Kinh Đại Bát Niết-bàn (kinh ghi lời Phật giảng trước khi Ngài nhập Niết-bàn), phẩm thứ mười bốn: Ví dụ về chim.
Bấy giờ Phật bảo Bồ-tát (người tu hành đã phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi loài) Ca-diếp, vị Bồ-tát đứng ra thưa hỏi Phật trong kinh này: “Này thiện nam tử (người nam có lòng lành, lời Phật dùng để gọi người nghe)! Có hai giống chim, một tên là ca-lân-đề, hai tên là uyên ương. Chúng luôn cùng nhau đi lại và dừng nghỉ, không rời bỏ nhau. Các pháp khổ, vô thường, vô ngã cũng vậy, không thể tách rời nhau.” (Khổ: mọi sự đều đem lại đau khổ, không như ý; vô thường: mọi sự đều thay đổi, không bền lâu; vô ngã: không có một cái “tôi” chủ thể cố định, tự tại. Ba điều này luôn đi đôi với ba điều ngược lại là lạc, thường, ngã.)
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: “Bạch Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, danh hiệu của Phật)! Vì sao khổ, vô thường, vô ngã lại giống như đôi chim uyên ương và ca-lân-đề kia?”
Phật nói: “Này thiện nam tử! Có pháp là khổ, có pháp là lạc (an vui); có pháp là thường (bền vững, không đổi), có pháp là vô thường; có pháp là ngã (cái “tôi” chân thật, tự tại), có pháp là vô ngã. Ví như lúa gạo khác với vừng và lúa mạch, vừng và lúa mạch lại khác với đậu, kê và mía. Các giống ấy, từ lúc nảy mầm cho đến khi ra hoa ra lá, đều là vô thường. Đến khi quả hạt chín, người ta đem dùng, lúc ấy mới gọi là thường. Vì sao? Vì tính chất của nó đã chân thật.”
Ca-diếp bạch Phật: “Bạch Thế Tôn! Những vật như thế, nếu là thường, thì có giống như Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân lý như thật) không?”
Phật nói: “Này thiện nam tử! Nay ông không nên nói như vậy. Vì sao? Nếu nói Như Lai giống như núi Tu-di (ngọn núi rất lớn ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo), thì đến lúc kiếp hoại (thời kỳ thế giới bị hủy diệt), núi Tu-di sụp đổ, lẽ nào khi ấy Như Lai cũng bị hoại theo sao? Này thiện nam tử! Nay ông không nên giữ lấy ý ấy. Này thiện nam tử! Trong tất cả các pháp, chỉ trừ Niết-bàn (cảnh giới đã dứt sạch phiền não và sinh tử, an vui tuyệt đối), không còn một pháp nào khác là thường cả. Chỉ là theo thế đế (cách nói quen dùng của người đời, chân lý ở mức thông thường) mà nói quả hạt là thường.”
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: “Bạch Thế Tôn! Lành thay, lành thay! Đúng như lời Phật dạy.”
Phật bảo Ca-diếp: “Đúng vậy, đúng vậy! Này thiện nam tử! Dù có tu theo tất cả khế kinh (kinh điển hợp với chân lý và hợp với căn cơ người nghe) và các phép định (phép tu thiền khiến tâm lắng yên, chuyên chú), nhưng chưa được nghe Kinh Đại Bát Niết-bàn, thì ai cũng nói hết thảy đều là vô thường. Còn khi đã nghe kinh này rồi, thì dù vẫn còn phiền não (những trạng thái tâm ô nhiễm như tham lam, giận dữ, mê muội, làm thân tâm khổ não) cũng như là không có phiền não, liền có thể đem lợi ích cho tất cả người và trời (chư thiên, các vị thần sống ở cõi trời). Vì sao? Vì hiểu rõ thân mình có Phật tính (bản tính có thể thành Phật, vốn sẵn có trong mọi chúng sinh). Đó gọi là thường.
