Kinh Duy Ma Cật sở thuyết (kinh do Duy Ma Cật — một cư sĩ ở thành Tỳ Da Ly, thật ra là bậc Bồ-tát — giảng nói), phẩm thứ bảy: Quán chúng sinh (quán: quan sát, chiêm nghiệm bằng trí tuệ)
Bấy giờ Văn Thù Sư Lợi (vị Bồ-tát lớn tượng trưng cho trí tuệ) hỏi Duy Ma Cật: "Bồ-tát (người phát nguyện tu thành Phật để cứu độ hết thảy chúng sinh) quán chúng sinh như thế nào?" Duy Ma Cật nói: "Ví như nhà ảo thuật nhìn những người do chính mình làm phép biến ra, Bồ-tát quán chúng sinh cũng như vậy. Như người trí nhìn bóng trăng dưới nước, như thấy hình mặt mình trong gương, như ánh nắng dợn (hơi nóng bốc lên trông như nước) lúc trời nóng, như tiếng vang của tiếng gọi, như mây giữa trời, như bọt nước tụ lại, như bong bóng trên mặt nước, như sự chắc thật của cây chuối (thân chuối chỉ là bẹ rỗng, không có lõi), như tia chớp mà đứng lâu, như đại thứ năm (chỉ có bốn đại: đất, nước, lửa, gió — đại thứ năm vốn không có), như ấm thứ sáu (chỉ có năm ấm, tức năm nhóm yếu tố tạo nên con người), như tình thứ bảy (chỉ có sáu tình, tức sáu giác quan), như nhập thứ mười ba (chỉ có mười hai nhập, tức sáu giác quan và sáu đối tượng), như giới thứ mười chín (chỉ có mười tám giới) — Bồ-tát quán chúng sinh cũng như vậy.
"Như hình sắc ở cõi Vô sắc (cõi không có thân hình vật chất), như mầm của hạt lúa đã cháy, như thân kiến (chấp thân này là cái 'tôi' thật) của bậc Tu-đà-hoàn (quả vị đầu tiên của người tu tự giải thoát, đã dứt thân kiến), như bậc A-na-hàm (quả vị thứ ba, không còn tái sinh vào cõi Dục) mà vào thai mẹ, như ba độc (tham, giận, si) của bậc A-la-hán (quả vị cao nhất của người tu tự giải thoát, đã dứt sạch phiền não), như Bồ-tát đắc nhẫn (đã an trụ vững chắc nơi chân lý các pháp không sinh không diệt) mà còn tham, giận, phạm giới, như tập khí phiền não (thói quen còn sót lại của phiền não) của Phật, như người mù thấy màu sắc, như hơi thở ra vào của người nhập diệt tận định (một loại thiền định rất sâu, dứt hẳn cảm giác và tri giác, hơi thở ngừng lại), như dấu chân chim giữa trời, như con của người đàn bà không thể sinh đẻ, như người do phép thần biến ra mà khởi phiền não, như cảnh thấy trong mộng khi đã tỉnh, như người đã diệt độ (đã nhập Niết-bàn, chấm dứt hẳn sự sinh tử) mà lại thọ thân, như lửa không có khói — Bồ-tát quán chúng sinh cũng như vậy."
Văn Thù Sư Lợi nói: "Nếu Bồ-tát quán như thế thì làm sao thực hành từ (lòng thương yêu, ban vui cho chúng sinh)?" Duy Ma Cật nói: "Bồ-tát quán như thế xong, tự nghĩ: 'Ta sẽ vì chúng sinh mà nói pháp như thế này' — đó chính là lòng từ chân thật. Thực hành lòng từ tịch diệt (vắng lặng), vì không có gì sinh khởi. Thực hành lòng từ không nóng bức, vì không có phiền não. Thực hành lòng từ bình đẳng, vì bình đẳng trong ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai). Thực hành lòng từ không tranh chấp, vì không có gì khởi lên. Thực hành lòng từ không hai, vì trong và ngoài không hợp lại. Thực hành lòng từ không hư hoại, vì rốt ráo đã dứt hết (không còn gì để hoại). Thực hành lòng từ bền chắc, vì tâm không bị hủy hoại. Thực hành lòng từ thanh tịnh, vì bản tính các pháp vốn trong sạch. Thực hành lòng từ không bờ bến, vì như hư không. Thực hành lòng từ của A-la-hán, vì phá được giặc kết (kết: phiền não trói buộc, ví như giặc). Thực hành lòng từ của Bồ-tát, vì làm cho chúng sinh an ổn. Thực hành lòng từ của Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân lý như thật), vì đạt được tướng như (thể chân thật không biến đổi của mọi sự). Thực hành lòng từ của Phật, vì làm cho chúng sinh tỉnh giác. Thực hành lòng từ tự nhiên, vì không do nhân mà có được. Thực hành lòng từ bồ-đề (giác ngộ), vì bình đẳng cùng một vị. Thực hành lòng từ không gì sánh bằng, vì dứt mọi tham ái. Thực hành lòng từ đại bi (lòng thương xót lớn lao), vì dẫn dắt bằng Đại thừa (con đường Bồ-tát cứu độ khắp chúng sinh). Thực hành lòng từ không chán mỏi, vì quán không và vô ngã (mọi sự trống rỗng, không có cái 'tôi' thường còn).
