Thiên 20 — Phẩm 19 – Thánh hạnh (phần 1)

 Phẩm Thánh Hạnh (Thánh hạnh: hạnh tu của bậc thánh), thứ mười chín, phần một.

 Bấy giờ Phật bảo Bồ-tát Ca-diếp (Bồ-tát: người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh; Ca-diếp là vị Bồ-tát đang thưa hỏi Phật trong kinh này): "Này thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật gọi người nghe pháp)! Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát đã tu lâu và có công hạnh lớn) nên dựa vào kinh Bát-niết-bàn này (Niết-bàn: cảnh giới đã dập tắt hết phiền não và khổ đau, thoát khỏi vòng sinh tử; Bát-niết-bàn: Niết-bàn trọn vẹn) mà chuyên tâm suy nghĩ về năm loại hạnh. Năm loại ấy là gì? Một là Thánh hạnh (hạnh tu giới, định, tuệ của bậc thánh). Hai là Phạm hạnh (hạnh trong sạch; ở đây chỉ hạnh từ bi thương xót chúng sinh). Ba là Thiên hạnh (hạnh tu dựa theo lẽ thật tự nhiên vốn có, như trời tự nhiên trong sáng). Bốn là Anh nhi hạnh (hạnh như trẻ thơ: Bồ-tát làm những việc nhỏ, đơn sơ cho hợp với người còn non yếu). Năm là Bệnh hạnh (hạnh hiện thân có bệnh: Bồ-tát tỏ ra có bệnh tật như chúng sinh để gần gũi và cứu độ họ).

 Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát phải thường tu tập năm hạnh ấy. Lại có một hạnh nữa là Như Lai hạnh (hạnh của Như Lai; Như Lai là một danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc từ chân lý mà đến), tức là kinh Đại thừa Đại Niết-bàn (Đại thừa: "cỗ xe lớn", con đường tu vừa cứu mình vừa cứu tất cả chúng sinh).

 Này Ca-diếp! Thánh hạnh mà Bồ-tát ma-ha-tát tu là thế nào? Bồ-tát ma-ha-tát hoặc nghe từ hàng Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chủ yếu cầu giải thoát cho riêng mình), hoặc nghe từ Như Lai, được nghe kinh Đại Niết-bàn như thế. Nghe rồi thì sinh lòng tin. Tin rồi thì phải suy nghĩ thế này: 'Chư Phật Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, một danh hiệu của Phật) có đạo cao tột không gì hơn, có Chánh pháp lớn (giáo pháp chân chính), có hạnh chân chính cho đại chúng; lại có kinh điển Đại thừa Phương đẳng (các kinh Đại thừa, giảng giáo lý rộng khắp và bình đẳng). Nay vì yêu thích, khao khát cầu kinh Đại thừa, ta sẽ lìa bỏ vợ con, họ hàng thân thuộc mà mình thương yêu, nhà cửa đang ở, vàng bạc châu báu, chuỗi ngọc đẹp đẽ, hương hoa, đàn ca nhạc kỹ, tôi tớ người hầu trai gái lớn nhỏ, voi ngựa xe cộ, trâu dê gà chó heo lợn và các loài như thế.'

 Lại nghĩ: 'Ở nhà thì bị bó buộc, bức bách như ở trong ngục tù, mọi phiền não (những trạng thái tâm làm rối loạn, gây khổ như tham lam, giận dữ, si mê) đều từ đó mà sinh. Xuất gia thì thong dong, rộng rãi như khoảng trời trống không, mọi thiện pháp (pháp lành, việc lành) nhờ đó mà tăng trưởng. Nếu ở nhà thì không thể suốt đời giữ đời sống trong sạch, không dâm dục. Nay ta nên cạo bỏ râu tóc, xuất gia học đạo.' Lại nghĩ: 'Nay ta nhất định sẽ xuất gia, tu học đạo Bồ-đề (giác ngộ) cao tột, chân chính, chân thật.'

 Khi Bồ-tát muốn xuất gia như vậy, thiên ma Ba-tuần (vua loài ma ở cõi trời, chuyên phá hoại người tu đạo) sinh lòng khổ não lớn, nói: 'Bồ-tát này rồi sẽ cùng ta gây trận chiến lớn.' Này thiện nam tử! Một Bồ-tát như vậy thì làm sao lại đi tranh đấu với người khác?

 Lúc ấy Bồ-tát liền đến tăng phường (nơi chư tăng cư trú, tức chùa). Nếu thấy Như Lai và các đệ tử của Phật có uy nghi đầy đủ (dáng vẻ, cử chỉ đoan trang đúng phép tắc), các căn (các giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) lặng yên, tâm nhu hòa, trong sạch, vắng lặng, thì liền đến chỗ ấy xin xuất gia, cạo bỏ râu tóc, mặc ba pháp y (ba tấm áo ca-sa của người xuất gia: áo lớn, áo khoác vai và áo mặc trong). Xuất gia rồi thì vâng giữ giới cấm (các điều răn cấm của người tu), uy nghi không thiếu sót, đi đứng an ổn, khoan thai, không phạm điều gì; cho đến lỗi nhỏ cũng sinh lòng sợ hãi; lòng giữ giới vững chắc như kim cương.

 Này thiện nam tử! Ví như có người mang chiếc phao muốn vượt biển lớn. Lúc ấy trong biển có một con La-sát (loài quỷ dữ ăn thịt người), liền đến xin người ấy chiếc phao. Người ấy nghe xong liền nghĩ: 'Nếu bây giờ ta đưa cho nó thì chắc chắn sẽ chìm chết.' Bèn đáp: 'Này La-sát, ngươi thà giết ta chứ chiếc phao thì không thể có được.' La-sát lại nói: 'Nếu ngươi không thể cho ta trọn chiếc phao, thì cho ta một nửa.' Người ấy vẫn không chịu cho. La-sát lại nói: 'Nếu ngươi không thể cho ta một nửa, thì mong ngươi cho ta một phần ba.' Người ấy không chịu. La-sát lại nói: 'Nếu không được thì cho ta một khúc bằng bàn tay.' Người ấy không chịu. La-sát lại nói: 'Nay nếu ngươi lại không thể cho ta một khúc bằng bàn tay, thì ta đang đói khổ, bị muôn nỗi khổ bức bách, xin hãy giúp ta một chút bằng hạt bụi nhỏ thôi.' Người ấy lại nói: 'Thứ ngươi xin nay quả thật không nhiều, nhưng hôm nay ta sắp vượt biển, không biết đường phía trước gần xa thế nào. Nếu cho ngươi thì hơi trong phao sẽ dần thoát ra, ta làm sao qua được hiểm nạn của biển lớn? Có thể giữa đường ta sẽ chìm xuống nước mà chết.'

 Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát giữ gìn giới cấm cũng như vậy, như người vượt biển kia giữ gìn, quý tiếc chiếc phao. Khi Bồ-tát giữ giới như thế, thường có những con La-sát hung ác là phiền não nói với Bồ-tát: 'Ông hãy tin ta, ta không bao giờ lừa ông đâu. Ông chỉ cần phá bốn giới cấm (bốn giới nặng nhất: dâm dục, trộm cắp, giết người, nói dối rằng mình đã chứng quả thánh), còn giữ các giới khác; nhờ vậy ta sẽ giúp ông an ổn mà vào Niết-bàn.' Lúc ấy Bồ-tát nên nói: 'Nay ta thà giữ trọn các giới cấm này mà phải rơi vào địa ngục A-tỳ (địa ngục khổ nhất, chịu khổ liên tục không ngừng), chứ không bao giờ phạm giới để được sinh lên cõi trời.'

 La-sát phiền não lại nói: 'Nếu ông không thể phá bốn giới cấm, thì có thể phá giới Tăng tàn (loại tội nặng thứ hai, phạm vào thì như người bị thương gần chết, phải sám hối trước chúng tăng mới còn giữ được tư cách tăng sĩ); nhờ vậy ta sẽ giúp ông an ổn mà vào Niết-bàn.' Bồ-tát cũng không nghe theo lời nó. La-sát lại nói: 'Nếu ông không thể phạm Tăng tàn, thì cũng có thể cố ý phạm tội Thâu-lan-giá (tội thô nặng, như việc định làm tội lớn mà chưa thành); nhờ vậy ta sẽ giúp ông an ổn mà vào Niết-bàn.' Lúc ấy Bồ-tát cũng không nghe theo. La-sát lại nói: 'Nếu ông không thể phạm Thâu-lan-giá, thì có thể phạm tội Xả đọa (tội cất giữ đồ vật trái phép; phải bỏ vật ấy ra và sám hối, nếu không sẽ rơi vào đường ác); nhờ vậy ông có thể an ổn mà vào Niết-bàn.' Lúc ấy Bồ-tát cũng không nghe theo. La-sát lại nói: 'Nếu ông không thể phạm Xả đọa, thì có thể phá giới Ba-dật-đề (tội đọa, gồm các lỗi nhẹ hơn như nói dối thông thường, phải sám hối, nếu không sẽ rơi vào đường ác); nhờ vậy ta sẽ giúp ông an ổn mà vào Niết-bàn.' Lúc ấy Bồ-tát cũng không nghe theo. La-sát lại nói: 'Nếu ông không thể phạm Ba-dật-đề, thì mong ông phá giới Đột-cát-la (loại lỗi nhẹ nhất về hành động và lời nói); nhờ vậy ông có thể an ổn mà vào Niết-bàn.'

 Lúc ấy Bồ-tát tự nghĩ: 'Nay nếu ta phạm tội Đột-cát-la mà không phát lộ (nói rõ lỗi của mình ra trước người khác để sám hối), thì không thể vượt qua sinh tử để đến bờ bên kia mà được Niết-bàn.' Bồ-tát ma-ha-tát đối với các giới luật nhỏ nhặt này vẫn giữ gìn bền chắc, tâm vững như kim cương. Bồ-tát ma-ha-tát giữ bốn giới trọng cũng như giữ giới Đột-cát-la, kính trọng và bền chắc như nhau, không chút khác biệt. Nếu Bồ-tát giữ vững được như vậy thì gọi là đầy đủ năm phần giới, tức là: đầy đủ giới thanh tịnh về những việc làm căn bản của Bồ-tát; các giới thanh tịnh phụ thuộc trước và sau giới căn bản; giới thanh tịnh của ý, không có các ý nghĩ xấu ác; giới thanh tịnh của sự nhớ nghĩ, giữ gìn chánh niệm (sự nhớ nghĩ, tỉnh giác chân chính); và giới hồi hướng (đem công đức của mình hướng về mục đích cao cả) về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn khắp, tức quả vị Phật).

 Này Ca-diếp! Bồ-tát ma-ha-tát lại có hai loại giới: một là giới nhận theo phép tắc truyền giới ở thế gian; hai là giới tự có được do chứng Chánh pháp. Nếu Bồ-tát đã có giới do chứng Chánh pháp thì không bao giờ làm điều ác. Còn giới nhận theo phép tắc thế gian thì phải qua lễ bạch tứ yết-ma (nghi thức của tăng đoàn: một lần thưa trình và ba lần hỏi ý toàn chúng, nếu ai nấy đều đồng ý thì việc mới thành) rồi mới có được.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Có hai loại giới: một là tánh trọng giới (giới cấm những việc tự bản chất đã là tội nặng); hai là tức thế cơ hiềm giới (giới để người đời khỏi chê bai, chỉ trích). Tánh trọng giới tức là bốn giới cấm. Tức thế cơ hiềm giới là: không buôn bán; không dùng cân non, đấu nhỏ để lừa dối người; không dựa vào thế lực người khác để lấy của cải của người; không có lòng hại người mà trói buộc họ; không phá hoại việc người khác đã làm nên; không đốt đèn mà nằm ngủ (?); không làm ruộng vườn nhà cửa, trồng trọt; không làm nghề nhà, ngồi hàng buôn bán; không nuôi voi ngựa xe cộ, trâu dê, lạc đà, lừa, gà chó, khỉ vượn, công, vẹt, chim cộng mạng (loài chim hai đầu chung một thân) và chim câu-chỉ-la (loài chim có tiếng hót hay); không nuôi sói, chó rừng, cọp, beo, mèo, chồn, heo lợn và các loài thú dữ khác; không nuôi giữ bé trai, bé gái, thanh niên nam nữ, tôi tớ, đầy tớ; không cất giữ vàng, bạc, lưu ly (ngọc màu xanh biếc), pha lê, ngọc trai, xa cừ, mã não, san hô, ngọc bích, vỏ ốc quý và các thứ báu; không cất giữ đồng đỏ, thiếc trắng, đồ bằng đồng thau, chén bát; thảm lông, thảm len quý, áo lông (?); mọi thứ thóc gạo, lúa mạch lớn nhỏ, đậu, kê, lúa, mè, đồ ăn sống chín.

 Luôn chỉ ăn một bữa, không bao giờ ăn lại lần nữa. Dù đi khất thực hay ăn trong chúng tăng, luôn biết đủ, biết dừng; không nhận lời mời riêng. Không ăn thịt, không uống rượu; năm thứ rau cay nồng (hành, hẹ, tỏi, kiệu và hưng cừ) cùng các thứ hôi nồng đều không ăn. Vì thế thân thể không có mùi hôi dơ, luôn được chư thiên (các vị trời) và tất cả người đời cung kính cúng dường, tôn trọng khen ngợi. Ăn vừa đủ, không bao giờ nhận để dành lâu. Áo mặc chỉ vừa đủ che thân. Đi đâu cũng luôn mang theo ba tấm áo và bình bát, không bao giờ rời bỏ, như con chim không rời đôi cánh. Không cất giữ các loại giống cây: giống từ rễ, giống từ thân, giống từ đốt, giống chiết ghép và giống từ hạt.

