Phẩm Trụ, thứ tư, thuộc phần Thứ pháp phương tiện xứ (?) (phần nói về các phương tiện tu tập theo thứ lớp của pháp)
Như vậy, khởi đầu từ chủng tánh (bản tính sẵn có trong một người, như hạt giống, khiến người ấy có thể tu thành bồ-tát và thành Phật), đã nói về những điều mà bồ-tát (người tu hành phát nguyện cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh) phải học, về tướng trạng của bồ-tát, đã chỉ ra "đôi cánh" của bồ-tát (các pháp phụ trợ nâng đỡ sự tu tập của bồ-tát), về sự thành tựu phương tiện (phương pháp, cách thức khéo léo để tu hành và giúp người), và về sự mong cầu thanh tịnh tột bậc của bồ-tát. Nay sẽ nói tóm tắt mười hai trụ của bồ-tát (trụ: các giai đoạn, địa vị mà người tu an trú trên con đường tu tập). Các trụ này của bồ-tát bao gồm tất cả mọi hạnh của bồ-tát. Trụ thứ mười ba là trụ vô thượng A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn, chân chính, cao tột không gì hơn, tức quả vị Phật).
Thế nào là mười hai trụ của bồ-tát? Một là Chủng tánh trụ. Hai là Giải hành trụ (giai đoạn tu tập dựa trên sự tin hiểu). Ba là Hoan hỷ trụ (giai đoạn vui mừng). Bốn là Tăng thượng giới trụ (giai đoạn giới hạnh vượt bậc). Năm là Tăng thượng ý trụ (giai đoạn tâm ý, tức thiền định, vượt bậc). Sáu là Tăng thượng tuệ trụ tương ưng với các pháp bồ-đề phần (giai đoạn trí tuệ vượt bậc gắn với các pháp hỗ trợ cho sự giác ngộ). Bảy là Tăng thượng tuệ trụ tương ưng với chân đế (giai đoạn trí tuệ vượt bậc gắn với sự thấy rõ các chân lý). Tám là Tăng thượng tuệ trụ tương ưng với sự sinh diệt của duyên khởi (giai đoạn trí tuệ vượt bậc gắn với sự thấy rõ các pháp do nhân duyên mà sinh, do nhân duyên mà diệt).
Bồ-tát quán xét chân thật, tức là quán xét điều chân thật: nếu không quán xét điều chân thật thì các khổ tăng thêm; nếu quán xét điều chân thật thì các khổ diệt mất. Bồ-tát thực hành trí tuệ theo ba cửa ấy, nên có ba Tăng thượng tuệ trụ.
Chín là trụ có hành, có khai phát, đạo không gián đoạn mà hướng về vô tướng (giai đoạn còn phải dụng công, còn phải gắng sức tạo tác, con đường tu không đứt quãng, hướng đến cảnh giới không còn chấp vào hình tướng). Mười là trụ không hành, không khai phát, đạo hướng về vô tướng (giai đoạn không còn phải dụng công gắng sức, tự nhiên an trú trong vô tướng). Mười một là Vô ngại trụ (giai đoạn trí tuệ và biện tài không gì ngăn trở). Mười hai là Tối thượng cứu cánh trụ (giai đoạn cao tột, rốt ráo).
Mười hai trụ như vậy bao gồm mọi trụ và mọi hạnh của bồ-tát. Trụ của Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đã đến từ chân như) thì vượt trên mọi trụ của bồ-tát, là trụ A-duy-tam-Phật bồ-đề (sự giác ngộ viên mãn, hiện chứng trọn vẹn). Đó là trụ Như Lai sau cùng. Trong phẩm Kiến lập có nói rộng về mười hai trụ của bồ-tát; nay theo sự kiến lập ấy mà nói.
Thế nào là Chủng tánh trụ? Nghĩa là: bồ-tát ở Chủng tánh trụ, vì các công đức của bồ-tát và các pháp lành mà bồ-tát nên có đều được thành tựu và thực hành do bản tính vốn hiền lành, nên tự nhiên mà làm; các pháp lành sinh ra không cần đợi suy nghĩ, tự nhiên mà có được. Chủng tánh trụ là hạt giống của mọi Phật pháp, giữ gìn hạt giống của mọi Phật pháp; tất cả đều có sẵn trong thân, đã lìa các phiền não thô (phiền não: những trạng thái tâm làm rối loạn, gây khổ như tham, giận, si mê). Bồ-tát ở Chủng tánh trụ trọn không bao giờ khởi lên những phiền não trói buộc nặng nề mà làm năm nghiệp vô gián (năm tội nặng nhất, phải đọa địa ngục không gián đoạn: giết cha, giết mẹ, giết A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá sự hòa hợp của tăng đoàn) hay đoạn tuyệt thiện căn (gốc rễ của điều lành). Nghĩa của chủng tánh như đã nói rộng ở phẩm Chủng tánh trước. Đó gọi là Chủng tánh trụ.
Thế nào là Giải hành trụ? Nghĩa là những hạnh bồ-tát thực hành từ lúc mới phát tâm (phát tâm: khởi lòng quyết cầu thành Phật), khi chưa có tâm thanh tịnh cho đến khi được tâm thanh tịnh (?). Đó gọi là Giải hành trụ.
Bồ-tát ở Chủng tánh trụ, đối với mười một trụ khác của bồ-tát và đối với trụ Như Lai, là nhân để chuyển tiến, là nhân để thâu nhận. Nhưng đối với các trụ bồ-tát khác, nó chưa phải là phương tiện (bước chuẩn bị trực tiếp), chưa phải là đã đạt được, cũng chưa phải là thanh tịnh; huống gì đối với trụ Như Lai. Bồ-tát ở Giải hành trụ, đối với mọi trụ bồ-tát và trụ Như Lai, là phương tiện nhưng chưa đạt được, cũng chưa thanh tịnh; chỉ đạt được Giải hành trụ và hướng đến sự thanh tịnh của nó. Giải hành trụ đã thanh tịnh rồi thì được Hoan hỷ trụ; [Giải hành trụ] là phương tiện trước đó, và chính nó là sự hướng đến thanh tịnh [của Hoan hỷ trụ]. Hoan hỷ trụ đã thanh tịnh rồi thì được Tăng thượng giới trụ; [Hoan hỷ trụ] là phương tiện trước đó, và chính nó là sự hướng đến thanh tịnh. Nói rộng ra như vậy cho đến trụ tối thượng của bồ-tát, nên biết như vậy. Trụ tối thượng của bồ-tát đã thanh tịnh rồi thì theo thứ lớp được trụ Như Lai; [trụ tối thượng] là phương tiện trước đó, và [trụ Như Lai] thì một lúc vừa đạt được vừa thanh tịnh. Đó là sự khác biệt giữa các trụ của bồ-tát và trụ Như Lai.
Thế nào là Hoan hỷ trụ? Bồ-tát an trú trong tâm cực kỳ thanh tịnh, đó gọi là Hoan hỷ trụ. Thế nào là Tăng thượng giới trụ? Bồ-tát, nhờ tâm cực kỳ thanh tịnh, an trú trong sự đầy đủ tánh giới (giới hạnh trở thành bản tính tự nhiên, không phải gắng giữ). Thế nào là Tăng thượng ý trụ? Bồ-tát, nhờ giới tăng thượng thanh tịnh, mà được an trú trong thiền thế tục (các tầng thiền định chưa vượt ra khỏi thế gian), tam-muội (trạng thái tâm chuyên chú vào một đối tượng, không tán loạn) và chánh thọ (sự nhập định đúng đắn).
Thế nào là Tăng thượng tuệ trụ tương ưng với các pháp bồ-đề phần? Bồ-tát nương vào thiền thế tục và tam-ma-đề (tức tam-muội), để giác ngộ rõ ràng chân đế (chân lý chân thật), an trú trong sự quán xét ba mươi bảy pháp bồ-đề phần (ba mươi bảy pháp tu hỗ trợ cho sự giác ngộ) như chánh niệm xứ (bốn chỗ an trú chánh niệm: quán thân, thọ, tâm, pháp) v.v.
Thế nào là Tăng thượng tuệ trụ tương ưng với chân đế? Bồ-tát, nhờ nương vào các pháp bồ-đề phần, quán xét như thật mà an trú trong sự giác ngộ rõ chân đế.
Thế nào là Tăng thượng tuệ trụ tương ưng với sự sinh diệt của duyên khởi (duyên khởi: các pháp do nhân và duyên hợp lại mà sinh ra)? Bồ-tát lấy sự giác ngộ chân đế làm nền tảng vượt bậc rồi, dùng trí tuệ quán xét rằng khổ có nhân, khổ diệt cũng có nhân, và an trú trong trí ấy.
Thế nào là Vô tướng trụ có hành, có khai phát? Bồ-tát lấy ba thứ tăng thượng tuệ làm nền tảng vượt bậc rồi, còn dụng công, còn gắng sức, không đứt quãng, không gián đoạn, thấy mọi pháp như như (đúng như thật tướng), lìa các vọng tưởng (suy nghĩ sai lầm, hư vọng), và an trú cùng với sự tu tuệ.
Thế nào là Vô tướng trụ không hành, không khai phát? Chính Vô tướng trụ này, tu tập nhiều cho đến thuần thục, không đứt quãng, không gián đoạn, an trú thuận theo đạo thăng tiến.
Thế nào là Vô ngại trụ? Bồ-tát nương vào tam-muội trí tuệ bất động, trong sạch ấy, được trí tuệ rộng lớn, nói pháp cho người khác, dùng phương tiện vô thượng mà phân biệt quán xét về pháp, về nghĩa, về lời lẽ, và an trú trong đó.
Thế nào là trụ tối thượng của bồ-tát? Bồ-tát an trú trong đạo bồ-tát rốt ráo hướng đến A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, được đại pháp quán đảnh (lễ rưới nước lên đỉnh đầu, như lễ lập thái tử; ở đây chỉ việc được chư Phật trao cho địa vị kế thừa Pháp vương), chỉ còn một đời tiếp nối, hoặc là thân sau cùng. Ở trụ này, theo thứ lớp mà được vô thượng bồ-đề, làm mọi Phật sự (việc của Phật: giáo hóa, cứu độ chúng sinh).