"Thực hành lòng từ pháp thí (bố thí giáo pháp), vì không giữ lại, không tiếc lẫn. Thực hành lòng từ trì giới (giữ gìn giới luật), vì cảm hóa người phạm giới. Thực hành lòng từ nhẫn nhục, vì che chở cả người lẫn mình. Thực hành lòng từ tinh tấn (siêng năng nỗ lực), vì gánh vác chúng sinh. Thực hành lòng từ thiền định, vì không đắm mùi vị của thiền. Thực hành lòng từ trí tuệ, vì không lúc nào không biết đúng thời. Thực hành lòng từ phương tiện (cách khéo léo dẫn dắt chúng sinh), vì thị hiện (hiện ra cho người thấy) ở khắp mọi nơi. Thực hành lòng từ không che giấu, vì tâm ngay thẳng trong sạch. Thực hành lòng từ thâm tâm (tâm sâu xa, vững chắc hướng về đạo), vì không xen tạp hạnh khác. Thực hành lòng từ không dối trá, vì không giả tạo. Thực hành lòng từ an lạc, vì khiến chúng sinh được niềm vui của Phật. Lòng từ của Bồ-tát là như vậy."
Văn Thù Sư Lợi lại hỏi: "Thế nào là bi (lòng thương xót, cứu khổ)?" Đáp: "Công đức (phước lành do việc thiện tạo ra) mà Bồ-tát làm được đều cùng chia cho hết thảy chúng sinh." "Thế nào là hỷ (vui mừng)?" Đáp: "Làm điều lợi ích cho người thì vui mừng, không hối tiếc." "Thế nào là xả (buông bỏ)?" Đáp: "Làm phúc giúp người mà không mong cầu gì."
Văn Thù Sư Lợi lại hỏi: "Sinh tử (vòng sinh ra rồi chết đi, trôi lăn không dứt) có điều đáng sợ, Bồ-tát nên nương vào đâu?" Duy Ma Cật nói: "Bồ-tát ở trong nỗi sợ sinh tử, nên nương vào sức công đức của Như Lai." Văn Thù Sư Lợi lại hỏi: "Bồ-tát muốn nương vào sức công đức của Như Lai thì nên trụ (đứng vững) ở đâu?" Đáp: "Bồ-tát muốn nương vào sức công đức của Như Lai thì nên trụ nơi việc độ thoát hết thảy chúng sinh." Lại hỏi: "Muốn độ chúng sinh thì nên trừ bỏ điều gì?" Đáp: "Muốn độ chúng sinh thì trừ phiền não (những trạng thái tâm gây rối loạn, khổ sở như tham, giận, si) của họ." Lại hỏi: "Muốn trừ phiền não thì nên thực hành gì?" Đáp: "Nên thực hành chính niệm (sự nhớ nghĩ, nhận biết chân chính)." Lại hỏi: "Thực hành chính niệm thế nào?" Đáp: "Nên thực hành không sinh không diệt." Lại hỏi: "Pháp nào không sinh, pháp nào không diệt?" Đáp: "Điều bất thiện không sinh, điều thiện không diệt." Lại hỏi: "Thiện và bất thiện, cái gì là gốc?" Đáp: "Thân là gốc." Lại hỏi: "Thân lấy gì làm gốc?" Đáp: "Tham dục là gốc." Lại hỏi: "Tham dục lấy gì làm gốc?" Đáp: "Sự phân biệt hư dối là gốc." Lại hỏi: "Sự phân biệt hư dối lấy gì làm gốc?" Đáp: "Ý tưởng điên đảo (thấy lộn ngược với sự thật) là gốc." Lại hỏi: "Ý tưởng điên đảo lấy gì làm gốc?" Đáp: "Vô trụ (không có chỗ dừng trụ, không có nền tảng cố định) là gốc." Lại hỏi: "Vô trụ lấy gì làm gốc?" Đáp: "Vô trụ thì không có gốc. Văn Thù Sư Lợi! Từ cái gốc vô trụ mà dựng nên hết thảy các pháp (mọi sự vật, hiện tượng)."