 Không cất giữ kho báu, hoặc vàng hoặc bạc, kho bếp chứa đồ ăn uống, quần áo trang sức. Giường cao rộng lớn, giường ngà voi, giường vàng, giường đan dệt nhiều màu đều không ngồi, không nằm. Không cất giữ mọi thứ chiếu nệm mềm mại. Không ngồi trên các tấm lót lưng voi, lưng ngựa. Không dùng áo quần mềm mại, quý đẹp để trải giường nằm. Giường nghỉ không đặt hai chiếc gối, cũng không nhận cất gối đỏ đẹp đẽ, chỉ dùng gối gỗ vàng.

 Không bao giờ xem voi đấu, ngựa đấu, xe đấu, quân lính đánh nhau, nam nữ đánh nhau, hay trâu, dê, gà, trĩ, vẹt... đá nhau; cũng không cố ý đến xem quân đội dàn trận. Cũng không cố ý nghe tiếng thổi tù và, tiếng trống, tiếng kèn sừng, đàn cầm, đàn sắt, đàn tranh, sáo, đàn không hầu (một loại đàn dây như đàn hạc), tiếng ca hát, nhạc kỹ — trừ khi dùng để cúng dường Phật. Các trò đánh bạc bằng xúc xắc, cờ vây, trò chơi ba-la-tắc (một kiểu cờ chiến trận của Ấn Độ), xem sư tử và voi đánh nhau, trò búng cờ, cờ lục bác (cờ sáu quân), đá cầu, ném đá, ném thẻ vào bình (?), trò đi quân trên bàn cờ tám đường (?) — mọi trò vui đùa đều không xem, không làm.

 Không bao giờ xem tướng tay chân, mặt mũi. Không dùng móng tay, gương soi, nấm linh chi, cành dương (cành cây dùng để chà răng), bình bát, sọ người để bói toán. Cũng không ngửa xem sao trên trời, trừ khi để cho khỏi buồn ngủ. Không làm sứ giả qua lại cho nhà vua, đem lời bên này nói với bên kia, đem lời bên kia nói với bên này. Không bao giờ nịnh bợ, sống bằng tà mạng (cách kiếm sống sai trái, không hợp với người tu). Cũng không bàn chuyện vua quan, giặc cướp, đánh nhau, ăn uống, đất nước, nạn đói, nỗi sợ hãi, cảnh được mùa sung túc, yên ổn.

 Này thiện nam tử! Đó gọi là tức thế cơ hiềm giới của Bồ-tát ma-ha-tát. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát giữ vững những giới ngăn cấm như vậy, xem chúng ngang với tánh trọng giới, không khác biệt.

 Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát giữ gìn các giới cấm ấy rồi, liền phát nguyện: 'Ta thà gieo thân này vào hố sâu đầy lửa dữ đang cháy rực, chứ không bao giờ phạm giới cấm mà chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại đã chế ra, để cùng với phụ nữ thuộc dòng Sát-lợi (giai cấp vua chúa, võ tướng ở Ấn Độ xưa), Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ lo việc tế lễ), cư sĩ (người tại gia có của cải, có địa vị)... làm việc không trong sạch.'

 Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát lại phát nguyện: 'Ta thà lấy sắt nóng quấn quanh khắp thân, chứ không bao giờ dám đem thân phá giới mà nhận y phục của đàn việt (thí chủ, người bố thí cúng dường) có lòng tin.'

 Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát lại phát nguyện: 'Ta thà dùng miệng này nuốt hòn sắt nóng, chứ không bao giờ dám đem cái miệng hủy giới mà ăn đồ ăn uống của thí chủ có lòng tin.'

 Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát lại phát nguyện: 'Ta thà nằm thân này trên tấm sắt nóng rực, chứ không bao giờ dám đem thân phá giới mà nhận giường nằm, chăn chiếu của thí chủ có lòng tin.'

 Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát lại phát nguyện: 'Ta thà để thân này chịu ba trăm mũi giáo đâm, chứ không bao giờ dám đem thân hủy giới mà nhận thuốc men của thí chủ có lòng tin.'

 Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát lại phát nguyện: 'Ta thà gieo thân này vào vạc sắt nóng, chứ không bao giờ dám đem thân phá giới mà nhận phòng ốc nhà cửa của thí chủ có lòng tin.'

 Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát lại phát nguyện: 'Ta thà lấy chùy sắt đập nát thân này từ đầu đến chân cho nhỏ như bụi, chứ không đem thân phá giới mà nhận sự cung kính lễ lạy của các hàng Sát-lợi, Bà-la-môn, cư sĩ.'

 Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát lại phát nguyện: 'Ta thà lấy sắt nóng móc đôi mắt, chứ không đem lòng nhiễm dục mà nhìn sắc đẹp của người khác.'

 Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát lại phát nguyện: 'Ta thà lấy dùi sắt đâm khắp thân, chứ không đem lòng nhiễm dục mà nghe âm thanh êm tai.'

 Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát lại phát nguyện: 'Ta thà lấy dao bén cắt bỏ mũi, chứ không đem lòng nhiễm dục mà tham ngửi các mùi thơm.'

 Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát lại phát nguyện: 'Ta thà lấy dao bén xẻ nát lưỡi, chứ không đem lòng nhiễm dục mà tham đắm vị ngon.'

 Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát lại phát nguyện: 'Ta thà lấy búa bén chặt chém thân mình, chứ không đem lòng nhiễm dục mà tham đắm các cảm giác va chạm êm ái.' Vì sao vậy? Vì những điều ấy có thể khiến người tu rơi vào địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ (loài quỷ đói).

 Này Ca-diếp! Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát giữ gìn giới cấm. Bồ-tát ma-ha-tát giữ gìn các giới cấm như vậy rồi, đem tất cả công đức ấy ban cho mọi chúng sinh, nguyện nhờ đó khiến chúng sinh giữ gìn giới cấm, được giới thanh tịnh, giới lành, giới không sứt mẻ, giới không vỡ nát, giới Đại thừa, giới không thoái lui, giới thuận theo chánh pháp, giới rốt ráo, và giới thành tựu đầy đủ Ba-la-mật (hạnh tu toàn hảo đưa đến bờ bên kia, tức giải thoát).

