Thiên 5 — Phẩm 4: Chân thật nghĩa (phần còn lại)

 Kinh Bồ-tát Địa Trì (Bồ-tát: người tu hạnh giác ngộ, nguyện thành Phật để cứu độ mọi loài), phần Phương Tiện Xứ — phần còn lại của phẩm Chân Thật Nghĩa (phẩm bàn về ý nghĩa chân thật).

 Lại nữa, từ lâu xa đến nay Bồ-tát đã đi vào trí hiểu pháp vô ngã (trí biết rằng mọi sự vật, hiện tượng đều không có một cái "tôi", một bản thể riêng cố định). Bồ-tát đã biết đúng như thật rằng mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đều có tự tính (bản chất thật) vượt ngoài lời nói. Vì thế không còn một pháp nào khiến Bồ-tát khởi vọng tưởng (ý nghĩ phân biệt sai lầm, hư dối) mà nắm bắt theo "sự" (hiện tượng cụ thể), hay nắm bắt theo "như" (chân như: bản tính như thật, không thay đổi của sự vật). Bồ-tát không nghĩ rằng: "đây là sự, đây là như", mà chỉ thực hành đúng ý nghĩa của nó.

 Đã thực hành đệ nhất nghĩa (chân lý cao nhất, tuyệt đối), Bồ-tát thấy biết đúng như thật rằng mọi pháp đều là như, ngang bằng nhau, không có gì sánh được(?); tất cả đều bình đẳng. Quán sát (nhìn xét kỹ bằng tâm) với tâm bình đẳng, Bồ-tát đạt được đệ nhất xả (sự buông xả cao nhất: tâm thản nhiên, không thiên lệch, không vướng mắc). Nương vào đệ nhất xả rồi, Bồ-tát thông suốt mọi kinh luận và mọi phương cách khéo léo. Gặp mọi khổ nạn, Bồ-tát trọn không thối lui; tâm bền chắc, thân không mỏi mệt. Trong những việc làm khéo léo, Bồ-tát có sức ghi nhớ lớn; với các tài khéo, Bồ-tát cũng không tự cao. Đem giáo pháp dạy dỗ chúng sinh, Bồ-tát không giấu giếm, không tiếc rẻ. Đối với các tài khéo, tâm không nhút nhát; những gì làm được thì trọn không giảm sút. Bồ-tát mặc được trọn vẹn tấm áo giáp lớn bền chắc (ví với ý chí vững vàng, không gì lay chuyển được).

 Nỗi khổ sinh tử (vòng sống chết nối tiếp không dứt) càng tăng bao nhiêu, thì khả năng tiến tới vô thượng bồ-đề (giác ngộ cao nhất, tức quả vị Phật) càng tăng bấy nhiêu. Công đức (điều lành và năng lực tốt đẹp do tu tập mà có) càng tăng bao nhiêu, thì kiêu mạn càng giảm bấy nhiêu. Trí tuệ càng sáng bao nhiêu, thì Bồ-tát càng thấu rõ những sự tranh cãi và những phiền não (các trạng thái tâm ô nhiễm như tham, giận, si mê) dẫn đến phạm giới; biết rồi thì buông bỏ. Công đức càng tăng bao nhiêu, Bồ-tát lại càng che giấu bấy nhiêu, không để người khác biết, không vì lợi lộc và sự cúng dường.

 Bồ-tát có vô lượng lợi ích như thế; mọi việc thuận theo đạo bồ-đề đều nương vào trí ấy. Vì vậy, các Bồ-tát đã đạt, đang đạt và sẽ đạt bồ-đề, đều là nhờ trí ấy chứ không nhờ gì khác. Dù là quả giác ngộ bậc thấp hay bậc cao, cũng đều nhờ lìa hư vọng như thế mà có. Bồ-tát có vô lượng lợi ích như thế, tự mình thành tựu được Phật pháp vô thượng, và dùng pháp Tam thừa (ba cỗ xe, ba con đường tu: Thanh văn, Duyên giác và Bồ-tát) để làm lợi ích cho chúng sinh. Đó gọi là chính thú (đi đúng hướng).

