Thiên thứ mười một: Trị bản (gốc rễ của việc trị nước).
Cai trị dân thì phải dựa vào đâu? Đáp: "Không có ngũ cốc (năm loại lương thực chính, chỉ chung lúa gạo, hoa màu) thì lấy gì cho no bụng; không có tơ, gai thì lấy gì che thân." Cho nên muốn no bụng phải có hạt thóc, muốn che thân phải có sợi tơ. Chồng lo làm cỏ, xới đất; vợ lo khung cửi, con thoi. Dân không làm việc gì khác ngoài cày cấy và dệt vải thì sẽ có của để dành. Đàn ông không làm nghề chạm trổ hoa văn, đàn bà không làm việc thêu thùa trang sức, tết dây tua.
Đồ gỗ thì rỉ nhựa, đồ kim loại thì có mùi tanh. Vì vậy bậc thánh nhân uống bằng đồ đất, ăn bằng đồ đất, nhào đất sét nặn thành đồ dùng, nên thiên hạ không hao tốn. Ngày nay, gỗ và kim loại vốn không biết lạnh, vậy mà người ta lại phủ cho chúng đồ thêu, đồ trang sức. Trâu ngựa vốn chỉ ăn cỏ uống nước, vậy mà người ta lại cho ăn đậu, ăn thóc. Đó là việc cai trị đã mất gốc, cần phải đặt ra phép tắc để ngăn lại.
Mùa xuân, mùa hạ chồng ra đồng làm ruộng; mùa thu, mùa đông vợ ở nhà chuội vải, dệt lụa, thì dân không khốn khó. Nay áo vải thô ngắn cũn không che kín thân, bã rượu cám gạo cũng không đủ no bụng, ấy là vì cai trị sai đường.
Đất thời xưa không màu mỡ hơn hay cằn cỗi hơn bây giờ, người thời xưa cũng không chăm hơn hay lười hơn bây giờ. Vậy người xưa được ở chỗ nào, người nay mất ở chỗ nào? Người cày không cày hết ruộng, người dệt ngày ngày bỏ dở khung cửi, thì làm sao tránh khỏi đói rét? Ấy là vì cách trị nước thời xưa được thi hành, còn cách trị nước thời nay thì bị bỏ dở.
Cai trị là làm cho dân không có lòng riêng tư. Dân không riêng tư thì cả thiên hạ thành một nhà, không ai cày riêng, dệt riêng; ai rét thì mọi người cùng chịu rét, ai đói thì mọi người cùng chịu đói. Cho nên nhà có mười đứa con cũng không phải thêm một bữa cơm, nhà có một đứa con cũng không bớt đi một bữa cơm. Như thế thì làm gì có chuyện la lối ồn ào, rượu chè say sưa, làm hư hỏng người lương thiện?
Dân mà khinh bạc lẫn nhau thì lòng tham và cái họa tranh giành sẽ nổi lên. Thói ngang ngược đã sinh ra từ một người, thì dân sẽ ăn riêng và trữ lương thực riêng, dùng riêng và tích của cải riêng. Rồi dân hễ phạm lệnh cấm là bị bắt trói, đem hình phạt ra trị tội, như thế sao xứng đáng làm người đứng trên dân? Chính sự tốt là giữ vững phép tắc, khiến dân không riêng tư. Người dưới không dám riêng tư thì sẽ không còn ai làm điều sai trái.
Quay về gốc, theo đúng lẽ, mọi việc đều xuất phát từ một đường lối thống nhất, thì lòng tham sẽ mất, tranh giành sẽ dứt, ngục tù trống không, đồng ruộng đầy ắp, thóc lúa dồi dào. Dân trong nước yên ổn, người phương xa quy phục. Bên ngoài không có tai họa từ thiên hạ, bên trong không có bạo loạn. Đó là cai trị đến mức tột bậc.
Trời xanh thăm thẳm, không ai biết đâu là cùng tận. Các bậc đế vương biết lấy ai làm khuôn phép? Đời trước thì không theo kịp được nữa, đời sau thì không thể ngồi chờ, chỉ còn cách tự tìm ở chính mình.
Cái gọi là thiên tử (vua, được coi là con của trời, thay trời trị dân) có bốn điều. Một là thần minh (sáng suốt như thần, thấu suốt mọi việc). Hai là thùy quang (rủ ánh sáng ân đức xuống khắp dân chúng). Ba là hồng tự (sắp đặt trật tự lớn lao, rộng khắp cho thiên hạ). Bốn là vô địch (không ai chống nổi). Đó là việc của thiên tử.
Thú hoang không được dùng làm hy sinh (con vật dâng cúng trong lễ tế), học tạp nham thì không thành được bậc thông nho (nhà nho học vấn thông suốt, uyên bác). Nay có người bàn rằng: "Biển rộng trăm dặm cũng không đủ cho một người uống; suối sâu ba thước (khoảng bảy tấc ngày nay) lại đủ cho ba quân (toàn thể quân đội) hết khát." Thần cho rằng: "Lòng tham sinh ra từ chỗ không có chừng mực, điều tà sinh ra từ chỗ không có lệnh cấm."
Bậc cao nhất là cảm hóa dân một cách thần diệu, bậc kế đó là thuận theo sự vật mà dẫn dắt, bậc thấp hơn là không cướp thời vụ của dân, không làm hao tổn của cải của dân. Lệnh cấm ắt phải dựa vào võ (uy lực, sức mạnh) mới thành, việc thưởng ắt phải dựa vào văn (đức độ, giáo hóa) mới thành.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video