Bồ-tát ở Giải hành trụ, đối với các hạnh bồ-tát, tu hạnh ít ỏi, hạnh đứt quãng, tu hành không quyết định, nên điều đạt được còn có thoái chuyển (lùi lại). Từ Hoan hỷ trụ cho đến ba Tăng thượng tuệ trụ, đối với các hạnh bồ-tát, tu hạnh rộng lớn, hạnh không đứt quãng, hạnh quyết định, nên điều đạt được không thoái chuyển. Từ Vô tướng trụ có hành có khai phát cho đến trụ tối thượng của bồ-tát, đối với các hạnh bồ-tát, tu hạnh vô lượng, hạnh không đứt quãng, hạnh quyết định, nên điều đạt được không thoái chuyển.
Bồ-tát ở Giải hành trụ tu vô tướng ở mức phương tiện. Bồ-tát từ Hoan hỷ trụ cho đến Tăng thượng tuệ trụ thì thực hành vô tướng. Tu Vô tướng trụ thứ nhất, rồi thăng tiến đến Vô tướng trụ thứ hai. Bồ-tát tu vô tướng thanh tịnh là Vô ngại trụ. Trụ tối thượng của bồ-tát là quả của sự tu vô tướng.
Bồ-tát ở Giải hành trụ, khi thực hành hạnh tin hiểu, có những hạnh gì, dáng vẻ gì, tướng trạng gì? Bồ-tát ở Giải hành trụ, khi thực hành hạnh tin hiểu, do sức suy nghĩ mà làm các phương tiện của bồ-tát, do trí tuệ suy nghĩ mà tu tập; chưa thể tự nhiên, chân thật, vững chắc, bất động, không thoái lui; chưa được sự tu tập không thoái chuyển của bồ-tát. Như sự tu tập, quả của sự tu tập cũng vậy: các thứ vô ngại, thần thông, giải thoát, tam-muội, chánh thọ đều chưa đạt được. Cũng chưa lìa được năm nỗi sợ hãi, đó là: sợ không sống nổi, sợ tiếng xấu, sợ chết, sợ đọa đường ác, sợ trước đông người.
Do suy nghĩ mà tu tập lợi ích chúng sinh, chưa thể tự nhiên thương xót. Có lúc khởi lên những việc làm sai trái của thân, miệng, ý. Có lúc tham đắm cảnh giới năm dục (năm thứ ham muốn đối với sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm). Có lúc keo kiệt tiếc của cải mình có. Nhờ Phật và bồ-tát mà sinh lòng tin trong sạch, chưa thể tự mình khởi lên trí tuệ chân thật về những điều như: nghĩa chân thật của công đức Tam bảo (ba ngôi quý: Phật, Pháp, Tăng), sức thần thông của chư Phật và bồ-tát, về nhân, về quả, về điều đạt được, về phương tiện để đạt được, về cảnh giới. Vì nghe ít, nghĩ ít, nên trí tuệ thành tựu chưa thể vô lượng.
Có lúc mất chánh niệm, đi theo con đường chậm chạp của bồ-tát (?), chưa thể chuyên tâm cầu đại bồ-đề, chưa tinh tấn hừng hực, chưa vui thích sâu xa với lòng tin trong sạch. Có khi quên mất chánh niệm ở ba chỗ, đó là: đối với các cảnh sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, pháp (đối tượng của ý) đáng ưa hoặc không đáng ưa; có lúc thọ sinh (đầu thai) một cách điên đảo; và trong khoảng thân đời ấy, đối với pháp đã thọ trì tụng niệm, việc đã làm từ lâu, lời đã nói từ lâu — vì những nhân duyên ấy mà quên mất chánh niệm.
Có lúc sáng suốt thọ trì chánh pháp, hiểu rõ nghĩa lý; có lúc lại không như vậy. Hoặc không khéo biết phương tiện điều phục người khác cho thích hợp. Hoặc lại không biết phương tiện tự sinh ra Phật pháp, tùy ý nói pháp, dạy bảo, răn nhắc; vì tùy ý nên không biết đúng như thật. Có lúc nói suông, không đúng lúc, không trúng chỗ, như bắn tên trong bóng tối, có khi trúng có khi không.
Có lúc thoái lui, bỏ tâm đại bồ-đề. Có lúc khởi tâm bồ-đề rồi lại thoái lui bỏ mất. Có lúc thọ giới bồ-tát rồi lại xả bỏ. Có lúc làm được việc lợi ích chúng sinh, thành tựu, rồi lại chán mỏi, vì thế phương tiện lợi ích bị thoái lui. Thường ưa niềm vui cho riêng mình, phải suy nghĩ rồi mới muốn làm vui cho chúng sinh. Tự biết mình còn thiếu sót mà không thể đoạn trừ cho hết, lại còn thiếu sót nhiều lần nữa. Có lúc đối với pháp tạng của bồ-tát (kho giáo pháp Đại thừa) chỉ tin nhận theo lời người khác. Có lúc nghe nói pháp sâu xa mầu nhiệm thì sinh sợ hãi, dao động, nghi ngờ, hỏi han. Có lúc xa lìa lòng đại bi đối với tất cả chúng sinh; ít khi có thể làm cho chúng sinh an vui, lợi ích, không thể rộng lớn.
Chưa thể học những điều bồ-tát phải học như đã nói ở trên. Chưa thể đầy đủ tướng bồ-tát, "đôi cánh" bồ-tát, phương tiện, sự thanh tịnh chân thật của bồ-tát. Còn cách xa A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề. Chưa thể dùng tâm thanh tịnh mà vui thích sâu xa niết-bàn (cảnh giới dứt hết phiền não và khổ đau, ra khỏi vòng sinh tử), xả lìa sinh tử (vòng luân hồi sống chết). Thiện căn bất động và các pháp bồ-đề phần đều chưa thành tựu. Những hạnh tướng như vậy gọi là hạnh tướng của bồ-tát ở Giải hành trụ.
Bồ-tát ở Giải hành trụ, khi thực hành hạ nhẫn (bậc nhẫn thấp; nhẫn ở đây là sự an nhận, tin chắc đối với pháp, chia làm ba bậc thấp, giữa, cao), thì các hạnh tướng như đã nói ở trên tăng nhiều; khi thực hành trung nhẫn (bậc giữa) thì ở mức vừa; khi thực hành thượng nhẫn (bậc cao) thì ít đi như vậy. Khi thực hành thượng nhẫn [trọn vẹn] thì dứt hẳn các hạnh tướng ấy, theo thứ lớp vào Hoan hỷ trụ. Do phương tiện mà được Hoan hỷ trụ; mọi điều ở đó đều không còn những tướng đã nói ở Giải hành trụ, mà là trái ngược với chúng. Mọi pháp thuộc phần không nhiễm ô (không bị phiền não làm nhơ) được thành tựu, gọi là Tịnh tâm trụ (giai đoạn tâm ý thanh tịnh).
Bồ-tát ở Giải hành trụ có các phương tiện bậc mềm (thấp), giữa và cao, lần lượt thanh tịnh và giải thoát, nhưng chưa phải là sự thanh tịnh không còn lỗi. Vì sao? Vì sự giải thoát ấy còn có các phiền não nặng nề sinh khởi. Bồ-tát ở Hoan hỷ trụ thì giải thoát khỏi các phiền não nặng, đoạn lìa phiền não, nên sự giải thoát thanh tịnh sinh ra.
Thế nào là hạnh tướng của bồ-tát ở Hoan hỷ trụ? Bồ-tát này từ Giải hành trụ sắp vào Hoan hỷ trụ. Bồ-tát này trước đã khéo vào nguyện cầu vô thượng bồ-đề, khéo vào phương tiện bồ-đề, tu tập một cách quyết định; chứ không phải nhờ duyên nơi người khác mà tiến hay bỏ, không quyết định (?). Nhờ sức tự mình tu tuệ, bồ-tát sinh ra sáu thứ nguyện quyết định tốt đẹp chưa từng tu tập (?).
Một là vượt hơn mọi nguyện thanh tịnh khác, không gì sánh bằng, không chung với ai. Hai là bao trùm mọi cảnh giới thế gian lẫn xuất thế gian. Ba là theo đó mà cứu độ khổ đau của các chúng sinh, không chung với hàng Thanh văn (người tu theo lời Phật dạy để tự giải thoát) và Duyên giác (người tự quán nhân duyên mà giác ngộ cho riêng mình). Bốn là chỉ phát nguyện trong một niệm mà theo pháp tánh tự nhiên có quả thanh tịnh vô lượng, không lay chuyển. Năm là nguyện không biến đổi, không cùng tận, trọn không gì có thể làm cho thoái chuyển hay biến đổi. Sáu là nguyện đại bồ-đề rốt ráo thuộc phần thắng tiến. Đó gọi là nguyện quyết định của bồ-tát.
Lại nữa, sự phát tâm của bồ-tát ấy nên biết có bốn phần: thứ nhất là chúng sinh nào phát tâm; thứ hai là duyên vào gì mà phát tâm; thứ ba là sự phát tâm có tướng gì; thứ tư là sự phát tâm có phúc lợi gì. Bốn phần phát tâm này nên biết như sau. Bồ-tát ở Giải hành trụ ấy đã khéo tu tập mọi thứ thiện căn; nói tóm lại, do hạnh bồ-đề chân chính sinh ra mà phát tâm. Đó gọi là nói tóm lược về chúng sinh phát tâm.
[Mong rằng] trong đời vị lai sẽ mau chóng đầy đủ các tư lương bồ-đề (những điều kiện, vốn liếng cần cho sự giác ngộ), đầy đủ mọi việc bồ-tát phải làm, đầy đủ vô thượng bồ-đề và mọi Phật pháp, đầy đủ mọi Phật sự phải làm. Đó gọi là nói tóm lược về điều được duyên vào để phát tâm.
Thuận theo việc mau chóng và chân chính [đạt] mọi thứ tư lương bồ-đề, thuận theo mọi việc bồ-tát phải làm đối với chúng sinh, thuận theo việc tự mình giác ngộ vô thượng bồ-đề, thuận theo mọi Phật sự — thuận theo như vậy mà phát tâm, [đó là tướng của sự phát tâm].
Sự phát tâm ấy vượt qua địa vị phàm phu (?), vào hàng bồ-tát, vượt lên lìa sinh (lìa trạng thái phàm phu, vào địa vị bậc Thánh), sinh vào nhà Như Lai, làm con của Như Lai, quyết định hướng về vô thượng bồ-đề, quyết định nối tiếp dòng giống Như Lai, được lòng tin trong sạch không hư hoại đối với Như Lai, thường nhiều tâm vui mừng, ít giận dữ thô bạo.