 Đã đi đúng hướng rồi, Bồ-tát tự mình xa lìa lòng tham đắm đối với thân thể và của cải. Học lìa tham đắm rồi, lại dạy chúng sinh lìa tham đắm. Bồ-tát xả bỏ thân và của, đối với chúng sinh giữ tâm bình đẳng, cấp cho họ những gì họ cần. Bồ-tát khéo gìn giữ các căn (giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), học theo luật nghi (khuôn phép giới luật) về thân và miệng. Tính không ưa điều ác, nhân hậu, hiền lành, chân thật; nhẫn chịu sự xâm phạm, ép bức và những việc làm xấu ác của người khác. Tu học nhẫn nhục rồi, lòng giận hờn mỏng dần, không làm phiền não, ép bức ai.

 Bồ-tát siêng năng tu học mọi minh xứ (các ngành học vấn: ngôn ngữ, lý luận, y học, kỹ nghệ và giáo lý nhà Phật); khéo giải quyết những nghi vấn khó khăn cho chúng sinh, thu nhận và làm lợi cho họ; đồng thời tự mình thu góp nhân của nhất thiết trí (trí biết trọn vẹn mọi sự, tức trí của Phật). Bên trong thu nhiếp tâm, an trú trong chính thụ (trạng thái định, tâm tập trung vững vàng đúng đắn). Bồ-tát làm thanh tịnh tứ phạm xứ (bốn tâm rộng lớn vô lượng: thương yêu, xót thương, vui theo cái vui của người, buông xả bình đẳng), dạo chơi trong năm thần thông (năm năng lực siêu phàm do tu định mà có). Trong mọi công việc, Bồ-tát đều tìm cách học hết mọi tài khéo; dù dựng lên hay dẹp bỏ việc gì cũng trọn không mỏi chán. Bồ-tát khéo quán sát chân thật bậc nhất, khéo tu học Đại thừa (giáo pháp "cỗ xe lớn", hướng đến cứu độ tất cả chúng sinh) bậc nhất, trọn không mong cầu Niết-bàn (trạng thái dứt sạch phiền não, thoát khỏi sinh tử) ngay trong đời này. Như vậy, sự bình đẳng được rốt ráo, đầy đủ.

 Đối với các bậc đại đức (người tu có đức hạnh lớn), Bồ-tát phụng sự, cúng dường. Đối với chúng sinh xấu ác, Bồ-tát khởi lòng đại bi (lòng thương xót lớn), tùy sức mình mà giúp họ trừ bỏ việc ác. Đối với kẻ ghét giận mình, kẻ không làm lợi cho mình, Bồ-tát khởi lòng thương, tùy sức mà làm cho họ an vui, được lợi ích, không nịnh bợ, không giả dối, khiến mối hận và lỗi lầm của họ tự tiêu. Đối với người làm lợi cho mình, Bồ-tát đền đáp bằng hoặc ngang bằng hoặc hơn; biết ơn và đền ơn; những gì họ cầu xin đúng pháp đều làm cho được thỏa mãn. Nếu tự mình không đủ sức, thì dù họ không xin, Bồ-tát vẫn cố tìm cách, lòng không ngơi nghỉ, để họ biết rằng mình không tiếc gì cả. Đó gọi là Bồ-tát xa lìa hư vọng, nương vào trí chân thật bậc nhất, và phương tiện (cách thức khéo léo) bình đẳng.

 Thế nào là biết mọi pháp đều vượt ngoài lời nói? Những pháp có tự tướng (đặc tính riêng) được đặt ra bằng giả danh (tên gọi tạm đặt), tức là sắc, thụ, tưởng, hành, thức (năm uẩn — năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân thể và vật chất; thụ là cảm giác vui, khổ; tưởng là sự nhận biết hình tướng; hành là các hoạt động tạo tác của tâm; thức là sự hay biết), cho đến Niết-bàn. Nên biết những giả danh ấy không có tự tính; nhưng cũng chẳng phải ngoài chúng ra lại có chỗ lời nói vận hành, có cảnh giới của lời nói(?). Như vậy, sự vật không có tự tính đúng như lời nói diễn tả, nhưng cũng chẳng phải hoàn toàn không có gì cả. Không có theo cách ấy, mà cũng chẳng phải hoàn toàn không có gì.

 Vậy nó có như thế nào? Lìa cả hai điều: gán cho cái không thật là có thật, và chê bỏ cái thật(?) — có theo cách như thế. Đó gọi là tự tính đệ nhất nghĩa (bản chất theo chân lý tuyệt đối), lìa mọi vọng tưởng, là chỗ trí tuệ vận hành. Nếu pháp đúng như lời nói mà có sự vật tương ứng, thì lẽ ra phải có tự tính. Nếu đúng vậy, thì một pháp, một sự vật lẽ ra phải có rất nhiều tự tính. Vì sao? Vì một pháp, một sự vật được đặt cho rất nhiều tên gọi. Nhưng cũng không phải nhiều tên gọi thì có tự tính nhất định; cũng không phải chỉ một tên có tự tính còn các tên khác không có. Vì vậy, các giả danh được đặt ra, dù nhiều tên hay một tên, đều không có tự tính.