Lại nữa, này thiện nam tử! Ví như cây am-la (cây xoài), lúc hoa mới nở thì gọi là tướng vô thường; khi đã thành quả, đem lại nhiều lợi ích, mới gọi là thường. Cũng vậy, này thiện nam tử! Dù có tu theo tất cả khế kinh và các phép định, nhưng khi chưa được nghe Kinh Đại Niết-bàn như thế này, thì ai cũng nói hết thảy đều là vô thường. Khi đã nghe kinh này rồi, thì dù còn phiền não cũng như là không có phiền não, liền có thể đem lợi ích cho tất cả người và trời. Vì sao? Vì hiểu rõ thân mình có Phật tính. Đó gọi là thường.
Lại nữa, này thiện nam tử! Ví như quặng vàng, lúc đang nung chảy là tướng vô thường; nung chảy xong thành vàng, đem lại nhiều lợi ích, mới gọi là thường. Cũng vậy, này thiện nam tử! Dù có tu theo tất cả khế kinh và các phép định, nhưng khi chưa được nghe Kinh Đại Niết-bàn như thế này, thì ai cũng nói hết thảy đều là vô thường. Khi đã nghe kinh này rồi, thì dù còn phiền não cũng như là không có phiền não, liền có thể đem lợi ích cho tất cả người và trời. Vì sao? Vì hiểu rõ thân mình có Phật tính. Đó gọi là thường.
Lại nữa, này thiện nam tử! Ví như hạt vừng, khi chưa bị ép thì gọi là vô thường; khi đã ép thành dầu, đem lại nhiều lợi ích, mới gọi là thường. Này thiện nam tử! Dù có tu theo tất cả khế kinh và các phép định, nhưng khi chưa được nghe Kinh Đại Niết-bàn như thế này, thì ai cũng nói hết thảy đều là vô thường. Khi đã nghe kinh này rồi, thì dù còn phiền não cũng như là không có phiền não, liền có thể đem lợi ích cho tất cả người và trời. Vì sao? Vì hiểu rõ thân mình có Phật tính. Đó gọi là thường.
Lại nữa, này thiện nam tử! Ví như mọi dòng sông đều đổ về biển, tất cả khế kinh, các phép định và tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú vào một đối tượng) đều quy về Kinh Đại Niết-bàn của Đại thừa (giáo pháp “cỗ xe lớn”, hướng đến việc cứu độ tất cả chúng sinh cùng thành Phật). Vì sao? Vì kinh này giảng một cách rốt ráo và khéo léo rằng có Phật tính. Này thiện nam tử! Vì thế ta nói có pháp là thường, có pháp là vô thường, cho đến ngã và vô ngã cũng như vậy.”
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: “Bạch Thế Tôn! Như Lai đã lìa khỏi mũi tên độc của buồn lo đau xót. Kẻ có buồn lo đau xót thì gọi là trời, mà Như Lai không phải là trời. Kẻ có buồn lo đau xót thì gọi là người, mà Như Lai không phải là người. Kẻ có buồn lo đau xót thì thuộc về hai mươi lăm hữu (hai mươi lăm cõi tồn tại mà chúng sinh trôi lăn trong vòng sinh tử), mà Như Lai không thuộc hai mươi lăm hữu. Vì thế Như Lai không có buồn lo đau xót. Vậy cớ sao lại nói rằng Như Lai có buồn lo đau xót?”