[Bồ-tát nghĩ đến việc] mọi việc bồ-tát phải làm, mọi tư lương bồ-đề, Phật pháp, Phật sự, sức thần thông đều sẽ được đầy đủ; tâm thanh tịnh duyên theo đó mà tin hiểu, tự thấy pháp mình đạt được tăng tiến, sinh tâm vui mừng. Tuân theo và tu tập thiện căn đến chỗ ra khỏi [sinh tử], xa lìa tham đắm, nuôi dưỡng thân tâm một cách không gì sánh, không gì bằng, vui mừng hừng hực, thành tựu pháp lành, gần với vô thượng bồ-đề. [Bồ-tát nghĩ:] "Sự mong cầu đại bồ-đề của ta đã thanh tịnh, ta đã xa lìa mọi nỗi sợ hãi." Nghĩ như vậy mà sinh tâm vui mừng.
Nghĩa là bồ-tát ấy sinh tâm quyết định, lìa năm nỗi sợ hãi. Do thiện căn và trí vô ngã (trí thấy không có cái "ta" thật sự), ý tưởng về "ta" không sinh ra, thì làm sao còn có sự yêu mến bản thân và yêu mến của cải? Vì thế lìa được nỗi sợ không sống nổi. Không mong cầu gì nơi người khác, thường muốn làm lợi ích cho mọi chúng sinh, vì thế lìa được nỗi sợ tiếng xấu. Lìa ngã kiến (cái thấy sai lầm cho rằng có một cái "ta" thật), ý tưởng về "ta" không sinh, vì thế lìa được nỗi sợ chết. [Biết rằng] thân này mạng chung rồi, trong đời vị lai chắc chắn sẽ được gặp gỡ chư Phật và bồ-tát, vì thế lìa được nỗi sợ đọa đường ác. Xét thấy trong thế gian không ai bằng mình, huống gì hơn mình, vì thế lìa được nỗi sợ trước đông người.
Đã lìa năm nỗi sợ hãi như vậy, cũng lìa được nỗi sợ khi nghe pháp sâu xa. Kiêu mạn, cống cao (tự cao tự đại), không làm lợi cho người, giận hờn, tham lam, ưa thích [cái xấu] đều xa lìa hết. Vì không nhiễm ô nên không có cấu bẩn. Vì tinh tấn hừng hực nên không có sự mong cầu tầm thường. Trong đời hiện tại, tinh tấn mọi cách của bồ-tát, tu tập các phương tiện, lấy lòng tin bậc cao dẫn đầu.
Đối với việc đời vị lai, phát ra mười đại nguyện; mười đại nguyện như đã nói ở phẩm Bồ-đề phần trước, phát sinh ở Hoan hỷ trụ này. Một là dùng tâm thanh tịnh thường nguyện cúng dường tất cả chư Phật. Hai là thọ trì, giữ gìn chánh pháp của chư Phật. Ba là khuyến thỉnh chư Phật chuyển pháp chưa từng có (chuyển pháp: giảng nói giáo pháp). Bốn là thuận theo thực hành chánh hạnh của bồ-tát. Năm là làm người có đủ khả năng để thành thục chúng sinh. Sáu là đi đến các cõi Phật, thấy các Như Lai, gần gũi, nghe pháp. Bảy là tự làm thanh tịnh cõi Phật của mình. Tám là cùng tất cả bồ-tát một phương tiện, dùng Đại thừa (giáo pháp rộng lớn, nhằm cứu độ hết thảy chúng sinh và thành Phật) mà giáo hóa. Chín là lợi ích chúng sinh, việc gì cũng không luống uổng. Mười là ở tất cả thế giới đều được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, làm mọi Phật sự.
Những đại nguyện như vậy và các nguyện khác, cùng tận cõi chúng sinh, không có dứt đoạn (?). Các đại nguyện này đời đời thường thực hành, trọn không quên mất. Kiến lập như vậy: nguyện trước ở trước, nguyện sau ở sau. Đó gọi là nguyện. Bồ-tát lấy những đại nguyện như vậy làm cửa rồi, có thể sinh ra vô lượng trăm nghìn nguyện khác.
Do các nguyện đời vị lai như vậy và sự tinh tấn phương tiện trong đời hiện tại, mười pháp làm thanh tịnh trụ sinh ra để tu tịnh Hoan hỷ trụ. Một là lòng tin không hư hoại đối với mọi Phật pháp, làm phương tiện cho các pháp sau khởi lên (?). Hai là thấy chúng sinh thuần chịu khổ, đó là tâm bi (lòng thương xót muốn cứu khổ). Ba là [nghĩ:] "Ta sẽ cứu chúng sinh ra khỏi khối khổ", đó là tâm từ (lòng thương yêu muốn ban vui). Bốn là muốn cứu mọi khổ mà không đoái hoài đến thân mình; đã không đoái hoài thân mình nên xả bỏ vật trong ngoài mà bố thí. Năm là vì cứu độ chúng sinh nên siêng cầu các pháp thế gian và xuất thế gian, tâm không chán mỏi. Sáu là vì tâm không chán mỏi nên biết mọi luận thuyết. Bảy là vì biết mọi luận thuyết nên biết chúng sinh căn cơ thấp, vừa, cao, tùy theo chỗ thích hợp của họ. Tám là tùy theo chỗ thích hợp rồi, biết đúng lúc, biết đúng mức, sinh tâm hổ thẹn (biết xấu hổ với mình, với người khi làm điều sai). Chín là do phương tiện như vậy mà được sức mạnh dũng mãnh. Mười là được của cải lợi lộc thế gian để cúng dường Như Lai. Mười pháp như vậy làm thanh tịnh Hoan hỷ trụ, đó là: tin, bi, từ, bố thí, không chán mỏi, biết luận thuyết, tùy thuận chúng sinh, hổ thẹn, dũng mãnh, cúng dường Như Lai.
Bồ-tát tu mười pháp này, đối với chín trụ còn lại như Tăng thượng giới trụ v.v., quán xét công đức và lỗi lầm của mọi thứ đạo, cầu mọi thần thông của Phật và bồ-tát, vui thích đạo không hư hoại, khéo thu nhiếp các hạnh, được tướng nương tựa, vượt qua mọi trụ, được đại bồ-đề, làm bậc Đại đạo sư (người dẫn đường lớn), đưa chúng sinh qua đồng hoang sinh tử, dạy cho họ vào hạnh; vào hạnh rồi thì đạt được, đạt được rồi thì quả và phúc lợi thành tựu. Đó gọi là trụ nương tựa (?).
Ở trụ này, có hai nhân duyên để thấy vô lượng chư Phật. Nghe trong Bồ-tát tạng nói, liền có thể hiểu biết tên của vô lượng thế giới trong mười phương và tên của các vị Phật; do lòng tin trong sạch ban đầu mà nhất định cùng được thấy, cho đến được thấy chân thật. Đó là một nhân duyên. Lại phát nguyện như vầy: "Đức Phật ấy ra đời, ta sẽ sinh đến đó", rồi theo nguyện mà vãng sinh [— đó là nhân duyên thứ hai]. Như vậy, nhờ thấy bằng lòng tin trong sạch ban đầu và nhờ sức nguyện mà thấy các Như Lai.
[Bồ-tát] dùng mọi thứ vật dụng an vui để cúng dường, làm lợi ích; tùy theo khả năng, tùy theo sức mình mà cúng dường Pháp và Tăng. Ở nơi Như Lai nghe nhận chánh pháp, nghe rồi thọ trì, khởi lên sự thực hành pháp thứ pháp hướng (tu hành đúng theo pháp, theo thứ lớp của pháp, hướng về mục đích của pháp). Dùng tứ nhiếp sự (bốn cách thu phục, gắn bó người khác: bố thí, nói lời yêu thương, làm việc lợi ích cho họ, cùng làm việc với họ) mà thành thục chúng sinh. Đem mọi thiện căn hồi hướng (chuyển công đức của mình hướng về) bồ-đề. Nhờ ba thứ thanh tịnh mà các thiện căn ấy càng thêm thanh tịnh, đó là: cúng dường và được Như Lai, Pháp, Tăng thâu nhận; dùng tứ nhiếp sự thành thục chúng sinh; đem mọi thiện căn hồi hướng bồ-đề. Trải vô lượng ức trăm nghìn kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực dài) làm thanh tịnh thân tâm. Ví như vàng ròng, cứ như vậy, như vậy, đem đặt vào lửa, người thợ luyện lọc thì càng thêm sáng sạch; thiện căn của bồ-tát càng thêm thanh tịnh cũng như vậy.
Nếu lại thọ sinh thì làm Chuyển luân vương (vị vua lý tưởng dùng chánh pháp cai trị thiên hạ) làm vua cõi Diêm-phù-đề (châu lục nơi loài người sinh sống), tùy ý tự tại, xa lìa keo kiệt tham lam, cũng giáo hóa chúng sinh lìa bỏ cáu bẩn keo kiệt, dùng tứ nhiếp sự thu nhiếp chúng sinh, khiến khắp chúng sinh được nghĩa đệ nhất (chân lý cao nhất). Nếu muốn tinh tấn, bỏ nhà cửa của cải, xuất gia học đạo trong chánh pháp của Phật, thì trong khoảng một niệm có thể vào trăm tam-muội; có thể dùng thiên nhãn (mắt như của chư thiên, thấy được những nơi rất xa và những gì mắt thường không thấy) thấy trăm cõi Phật; dùng sức trí tuệ thần thông có thể làm rung động trăm thế giới, thân cũng có thể đi qua [trăm thế giới]; ánh sáng chiếu khắp, có thể chỉ cho người khác thấy; có thể hóa một thân thành trăm thân để thành thục chúng sinh; có thể sống lâu trăm kiếp; có thể biết việc trăm kiếp quá khứ; có thể biết mỗi thứ trăm pháp môn về ấm, giới, nhập (các yếu tố cấu thành thân tâm và thế giới theo Phật học: năm uẩn, mười tám giới, mười hai nhập) (?); hóa ra trăm bồ-tát làm quyến thuộc. Nếu do sức nguyện và sức thần thông mà làm thì có đến vô lượng ức trăm nghìn kiếp, không thể đếm biết.