Lúc ấy trong phòng Duy Ma Cật có một thiên nữ (cô gái cõi trời), thấy các bậc đại nhân nghe pháp được giảng, liền hiện thân ra, đem hoa trời rải lên các vị Bồ-tát và các đại đệ tử. Hoa rơi đến các Bồ-tát thì đều rơi xuống đất; đến các đại đệ tử thì dính lại không rơi. Các đệ tử dùng hết sức thần thông (năng lực siêu phàm) để gỡ hoa mà không gỡ ra được.
Bấy giờ thiên nữ hỏi Xá Lợi Phất (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất): "Vì sao ngài gỡ hoa?" Đáp: "Hoa này không như pháp (không hợp giới luật, vì người xuất gia không được trang sức bằng hoa), nên tôi gỡ đi." Thiên nữ nói: "Chớ cho rằng hoa này không như pháp. Vì sao vậy? Hoa này không có phân biệt gì, chính nhân giả (cách gọi tôn kính người đối diện) tự sinh ra ý tưởng phân biệt đó thôi. Nếu xuất gia (rời bỏ gia đình đi tu) trong Phật pháp mà còn phân biệt, đó mới là không như pháp; nếu không phân biệt gì, đó mới là như pháp. Xem các Bồ-tát, hoa không dính vào, là vì đã dứt hết mọi ý tưởng phân biệt. Ví như khi người ta sợ hãi thì loài phi nhân (các loài không phải người như ma quỷ) thừa dịp quấy nhiễu; cũng thế, các đệ tử vì sợ sinh tử nên sắc, thanh, hương, vị, xúc (năm đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị ngon, cảm giác chạm) thừa dịp bám vào. Người đã lìa sợ hãi thì hết thảy ngũ dục (năm thứ ham muốn do năm đối tượng ấy gây ra) không làm gì được. Kết tập (thói quen còn sót của phiền não trói buộc) chưa hết thì hoa dính vào thân; kết tập đã hết thì hoa không dính."
Xá Lợi Phất nói: "Cô ở trong phòng này đã bao lâu rồi?" Đáp: "Tôi ở phòng này lâu như sự giải thoát (thoát khỏi mọi trói buộc của phiền não và sinh tử) của bậc trưởng lão." Xá Lợi Phất nói: "Ở đây lâu rồi sao?" Thiên nữ nói: "Sự giải thoát của trưởng lão thì lâu chừng nào?" Xá Lợi Phất im lặng không đáp. Thiên nữ nói: "Sao bậc trưởng lão đại trí lại im lặng?" Đáp: "Giải thoát thì không thể dùng lời nói được, nên tôi không biết nói gì." Thiên nữ nói: "Lời nói, văn tự đều là tướng giải thoát. Vì sao vậy? Giải thoát thì không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa; văn tự cũng không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa. Vì vậy, Xá Lợi Phất, không phải lìa văn tự mà nói được giải thoát. Vì sao vậy? Hết thảy các pháp đều là tướng giải thoát."
Xá Lợi Phất nói: "Chẳng phải lìa dâm dục, giận dữ, si mê mới là giải thoát sao?" Thiên nữ nói: "Phật vì những người tăng thượng mạn (kiêu mạn, tự cho mình đã đạt được điều chưa đạt) mà nói lìa dâm, nộ, si là giải thoát đó thôi. Nếu không phải người tăng thượng mạn thì Phật nói bản tính của dâm, nộ, si chính là giải thoát." Xá Lợi Phất nói: "Lành thay, lành thay! Thiên nữ, cô đã đạt được gì, đã chứng (tự thân thể nghiệm, đạt đến) điều gì mà biện luận được như vậy?" Thiên nữ nói: "Tôi không đạt được gì, không chứng điều gì, nên biện luận được như vậy. Vì sao vậy? Nếu có đạt có chứng, thì đối với Phật pháp là tăng thượng mạn."