“Này thiện nam tử! Cõi trời Vô tưởng (một cõi trời mà chúng sinh sinh ở đó hoàn toàn không có ý nghĩ, tư tưởng) gọi là không có tưởng. Nếu không có tưởng thì cũng như không có thọ mạng (sự sống, tuổi thọ); nếu không có thọ mạng thì làm sao có ấm, giới và các nhập? (Ấm: năm nhóm yếu tố hợp thành con người là thân xác, cảm thọ, tri giác, ý muốn tạo tác và nhận thức; giới: mười tám yếu tố gồm sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu loại nhận thức; nhập: mười hai chỗ tiếp xúc gồm sáu giác quan và sáu đối tượng.) Vì lẽ ấy, không thể nói tuổi thọ ở cõi trời Vô tưởng có chỗ trú ngụ nhất định. Này thiện nam tử! Ví như vị thần cây nương vào cây mà ở, nhưng không thể nói chắc là nương vào cành, vào đốt, vào thân hay vào lá. Tuy không có chỗ nhất định, nhưng cũng không thể nói là không có. Tuổi thọ ở cõi trời Vô tưởng cũng như vậy.
Này thiện nam tử! Phật pháp cũng thế, rất sâu xa, khó hiểu. Như Lai thật sự không có buồn lo, đau khổ, phiền não, nhưng vì khởi lòng đại từ bi đối với chúng sinh nên tỏ ra có buồn lo đau xót, xem tất cả chúng sinh như La-hầu-la (con trai của Phật khi Ngài chưa xuất gia).
Lại nữa, này thiện nam tử! Thọ mạng ở cõi trời Vô tưởng, chỉ Phật mới biết được, những người khác không theo kịp; cho đến cõi Phi tưởng phi phi tưởng (cõi trời cao nhất, nơi tâm vi tế đến mức không thể nói là có tưởng mà cũng không thể nói là không có tưởng) cũng như vậy. Này Ca-diếp! Tính của Như Lai trong sạch không vướng nhiễm, giống như hóa thân (thân do biến hóa mà hiện ra), thì làm sao có buồn lo, đau khổ, phiền não được? Nếu nói Như Lai có buồn lo, thì làm sao có thể đem lợi ích cho tất cả chúng sinh và truyền rộng Phật pháp? Còn nếu nói không có, thì sao lại bảo Như Lai xem chúng sinh bình đẳng như La-hầu-la? Nếu không xem bình đẳng như La-hầu-la thì lời nói ấy là giả dối. Vì lẽ ấy, này thiện nam tử! Phật không thể nghĩ bàn, Pháp không thể nghĩ bàn, Phật tính của chúng sinh không thể nghĩ bàn, thọ mạng ở cõi trời Vô tưởng không thể nghĩ bàn. Như Lai có buồn lo hay không có buồn lo là cảnh giới của Phật, chẳng phải điều mà các bậc Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, nhắm đến tự giải thoát cho mình) và Duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ) biết được.
Này thiện nam tử! Ví như trong hư không, nhà cửa và bụi nhỏ không thể đứng vững; nhưng nếu nói nhà cửa không nhờ vào khoảng không mà đứng được thì không có lẽ ấy. Vì lẽ ấy, không thể nói nhà cửa đứng trong hư không hay không đứng trong hư không. Kẻ phàm phu (người thường chưa giác ngộ) tuy nói rằng nhà cửa đứng trong hư không, nhưng hư không ấy thật ra không có chỗ nào để đứng. Vì sao? Vì bản tính của hư không là không có chỗ trụ. Này thiện nam tử! Tâm cũng như vậy, không thể nói là trụ trong ấm, giới, nhập hay không trụ. Thọ mạng ở cõi trời Vô tưởng cũng như vậy, sự buồn lo đau xót của Như Lai cũng như vậy. Nếu không có buồn lo thì sao lại nói xem chúng sinh bình đẳng như La-hầu-la? Còn nếu nói có thì sao lại nói tính của Ngài giống như hư không?
Này thiện nam tử! Ví như nhà ảo thuật, tuy hóa ra đủ thứ cung điện, cảnh giết hại, nuôi nấng, trói buộc, thả ra, lại hóa ra vàng bạc, lưu ly (một loại ngọc quý màu xanh), châu báu, rừng rậm cây cối, nhưng tất cả đều không có thực chất. Như Lai cũng thế, thuận theo thế gian mà tỏ ra có buồn lo đau xót, chứ không phải là thật. Này thiện nam tử! Như Lai đã vào Đại Bát Niết-bàn, thì làm sao còn có buồn lo, đau khổ, phiền não? Nếu ai cho rằng Như Lai vào Niết-bàn là vô thường, thì nên biết người ấy có buồn lo đau xót. Nếu ai cho rằng Như Lai không vào Niết-bàn mà thường còn không đổi, thì nên biết người ấy không có buồn lo đau xót. Như Lai có buồn lo hay không có buồn lo, không ai có thể biết được.