Đó gọi là nói tóm lược về Hoan hỷ trụ, gồm: [nguyện] quyết định, bốn phần phát tâm, chánh nguyện, phương tiện tinh tấn, sinh ra các pháp tu làm thanh tịnh trụ, tu tịnh từng trụ ấy, thấy Phật, thiện căn, sự thọ sinh và sức thần thông. Nói rộng thì như trong tu-đa-la (kinh điển) Thập địa nói về Hoan hỷ địa. Tu-đa-la nói mười địa, chính là Bồ-tát tạng này; ma-đức-lặc-già (luận, phần giải thích và phân tích nghĩa lý kinh) nói mười trụ. Vì thâu nhận chúng sinh nên gọi là "địa" (?); vì tự mình thọ nhận, thực hành và an trú nên gọi là "trụ".
Thế nào là hạnh tướng của bồ-tát ở Tăng thượng giới trụ? Bồ-tát này ở Hoan hỷ trụ được mười thứ tâm thanh tịnh. Một là tâm cúng dường, tôn trọng mọi cách đối với các bậc ruộng phúc (người đáng được cúng dường để gieo phúc), nói lời trước, thăm hỏi. Hai là tâm thích gần gũi, cùng ở với các bồ-tát đồng pháp. Ba là tâm tự tại vượt thắng mọi phiền não, ma phiền não (phiền não ví như ma quấy phá) và nghiệp ma. Bốn là tâm thấy lỗi lầm của mọi hành (các pháp do nhân duyên tạo tác). Năm là tâm thấy phúc lợi của niết-bàn. Sáu là tâm thường tu thiện căn của các pháp bồ-đề phần. Bảy là tâm thuận theo việc tu bồ-đề ở nơi vắng vẻ yên tĩnh. Tám là tâm không nghĩ đến tham ái, cống cao, lợi lộc cúng dường của thế gian. Chín là tâm lìa thừa thấp kém, chuyên hướng Đại thừa. Mười là tâm làm lợi ích chúng sinh bằng mọi cách. Mười thứ tâm chân chính như vậy sinh ra, gọi là được tâm thanh tịnh.
Tâm thanh tịnh như vậy đầy đủ vượt bậc thì theo thứ lớp vào Tăng thượng giới trụ. Vào Tăng thượng giới trụ rồi thì tánh giới (giới hạnh như bản tính tự nhiên) đầy đủ; những giới ác thuộc nghiệp đạo (con đường của nghiệp, tức mười điều ác hay mười điều lành) sai trái bậc nhẹ đều hoàn toàn không làm, huống gì bậc vừa và nặng; mười nghiệp đạo [thiện] được đầy đủ, thành tựu tánh giới. Thành tựu tự tánh giới như vậy, dùng trí tuệ mà biết như thật các nghiệp đạo nhiễm ô và không nhiễm ô, các nghiệp hành thuộc đường lành, đường ác, chỗ nhân và chỗ quả; biết như thật quả báo (quả trực tiếp do nghiệp chín muồi), y quả (quả là hoàn cảnh nương tựa) và các nghiệp ấy. Tự mình đoạn mười điều ác, làm mười nghiệp lành, lại đem pháp này dạy bảo chúng sinh. Đối với cõi chúng sinh xấu ác chịu tai họa của nghiệp độc, bình đẳng không phân biệt, [thấy] nghiệp lành nghiệp ác, khổ chân thật và các thứ hoạn nạn, mà được lòng thương xót rộng lớn (?).
Ở Tăng thượng giới trụ này, việc thấy Phật và thiện căn thanh tịnh như đã nói trước. Ví như vàng ròng được thuốc ca-tư (một loại khoáng chất dùng để luyện vàng) rồi đặt vào lửa thì càng thêm sáng sạch; thiện căn của bồ-tát thanh tịnh cũng như vậy. Ở trụ này, vào tâm thanh tịnh, sự mong cầu được thành tựu. Thọ sinh làm Chuyển luân vương, làm vua cả bốn châu thiên hạ, dùng sức tự tại khiến các chúng sinh lìa các giới ác, làm theo nghiệp đạo lành. Sức thần thông gấp mười lần hơn trụ trước.
Đó gọi là nói tóm lược về Tăng thượng giới trụ, gồm: tâm thanh tịnh, tánh giới đầy đủ, lìa mọi cáu bẩn của giới ác, biết như thật mọi nghiệp đạo và mọi nhân quả, phân biệt bốn thứ nghiệp để dạy bảo chúng sinh, được lòng thương xót rộng lớn khi quán thấy cõi chúng sinh do nghiệp sinh khổ và các thứ hoạn nạn, thấy Phật, thiện căn thanh tịnh, sự thọ sinh và sức thần thông. Nói rộng thì như trong tu-đa-la Thập địa nói về Ly cấu địa. Vì lìa cáu bẩn của giới ác nên gọi là Ly cấu (lìa cáu bẩn). Ly cấu địa ấy chính là Tăng thượng giới trụ này.
Thế nào là hạnh tướng của bồ-tát ở Tăng thượng ý trụ? Các bồ-tát này trước ở Tăng thượng giới trụ đã đầy đủ mười thứ suy nghĩ mong cầu thanh tịnh rồi, lại có mười thứ suy nghĩ mong cầu của tâm đầy đủ vượt bậc rồi, thì vượt qua Tăng thượng giới trụ, vào Tăng thượng ý trụ. Một là suy nghĩ: giới của ta trong sạch, [đủ] mười thứ tâm mong cầu. Hai là suy nghĩ: ta đối với mười thứ mong cầu thanh tịnh này trọn không còn thoái lui. Ba là suy nghĩ: tâm ta đối với mọi pháp lậu và hữu lậu (pháp còn dính phiền não, còn rỉ chảy trong sinh tử) trọn không đắm trước, an trú trong tâm chán lìa. Bốn là suy nghĩ: ta đối với các pháp đối trị (pháp dùng để chữa trị, diệt trừ phiền não) ấy tu tập, an trú tâm thức. Năm là suy nghĩ: ta đối với các pháp đối trị ấy trọn không thoái chuyển. Sáu là suy nghĩ: ta đối với sự đối trị vững chắc, trọn không bị mọi loài ma thắng được. Bảy là suy nghĩ: ta đối với các Phật pháp trọn không sinh lười mỏi. Tám là suy nghĩ: ta đối với các khổ hạnh trọn không sợ khó. Chín là suy nghĩ: ta một mực tin hiểu Đại thừa, không ưa Tiểu thừa (giáo pháp nhắm đến sự giải thoát cho riêng mình). Mười là suy nghĩ: ta thường ưa làm lợi ích mọi cách cho tất cả chúng sinh. Đó là vào mười thứ tâm mong cầu của Tăng thượng ý trụ.
Bồ-tát đối với mọi hành, lấy sự thấy tai hại và chán lìa mà thực hành các thứ đối trị. Quán thấy trí tuệ, công đức, phúc lợi của Phật, thực hành các thứ phúc lợi mà sinh tâm yêu thích đậm đà. Muốn quán xét khổ quả của chúng sinh và các thứ khổ hạnh, đoái thương chúng sinh. Tâm nương vào nghĩa lý, đối với mọi hành hữu vi (các pháp do nhân duyên tạo tác) không buông lung. Đối với đại bồ-đề tinh tấn hừng hực. Đối với các chúng sinh rộng sinh tâm đại bi.
[Bồ-tát suy nghĩ:] "Làm sao cho chúng sinh này rốt ráo thoát khổ?" Liền quán xét biết rằng chỉ người an trú trong trí giải thoát vô ngại mới có thể làm được. Trí vô ngại này không rời trí tuệ như thật thông suốt pháp giới (toàn bộ thế giới các pháp, hay bản tánh chân thật của các pháp). Trí tuệ như thật này không rời thiền định, giải thoát, tam-muội, chánh thọ. Các thiền định này không rời trí tuệ quyết định do nghe nhiều. Lại nghĩ: "Giải thoát vô ngại và mọi Phật pháp lấy gì làm gốc?" — "Không rời việc nghe, lấy việc nghe làm gốc." Nghĩ như vậy rồi càng thêm tinh tấn cầu pháp không chán. Vì nghe chánh pháp mà không tiếc thân mạng. Không vật trong ngoài nào mà không bố thí. Không có sự tôn kính nào mà không làm để cầu pháp.
Với lòng yêu quý mà nghe một bài kệ bốn câu thì hơn cả yêu quý một kho châu báu lớn bằng ba nghìn đại thiên thế giới (một vũ trụ rộng lớn gồm một tỷ thế giới nhỏ). Nếu nghe một bài kệ do Như Lai nói, chân chính hướng về Phật đạo, tu tịnh hạnh bồ-tát, thì hơn được làm các vua như Chuyển luân thánh vương, Hộ thế (bốn vị trời giữ gìn bốn phương), Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi), Ma vương, Phạm vương (vua cõi trời Phạm thiên).
Nếu có người nói: "Ta có pháp do Như Lai nói, chân chính hướng về Phật đạo, tu tịnh hạnh bồ-tát; nếu ngươi có thể gieo mình vào hố lửa lớn, chịu khổ lớn thì ta sẽ nói cho ngươi." Bồ-tát nghe rồi vui mừng ưng nhận, nghĩ như vầy: "Nếu được nghe chánh pháp, chân chính hướng về Phật đạo, tu tịnh hạnh bồ-tát, thì dù cho ba nghìn đại thiên thế giới lửa lớn bừng cháy đến tận cõi Phạm thiên, ta còn vào trong đó, huống gì lửa nhỏ. Trải qua khổ địa ngục còn cầu Phật pháp, huống gì khổ nhỏ."