 Lại nữa, từ sắc cho đến Niết-bàn, nếu pháp theo tên gọi mà có tự tính, thì phải có pháp trước rồi sau mới tùy ý đặt tên; khi chưa có tên, lẽ ra pháp ấy phải không có tự tính. Mà nếu không có tự tính, thì chẳng có sự vật gì để đặt tên; điều ấy không đúng. Không có tên mà có pháp, điều ấy cũng không đúng. Nếu pháp vốn sẵn có tự tính là sắc, rồi sau mới dùng tên gọi, lời nói để nắm lấy cái sắc ấy, thì lẽ ra ngoài tên gọi vẫn có sắc, và chúng sinh lẽ ra tự biết được đó là sắc mà không cần nhờ tên gọi. Nhưng chúng sinh không có tên gọi thì không biết đến sắc. Vì vậy mà biết rằng mọi pháp đều có tự tính vượt ngoài lời nói. Sắc đã vậy, cho đến Niết-bàn cũng như thế.

 Lại nữa, có hai hạng người phá hoại chính pháp của Phật. Hạng thứ nhất: đối với các pháp như sắc, các sự vật như sắc, đã đặt giả danh rồi nói rằng chúng có tự tính, tự tướng; đối với pháp không thật mà vọng tưởng chấp chặt. Hạng thứ hai: đối với nơi đặt giả danh, chỗ giả danh nương vào — tức là tự tính vượt ngoài lời nói, nghĩa chân thật bậc nhất — mà phỉ báng, phá hủy, cho rằng tất cả hoàn toàn không có gì.

 Như đã nói ở trên, lỗi gán đặt pháp không thật bằng vọng tưởng là: đối với các pháp như sắc, các sự vật như sắc, cái không thật mà cho là thật. Vì lỗi ấy mà phá hoại chính pháp. Còn đối với các pháp như sắc, các sự vật như sắc, vốn có trong phạm vi nhân duyên (phần có thật do các điều kiện hợp lại mà thành), lại phỉ báng, phá hủy, cho là hoàn toàn không có gì, thì cũng phá hoại chính pháp.

 Nay sẽ nói về việc: đối với sự vật như sắc… vốn có trong phạm vi nhân duyên, mà phỉ báng rằng không có cái thật, cũng không có giả danh — cả hai đều không đúng. Ví như đối với các uẩn của con người mà gọi là "người", thì được; không có sự vật gì mà gọi là "người", thì không được. Không thể không có sự vật mà gọi là người, mà phải có sự vật mới gọi là người; cũng vậy, đối với các pháp như sắc vốn có trong phạm vi nhân duyên mà đặt ra giả danh, chứ không phải không có sự vật mà đặt giả danh — như thế mới đúng. Nếu chỉ có giả danh mà không có sự vật, thì giả danh không có chỗ nương; không có chỗ nương thì cũng không có giả danh — điều ấy không đúng.

 Người ấy nghe kinh Đại thừa khó hiểu, mang nghĩa rất sâu xa tương ứng với tính Không (sự vật không có tự tính cố định), mà đối với lời giảng đúng như thật thì hoàn toàn không hiểu; suy nghĩ không đúng đắn, phân biệt hư vọng, lấy cái trí không khéo léo mà nói rằng: "Tất cả đều là giả danh, không có gì chân thật; quán xét như thế là quán xét đúng." Hạng người ấy cho rằng chỗ giả danh nương vào hoàn toàn không có; giả danh cũng không có. Giả danh đã không có, thì cái chân thật của giả danh cũng không có. Phỉ báng cả hai — cái chân thật và giả danh — thì gọi là "hoàn toàn không có". Người nói "không có" như thế, những người có trí tuệ, sống phạm hạnh (đời sống tu hành trong sạch) không nên nói chuyện cùng, không nên ở chung. Kẻ ấy tự hại mình và hại cả thế gian.

