề ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục), tỳ-ly-da ba-la-mật (hạnh tinh tấn) và bát-nhã ba-la-mật. Tướng bố thí bao gồm đàn ba-la-mật (hạnh bố thí). Tướng nói nghĩa lý giáo pháp sâu xa bao gồm thiền ba-la-mật và bát-nhã ba-la-mật. Đó gọi là năm tướng của Bồ-tát với năm cách phân biệt.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video