Tinh tấn, phương tiện, suy nghĩ cầu pháp như vậy, thực hành pháp thứ pháp hướng đúng như pháp, thuận theo Phật pháp, không phải chỉ dùng văn tự âm thanh mà cho là thanh tịnh. Nghĩ như vậy rồi, nương vào pháp đã nghe, chân chính duyên theo tướng của pháp, lìa dục và các pháp ác bất thiện, được bốn thiền thế tục (bốn tầng thiền định của cõi sắc), bốn định vô sắc (bốn tầng định cao hơn, không còn sắc thân), bốn tâm vô lượng (từ, bi, hỷ, xả trải rộng không giới hạn), năm thần thông. Rồi xả bỏ các thiền, tam-muội, chánh thọ; nhờ sức nguyện mà quán xét cõi dục (cõi còn ham muốn, gồm loài người, súc sinh, các tầng trời thấp...), chỗ nào có chúng sinh có thể làm đầy đủ các pháp bồ-đề phần thì sinh đến chỗ ấy. Vì lìa dục nên trói buộc của dục bị dứt; vì xả các thiền chánh thọ nên trói buộc của cõi hữu (sự tái sinh vào cõi sắc và vô sắc) cũng [dứt] (?). Như vậy, những trói buộc do kiến (cái thấy sai lầm) khởi lên thì đã dứt từ trước ở Giải hành trụ theo sự tin hiểu pháp (?). Tham, giận, si sai trái rốt ráo không còn hiện hành.
Việc thấy Phật và thiện căn thanh tịnh như đã nói trước. Ví như vàng ròng nhiều lần được luyện lọc, hết mọi cáu bẩn, cân lường không hụt, lìa cấu, sáng sạch; thiện căn của bồ-tát càng thêm thanh tịnh cũng như vậy. Nếu lại thọ sinh thì được thân Đế Thích, dùng pháp lành lìa dục mà điều phục chúng sinh; sức thần thông gấp nghìn lần trụ trước; trong đây, các trụ [sau] thì gấp trăm nghìn vạn lần (?).
Đó gọi là nói tóm lược về Tăng thượng ý trụ, gồm: thành tựu sự suy nghĩ của tâm, vào [quán xét] mọi hành, cõi chúng sinh, đại bồ-đề, phân biệt đúng đắn khổ và giải thoát chân thật; phương tiện chân chính cầu [pháp], hết sức cung kính cầu pháp, thực hành pháp thứ pháp hướng; khéo léo sinh ra các thiền, tam-muội, chánh thọ, thần thông, rồi xả bỏ các thiền, do sức nguyện mà tùy ý muốn thọ sinh; thấy Phật, thiện căn thanh tịnh, sự thọ sinh và sức thần thông. Nói rộng thì như trong tu-đa-la Thập địa nói về Minh địa. Do nghe pháp, thực hành pháp, ánh sáng soi chiếu của pháp, ánh sáng soi chiếu của tam-muội và sự tu tập, vì thế địa này gọi là Minh địa (địa ánh sáng). Vì nội tâm thanh tịnh nên gọi là Tăng thượng ý trụ. Minh địa ấy chính là Tăng thượng ý trụ này.
Thế nào là hạnh tướng của bồ-tát ở Tăng thượng tuệ trụ tương ưng với các pháp bồ-đề phần? Bồ-tát này trước ở Tăng thượng ý trụ đã được vào mười thứ pháp minh (sự soi sáng, hiểu rõ đối với pháp), cầu nghe nhiều làm nền tảng vượt bậc, đầy đủ rồi, thì vượt qua Tăng thượng ý trụ, vào Tăng thượng tuệ trụ thứ nhất. Việc vào mười thứ pháp minh ấy như trong tu-đa-la nói, đó là: điều có thể kiến lập, sự kiến lập, chỗ kiến lập, nghĩa đệ nhất v.v.; phiền não và thanh tịnh, sự làm cho tịnh; sự trói buộc quấy nhiễu của phiền não, sự thanh tịnh vô thượng (?). Đó gọi là nói tóm lược nghĩa của pháp minh.
Ở trụ này, lấy sự không ôm lòng mong cầu làm đầu. Như trong tu-đa-la nói, do mười thứ trí thành thục các pháp, thành tựu mà sinh vào nhà Như Lai, đạt được pháp của chính mình, lấy mọi cách quán xét làm nền tảng vượt bậc rồi, tu ba mươi bảy pháp bồ-đề phần như niệm xứ v.v., như trong tu-đa-la nói. Do tu tập các pháp ấy nên lìa thân kiến (cái thấy sai lầm chấp thân năm uẩn là "ta") v.v., những ái trước vi tế theo các giới, nhập rốt ráo không còn hiện hành. Những việc làm mà Như Lai không khen ngợi đều không làm; những việc được khen ngợi thì đều thuận theo như như chân thật. Tâm càng mềm mại, tu các thứ hạnh, tâm ấy trong sáng; các thứ pháp thanh tịnh như biết ơn, đền ơn v.v. và các công đức tùy thuận đều thành tựu. Cầu nghiệp làm thanh tịnh địa trên mà được đại tinh tấn. Nhờ tinh tấn ấy mà tâm thanh tịnh, tâm sâu xa, sự tin hiểu được đầy đủ. Nhờ chánh pháp ấy mà ngoại đạo và ma oán không thể làm lay động.
Việc thấy Phật và thiện căn thanh tịnh như đã nói trước. Ví như vàng ròng làm thành đồ trang sức thì các thứ vàng khác không sánh kịp; thiện căn của bồ-tát cũng như vậy, hơn công đức của bồ-tát các địa dưới. Như ánh sáng của ngọc ma-ni Dục-đa (?) (ma-ni: ngọc báu) thanh tịnh, các châu ngọc khác không bằng, mọi gió mưa không thể làm tắt; bồ-tát như vậy, ánh sáng trí tuệ của bồ-tát địa dưới, của Thanh văn, Duyên giác không thể sánh kịp, ma oán và phiền não đều không thể phá hoại. Nếu lại thọ sinh thì làm Diễm-ma thiên vương (vua cõi trời Dạ-ma, tầng trời thứ ba của cõi dục), dùng các pháp lành giáo hóa chúng sinh, phá thân kiến v.v.; sức thần thông hơn trụ trước trăm nghìn vạn lần; ở trụ này thì gấp ức lần (?).
Đó gọi là nói tóm lược về Tăng thượng tuệ trụ của các pháp bồ-đề phần, gồm: vào pháp minh, trí thành thục, tu các pháp bồ-đề phần, dứt mọi đắm trước như thân kiến v.v.; nghiệp bị ngăn cấm thì lìa, nghiệp được cho phép thì tu; nhờ đó tâm càng hòa dịu, các công đức tùy thuận đều thành tựu; cầu nghiệp làm thanh tịnh địa trên mà được đại tinh tấn; nhờ tinh tấn ấy mà tâm thanh tịnh, tâm sâu xa, sự tin hiểu thanh tịnh; nhờ chánh pháp ấy mà ma oán không lay động được; thấy Phật, thiện căn thanh tịnh, sự thọ sinh và sức thần thông. Đó là nói tóm lược. Nói rộng thì như trong tu-đa-la Thập địa nói về Diễm địa. Ở địa ấy, các pháp bồ-đề phần là các thứ ngọn lửa trí tuệ của địa ấy, nói pháp bình đẳng, dùng ánh sáng trí tuệ soi sáng thế gian; vì thế địa ấy gọi là Diễm (ngọn lửa sáng). Diễm địa ấy chính là Tăng thượng tuệ trụ tương ưng với các pháp bồ-đề phần này.
Thế nào là hạnh tướng của bồ-tát ở Tăng thượng tuệ trụ thứ hai tương ưng với chân đế? Bồ-tát này trước ở Tăng thượng tuệ trụ thứ nhất đã được mười tâm bình đẳng thanh tịnh, đầy đủ vượt bậc rồi, thì vào Tăng thượng tuệ trụ thứ hai. Mười tâm bình đẳng như trong tu-đa-la nói, đó là: không gì sánh bằng, sự giác ngộ, giác ngộ không gì sánh bằng, vượt hơn mọi cõi chúng sinh khác, các pháp như như bình đẳng (?). Đó gọi là nói tóm lược nghĩa của tâm bình đẳng.
Ở trụ này, khi lại cầu trí tuệ, trí tuệ thắng tiến, thì đối với bốn thánh đế (bốn chân lý của bậc Thánh: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ) có mười thứ biết như thật, như trong tu-đa-la nói: hoặc dạy người khác, hoặc tự biết, hoặc cả hai cùng biết; hoặc nói phương tiện của tu-đa-la, tì-ni (luật, giới luật) và ma-đức-lặc-già (luận); hoặc nói về nhân khổ hiện tại sinh ra, nhân khổ vị lai bị diệt, sự diệt ấy không khởi lại, phương tiện thắng tiến đến sự diệt ấy. Đó gọi là nói tóm lược mười thứ về bốn thánh đế.
Nên biết, dùng trí tuệ khéo léo đối với chân đế như vậy mà phá hoại mọi pháp hữu vi. Thực hành trong cõi chúng sinh, lòng đại bi tăng trưởng. [Thấy chúng sinh] ngu muội về đời trước đời sau, về bốn đế, mà đi vào đường tà; bồ-tát biết đúng đắn, vì để giải thoát cho họ nên thu nhiếp đầy đủ các tư lương công đức và trí tuệ, giữ vững sự mong cầu cứu độ ấy, khởi chánh niệm, chánh trí, lấy tinh tấn làm đầu v.v.; các thứ công đức chân thật tăng trưởng; suy nghĩ không sót, phương tiện thành thục, thành thục chúng sinh.
Vì thu nhiếp chúng sinh nên tu tập mọi sách vở luận thuyết thế tục, như trong tu-đa-la nói. Như vậy, mọi nghề nghiệp khéo léo đều sinh ra. Thương xót chúng sinh, dần dần dẫn dắt, giúp họ an lập nơi bồ-đề. Thuận theo thế tục, nhất định dùng phương tiện khéo léo mà phá trừ các sự nghèo khổ; bệnh do bốn đại (đất, nước, lửa, gió — bốn yếu tố cấu thành thân thể) rối loạn, do phi nhân (loài không phải người như quỷ thần) quấy nhiễu thì giúp cho được yên ổn; dùng các vật dụng vui chơi không tội lỗi để làm lợi ích, nhờ sự lợi ích ấy mà dẫn dắt vui vẻ cho họ vào pháp (?); dùng nhà cửa chỗ ở để làm lợi ích; người bị vua quan, giặc cướp làm khổ thì cứu cho được yên ổn; dùng phương tiện về điều đúng chỗ và không đúng chỗ, điều được phép và điều bị cấm, vật tốt lành và không tốt lành, điều nên bố thí và không nên bố thí, khiến họ được điều thích hợp; trong đời hiện tại qua lại với nhau không có tranh cãi trái nghịch, cho đến đời sau cũng không oán thù; với những kẻ điên đảo thì nói chánh đạo cho họ. Đó gọi là sự thu nhiếp chúng sinh bằng nghề khéo thế tục và nghĩa bình đẳng.
