Thiên 10 — Gốc của chức quan

 Thiên thứ mười: Nguyên quan (bàn về gốc rễ của việc đặt quan chức)

 Quan chức là nơi chủ trì mọi công việc, là gốc rễ của việc cai trị. Chế độ là để phân chia nghề nghiệp cho tứ dân (bốn hạng người trong xã hội: sĩ – người học, nông – nhà nông, công – thợ thủ công, thương – người buôn bán), đó là sự phân chia trong việc cai trị. Tước cao, lộc hậu (tước: cấp bậc danh vị; lộc: bổng lộc, lương được hưởng) phải xứng đáng với người nhận, đó là khuôn phép của sự phân biệt trên dưới, sang hèn.

 Ưa chuộng điều thiện, trừng phạt điều ác, chấn chỉnh phép tỷ (phép biên chế dân theo từng nhóm nhà để kê khai, đối chiếu và ràng buộc trách nhiệm lẫn nhau), đó là công cụ để kiểm đếm, quản lý dân. Chia đều đất tỉnh điền (chế độ ruộng đất thời cổ: chia một khoảnh ruộng thành chín ô như hình chữ "tỉnh", tám nhà cày tám ô xung quanh, cùng cày chung ô giữa nộp cho nhà nước), tiết chế thuế khóa, đó là mức độ của việc thu vào và ban ra. Định mức công việc cho thợ, chuẩn bị đầy đủ đồ dùng, đó là công việc của thợ thuyền. Phân chia đất đai, chặn giữ những nơi hiểm yếu, đó là việc diệt trừ những điều quái lạ và ngăn cấm thói phóng túng quá độ.

 Giữ gìn pháp luật, xét hỏi rồi phán quyết, đó là bổn phận của bề tôi. Làm sáng tỏ pháp luật, xét hỏi và kiểm nghiệm, đó là điều mà bậc vua nắm giữ. Làm rõ phần việc mỗi bên phải giữ, định rõ việc nặng việc nhẹ, đó là quyền hạn giữa vua và bề tôi. Làm rõ việc ban thưởng, nghiêm minh việc trừng trị và quở trách, đó là cách để ngăn chặn kẻ gian. Xét kỹ điều gì nên mở ra, điều gì nên ngăn lại, giữ vững một đường lối duy nhất, đó là điều cốt yếu của việc trị nước.

 Ý kẻ dưới đạt được lên trên, lệnh người trên thông xuống dưới, đó là cách nghe sáng suốt nhất. Biết rõ con số những thứ nước mình có và không có, chỉ dùng phần dư ra (?) (nguyên văn là chữ "lặc", thường hiểu là một phần mười hoặc phần thặng dư). Biết được chỗ yếu của đối phương, đó là cái gốc của sự mạnh. Biết được động tĩnh của đối phương, đó là sự quyết đoán của người giữ được bình tĩnh.

 Chia quan chức thành hai ngạch văn và võ, đó là hai phép của bậc vương giả. Trở đậu (các đồ dùng trong lễ tế: trở là cái mâm bày thịt, đậu là cái bát cao chân đựng thức ăn; ở đây chỉ chung nghi lễ) theo cùng một quy chế, đó là sự hội tụ các nước dưới quyền thiên tử (con Trời, tức vị vua tối cao đứng trên các nước chư hầu). Những kẻ đi du thuyết (người đi khắp nơi dùng tài ăn nói để thuyết phục vua chúa) và gián điệp không có đường mà lọt vào, đó là cách để giữ cho việc bàn bạc được ngay thẳng.

 Các chư hầu (vua các nước nhỏ được thiên tử phong đất) cẩn trọng giữ lễ đối với thiên tử, vua tôi nối đời nhau, đó là vâng theo mệnh của bậc vương. Kẻ nào tự ý thay đổi, đảo lộn phép thường, trái với đức sáng của nhà vương, thì theo lễ được phép đem quân đánh dẹp. Quan lại không có việc gì phải xử lý, người trên không phải ban thưởng, dân không có kiện tụng, trong nước không có kẻ buôn bán, thì đạo làm vua còn gì đạt đến tột bậc hơn thế? Những lời bày tỏ sáng suốt có đạt được lên trên hay không là ở chỗ nhà vua có chịu lắng nghe hay không.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video