 Vì vậy, Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật) vì việc này mà nói: "Thà khởi thân kiến (cái thấy sai lầm cho rằng thân năm uẩn này là cái 'tôi' thật), còn hơn ác thủ không (nắm bắt sai lầm về tính Không, cho rằng hoàn toàn không có gì)." Vì sao? Người khởi thân kiến chỉ mê lầm đối với cảnh được biết(?), chứ không phỉ báng tất cả những gì được biết; không vì cái thấy ấy mà rơi vào đường ác; không phá hoại lòng tin ưa của người khác; không gây trở ngại cho việc lìa khổ, giải thoát; lại còn có thể dựng lập chính pháp về chân lý; không lơ là, khinh nhờn giới luật. Còn kẻ ác thủ không thì đối với cảnh được biết(?) lại phỉ báng tất cả những gì được biết; vì duyên cớ ấy mà rơi vào đường ác; phá hoại lòng tin ưa của người khác; gây trở ngại cho việc lìa khổ, giải thoát; đối với giới luật thì lơ là, buông lỏng; vì phỉ báng pháp chân thật nên phá hoại Phật pháp.

 Thế nào là ác thủ không? Có những sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, người làm lễ tế của đạo Bà-la-môn ở Ấn Độ) cho rằng cái này cái kia đều không cả; đó gọi là ác thủ không. Vì sao? Nếu nói: "cái này không có tính chất của cái kia, nên gọi là không", và nói: "cái này (được gọi là không) thì vẫn có tính chất của chính nó" — nghĩa như vậy mới đúng. Nếu tất cả đều không có tính chất gì, thì ở chỗ nào, pháp gì là không? Cũng không thể nói: "chính cái này là không của chính cái này".

 Thế nào là thiện thủ không (nắm bắt đúng đắn về tính Không)? Nơi vật này không có vật kia, nên gọi vật này là không đối với vật kia; còn chính vật này thì không phải là không — biết đúng như thật như vậy, gọi là như thật, không điên đảo. "Không" nghĩa là: các giả danh được đặt ra như sắc… thì không có tự tính; nhưng ở sắc… vẫn còn có phần khác, tức là sự vật trong phạm vi nhân duyên mà các giả danh sắc… nương vào. Biết đúng như thật cả hai: phạm vi của sự vật thì biết là có sự vật; phạm vi của giả danh thì biết là giả danh. Không dựng lập cái không thật, không phỉ báng cái thật; không thêm, không bớt; không nâng lên, không hạ xuống; biết đúng như thật, đúng như như, biết như thật tự tính vượt ngoài lời nói. Đó gọi là thiện thủ không, là điều chính trí (trí hiểu biết đúng đắn) biết được.

 Ta đã dùng sự suy xét đầy đủ mà gom góp lại, nói rằng mọi pháp đều có tự tính vượt ngoài lời nói; điều ấy là nghe từ Phật: mọi pháp đều có tự tính vượt ngoài lời nói. Nay sẽ nói, như Phật Thế Tôn trong khế kinh (kinh điển, lời Phật dạy khế hợp với chân lý) Thú Hữu(?) đã nói bài kệ (bài thơ tụng) để chỉ rõ:

 Như dùng đủ thứ tên gọi,
Để nói đủ thứ pháp;

 Nhưng nơi pháp chẳng có tên gọi ấy,
Tính thường của pháp vốn là như vậy.

 Bài kệ này chỉ rõ việc đặt ra giả danh: gọi tên các pháp là sắc… Dùng những tên như sắc… để giảng nói các pháp, lưu truyền lời dạy, nói từ sắc cho đến Niết-bàn. Các giả danh như sắc… không có tự tính của sắc…; các pháp như sắc… cũng không có tự tính nào khác. Các pháp được gọi bằng giả danh sắc… vốn vượt ngoài lời nói; cái nghĩa (đúng theo tên gọi) ấy không hề có. Đó gọi là pháp có tự tính đệ nhất nghĩa. Như Thế Tôn đã nói trong phẩm Nghĩa:

 Lời nói do thế gian gom góp đặt ra,
Bậc Mâu-ni (bậc thánh lặng lẽ, chỉ Phật) đều không bám vào;

 Đã không bám, ai bám được?
Không khởi sự bám vào điều thấy, điều nghe.