Lại nữa, này thiện nam tử! Ví như người bậc dưới chỉ biết việc bậc dưới, không biết bậc giữa và bậc trên; người bậc giữa biết việc bậc giữa, không biết bậc trên; người bậc trên thì biết việc bậc trên và biết cả bậc giữa, bậc dưới. Thanh văn và Duyên giác cũng như thế, chỉ biết đến địa vị của mình. Như Lai thì không như vậy, Ngài biết hết địa vị của mình và của người khác. Vì thế Như Lai được gọi là bậc có trí vô ngại (trí tuệ không bị gì ngăn trở). Ngài hiện ra những điều như huyễn hóa, thuận theo thế gian, mà phàm phu với con mắt thịt cho đó là thật. Nhưng phàm phu muốn biết hết trí tuệ vô ngại, cao tột của Như Lai thì không có lẽ ấy. Có buồn lo hay không có buồn lo, chỉ Phật mới biết được. Vì nhân duyên ấy mà có pháp là ngã, có pháp là vô ngã. Đó gọi là tính chất của chim uyên ương và ca-lân-đề.
Lại nữa, này thiện nam tử! Phật pháp giống như chim uyên ương luôn đi cùng nhau. Chim ca-lân-đề và chim uyên ương, vào giữa mùa hè nước lên, liền chọn chỗ đất cao để đặt con mình, để nuôi con lớn; rồi sau đó lại theo chỗ cũ mà an ổn bơi đi. Như Lai ra đời cũng như vậy, giáo hóa vô số chúng sinh, khiến họ đứng vững trong chính pháp (giáo pháp chân chính), giống như chim uyên ương và ca-lân-đề chọn chỗ đất cao để đặt con mình. Như Lai cũng vậy, khi đã giúp các chúng sinh làm xong việc cần làm, liền vào Đại Bát Niết-bàn. Này thiện nam tử! Đó gọi là có pháp là khổ, có pháp là lạc. Các hành (mọi sự vật, hiện tượng do nhân duyên kết hợp mà tạo thành) là khổ, Niết-bàn là lạc; Niết-bàn là bậc nhất vi diệu, vì đã phá bỏ các hành.”
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: “Bạch Thế Tôn! Vì sao chúng sinh đạt được Niết-bàn thì gọi là niềm vui bậc nhất?”
Phật nói: “Này thiện nam tử! Như ta đã nói, các hành hợp lại thì gọi là già và chết.
Thận trọng, không buông lung, chỗ ấy gọi cam lộ (thứ nước thần giúp bất tử, ví cho Niết-bàn),
Buông lung, không thận trọng, ấy gọi là đường chết.
Nếu ai không buông lung, sẽ được chỗ không chết;
Nếu ai còn buông lung, thường đi trên đường chết.