 Này thiện nam tử! Khi Bồ-tát ma-ha-tát tu giữ giới thanh tịnh như thế, liền được an trụ ở địa vị đầu tiên gọi là Bất động địa (địa vị không lay động). Thế nào gọi là Bất động địa? Bồ-tát an trụ ở địa vị này thì không lay động, không rơi rớt, không thoái lui, không tan rã. Này thiện nam tử! Ví như núi Tu-di (ngọn núi lớn ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo), ngọn gió dữ Tỳ-lam (trận cuồng phong cực mạnh thổi lúc thế giới hoại diệt) cũng không thể làm cho lay động, rơi rớt, lùi lại hay tan rã. Bồ-tát ma-ha-tát an trụ ở địa vị này cũng như vậy: không bị sắc đẹp, âm thanh, mùi hương, vị ngon làm lay động; không rơi vào địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ; không lui về địa vị Thanh văn và Bích-chi Phật (bậc tự giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không cần thầy, cũng không giáo hóa rộng rãi); không bị ngọn gió tà của các kiến giải sai lệch thổi tan mà sống bằng tà mạng.

 Lại nữa, này thiện nam tử! "Không lay động" còn là không bị tham dục, giận dữ, si mê làm lay động. "Không rơi rớt" là không rơi vào bốn tội nặng. "Không thoái lui" là không lui trở về nhà sống đời thế tục. "Không tan rã" là không bị những người chống báng kinh Đại thừa phá hoại làm tan rã. Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát cũng không bị ma phiền não làm nghiêng ngả, không bị ấm ma (ma năm ấm: chính thân tâm của mình gây chướng ngại cho việc tu) làm rơi rớt; cho đến khi ngồi ở đạo tràng (nơi Phật thành đạo) dưới cây bồ-đề, dù có thiên ma cũng không thể khiến Bồ-tát lùi bỏ A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; cũng không bị tử ma (ma chết: cái chết cắt đứt mạng sống và việc tu) làm tan rã. Này thiện nam tử! Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát tu tập Thánh hạnh.

 Này thiện nam tử! Vì sao gọi là Thánh hạnh? Thánh hạnh là hạnh mà Phật và Bồ-tát thực hành, cho nên gọi là Thánh hạnh. Vì sao gọi Phật và Bồ-tát là bậc thánh? Vì những vị ấy có pháp của bậc thánh, thường quán xét bản tánh của mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng) là không, vắng lặng; vì lẽ ấy nên gọi là bậc thánh. Vì có giới của bậc thánh nên gọi là bậc thánh. Vì có định và tuệ của bậc thánh nên gọi là bậc thánh. Vì có bảy của báu của bậc thánh, tức là: lòng tin, giữ giới, biết tự hổ thẹn, biết thẹn với người, nghe nhiều học rộng, trí tuệ, và buông xả; cho nên gọi là bậc thánh. Vì có bảy yếu tố giác ngộ của bậc thánh nên gọi là bậc thánh. Vì lẽ ấy nên lại gọi là Thánh hạnh.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Thánh hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát là quán xét thân này từ đầu đến chân, thấy trong đó chỉ có tóc, lông, móng, răng, những thứ dơ bẩn nhơ nhớp, da, thịt, gân, xương, lá lách, thận, tim, phổi, gan, mật, ruột, dạ dày, chỗ chứa thức ăn chưa tiêu và chỗ chứa thức ăn đã tiêu, phân và nước tiểu, nước mũi, nước bọt, nước mắt, mỡ, óc, màng óc, tủy xương, mủ, máu, xương sọ và các mạch máu. Khi Bồ-tát chuyên tâm quán xét như vậy thì tự hỏi: 'Ai là ta? Ta thuộc về ai? Ta ở chỗ nào? Ai thuộc về ta?' Lại nghĩ: 'Xương là ta chăng? Hay ngoài xương ra là ta?'

 Lúc ấy Bồ-tát gạt bỏ da thịt, chỉ quán xương trắng. Lại nghĩ: 'Màu sắc của xương khác nhau, như xanh, vàng, trắng, màu xám như chim bồ câu. Những hình tướng xương như vậy cũng không phải là ta. Vì sao? Vì cái ta thì không phải màu xanh, vàng, trắng hay màu xám bồ câu.' Khi Bồ-tát chú tâm quán xét như vậy liền dứt được mọi lòng ham muốn sắc dục.

 Lại nghĩ: 'Bộ xương này do nhân duyên (các điều kiện hợp lại) mà sinh ra: nhờ xương bàn chân chống đỡ xương mắt cá; nhờ xương mắt cá chống đỡ xương ống chân; nhờ xương ống chân chống đỡ xương đầu gối; nhờ xương đầu gối chống đỡ xương đùi; nhờ xương đùi chống đỡ xương hông; nhờ xương hông chống đỡ xương thắt lưng; nhờ xương thắt lưng chống đỡ xương sống; nhờ xương sống chống đỡ xương sườn; lại nhờ xương sống mà chống lên xương cổ; nhờ xương cổ chống đỡ xương hàm; nhờ xương hàm chống đỡ răng; trên cùng là sọ đầu. Lại nhờ xương cổ chống đỡ xương vai; nhờ xương vai chống đỡ xương cánh tay; nhờ xương cánh tay chống đỡ xương cổ tay; nhờ xương cổ tay chống đỡ xương bàn tay; nhờ xương bàn tay chống đỡ xương ngón tay.' Khi Bồ-tát ma-ha-tát quán xét như vậy thì mọi xương trong thân đều rời rã ra từng mảnh. Được phép quán này rồi liền dứt được ba thứ ham muốn: một là ham muốn hình dáng dung mạo; hai là ham muốn dáng điệu yểu điệu; ba là ham muốn sự đụng chạm mịn màng.

 Khi Bồ-tát ma-ha-tát quán xương màu xanh thì thấy cả mặt đất này, phương đông, tây, nam, bắc, bốn phương phụ và trên dưới đều toàn màu xanh. Quán màu xanh thế nào thì quán màu vàng, màu trắng, màu xám bồ câu cũng như thế. Khi Bồ-tát ma-ha-tát quán như vậy, giữa hai chân mày liền phát ra ánh sáng các màu xanh, vàng, đỏ, trắng, xám bồ câu. Trong mỗi luồng ánh sáng ấy, Bồ-tát đều thấy có hình Phật. Thấy rồi liền hỏi: 'Thân này do các nhân duyên dơ bẩn hợp lại mà thành, làm sao lại có thể ngồi, đứng dậy, đi, đứng, co, duỗi, cúi, ngửa, nhìn, chớp mắt, thở, khóc than, vui cười? Trong đó không có chủ, vậy ai khiến nó như thế?' Hỏi xong thì chư Phật trong ánh sáng bỗng nhiên biến mất.

 Bồ-tát lại nghĩ: 'Có lẽ thức (cái tâm nhận biết) là ta, nên chư Phật không nói cho ta biết.' Lại quán cái thức này, thấy nó sinh diệt nối tiếp như dòng nước chảy, nên cũng không phải là ta. Lại nghĩ: 'Nếu thức không phải là ta, thì có lẽ hơi thở ra, hơi thở vào là ta.' Lại nghĩ: 'Hơi thở ra vào này chỉ là tính chất của gió; mà tính chất của gió là một trong tứ đại (bốn yếu tố cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió). Trong tứ đại, cái nào là ta? Tính chất đất không phải là ta; tính chất nước, lửa, gió cũng không phải là ta.'