 Bài kệ này chỉ rõ việc dùng các giả danh như sắc… để đặt ra các sự vật như sắc…; đó gọi là "lời nói do thế gian gom góp đặt ra". Với giả danh này, sự vật kia không có tự tính như tên gọi ấy. Vì sao? Vì không có cái thấy gán đặt hay phỉ báng, nên không có cái thấy điên đảo về điều ấy; đó gọi là "không bám vào điều thấy". Đã không bám như thế, thì ai có thể khởi cái thấy bám vào các sự vật như sắc…, hoặc gán đặt, hoặc phỉ báng? Không khởi sự bám. Quán xét đúng đắn cảnh giới, gọi là "thấy"; nghe lời nói về điều cần biết, gọi là "nghe". Vì vậy, đối với điều thấy, điều nghe không khởi sự đắm nhiễm; với các đối tượng ấy đều buông bỏ hết; đó gọi là "không khởi sự bám vào điều thấy, điều nghe".

 Lại nữa, Phật vì tỳ-kheo (người nam xuất gia, thọ giới đầy đủ) San Đại Ca-chiên-diên(?) mà nói: "Tỳ-kheo không nương vào đất mà tu thiền (tu tập định tâm); không nương vào nước, lửa, gió; không nương vào Không, Thức, Vô sở hữu, Phi tưởng phi phi tưởng (bốn tầng định của cõi vô sắc: định thấy hư không vô tận, định thấy thức vô tận, định thấy không có gì cả, định không phải có tưởng cũng không phải không có tưởng); không nương đời này, không nương đời sau; không nương mặt trời, mặt trăng; không nương vào điều thấy, nghe, hay, biết; không nương sự mong cầu, không nương điều đạt được, không nương giác, không nương quán (giác và quán: sự suy nghĩ thô và sự suy xét tinh tế của tâm) — không nương những thứ ấy mà tu thiền định. Thế nào là không nương vào đất cho đến không nương vào giác, quán mà tu thiền định? Này Ca-chiên-diên, nếu đối với đất mà trừ bỏ tưởng về đất, cho đến đối với tất cả mà trừ bỏ tưởng về tất cả, tỳ-kheo tu thiền như vậy thì gọi là không nương vào đất mà tu thiền, cho đến không nương vào tất cả mà tu thiền. Tỳ-kheo nào tu thiền như vậy, thì trời Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi), trời Đại Lực, trời Phạm (vua cõi trời Phạm thiên) đều đến lễ kính, nói kệ khen ngợi:

 Nam-mô (xin kính lễ) bậc trượng phu thù thắng nhất,
Nam-mô bậc cao nhất trong hàng trượng phu;

 Nay chúng tôi không biết ngài
Nương vào đâu mà tu thiền."

 Khế kinh này chỉ rõ những sự vật mang giả danh như đất… Đối với đất… mà đặt ra giả danh, gọi là "tưởng về đất". Lại nữa, với tưởng về đất… ấy, đối với sự vật mang giả danh, hoặc gán cho nó có tự tính, hoặc phá hủy tất cả, làm hỏng đệ nhất nghĩa bằng cách chấp lấy hay phỉ báng, thì gọi là "tưởng". Nếu trừ bỏ tưởng ấy, thì gọi là "đoạn", gọi là "xả". Nên biết, đó gọi là từ các đức Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến), những bậc thầy về đệ nhất nghĩa, mà nghe được rằng mọi pháp đều có tự tính vượt ngoài lời nói.

 Nếu mọi pháp đều có tự tính vượt ngoài lời nói như vậy, thì mọi lời nói dùng để làm gì? Nếu không có lời nói thì không thể giảng cho người khác về pháp vượt ngoài lời nói. Đã không có người nói thì cũng không có người nghe. Không nói, không nghe, thì cái tự tính vượt ngoài lời nói của mọi pháp chẳng ai biết được. Vì vậy cần phải có lời nói để người ta nghe mà biết.

 Sự thật như thế, phàm phu ngu muội không biết; vì nhân duyên ấy mà khởi tám thứ vọng tưởng, sinh ra ba việc, khiến cho thế gian chúng sinh và khí thế gian (thế giới vật chất chứa đựng chúng sinh) tăng trưởng. Một là vọng tưởng về tự tính; hai là vọng tưởng về sai biệt (sự khác biệt); ba là vọng tưởng về sự thu gom tích tụ; bốn là vọng tưởng về ngã (cái "tôi"); năm là vọng tưởng về ngã sở (cái "của tôi"); sáu là vọng tưởng ưa thích; bảy là vọng tưởng không ưa thích; tám là vọng tưởng trái với cả hai. Đó gọi là tám vọng tưởng.