Xá Lợi Phất hỏi thiên nữ: "Trong tam thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu), cô chí cầu theo thừa nào?" Thiên nữ đáp: "Khi dùng pháp Thanh văn (con đường tu nhờ nghe lời Phật dạy để tự giải thoát) giáo hóa chúng sinh thì tôi là Thanh văn; khi dùng pháp nhân duyên (giáo pháp về mười hai khâu nhân duyên của sinh tử) giáo hóa chúng sinh thì tôi là Bích-chi Phật (người tự giác ngộ nhờ quán nhân duyên, không có thầy chỉ dạy); khi dùng pháp đại bi giáo hóa chúng sinh thì tôi là Đại thừa.
"Xá Lợi Phất! Như người vào rừng chiêm bặc (một loài cây hoa vàng thơm ngát ở Ấn Độ) thì chỉ ngửi thấy hương chiêm bặc, không ngửi thấy hương nào khác. Cũng thế, ai vào căn phòng này thì chỉ nghe hương công đức của Phật, không thích nghe hương công đức của Thanh văn, Bích-chi Phật. Xá Lợi Phất! Những vị Thích (Đế Thích, vua cõi trời Đao Lợi), Phạm (Phạm Thiên, vua trời ở cõi trời cao hơn), Tứ Thiên Vương (bốn vị vua trời giữ bốn phương), cùng các vị trời, rồng, quỷ thần v.v. vào phòng này, nghe bậc thượng nhân này giảng chính pháp, đều ưa thích hương công đức của Phật, phát tâm rồi mới ra về. Xá Lợi Phất! Tôi ở phòng này mười hai năm, chưa từng nghe giảng pháp Thanh văn, Bích-chi Phật, chỉ nghe pháp đại từ đại bi của Bồ-tát và pháp không thể nghĩ bàn của chư Phật.
"Xá Lợi Phất! Căn phòng này thường hiện ra tám điều chưa từng có, khó có được. Tám điều ấy là gì? Phòng này thường được ánh sáng màu vàng chiếu soi, ngày và đêm như nhau, không cần mặt trời mặt trăng chiếu mới sáng — đó là điều chưa từng có, khó có được thứ nhất. Người vào phòng này không bị các thứ nhơ bẩn (phiền não) quấy nhiễu — đó là điều thứ hai. Phòng này thường có Đế Thích, Phạm Thiên, Tứ Thiên Vương và các Bồ-tát phương khác đến hội họp không dứt — đó là điều thứ ba. Phòng này thường giảng pháp lục ba-la-mật (sáu pháp tu đưa sang bờ giác ngộ: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) không thoái chuyển (không lùi bước) — đó là điều thứ tư. Phòng này thường tấu nhạc bậc nhất của trời và người, dây đàn phát ra vô lượng âm thanh giáo hóa của pháp — đó là điều thứ năm. Phòng này có bốn kho lớn chứa đầy các thứ báu, cứu giúp người nghèo thiếu, ai cầu cũng được mà không bao giờ cạn — đó là điều thứ sáu. Ở phòng này, khi bậc thượng nhân này nghĩ tới, thì Phật Thích Ca Mâu Ni, Phật A Di Đà, Phật A Súc, Phật Bảo Đức, Phật Bảo Viêm, Phật Bảo Nguyệt, Phật Bảo Nghiêm, Phật Nan Thắng, Phật Sư Tử Hưởng, Phật Nhất Thiết Lợi Thành, cùng vô lượng chư Phật mười phương như thế, liền đều đến giảng rộng kho tàng pháp bí yếu của chư Phật, giảng xong lại về — đó là điều thứ bảy. Ở phòng này, cung điện trang hoàng của hết thảy chư thiên và tịnh độ (cõi thanh tịnh) của chư Phật đều hiện ra trong đó — đó là điều thứ tám. Xá Lợi Phất! Phòng này thường hiện ra tám điều chưa từng có, khó có được. Ai đã thấy những việc không thể nghĩ bàn này mà còn ưa thích pháp Thanh văn nữa chăng?"