 Lại nghĩ: 'Mọi thứ trong thân này đều không có ta, chỉ có tâm và hơi gió do nhân duyên hợp lại, mà hiện ra đủ mọi việc làm, ví như những gì do sức thần chú hay trò ảo thuật tạo ra, cũng như cây đàn không hầu tùy ý người gảy mà phát ra tiếng. Cho nên thân này dơ bẩn như vậy, chỉ nhờ nhiều nhân duyên hợp lại mà thành, thì có chỗ nào để sinh lòng tham dục? Nếu bị chửi mắng làm nhục thì lại có chỗ nào để sinh lòng giận dữ? Như thân ta đây gồm ba mươi sáu thứ dơ bẩn hôi thối, thì chỗ nào là kẻ chịu chửi mắng làm nhục?'

 Nếu nghe người chửi mắng thì liền suy nghĩ: 'Họ dùng âm thanh nào mà mắng ta? Từng âm thanh một thì không thể thành lời mắng; một âm đã không được thì nhiều âm cũng vậy. Vì lẽ ấy, không nên sinh giận.' Nếu người khác đến đánh mình thì cũng nên suy nghĩ: 'Cái đánh này từ đâu mà sinh?' Lại nghĩ: 'Do có tay, dao gậy, cùng với thân ta mà gọi là đánh. Nay ta cớ gì lại vô cớ giận người khác? Chính thân ta tự chuốc lấy lỗi này, vì ta đã nhận lấy thân năm ấm này (năm ấm: năm nhóm hợp thành con người — thân xác, cảm giác, tri giác, tâm tạo tác và tâm nhận biết). Ví như có cái bia thì mới có mũi tên trúng vào; thân ta cũng vậy, có thân thì mới có bị đánh. Nếu ta không nhẫn nhịn thì tâm sẽ tán loạn; tâm tán loạn thì mất chánh niệm; mất chánh niệm thì không thể xét được điều lành điều chẳng lành; không xét được điều lành điều chẳng lành thì sẽ làm việc ác; do việc ác mà rơi vào địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ.'

 Lúc ấy Bồ-tát quán xét như vậy rồi thì được Tứ niệm xứ (bốn phép quán: quán thân là dơ bẩn, quán cảm giác là khổ, quán tâm là vô thường, quán các pháp là không có cái ta). Được Tứ niệm xứ rồi thì được an trụ ở Kham nhẫn địa (địa vị chịu đựng được mọi sự). Bồ-tát ma-ha-tát an trụ ở địa vị ấy rồi thì chịu đựng được tham dục, giận dữ, si mê; cũng chịu đựng được lạnh, nóng, đói, khát, muỗi mòng, bọ chét, chấy rận, gió dữ, những sự va chạm khó chịu, các thứ bệnh dịch, lời ác chửi mắng, roi vọt đánh đập; mọi khổ não của thân và tâm đều chịu đựng được. Vì thế gọi là an trụ ở Kham nhẫn địa.

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Khi Bồ-tát chưa được an trụ ở Bất động địa, đang giữ giới trong sạch, có lý do nào được phá giới chăng?" "Này thiện nam tử! Bồ-tát khi chưa được an trụ ở Bất động địa, vì có lý do nên có thể phá giới." Ca-diếp nói: "Dạ vâng, bạch Thế Tôn, đó là lý do gì?" Phật bảo Ca-diếp: "Nếu có Bồ-tát biết rằng nhờ việc phá giới mà có thể khiến người khác thọ trì, yêu thích kinh điển Đại thừa, lại khiến họ đọc tụng thông thạo, biên chép kinh sách, giảng rộng cho người khác, không thoái lui khỏi A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; vì những điều như thế nên được phá giới. Lúc ấy Bồ-tát nên nghĩ: 'Ta thà chịu một kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài) hoặc gần một kiếp rơi vào địa ngục A-tỳ để chịu quả báo tội này, cốt sao khiến người ấy không thoái lui khỏi A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.' Này Ca-diếp! Vì lý do ấy mà Bồ-tát ma-ha-tát được hủy giới thanh tịnh."

 Bấy giờ Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi (vị Bồ-tát tiêu biểu cho trí tuệ) bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu có Bồ-tát thu nhận, giữ gìn người như thế, khiến họ không thoái lui tâm Bồ-đề, thì vì việc ấy mà hủy giới, nếu lại phải rơi vào địa ngục A-tỳ thì không có lẽ nào như vậy." Bấy giờ Phật khen Văn-thù-sư-lợi: "Lành thay, lành thay! Đúng như lời ông nói. Ta nhớ thuở xưa, ở cõi Diêm-phù-đề (châu lục phía nam núi Tu-di, nơi loài người chúng ta sống), ta làm vị đại quốc vương tên là Tiên Dự, yêu mến kính trọng kinh điển Đại thừa, tâm thuần thiện, không thô ác, không ghen ghét, không keo kiệt; miệng thường nói lời ái ngữ (lời êm dịu, thương yêu), lời lành; thân thường che chở người nghèo khổ, côi cút không nơi nương tựa; bố thí, tinh tấn không lúc nào ngừng nghỉ. Thời ấy, đời không có Phật, không có Thanh văn, Duyên giác (tức Bích-chi Phật). Lúc ấy ta yêu thích kinh điển Đại thừa Phương đẳng, suốt mười hai năm phụng sự các vị Bà-la-môn, cung cấp mọi thứ họ cần. Qua mười hai năm, cúng dường an ổn đã xong, ta liền nói: 'Nay các thầy nên phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.' Các Bà-la-môn nói: 'Đại vương! Tánh của Bồ-đề là không có gì cả, kinh điển Đại thừa cũng vậy. Sao đại vương lại muốn khiến người ta trở nên trống rỗng như hư không?' Này thiện nam tử! Lúc ấy lòng ta rất coi trọng Đại thừa, nghe Bà-la-môn phỉ báng kinh Phương đẳng, nghe xong liền lập tức giết chết họ. Này thiện nam tử! Do nhân duyên ấy, từ đó đến nay ta không bị rơi vào địa ngục. Này thiện nam tử! Ủng hộ, giữ gìn kinh điển Đại thừa có sức mạnh vô lượng như vậy."