 Ba việc được sinh ra là gì? Thứ nhất: vọng tưởng về tự tính, vọng tưởng về sai biệt, vọng tưởng về thu gom tích tụ — ba vọng tưởng này sinh ra chỗ nương của vọng tưởng hư ngụy và những sự vật hư ngụy làm chỗ bám víu cho tâm. Đối với các giả danh như sắc… ở nơi những sự vật ấy, dùng tên gọi, khái niệm, lời nói mà nắm lấy, làm cho tăng trưởng, khiến vô lượng điều hư ngụy luôn vận hành không ngừng. Thứ hai: vọng tưởng về ngã và vọng tưởng về ngã sở — hai vọng tưởng này chính là thân kiến. Thân kiến là gốc của mọi tà kiến và là gốc của kiêu mạn; ngã mạn (sự kiêu căng do chấp có cái "tôi") sinh ra mọi thứ kiêu mạn. Thứ ba: vọng tưởng ưa thích, vọng tưởng không ưa thích, vọng tưởng trái với cả hai — tùy theo trường hợp mà sinh ra tham, giận, si.

 Đó gọi là tám thứ vọng tưởng sinh ra ba việc, tức là: việc chỗ nương của vọng tưởng và sự vật hư ngụy; việc thân kiến và ngã mạn; việc tham, giận, si. Nương vào vọng tưởng hư ngụy mà sinh thân kiến, ngã mạn; nương vào thân kiến, ngã mạn mà sinh tham, giận, si. Ba việc này là phần tích tụ nên toàn thể thế gian, khiến tất cả bừng cháy.

 Thế nào là vọng tưởng về tự tính? Đối với sự vật mang giả danh như sắc…, vọng tưởng mà nói rằng "đây là sắc", đó gọi là vọng tưởng về tự tính.

 Thế nào là vọng tưởng về sai biệt? Đối với sự vật mang giả danh như sắc…, nói rằng: cái này là sắc, cái này không phải sắc; cái này thấy được, cái này không thấy được; cái này hữu đối (có sự ngăn ngại, chiếm chỗ), cái này vô đối (không ngăn ngại); cái này hữu lậu (còn dính phiền não, còn "rỉ chảy" ra những điều ô nhiễm), cái này vô lậu (không còn phiền não); cái này hữu vi (do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt), cái này vô vi (không do tạo tác, không sinh diệt). Vô lượng phân biệt như thế, dựa trên chỗ của vọng tưởng về tự tính mà khởi vọng tưởng về sai biệt; đó gọi là vọng tưởng về sai biệt.

 Thế nào là vọng tưởng về thu gom tích tụ? Đối với sự vật mang giả danh như sắc…, đặt ra "ta", "người", "thọ mạng", "chúng sinh"; theo cách gọi thông tục mà vọng tưởng về lợi ích trên sắc…; gom góp nhiều pháp, thu nhận tích tụ, nhân đó dựng nên những thứ như nhà cửa, quân đội, rừng cây, đồ ăn uống, quần áo, xe cộ; theo cách gọi thông tục mà vọng tưởng về lợi ích. Đó gọi là vọng tưởng về thu gom tích tụ.

 Thế nào là vọng tưởng về ngã và ngã sở? Các sự vật ấy là thủ uẩn (năm uẩn bị chấp giữ) hữu lậu; từ lâu xa đã tích lũy thói quen bám chấp vào "ta" và "của ta"; vì thế đối với chỗ thu nhận ấy(?), quen coi đó là nơi của cái thấy về bản thân. Vì nhân duyên ấy mà khởi vọng tưởng không đúng sự thật; đó gọi là vọng tưởng về ngã và ngã sở.

 Thế nào là vọng tưởng ưa thích? Là vọng tưởng bám vào những sự vật trong sạch, đẹp đẽ và những điều mình thích. Thế nào là vọng tưởng không ưa thích? Là vọng tưởng bám vào những sự vật không trong sạch và những điều mình không thích. Thế nào là vọng tưởng trái với cả ưa thích lẫn không ưa thích? Là vọng tưởng bám vào những sự vật không thuộc về trong sạch hay không trong sạch, cũng không thuộc về điều thích hay không thích.

 Nói tóm lại có hai thứ: vọng tưởng và chỗ nương của vọng tưởng, tức là sự vật làm đối tượng cho vọng tưởng. Hai thứ này từ xưa đến nay đều làm nhân cho nhau. Vọng tưởng trong quá khứ sinh ra sự vật làm đối tượng cho vọng tưởng ở hiện tại; sự vật làm đối tượng cho vọng tưởng ở hiện tại sinh ra vọng tưởng hiện tại bám vào sự vật ấy. Vì không biết rõ vọng tưởng hiện tại, nên lại sinh ra sự vật làm đối tượng cho vọng tưởng trong tương lai; sự vật ấy đã sinh, thì tất lại sinh ra vọng tưởng bám vào sự vật ấy.