Buông lung gọi là pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo tác nên, có sinh có diệt). Pháp hữu vi ấy là khổ bậc nhất. Không buông lung thì gọi là Niết-bàn. Niết-bàn ấy gọi là cam lộ, là niềm vui bậc nhất, tột bậc. Nếu chạy theo các hành thì gọi là chỗ chết, chịu khổ bậc nhất; nếu đến được Niết-bàn thì gọi là không chết, hưởng niềm vui vi diệu nhất. Nếu không buông lung, thì dù đang tích tập các hành, cũng gọi là thân thường, lạc, không chết, không bị phá hoại. Thế nào là buông lung, thế nào là không buông lung? Kẻ phàm phu chưa phải bậc thánh thì gọi là buông lung, là pháp luôn luôn chết. Bậc thánh đã ra khỏi thế gian thì không buông lung, không có già chết. Vì sao? Vì đã vào Niết-bàn thường, lạc bậc nhất. Vì lẽ ấy, có pháp là khổ, có pháp là lạc, có pháp là ngã, có pháp là vô ngã. Như người đứng trên mặt đất ngửa nhìn hư không, chẳng thấy dấu vết của chim bay. Này thiện nam tử! Chúng sinh cũng vậy, không có thiên nhãn (con mắt nhìn thấu suốt, vượt khỏi giới hạn của mắt thường), ở trong phiền não nên không tự thấy mình có Như Lai tính (bản tính của Phật, tức Phật tính). Vì thế ta giảng giáo lý kín nhiệm về vô ngã. Tại sao vậy? Người không có thiên nhãn thì không biết cái ngã chân thật, lại chấp sai rằng có ngã; do các phiền não mà tạo ra những pháp hữu vi, chính những thứ ấy là vô thường. Vì thế ta nói có pháp là thường, có pháp là vô thường.
Người tinh tấn mạnh mẽ, như đứng ở đỉnh núi,
Nhìn đồng bằng, đồng hoang, luôn thấy các phàm phu.
Lên điện trí tuệ lớn, đài vi diệu cao tột,
Đã tự trừ lo khổ, lại thấy chúng sinh lo.
Như Lai đã dứt hết vô lượng phiền não, đứng trên núi trí tuệ, thấy các chúng sinh luôn ở trong vô lượng ức phiền não.”
Bồ-tát Ca-diếp lại bạch Phật: “Bạch Thế Tôn! Theo như bài kệ nói thì ý ấy không đúng. Vì sao? Người vào Niết-bàn thì không buồn cũng không vui, làm sao còn lên được điện đài trí tuệ? Lại làm sao còn đứng trên đỉnh núi mà nhìn chúng sinh?”
Phật nói: “Này thiện nam tử! Điện trí tuệ tức là Niết-bàn. Người không có lo khổ là chỉ Như Lai. Người có lo khổ là chỉ phàm phu. Vì phàm phu có lo nên Như Lai không lo. Đỉnh núi Tu-di là chỉ chính giải thoát (sự thoát khỏi mọi trói buộc một cách chân chính). Người siêng năng tinh tấn ví như núi Tu-di, không hề lay chuyển. Mặt đất là chỉ các hành hữu vi; các phàm phu sống yên trên mặt đất ấy mà tạo ra các hành. Người có trí tuệ thì gọi là bậc Chính giác (người đã giác ngộ chân chính, tức Phật). Vì lìa khỏi các cõi hữu (các cõi tồn tại trong sinh tử) mà thường còn, nên gọi là Như Lai. Như Lai thương xót vô lượng chúng sinh luôn bị mũi tên độc của các cõi hữu bắn trúng, vì thế nói rằng Như Lai có lo.”
Bồ-tát Ca-diếp lại bạch Phật: “Bạch Thế Tôn! Nếu Như Lai có buồn lo đau xót, thì không thể gọi là bậc Đẳng chính giác (bậc giác ngộ chân chính, cao tột, bình đẳng, tức Phật).”
Phật nói: “Này Ca-diếp! Đều có nhân duyên cả. Hễ nơi nào có chúng sinh đáng được giáo hóa thì Như Lai ở đó hiện ra thọ sinh. Tuy hiện ra thọ sinh mà thật ra không có sinh. Vì thế Như Lai được gọi là pháp thường còn, giống như các loài chim ca-lân-đề, uyên ương.”
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ tám.
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ chín.
Đời Tống, sa-môn (người xuất gia tu hành) Tuệ Nghiêm cùng những người khác dựa theo Kinh Nê-hoàn (bản dịch cũ của kinh Niết-bàn) mà biên soạn thêm.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video