Việc thấy Phật và thiện căn thanh tịnh như đã nói trước. Ví như vàng ròng đã luyện xong, được mài bóng bằng xa cừ (một loại vỏ sò lớn quý, dùng làm báu vật) thì ánh sáng trong sạch hơn các thứ vàng khác; bồ-tát như vậy, trí tuệ và phương tiện hơn các bồ-tát khác, hơn Thanh văn, Duyên giác. Ví như cung điện mặt trời mặt trăng, mọi luồng gió không thể làm cho rơi mất; bồ-tát như vậy, trí tuệ và phương tiện không bị mọi pháp thế gian thắng được. Nếu lại thọ sinh thì làm Đâu-suất thiên vương (vua cõi trời Đâu-suất, tầng trời thứ tư của cõi dục), dùng các pháp lành phá hoại mọi tà pháp của ngoại đạo; sức thần thông hơn trụ trước trăm ức lần.
Đó gọi là nói tóm lược về Tăng thượng tuệ trụ tương ưng với chân đế, gồm: thành tựu tâm bình đẳng thanh tịnh; vào quán xét chân đế, tăng trưởng sự phá hoại các hành; lòng đại bi đối với chúng sinh tăng trưởng; các tư lương công đức và trí tuệ thành thục; các công đức như chánh nguyện, phương tiện, chánh niệm, chánh trí, chánh thuyết tăng trưởng; suy nghĩ không sót; thành thục mọi cách; phương tiện thành thục chúng sinh; sinh ra các nghề khéo thế tục; thiện căn thanh tịnh, sự thọ sinh và sức thần thông. Nói rộng thì như trong tu-đa-la Thập địa nói về Nan thắng địa. Trí tuệ quyết định đối với chân đế thì khó ai thắng nổi, vì thế địa ấy gọi là Nan thắng (khó thắng). Nan thắng địa ấy, chính nghĩa này gọi là Tăng thượng tuệ trụ tương ưng với chân đế.
Thế nào là hạnh tướng của bồ-tát ở Tăng thượng tuệ trụ tương ưng với duyên khởi? Bồ-tát này trước ở Tăng thượng tuệ trụ tương ưng với chân đế đã được mười pháp bình đẳng, như trong tu-đa-la nói; các pháp ấy đầy đủ vượt bậc rồi thì vào trụ này. [Mười pháp ấy là:] mọi pháp, xét theo nghĩa đệ nhất, tự tánh không có tướng, bình đẳng; hành vượt ngoài lời nói, soi sáng không có tướng, bình đẳng (?); chính vì không có tướng ấy nên tự nó không sinh, bình đẳng; vì nhân không khởi, bình đẳng; vì tự nhân không khởi nên rốt ráo vắng lặng, bình đẳng; lìa sự thâu giữ hư dối, bình đẳng (?); không lấy không bỏ, lìa hành, bình đẳng; cái được biết do vọng tưởng thì tự tánh như huyễn như hóa, bình đẳng; cảnh giới của trí lìa vọng tưởng thì tự tánh có và không chẳng phải hai, bình đẳng. Đó gọi là nói tóm lược nghĩa phân biệt của mười pháp bình đẳng.
Người an trú ở trụ này, đối với các chúng sinh, lòng đại bi tăng trưởng; đối với đại bồ-đề tha thiết mong muốn; biết mọi thứ duyên khởi về sự sinh và sự diệt của các thế gian; quán xét đúng đắn, biết rõ trí về nhân duyên sinh khởi; vào ba cửa giải thoát (ba pháp quán dẫn đến giải thoát), biết không (các pháp không có tự tánh), vô tướng (không chấp vào hình tướng), vô nguyện (không mong cầu gì trong ba cõi). Nương vào đó mà lìa các ý tưởng có hay không về "ta" và "của ta".
Khéo suy nghĩ về nghĩa đệ nhất như vậy: các pháp hữu vi do phiền não, kết sử (những sợi dây trói buộc) và nhân duyên hòa hợp của chúng sinh mà có, bản tính yếu kém; [chúng sinh] không lìa "ta" và "của ta" nên sinh ra các lỗi lầm; chưa lìa nhân duyên hòa hợp của phiền não. "Ta sẽ đoạn nhân duyên hòa hợp của phiền não ấy." Vì tự gìn giữ nên không diệt mọi pháp hữu vi; vì gìn giữ chúng sinh mà trí và bi cùng thực hành như vậy ở trụ này. Đó gọi là trí hướng về vô ngại, trụ bát-nhã ba-la-mật (sự hoàn thiện trí tuệ, trí tuệ đưa đến bờ giải thoát) hiện ra trước mắt, mọi thế gian không thể làm nhiễm ô.
Người an trú như vậy, nếu là bậc lanh lợi thì [hướng đến] địa thứ bảy; phương tiện hạnh rốt ráo, nhẫn của bồ-tát được thâu nhiếp trong thuận nhẫn (sự an nhận thuận theo chân lý) (?). Đó là trí hướng về vô ngại, bát-nhã ba-la-mật, tu tập đầy đủ, nắm giữ nhân duyên bồ-đề, không trụ nơi pháp hữu vi thế tục, thị hiện vắng lặng mà không trụ nơi vắng lặng. Phương tiện và trí tuệ thuận theo nhau như vậy, vào cửa tam-muội Không, hướng đến trăm vạn cửa tam-muội; như tam-muội Không, các cửa tam-muội Vô tướng, Vô nguyện cũng như vậy. Hướng đến các tam-muội như vậy rồi, gọi là tâm không hư hoại. Mọi thứ Phật pháp càng thêm thù thắng, ngoại đạo và ma oán không thể phá hoại.
Phần còn lại như đã nói trước. Ví như vàng ròng được trang sức bằng lưu ly (một loại ngọc quý màu xanh biếc) thì hơn các thứ vàng khác; bồ-tát như vậy, thiện căn thanh tịnh hơn tất cả. Ví như ánh trăng trừ được sự nóng bức khổ não của chúng sinh, gió bốn phương không thể che lấp; ánh sáng trí tuệ của bồ-tát cũng như vậy, làm tắt lửa phiền não cho các chúng sinh, mọi ma oán không thể cắt đứt. Nếu lại thọ sinh thì làm Thiện hóa tự tại thiên vương (vua cõi trời Hóa lạc, tầng trời thứ năm của cõi dục), thường dùng các pháp lành diệt trừ mọi kiêu mạn của chúng sinh; sức thần thông hơn trụ trước ức nghìn lần.
Đó gọi là nói tóm lược về Tăng thượng tuệ trụ tương ưng với duyên khởi, gồm: thành tựu các pháp bình đẳng; vào và giác ngộ các duyên khởi, sinh các cửa giải thoát; lìa các ý tưởng tà vạy; phương tiện thu nhiếp; trụ trí hướng về vô ngại, bát-nhã ba-la-mật; được hướng đến vô lượng tam-muội; được tâm không hư hoại; Phật pháp thù thắng; thiện căn thanh tịnh, sự thọ sinh và sức thần thông. Nói rộng thì như trong tu-đa-la Thập địa nói về Hiện tiền địa. Trí hướng về vô ngại [hiện ra], vì thế địa ấy gọi là Hiện tiền (hiện ra trước mắt). Chính nghĩa này gọi là Tăng thượng tuệ trụ tương ưng với duyên khởi.
Thế nào là hạnh tướng của bồ-tát ở Vô tướng trụ có hành có khai phát? Bồ-tát này ở Tăng thượng tuệ trụ tương ưng với duyên khởi, theo thứ lớp sinh ra mười thứ tuệ phương tiện, không chung với thế tục của mọi chúng sinh, và được phương tiện của đạo không chung với mọi thế gian, thăng tiến đầy đủ vượt bậc rồi thì vào trụ thứ bảy. Các tuệ phương tiện ấy như trong tu-đa-la nói, đó là: vì sinh ra các pháp lành thế gian, thu nhiếp công đức; [khiến] các chúng sinh an tâm, vui lòng; các tư lương phúc đức và pháp bồ-đề phần dần dần tăng tiến; không chung với Thanh văn; không chung với Duyên giác; biết pháp giới của chúng sinh; biết các thế giới; biết thân, miệng, ý của Như Lai. Các tuệ phương tiện như vậy sinh ra đạo, vì nghĩa theo thứ lớp mà phương tiện thăng tiến.
Nói tóm lại nên biết: đầy đủ như vậy trí riêng biệt về vô lượng vô số cảnh giới của Như Lai; từ đó khởi lên tưởng vô tướng không còn khai phát, quán không có tưởng, chỗ khởi lên của vô lượng cảnh giới Phật, không đứt đoạn, không chuyển dời (?), tu tập trong mọi oai nghi (cử chỉ đi, đứng, ngồi, nằm), hành động, an trú, suy nghĩ; ở mọi chỗ ấy trọn không rời đạo. Trong từng niệm từng niệm đều đầy đủ mười ba-la-mật (mười pháp tu hoàn thiện đưa đến bờ giác ngộ: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ, phương tiện, nguyện, lực, trí) và mọi pháp bồ-đề phần, không như các trụ khác.
Trụ thứ nhất là Hoan hỷ trụ, tu tập chánh nguyện. Trụ thứ hai lìa cáu bẩn của giới ác. Trụ thứ ba, nguyện càng tăng trưởng, được ánh sáng của pháp. Trụ thứ tư vào đạo. Trụ thứ năm vào các việc làm của thế gian. Trụ thứ sáu vào pháp môn sâu xa. Trụ thứ bảy này khởi lên đầy đủ mọi Phật pháp và các phần bồ-đề, phương tiện hạnh của bồ-tát được đầy đủ, thâu nhận. Ở trụ này, trí tuệ, thần thông, hạnh thanh tịnh mà vào trụ thứ tám. Người an trú ở trụ thứ tám thì một mực thanh tịnh. Trụ thứ bảy này là trụ thanh tịnh lẫn lộn; vì là hạnh dẫn trước nên được không nhiễm ô, gọi là hạnh không nhiễm ô.