 Làm sao để biết rõ vọng tưởng? Có bốn cách tìm xét và bốn cách biết đúng như thật. Thế nào là bốn cách tìm xét? Một là tìm xét tên gọi; hai là tìm xét sự vật; ba là tìm xét sự đặt định về tự tính; bốn là tìm xét sự đặt định về sai biệt.

 Tìm xét tên gọi là: Bồ-tát đối với tên gọi thì chỉ quán sát nó trong giới hạn của tên gọi; đó là tìm xét tên gọi. Cũng vậy, đối với sự vật thì quán sát trong giới hạn của sự vật; đó là tìm xét sự vật. Đối với sự đặt định về tự tính thì quán sát trong giới hạn của sự đặt định về tự tính; đó là tìm xét sự đặt định về tự tính. Đối với sự đặt định về sai biệt thì quán sát trong giới hạn của sự đặt định về sai biệt; đó là tìm xét sự đặt định về sai biệt. Tên gọi và sự vật ấy, khi thì quán sát riêng rẽ, khi thì quán sát gộp chung; dựa vào chỗ tên gọi và sự vật hợp lại mà quán sát sự đặt định về tự tính và về sai biệt.

 Thế nào là bốn cách biết đúng như thật? Biết đúng như thật theo sự tìm xét tên gọi; biết đúng như thật theo sự tìm xét sự vật; biết đúng như thật theo sự tìm xét đặt định về tự tính; biết đúng như thật theo sự tìm xét đặt định về sai biệt.

 Thế nào là biết đúng như thật theo sự tìm xét tên gọi? Bồ-tát đối với tên gọi, trong giới hạn của tên gọi, tìm xét như vậy và biết đúng như thật rằng: tên này được đặt cho sự vật này để làm khái niệm, làm cái thấy, để lưu truyền. Đối với sự vật mang giả danh như sắc…, nếu không đặt ra những tên như sắc…, thì không ai biết được những sự vật như sắc…; nếu không biết thì không có sự suy nghĩ về sự vật; không có suy nghĩ thì không có lời nói. Biết đúng như thật như vậy, gọi là biết đúng như thật theo sự tìm xét tên gọi.

 Thế nào là biết đúng như thật theo sự tìm xét sự vật? Bồ-tát đối với sự vật, trong giới hạn của sự vật, tìm xét quán sát những sự vật mang giả danh như sắc…, thấy rằng mọi sự vật được lời nói diễn tả đều vượt ngoài lời nói. Đó là cách thứ hai: biết đúng như thật theo sự tìm xét sự vật.

 Thế nào là biết đúng như thật theo sự tìm xét đặt định về tự tính? Bồ-tát đối với sự đặt định về tự tính nơi những sự vật mang giả danh như sắc…, trong giới hạn của sự đặt định về tự tính, tìm xét sự đặt định ấy, quán sát tướng tự tính của sự vật này và biết đúng như thật rằng nó như đồ biến hóa, như bóng, như tiếng vang, như dợn nắng (ảo ảnh hơi nóng trên đồng), như trăng dưới nước, như giấc mộng, như trò ảo thuật; quán thấy tướng tự tính không có thật. Đó là cách thứ ba: biết đúng như thật theo sự tìm xét đặt định về tự tính, là chỗ nghĩa lý rất sâu xa.

 Thế nào là biết đúng như thật theo sự tìm xét đặt định về sai biệt? Bồ-tát đối với sự đặt định về sai biệt, trong giới hạn của sự đặt định về sai biệt, tìm xét những sự vật mang giả danh như sắc…, thấy rằng sự đặt định về sai biệt là không hai; quán sát sự vật ấy không phải có tự tính, cũng không phải không có tự tính. Tự tính theo lời nói thì không thể tìm được, nhưng cũng không phải không có tính; vì có tự tính vượt ngoài lời nói nên mới dựng lập được tính. Không phải có sắc, vì theo đệ nhất nghĩa đế (chân lý tuyệt đối); cũng không phải không có sắc, vì theo thế đế (chân lý quy ước của thế gian) thì có sắc. Như với có tính, không tính, sắc, không phải sắc; cũng vậy với thấy được, không thấy được — mọi sự đặt định về sai biệt của các pháp đều nên biết như thế. Biết đúng như thật ý nghĩa không hai của sự đặt định về sai biệt này, gọi là biết đúng như thật theo sự tìm xét đặt định về sai biệt.