Xá Lợi Phất nói: "Sao cô không chuyển thân nữ (đổi thân nữ thành thân nam; quan niệm thời xưa cho rằng thân nữ có nhiều chướng ngại trên đường tu)?" Thiên nữ nói: "Mười hai năm nay tôi tìm tướng người nữ mà hoàn toàn không tìm được, thì chuyển cái gì? Ví như nhà ảo thuật biến ra một người nữ ảo, nếu có ai hỏi: 'Sao không chuyển thân nữ?', người ấy hỏi như thế có đúng không?" Xá Lợi Phất nói: "Không đúng. Ảo thì không có tướng cố định, chuyển cái gì?" Thiên nữ nói: "Hết thảy các pháp cũng như vậy, không có tướng cố định, sao ngài lại hỏi tôi không chuyển thân nữ?"
Ngay khi ấy thiên nữ dùng sức thần thông biến Xá Lợi Phất thành hình thiên nữ, còn mình thì tự biến thành hình Xá Lợi Phất, rồi hỏi: "Sao ngài không chuyển thân nữ?" Xá Lợi Phất trong hình thiên nữ đáp: "Nay tôi không biết vì sao lại biến thành thân nữ." Thiên nữ nói: "Xá Lợi Phất! Nếu ngài chuyển được thân nữ này, thì hết thảy người nữ cũng chuyển được. Như Xá Lợi Phất không phải là nữ mà hiện thân nữ, hết thảy người nữ cũng như vậy, tuy hiện thân nữ mà không phải là nữ. Vì thế Phật nói hết thảy các pháp không phải nam, không phải nữ." Ngay khi ấy thiên nữ thu sức thần thông lại, thân Xá Lợi Phất trở lại như cũ. Thiên nữ hỏi Xá Lợi Phất: "Hình tướng thân nữ nay ở đâu?" Xá Lợi Phất nói: "Hình tướng thân nữ không ở đâu cả mà cũng không phải không ở đâu." Thiên nữ nói: "Hết thảy các pháp cũng như vậy, không ở đâu cả mà cũng không phải không ở đâu. Cái không ở đâu mà cũng không phải không ở đâu ấy, chính là điều Phật đã nói."
Xá Lợi Phất hỏi thiên nữ: "Cô chết ở đây rồi sẽ sinh về đâu?" Thiên nữ nói: "Phật hóa hiện sinh ra thế nào thì tôi sinh ra như thế." Xá Lợi Phất nói: "Những gì do Phật hóa hiện ra thì đâu có chết rồi sinh." Thiên nữ nói: "Chúng sinh cũng vậy, không có chết và sinh." Xá Lợi Phất hỏi thiên nữ: "Bao lâu nữa cô sẽ đạt A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề (quả giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của Phật)?" Thiên nữ nói: "Khi nào Xá Lợi Phất trở lại làm phàm phu (người thường chưa giác ngộ), thì tôi mới thành A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề." Xá Lợi Phất nói: "Tôi trở lại làm phàm phu, không có lẽ ấy." Thiên nữ nói: "Tôi đạt A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề cũng không có lẽ ấy. Vì sao vậy? Bồ-đề không có chỗ trụ, cho nên không có ai đạt được." Xá Lợi Phất nói: "Nay chư Phật đạt A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, những vị đã đạt và sẽ đạt nhiều như cát sông Hằng, thế thì nói sao?" Thiên nữ nói: "Đó đều là theo chữ nghĩa và cách đếm của thế gian mà nói có ba đời, chứ không phải nói bồ-đề có quá khứ, hiện tại, vị lai." Thiên nữ lại nói: "Xá Lợi Phất! Ngài đã đạt đạo A-la-hán chưa?" Đáp: "Vì không có gì để đạt nên đạt." Thiên nữ nói: "Chư Phật, Bồ-tát cũng như vậy, vì không có gì để đạt nên đạt."
Bấy giờ Duy Ma Cật nói với Xá Lợi Phất: "Thiên nữ này đã từng cúng dường chín mươi hai ức vị Phật, có thể tự tại dạo chơi trong thần thông của Bồ-tát, mọi điều nguyện đều đầy đủ, đã được vô sinh nhẫn (sự an trụ vững chắc nơi chân lý rằng các pháp vốn không sinh không diệt), trụ nơi bất thoái chuyển (địa vị không còn lùi bước trên đường tu). Vì bản nguyện (lời nguyện gốc phát ra từ trước), cô có thể tùy ý hiện thân để giáo hóa chúng sinh."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video