Ở trụ thứ bảy này, vì mọi phiền não như tham v.v. đã đoạn nên không gọi là có phiền não; nhưng cũng không gọi là đã lìa phiền não, vì [các phiền não] không hiện hành (?); cũng vì còn ưa Phật pháp, tâm như thật thanh tịnh mà không gọi là đã lìa phiền não (?). Trụ thứ bảy này thành tựu vô lượng nghiệp thân, miệng, ý thanh tịnh, là những nghiệp được Phật khen ngợi như đã nói trước. Trí về nghề nghiệp thế gian đạt được ở trụ thứ năm tự nhiên đầy đủ, làm bậc đại sư của ba nghìn đại thiên thế giới; trừ bồ-tát ở địa trên và Như Lai, không ai khác sánh kịp. Mọi thiền định và pháp bồ-đề phần đều hiện tiền tu tập mà không thọ quả báo [của chúng].
Ở trụ này, bồ-tát suy nghĩ phương tiện mà vào cửa tam-muội Thiện trạch (khéo lựa chọn), sinh ra trăm vạn tam-muội, vượt qua mọi cảnh giới tam-muội của Thanh văn, Duyên giác; xa lìa phiền não và các hành vọng tưởng; thuận theo các nghiệp thân, miệng, ý sâu xa; không bỏ đạo phương tiện thắng tiến; đoái thương chúng sinh, làm đầy đủ bồ-đề; lìa mọi tướng, vô lượng nghiệp thân, miệng, ý; sinh ra và tu tịnh vô sinh pháp nhẫn (sự an trú vững chắc vào chân lý rằng các pháp vốn không sinh không diệt). Ở trụ này vượt qua cảnh giới tự giác (giác ngộ cho riêng mình). Sáu trụ kia là duyên theo Phật pháp. Bồ-tát ở trụ thứ sáu có thể vào vắng lặng; nay ở địa này thì từng niệm từng niệm vắng lặng, được các nghiệp thân, miệng, ý chưa từng có, không thể nghĩ bàn. Tuy thực hành thật tế (chân lý tối hậu, tức cảnh giới niết-bàn) mà không chứng nhập thật tế.
Lấy sự sinh ra trí phương tiện như vậy làm nền tảng vượt bậc rồi, thực hành những hạnh chung với mọi chúng sinh, soi sáng thế gian; phần còn lại như trong tu-đa-la nói. Nói tóm lại: vì việc công đức mà thâu nhận [chúng sinh] với ý tưởng như bà con thân thuộc (?); phương tiện thắng tiến, an trú trong ba giải thoát; người cầu thừa thấp thì dùng phương tiện điều phục; người hưởng năm dục thì khiến họ cầu điều ham muốn cao hơn; chuyển hóa các tà kiến, thuận theo tâm người khác; trong các đại hội đều thuận theo. Phần còn lại như đã nói trước.
Ví như vàng ròng đã luyện xong, được trang sức bằng châu báu ma-ni, thì hơn vàng Diêm-phù-đàn (loại vàng quý nhất, ánh tía); thiện căn của bồ-tát thanh tịnh hơn mọi Thanh văn, Duyên giác và các bồ-tát ly cấu khác. Ví như ánh mặt trời chiếu cõi Diêm-phù-đề, mọi bùn nước đều khô cạn, hơn các ánh sáng khác; ánh sáng trí tuệ của bồ-tát này có thể khiến phiền não của chúng sinh khô cạn, hơn ánh sáng trí tuệ của mọi Thanh văn, Duyên giác và các bồ-tát khác. Nếu lại thọ sinh thì làm Tha hóa tự tại thiên vương (vua cõi trời Tha hóa tự tại, tầng trời cao nhất của cõi dục), dùng trí tuệ làm lợi ích cho Thanh văn, Duyên giác (?); mọi sức thần thông hơn trước ức trăm nghìn lần.
Đó gọi là nói tóm lược về Vô tướng trụ có hành có khai phát, gồm: tuệ phương tiện sinh ra đạo, phương tiện thắng tiến, vào biết chỗ khởi lên của cảnh giới Như Lai; phương tiện không gián đoạn, trong từng niệm từng niệm tích tập phần bồ-đề; phương tiện hạnh ở chỗ nhiễm ô và không nhiễm ô được đầy đủ; vì nghiệp của tâm thanh tịnh được thâu nhận sinh ra nên mọi nghề khéo thế gian được đầy đủ; được vô lượng tam-muội, không chung với mọi Thanh văn, Duyên giác; từng niệm vắng lặng mà thực hành mọi hạnh chung với thế gian; thiện căn thanh tịnh, sự thọ sinh và sức thần thông. Nói rộng thì như trong tu-đa-la Thập địa nói về Viễn hành địa. Phương tiện hạnh đầy đủ, vì thế địa ấy gọi là Viễn hành (đi xa). Chính nghĩa này gọi là Vô tướng trụ có hành có khai phát.
Thế nào là hạnh tướng của bồ-tát ở Vô tướng trụ không hành không khai phát? Bồ-tát này ở Vô tướng trụ thứ nhất, theo thứ lớp được mười thứ trí vào nghĩa đệ nhất của mọi pháp, như trong tu-đa-la nói. Đó là: ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) tùy theo chỗ thích hợp, xưa nay không khởi, không sinh, vì không có tướng nên không còn sót; vì tính chất của nhân, theo nghĩa đệ nhất thì lìa lời nói; tự tánh của sự việc được lời nói diễn bày, tướng tự tánh và tính chất của nhân đều không có; vì chúng không sinh như vậy, nên đối với chúng do không biết mà chấp trước sai lầm làm nhân; đối với sự việc không có thật ấy, vượt ngoài lời nói, phiền não v.v. ở mọi lúc đầu, giữa, cuối; vào chánh [trí], lìa vọng tưởng, bình đẳng; vì đoạn phiền não ấy (?) — mười thứ trí đầy đủ vượt bậc. Đầy đủ rồi thì vào trụ thanh tịnh thứ tám.
Đối với pháp không khởi ấy, được vô sinh pháp nhẫn đệ nhất, trong sáng thanh tịnh. Đó là thế nào? Là dùng bốn thứ tầm cầu (bốn sự tìm xét đối với các pháp: tên gọi, sự vật, tự tánh và sự sai biệt) mà tìm xét mọi pháp, dùng bốn thứ trí biết như thật mà biết mọi pháp. Vì tìm xét và biết như vậy nên lìa mọi vọng tưởng chấp trước; mọi phiền não trong hiện tại đối với mọi pháp đều không sinh; thuận theo đó quán thấy đời vị lai hết thảy không sót đều không sinh; quán thấy như như các pháp khởi lên do nhân chấp trước vọng tưởng trước đó. Bốn thứ tầm cầu và bốn thứ biết như thật như đã nói ở phẩm Chân thật trước. Từ Giải hành trụ cho đến Vô tướng trụ có hành có khai phát, chưa được trong sáng thanh tịnh; đến trụ này mới được trong sáng thanh tịnh, vì thế gọi là vô sinh pháp nhẫn đệ nhất.
Được vô sinh pháp nhẫn rồi thì được pháp sâu xa, lìa bốn thứ lỗi lầm của Vô tướng trụ thứ nhất. Một là còn có hành, có khai phát. Hai là còn siêng cầu địa trên. Ba là còn phải siêng cầu khả năng làm lợi ích chúng sinh mọi cách. Bốn là còn những hành tưởng vi tế. Vì thế trụ này gọi là trong sáng thanh tịnh. Ở trong dòng nước pháp của pháp môn sâu xa, được Như Lai khuyến khích, sinh ra vô lượng cửa trí tuệ, thần thông và các nghiệp lợi ích. Vì được khuyến khích nên sinh ra vô lượng thân tôn quý biến hóa, trí tuệ, được mười sự tự tại, như trong tu-đa-la nói. Vì được tự tại nên muốn sống lâu hay ngắn đều tùy ý được ngay; các thiền, giải thoát tùy ý muốn; các vật dụng nuôi sống và nghề khéo thế gian đều được tùy ý; mọi chỗ ở, mọi sự thọ sinh đều tùy ý vãng sinh; mọi sức thần thông, mọi lời thề nguyện đều tùy ý được; biến mọi vật thành vàng báu, tùy ý làm được; muốn biết danh thân (nhóm tên gọi), cú thân (nhóm câu), vị thân (nhóm chữ, âm tiết) của pháp giới, sự kiến lập khéo léo đối với mọi pháp, liền có thể biết. Phúc lợi quả báo của sức tự tại như vậy như trong tu-đa-la nói. Trong từng niệm từng niệm thường thấy Phật như nhau, thiện căn thanh tịnh, sự thọ sinh, sức thần thông và ví dụ ánh sáng vàng, như trong tu-đa-la nói.
Đó gọi là nói tóm lược về Vô tướng trụ không hành không khai phát, gồm: thành tựu sự vào trí đệ nhất nghĩa; vào và được nhẫn đối với pháp không khởi; lìa hết lỗi lầm, được trụ trong sáng thanh tịnh; pháp môn sâu xa; được chư Phật khuyến khích, sinh ra vô lượng trí tuệ, thần thông và các nghiệp lợi ích; sinh ra vô lượng thân tôn quý, sinh ra trí tuệ; được sức thế lớn, được sức tự tại lớn; phúc lợi quả báo, thiện căn thanh tịnh, sự thọ sinh và sức thần thông. Nói rộng thì như trong tu-đa-la Thập địa nói về Bất động địa. Lìa việc có hành có khai phát, đi trên đạo thắng tiến bất động, vì thế địa ấy gọi là Bất động (không lay động). Chính địa này gọi là Vô tướng trụ không hành không khai phát.
Thế nào là hạnh tướng của bồ-tát ở Vô ngại trụ? Bồ-tát này ở trụ sâu xa này không lấy làm đủ, siêng tu hạnh biết pháp thuận theo sự thắng tiến của địa trên, nói rộng mọi cách cho người khác. Tùy theo điều nên nói, đều biết như thật các pháp có thể nói; về phiền não và thanh tịnh, ai bị phiền não, ai được thanh tịnh, đều biết như thật. Khéo nói pháp như vậy gọi là Đại pháp sư (bậc thầy lớn giảng nói giáo pháp). Được vô lượng đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, giữ gìn mọi điều đã nghe không quên), khéo các âm thanh, biện tài không cùng tận; pháp đà-la-ni thâu nhận, thành tựu đúng như pháp đã giữ. Dùng trí vô ngại của bồ-tát mà sinh ra lời nói, ngồi trên pháp tòa nói pháp thích hợp; tùy theo pháp mà chỉ bày, làm cho vui mừng, thành tựu, như trong tu-đa-la nói (?). Thiện căn thanh tịnh, sự thọ sinh, sức thần thông và sự thắng tiến như trong tu-đa-la nói.