 Những phàm phu ngu si có tám thứ vọng tưởng tà vạy ấy, sinh ra ba việc làm thế gian tăng trưởng; họ không đủ bốn cách biết đúng như thật, nên vọng tưởng tà vạy ấy khởi lên phiền não; vì khởi phiền não nên chịu sinh tử; vì chịu sinh tử nên theo đó mà các nỗi khổ như sinh, già, bệnh, chết tăng thêm.

 Còn Bồ-tát nương vào bốn cách biết đúng như thật, ngay trong đời này biết rõ tám thứ vọng tưởng. Biết rồi, thì trong tương lai những sự vật hư ngụy làm chỗ nương, làm đối tượng không khởi lên nữa. Những sự vật ấy không khởi, thì vọng tưởng bám vào đối tượng trong tương lai không sinh. Như vậy, sự vật ấy và vọng tưởng ấy đã diệt, thì mọi điều hư ngụy cũng diệt. Hư ngụy diệt rồi, Bồ-tát mau đạt đại bát Niết-bàn (Niết-bàn lớn, trọn vẹn) của Đại thừa.

 Ngay đời này, Bồ-tát đạt được cảnh giới hành trì kỳ đặc của bậc đại sĩ (bậc người lớn, tức Bồ-tát); trí thanh tịnh thành tựu mọi năng lực đại tự tại (làm gì cũng được theo ý, không bị ngăn ngại), tức là đủ thứ sức thần thông hóa hiện, đủ thứ sức thần thông biến đổi; trí biết tất cả không bị ngăn ngại; muốn còn hay mất đều tự tại theo ý. Đạt được vô lượng tự tại như thế, nên gọi là bậc thù thắng, cao nhất trong mọi chúng sinh.

 Bồ-tát có mọi sự tự tại như thế thì thành tựu năm loại công đức thượng diệu. Một là đạt được tâm thanh tịnh bậc nhất, chính thụ vắng lặng, mà không (chỉ) dừng ở việc dập tắt mọi phiền não(?). Hai là đối với mọi minh xứ, sự thấy biết thanh tịnh tăng trưởng không giảm. Ba là vì chúng sinh mà ở trong sinh tử không mỏi chán. Bốn là khéo hiểu sâu ý chỉ trong lời dạy của Như Lai. Năm là khéo hiểu Đại thừa mà không cần học từ người khác.

 Năm loại công đức ấy có năm tác dụng. Một là ngay đời này an trú trong niềm vui bậc nhất, là phương tiện khai mở giác ngộ, là phương tiện làm thân tâm sinh sức, mọi mệt nhọc đều dứt; đó là tác dụng của công đức tâm vắng lặng. Hai là thành tựu mọi Phật pháp; đó là tác dụng của công đức thấy biết thanh tịnh về mọi minh xứ. Ba là thành tựu cho chúng sinh; đó là tác dụng của công đức ở trong sinh tử không mỏi chán. Bốn là giáo hóa chúng sinh, những mối nghi đã khởi hay chưa khởi đều giảng giải được; giữ gìn chính pháp, làm cho chính pháp tồn tại lâu dài; những pháp giả mạo có thể làm diệt chính pháp thì khéo biết, khéo nói, làm cho trừ diệt; đó là tác dụng của công đức khéo hiểu sâu ý chỉ lời dạy của Như Lai. Năm là hàng phục mọi luận thuyết khác của ngoại đạo (các giáo phái ngoài đạo Phật), tinh tấn bền chắc, chính nguyện không mất; đó là tác dụng của công đức khéo hiểu Đại thừa mà không cần học từ người khác.

 Như vậy, mọi việc làm của Bồ-tát đều thu gồm trong tác dụng của năm công đức này, tức là: niềm vui không nhiễm ô; làm chín muồi Phật pháp; thành tựu chúng sinh; giữ gìn chính pháp; hàng phục luận thuyết khác; tinh tấn hừng hực; chính nguyện không lay động. Trong bốn loại nghĩa chân thật (đã nêu trong phẩm này), loại thứ nhất và thứ hai là bậc thấp, loại thứ ba là bậc giữa, loại thứ tư là bậc cao.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video