 Lại nữa, này Ca-diếp! Lại có Thánh hạnh, tức là Tứ thánh đế (bốn chân lý của bậc thánh): Khổ, Tập, Diệt, Đạo (Khổ: sự thật về khổ; Tập: nguyên nhân gây ra khổ; Diệt: sự chấm dứt khổ; Đạo: con đường đưa đến chấm dứt khổ). Này Ca-diếp! Khổ có tướng bức bách; Tập có tướng sinh ra và làm lớn thêm; Diệt có tướng vắng lặng dập tắt; Đạo có tướng Đại thừa. Lại nữa, này thiện nam tử! Khổ là tướng hiện ra; Tập là tướng chuyển biến; Diệt là tướng trừ bỏ; Đạo là tướng có khả năng trừ bỏ. Lại nữa, này thiện nam tử! Khổ có ba tướng: tướng khổ khổ (cái khổ của những cảm giác đau đớn, khổ chồng lên khổ), tướng hành khổ (cái khổ vì mọi thứ luôn biến đổi trôi chảy không ngừng), tướng hoại khổ (cái khổ khi niềm vui bị hư hoại mất đi). Tập là hai mươi lăm cõi hữu (hai mươi lăm cảnh giới tồn tại trong ba cõi, nơi chúng sinh luân hồi). Diệt là dứt sạch hai mươi lăm cõi hữu. Đạo là tu giới, định, tuệ.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Pháp hữu lậu (pháp còn phiền não rỉ chảy, còn trong vòng sinh tử) có hai loại: có nhân và có quả. Pháp vô lậu (pháp không còn phiền não, ra khỏi sinh tử) cũng có hai loại: có nhân và có quả. Quả hữu lậu gọi là Khổ; nhân hữu lậu gọi là Tập; quả vô lậu gọi là Diệt; nhân vô lậu gọi là Đạo.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Tám tướng gọi là Khổ, tức là: khổ vì sinh, khổ vì già, khổ vì bệnh, khổ vì chết, khổ vì xa lìa người mình thương, khổ vì phải gặp người mình oán ghét, khổ vì cầu mà không được, khổ vì năm ấm hừng thịnh (khổ do chính thân tâm năm ấm bốc mạnh). Cái có thể sinh ra tám khổ ấy gọi là Tập. Chỗ không có tám điều ấy gọi là Diệt. Thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), Tứ vô sở úy (bốn điều hoàn toàn không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp), Tam niệm xứ (ba sự an trụ tâm của Phật: không mừng khi được kính, không buồn khi bị chê, không động lòng khi gặp cả hai) và Đại bi (lòng thương xót lớn muốn cứu khổ cho tất cả chúng sinh), đó gọi là Đạo.

 Này thiện nam tử! Sinh là tướng xuất hiện, có năm loại: một là lúc mới xuất hiện (thụ thai); hai là đến lúc thành hình trọn vẹn; ba là lớn dần; bốn là ra khỏi thai mẹ; năm là sinh vào từng chủng loại. Thế nào là già? Già có hai loại: một là già từng niệm từng niệm (già đi trong từng khoảnh khắc); hai là già suốt một đời. Lại có hai loại: một là già khi đang lớn lên; hai là già khi đang suy tàn hư hoại. Đó gọi là già.

 Thế nào là bệnh? Bệnh là bốn đại — như bốn con rắn độc — không điều hòa với nhau. Bệnh cũng có hai loại: một là bệnh thân, hai là bệnh tâm. Bệnh thân có năm: một là do nước; hai là do gió; ba là do nhiệt; bốn là bệnh lẫn lộn; năm là bệnh từ ngoài đến. Bệnh từ ngoài đến có bốn: một là gắng sức làm việc quá sức mình; hai là sơ ý mà té ngã; ba là bị dao gậy, ngói đá làm thương; bốn là bị quỷ ma nhập vào. Bệnh tâm cũng có bốn: một là quá vui mừng hớn hở; hai là sợ hãi; ba là lo buồn; bốn là ngu si.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Bệnh của thân và tâm có tất cả ba nguyên nhân. Ba nguyên nhân ấy là gì? Một là do quả báo của nghiệp (việc làm trước kia); hai là do không tránh xa được những thứ xấu đối nghịch với mình (?); ba là do thời tiết thay đổi. Những điều ấy sinh ra nhân duyên của bệnh, tên gọi của bệnh, và sự cảm nhận khác nhau của bệnh. Nhân duyên của bệnh là các bệnh do gió... Tên gọi của bệnh là tức ngực, phổi trướng, hơi nghịch lên, ho, tim hồi hộp, tiêu chảy. Cảm nhận khác nhau là đau đầu, đau mắt, đau tay chân... Đó gọi là bệnh.

 Thế nào là chết? Chết là bỏ cái thân đã nhận. Bỏ cái thân đã nhận cũng có hai loại: một là chết vì hết tuổi thọ; hai là chết vì duyên bên ngoài. Chết vì hết tuổi thọ cũng có ba: một là hết tuổi thọ mà chưa hết phước; hai là hết phước mà chưa hết tuổi thọ; ba là hết cả phước lẫn tuổi thọ. Chết vì duyên bên ngoài cũng có ba: một là tự hại mình không đúng phận mà chết; hai là bị người khác làm cho chết oan; ba là cả hai cùng có mà chết. Lại có ba loại chết: một là chết vì buông lung; hai là chết vì phá giới; ba là chết vì hoại mạng căn (mạng sống). Thế nào là chết vì buông lung? Nếu ai phỉ báng kinh Đại thừa Phương đẳng Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ đưa đến bờ giải thoát), đó gọi là chết vì buông lung. Thế nào là chết vì phá giới? Phạm vào giới cấm mà chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại đã chế ra, đó gọi là chết vì phá giới. Thế nào là chết vì hoại mạng căn? Bỏ thân năm ấm, đó gọi là chết vì hoại mạng căn. Như vậy gọi là chết là khổ lớn.

 Thế nào là khổ vì xa lìa người mình thương? Những gì mình yêu thương bị hư hoại, chia lìa tan tác. Những gì mình yêu thương bị hư hoại chia lìa cũng có hai loại: một là năm ấm ở cõi người bị hoại; hai là năm ấm ở cõi trời bị hoại. Năm ấm được yêu thương ở cõi người và cõi trời như thế, nếu phân tích tính toán thì có vô lượng loại. Đó gọi là khổ vì xa lìa người mình thương. Thế nào là khổ vì phải gặp người mình oán ghét? Phải tụ họp cùng những gì mình không ưa. Phải tụ họp cùng những gì mình không ưa cũng có ba loại, tức là địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh. Ba đường ấy nếu phân tích tính toán thì có vô lượng loại. Như vậy gọi là khổ vì phải gặp người mình oán ghét. Thế nào là khổ vì cầu mà không được? Khổ vì cầu mà không được cũng có hai loại: một là điều mình mong mỏi, cầu mà không được; hai là bỏ ra nhiều công sức mà không được kết quả. Như vậy gọi là khổ vì cầu mà không được. Thế nào là khổ vì năm ấm hừng thịnh? Khổ vì năm ấm hừng thịnh tức là khổ sinh, khổ già, khổ bệnh, khổ chết, khổ xa lìa người thương, khổ gặp người oán ghét, khổ cầu mà không được. Vì thế gọi là khổ vì năm ấm hừng thịnh.