Đó gọi là nói tóm lược về Vô ngại trụ của bồ-tát, gồm: vui thích giải thoát sâu xa, hạnh nói pháp, trí không thể nghĩ bàn, Đại pháp sư, thiện căn thanh tịnh, sự thọ sinh và sức thần thông. Nói rộng thì như trong tu-đa-la Thập địa nói về Thiện tuệ địa. Làm an vui mọi chúng sinh, tu tịnh sự vô ngại của bồ-tát, nói rộng đại pháp, vì thế địa ấy gọi là Thiện tuệ (trí tuệ khéo léo). Chính nghĩa này gọi là Vô ngại trụ.
Thế nào là hạnh tướng của trụ tối thượng của bồ-tát? Bồ-tát này ở Vô ngại trụ tu tịnh mọi thứ pháp thanh tịnh, chánh thọ quán đảnh (lễ rưới nước lên đỉnh đầu, chỉ sự được chư Phật trao địa vị kế thừa) mà bậc Pháp vương nên có, được vô lượng tam-muội như tam-muội Ly cấu v.v. Làm xong những việc nên làm rồi, tam-muội sau cùng là sự quán đảnh thù thắng của Nhất thiết trí (trí biết tất cả) hiện ra trước mắt; được thân cùng ngồi với tất cả chư Phật (?), được ánh sáng của quyến thuộc hoa sen chiếu đến. Được quán đảnh Nhất thiết trí mọi cách rồi, thọ nhận phương tiện điều phục và giải thoát, biết mọi Phật sự, được vô lượng giải thoát, tổng trì (tức đà-la-ni), thần thông. Vì những điều ấy vượt bậc nên sinh ra đại niệm và trí tuệ, kiến lập biện tài, đại thần thông, sinh ra thiện căn thanh tịnh, sự thọ sinh chân chính, sức thần thông và sự thắng tiến.
Đó gọi là nói tóm lược về trụ tối thượng của bồ-tát. Nói rộng thì như trong tu-đa-la Thập địa nói về Pháp vân địa. Bồ-tát ở Pháp vân địa đầy đủ đạo bồ-tát, đầy đủ tư lương bồ-đề, được tuệ thù thắng của bồ-tát, dấy lên đám mây pháp lớn, dùng chánh giác tự mình giác ngộ, mà làm cho cáu bẩn phiền não của các chúng sinh đều lắng dứt, các thứ thiện căn tăng trưởng thành thục; vì thế địa ấy gọi là Pháp vân (mây pháp). Chính nghĩa này gọi là trụ tối thượng của bồ-tát.
Như đã nói ở trên, các công đức lần lượt cao hơn mà địa trước không có; người căn mềm (căn cơ yếu kém) thì không kể vào số này. Các bậc trung và thượng thì những điều đạt được của địa trên được kiến lập đầy đủ. Mỗi một trụ ấy trải qua ức trăm nghìn đại kiếp, hoặc lại vô lượng, rồi sau mới đầy đủ. Tất cả các trụ ấy trải qua ba a-tăng-kỳ đại kiếp (a-tăng-kỳ: con số lớn không thể đếm được; đại kiếp: chu kỳ thời gian cực dài của vũ trụ) rồi sau mới đầy đủ. A-tăng-kỳ đại kiếp thứ nhất là Giải hành trụ, vượt qua thì được Hoan hỷ trụ, năm hạnh thắng tiến (?). A-tăng-kỳ đại kiếp thứ hai là từ Hoan hỷ trụ cho đến Vô tướng trụ có khai phát, vượt qua thì được Vô tướng trụ không khai phát. Chính ở đó là quyết định, tức bồ-tát tịnh tâm quyết định thắng tiến. A-tăng-kỳ đại kiếp thứ ba là Vô tướng trụ không khai phát và trụ Trí vô ngại, vượt qua thì được trụ tối thượng của bồ-tát. Có hai [thứ] a-tăng-kỳ kiếp (?).
Nếu đại kiếp được tính bằng ngày đêm, tháng, phần tháng mà thời gian thành vô lượng, nên gọi là a-tăng-kỳ. Nếu các đại kiếp ấy được tính thành số kiếp, vượt quá con số [đếm được] thì gọi là a-tăng-kỳ. Với a-tăng-kỳ kiếp loại trước thì bồ-đề không phải được trong số ít a-tăng-kỳ kiếp (?); còn ba a-tăng-kỳ đại kiếp loại sau thì không tăng thêm. Nếu người ấy có phương tiện tinh tấn bậc trên trên thì có thể vượt qua nhiều trung kiếp, hoặc lại vượt qua đại kiếp, nhưng không có ai vượt qua a-tăng-kỳ.
Bồ-tát ở mười hai trụ như vậy, trong ba a-tăng-kỳ, đoạn phần nhiễm ô thuộc phiền não chướng (sự ngăn che do phiền não, cản trở sự giải thoát) và phần nhiễm ô thuộc trí chướng (sự ngăn che đối với cái biết, cản trở trí biết tất cả). Phần nhiễm ô thuộc phiền não chướng được đoạn ở ba trụ ấy. Ở Hoan hỷ trụ, phần phiền não dẫn đến đường ác và phần phiền não bậc nặng, bậc vừa đều hoàn toàn không hiện hành. Ở Vô tướng trụ không khai phát, vô sinh pháp nhẫn thanh tịnh tiếp nối, mọi phần nhiễm ô của phiền não đều đoạn, mọi phiền não không hiện hành. Ở trụ tối thượng của bồ-tát, mọi chướng ngại do tập khí (thói quen, dấu vết còn sót lại của phiền não) và tùy miên (phiền não tiềm ẩn) của phiền não đều đoạn, rồi vào trụ Như Lai.
Phần nhiễm ô thuộc trí chướng có ba loại: một là lớp da ngoài, hai là lớp dưới da, ba là phần xương. Ở Hoan hỷ trụ, chướng lớp da ngoài được đoạn; ở Vô tướng trụ không khai phát, chướng lớp dưới da được đoạn; ở trụ Như Lai, chướng phần xương được đoạn, mọi chướng đều thanh tịnh. Ở ba trụ này, trí chướng được đoạn; các trụ còn lại theo thứ lớp là tư lương chân thật [cho sự đoạn ấy] (?).
Mười ba trụ như vậy có mười một thứ thanh tịnh. Thứ nhất là chủng tánh thanh tịnh. Thứ hai là giải hành thanh tịnh. Thứ ba là tịnh tâm thanh tịnh. Thứ tư là giới thanh tịnh. Thứ năm là ý thanh tịnh. Thứ sáu, thứ bảy, thứ tám là chánh trí phương tiện thanh tịnh. Thứ chín là phương tiện hạnh đầy đủ thanh tịnh. Thứ mười là trí chân thật và sự sinh ra thần thông thanh tịnh. Thứ mười một là nói nghĩa chân chính vô ngại thanh tịnh. Thứ mười hai là thuận theo mà vào trí biết mọi thứ, mọi điều cần biết thanh tịnh. Thứ mười ba là trụ Như Lai, tập khí, mọi phiền não và trí chướng đều thanh tịnh.
Như đã nói ở phẩm Công đức bồ-tát trước, tám pháp thâu tóm mọi điều được nói trong Bồ-tát tạng của Ma-ha-diễn (Đại thừa). Mười ba trụ này thâu tóm [như sau]: trụ đầu tiên thứ nhất là lòng tin sinh ra; [trụ thứ hai] là tin hiểu, đối với Bồ-tát tạng được văn tuệ (trí tuệ do nghe) và tư tuệ (trí tuệ do suy nghĩ) (?); trụ thứ ba là tâm thanh tịnh và hạnh tu tuệ (trí tuệ do tu tập) ban đầu; trụ thứ tư cho đến trụ thứ chín là Vô tướng trụ có hành có khai phát thì tu tuệ rộng lớn; trụ thứ mười, mười một, mười hai được thâu nhiếp trong hạnh tu tịnh tu tuệ; quả của tu tuệ thành tựu là trụ Như Lai.
Rốt ráo ra khỏi mọi pháp thuộc các trụ của Thanh văn, mười hai trụ bồ-tát này nên biết theo thứ lớp [mà so sánh]. Một là như trụ chủng tánh của chính hàng Thanh văn, trụ này cũng nên biết như vậy. Như trụ phương tiện để vượt lên lìa sinh, trụ thứ hai cũng như vậy. Như lòng tin vượt lên lìa sinh, trụ thứ ba cũng như vậy. Như được lòng tin trong sạch không hư hoại, trụ giới tăng thượng được bậc Thánh ưa thích, trên đến lậu tận (dứt sạch phiền não) (?), trụ thứ tư cũng như vậy. Như trụ nương vào giới tăng thượng mà sinh ra sự học ý tăng thượng, trụ thứ năm cũng như vậy. Như trụ học tuệ tăng thượng được trí chân đế, trụ thứ sáu, thứ bảy, thứ tám cũng như vậy. Như khéo quán xét, trụ phương tiện của tam-muội vô tướng, trụ thứ chín cũng như vậy. Như trụ vô tướng rốt ráo, trụ thứ mười cũng như vậy. Như trụ khởi từ thiền định mà giác ngộ giải thoát, trụ thứ mười một cũng như vậy. Như trụ A-la-hán (bậc Thánh đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh) mọi cách, trụ thứ mười hai cũng như vậy. (Chú thích của bản gốc: "trụ khởi giải thoát nhập", "khởi" nghĩa là ra khỏi định mà tỉnh giác; năm giải thoát nhập như luận Tạp Tâm đã nói.)
Kinh Bồ-tát Địa Trì, quyển thứ bảy.
Kinh Bồ-tát Địa Trì, quyển thứ mười.
Ngài Đàm-vô-sấm, vị Tam tạng (pháp sư thông suốt ba tạng kinh, luật, luận) người Trung Ấn Độ, dịch tại Cô Tạng thời Bắc Lương.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video