 Này Ca-diếp! Sinh là gốc rễ, trên gốc ấy có bảy thứ khổ như thế, từ khổ già cho đến khổ năm ấm hừng thịnh. Này Ca-diếp! Sự già suy không phải ai cũng có: Phật và chư thiên thì nhất định không có; loài người thì không nhất định, có người có, có người không. Này Ca-diếp! Đã nhận thân trong ba cõi (cõi Dục — cõi còn ham muốn; cõi Sắc — cõi còn thân hình vi tế; cõi Vô sắc — cõi chỉ còn tâm thức) thì không ai không có sinh, còn già thì không nhất định. Cho nên mọi khổ đều lấy sinh làm gốc. Này Ca-diếp! Chúng sinh trong thế gian bị sự điên đảo (thấy sai lệch, trái ngược với sự thật) che lấp tâm, tham đắm cái sinh mà chán ghét già chết. Bồ-tát thì không như vậy, ngay từ lúc mới sinh đã thấy lỗi lầm tai hại của nó.

 Này Ca-diếp! Như có một người con gái vào nhà người khác. Cô gái ấy đoan trang, dung mạo xinh đẹp, dùng chuỗi ngọc quý trang điểm thân mình. Chủ nhà thấy rồi liền hỏi: 'Cô tên gì? Thuộc về ai?' Cô gái đáp: 'Ta chính là Công Đức Đại Thiên (vị nữ thần đem lại phước đức, của cải).' Chủ nhà hỏi: 'Cô đến chỗ nào thì làm gì?' Nữ thần đáp: 'Ta đến chỗ nào thì có thể ban cho đủ thứ vàng, bạc, lưu ly, pha lê, ngọc trai, san hô, hổ phách, xa cừ, mã não, voi ngựa xe cộ, tôi tớ người hầu.' Chủ nhà nghe xong thì vui mừng hớn hở vô cùng: 'Nay nhờ ta có phước đức nên cô mới đến nhà ta.' Liền đốt hương, rải hoa cúng dường, cung kính lễ lạy.

 Rồi ở ngoài cửa lại thấy một cô gái khác, hình dáng xấu xí, quần áo rách nát, đầy những vết dơ bẩn, da dẻ nứt nẻ, nước da trắng bợt. Thấy rồi hỏi: 'Cô tên gì? Thuộc về ai?' Cô gái đáp: 'Ta tên là Hắc Ám (tối tăm).' Lại hỏi: 'Vì sao tên là Hắc Ám?' Cô gái đáp: 'Ta đi đến đâu thì có thể khiến của cải trong nhà ấy hao hụt hết sạch.' Chủ nhà nghe xong liền cầm dao bén, nói: 'Nếu cô không đi thì ta sẽ giết cô.' Cô gái đáp: 'Ông thật ngu si, không có trí tuệ.' Chủ nhà hỏi: 'Vì sao bảo ta ngu si không có trí tuệ?' Cô gái đáp: 'Người ở trong nhà ông chính là chị ta. Ta luôn đi đứng cùng với chị. Nếu ông đuổi ta thì cũng phải đuổi chị ta.'

 Chủ nhà quay vào hỏi Công Đức Thiên: 'Ngoài kia có một cô gái nói là em của cô, có thật vậy không?' Công Đức Thiên nói: 'Đúng là em gái ta. Ta với em đi đứng cùng nhau, chưa từng rời nhau. Ở bất cứ chỗ nào, ta thường làm điều tốt thì nó thường làm điều xấu; ta đem lại lợi ích thì nó gây suy tổn. Nếu ai thương ta thì cũng phải thương nó; nếu cung kính ta thì cũng phải cung kính nó.' Chủ nhà liền nói: 'Nếu có chuyện tốt xấu như thế, thì cả hai ta đều không cần, mỗi người cứ tùy ý mà đi.' Lúc ấy hai cô gái cùng dắt nhau trở về chỗ của mình. Bấy giờ chủ nhà thấy họ đi rồi thì vui mừng hớn hở vô cùng.

 Lúc ấy hai cô gái lại cùng nhau đến một nhà nghèo. Người nghèo thấy rồi thì vui mừng, liền mời: 'Từ nay về sau, mong hai cô thường ở nhà tôi.' Công Đức Thiên nói: 'Chúng ta trước đây đã bị người khác đuổi đi, vì cớ gì ông lại mời cả hai ở lại?' Người nghèo đáp: 'Cô nay thương đến tôi, vì cô nên tôi cũng sẽ kính trọng người kia. Vì thế tôi mời cả hai ở lại nhà tôi.' Này Ca-diếp! Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy: không mong sinh lên cõi trời, vì đã sinh thì sẽ có già, bệnh, chết; vì thế bỏ cả hai, không hề có lòng nhận lấy. Kẻ phàm phu ngu si không biết lỗi hại của già, bệnh, chết, nên tham nhận cả hai thứ sinh và tử.

 Lại nữa, này Ca-diếp! Như một đứa bé con nhà Bà-la-môn bị đói bức bách, thấy trong đống phân người có quả am-la (quả xoài) liền nhặt lấy. Người có trí thấy vậy liền quở trách: 'Cháu là con dòng Bà-la-môn, dòng dõi trong sạch, sao lại nhặt quả dơ trong phân?' Đứa bé nghe xong đỏ mặt xấu hổ, liền đáp: 'Cháu thật không định ăn, chỉ muốn rửa sạch rồi lại vứt đi.' Người trí nói: 'Cháu thật ngu si. Nếu đã định vứt đi thì lẽ ra ngay từ đầu không nên nhặt.' Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, đối với phần sinh này thì không nhận cũng chẳng phải bỏ, như người trí kia quở trách đứa bé. Còn kẻ phàm phu thì ưa sống ghét chết, như đứa bé kia nhặt quả rồi lại vứt đi.

 Lại nữa, này Ca-diếp! Ví như có người ở đầu ngã tư đường, bày đồ đựng đầy thức ăn, đủ cả màu sắc, mùi thơm và vị ngon, muốn đem bán. Có người từ xa đến, đói lả, gầy yếu mệt mỏi, thấy thức ăn ấy đủ màu sắc, mùi thơm, vị ngon, liền chỉ vào hỏi: 'Đây là thứ gì?' Người bán đáp: 'Đây là thức ăn thượng hạng, đủ màu sắc, mùi thơm, vị ngon. Nếu ăn thức ăn này thì được da dẻ hồng hào, được sức lực, trừ được đói khát, được thấy chư thiên. Chỉ có một điều tai hại, đó là sẽ chết.' Người kia nghe xong liền nghĩ: 'Nay ta chẳng cần da dẻ, sức lực hay thấy trời, cũng chẳng muốn chết.' Liền nói: 'Ăn thức ăn này rồi mà sẽ chết, thì sao ông còn bày bán ở đây?' Người bán đáp: 'Người có trí không bao giờ chịu mua. Chỉ có kẻ ngu không biết chuyện ấy, trả nhiều tiền cho ta rồi tham ăn.' Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, không mong sinh lên cõi trời để được sắc đẹp, sức lực và thấy chư thiên. Vì sao? Vì ở đó vẫn không thoát khỏi mọi khổ não. Kẻ phàm phu ngu si thì hễ có chỗ sinh ra đều tham luyến, vì họ không thấy già, bệnh, chết.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Ví như cây độc, rễ có thể giết người, mà cành, thân, cọng, đốt, vỏ, lá, hoa, quả cũng đều giết người được. Này thiện nam tử! Ở những nơi thọ sinh trong hai mươi lăm cõi hữu, năm ấm đã nhận lấy cũng như vậy, đều có thể giết người cả. Lại nữa, này Ca-diếp! Ví như phân dơ, dù ít hay nhiều đều hôi thối. Này thiện nam tử! Sinh cũng như vậy, dù thọ tám vạn tuổi cho đến chỉ mười tuổi, đều phải chịu khổ.

 Lại nữa, này Ca-diếp! Ví như trên bờ vực hiểm có cỏ che phủ, nơi mép bờ ấy có nhiều nước cam lồ (thứ nước ngọt ngon của cõi trời, uống vào được sống lâu). Nếu ai uống được thì sống lâu nghìn năm (?), dứt hẳn mọi bệnh tật, an ổn vui sướng. Kẻ phàm phu ngu si vì tham vị ngon ấy mà không biết bên dưới có hố sâu lớn, liền tiến tới định lấy, không ngờ trượt chân, rơi xuống hố mà chết. Người có trí biết vậy thì bỏ đi thật xa. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, đến món ăn ngon diệu trên cõi trời còn không muốn nhận, huống gì ở cõi người. Kẻ phàm phu thì đến ở địa ngục còn nuốt cả hòn sắt nóng, huống gì món ngon thượng hạng của cõi người, cõi trời mà lại chịu không ăn. Này Ca-diếp! Qua những ví dụ như thế cùng vô lượng vô biên ví dụ khác, nên biết sinh thật là khổ lớn. Này Ca-diếp! Đó gọi là Bồ-tát an trụ trong kinh Đại thừa Đại Niết-bàn mà quán khổ vì sinh.

 Này Ca-diếp! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát dựa vào kinh Đại thừa Đại Niết-bàn này mà quán khổ vì già? Già khiến người ta ho hen, hơi thở nghịch lên; làm hư hại sức mạnh dũng mãnh, trí nhớ, sự tinh tấn giữ gìn, niềm vui tuổi trẻ, sự kiêu căng ngạo mạn, sự an ổn phóng túng; khiến lưng còng, uể oải lười biếng, bị người khác coi thường.

 Này Ca-diếp! Ví như ao nước đầy hoa sen nở tươi thắm, rất đáng yêu thích, gặp trời mưa đá thì bị phá nát hết. Này thiện nam tử! Già cũng như vậy, phá nát hết vẻ đẹp tráng kiện tuổi trẻ. Lại nữa, này Ca-diếp! Ví như vị vua có một bề tôi khôn ngoan, giỏi binh pháp. Có vua nước địch chống đối không thuận phục, vua sai bề tôi ấy đi đánh dẹp, liền bắt sống được, đem về dâng vua. Già cũng như vậy, bắt sống vẻ tráng kiện rồi đem nộp cho vua Chết. Lại nữa, này Ca-diếp! Ví như trục xe đã gãy thì không dùng được nữa; già cũng như vậy, không còn dùng được nữa.

 Lại nữa, này Ca-diếp! Như nhà giàu lớn có nhiều của cải, vàng, bạc, lưu ly, san hô, hổ phách, xa cừ, mã não; nếu bọn giặc cướp vào nhà thì có thể cướp sạch, khiến trống không. Này thiện nam tử! Tuổi trẻ sắc đẹp cũng như vậy, luôn bị giặc già cướp mất. Lại nữa, này Ca-diếp! Ví như người nghèo tham đắm món ăn ngon, quần áo mềm mại, dù mong mỏi cũng không thể có được. Này thiện nam tử! Già cũng như vậy, dù có lòng tham muốn hưởng giàu sang vui sướng, thỏa thích năm dục (năm thứ ham muốn: sắc đẹp, âm thanh, mùi hương, vị ngon, sự va chạm êm ái), cũng không thể được.

 Lại nữa, này Ca-diếp! Như con rùa ở trên cạn, lòng luôn nhớ nước. Này thiện nam tử! Con người cũng như vậy, đã bị tuổi già làm cho khô héo, lòng luôn nhớ lại những thú vui năm dục đã hưởng lúc còn trẻ. Lại nữa, này Ca-diếp! Như hoa sen vào trăng mùa thu ai cũng thích ngắm, đến khi héo úa thì người ta chán ghét khinh rẻ. Này thiện nam tử! Tuổi trẻ sắc đẹp cũng như vậy, được mọi người yêu thích; đến khi già thì bị mọi người chán ghét khinh rẻ.

 Lại nữa, này Ca-diếp! Ví như cây mía khi đã bị ép rồi thì bã không còn vị gì. Tuổi trẻ sắc đẹp cũng như vậy, khi đã bị cái già ép rồi thì không còn ba vị: một là vị xuất gia; hai là vị đọc tụng; ba là vị ngồi thiền. Lại nữa, này Ca-diếp! Ví như trăng tròn, ban đêm thì rất sáng, ban ngày thì không như vậy. Này thiện nam tử! Con người cũng thế, lúc trẻ thì đoan trang, dáng vẻ đẹp đẽ khác thường; lúc già thì suy yếu, hình hài tinh thần khô héo tiều tụy.

 Lại nữa, này Ca-diếp! Ví như có vị vua luôn dùng chánh pháp trị nước, cai quản dân, chân thật không gian dối, thương xót và ưa bố thí. Một lúc bị nước địch đánh phá, phải lưu lạc chạy trốn đến tận nước khác. Dân nước khác thấy vậy thương xót, đều nói: 'Đại vương ngày trước dùng chánh pháp trị nước, không làm oan muôn họ, sao một sớm lại lưu lạc đến đây?' Này thiện nam tử! Con người cũng vậy, khi đã bị tuổi già làm hư nát rồi thì thường khen ngợi những việc mình đã làm lúc còn trẻ.

 Lại nữa, này Ca-diếp! Ví như tim đèn chỉ nhờ vào dầu, dầu hết thì không thể cháy lâu. Này thiện nam tử! Con người cũng vậy, chỉ nhờ vào dầu tuổi trẻ; dầu tuổi trẻ đã hết thì tim đèn già suy làm sao cháy lâu được. Lại nữa, này Ca-diếp! Ví như sông cạn khô thì không thể làm lợi ích cho người, loài phi nhân (các loài không phải người như quỷ thần), chim bay, thú chạy. Này thiện nam tử! Con người cũng vậy, bị cái già làm khô cạn thì không thể làm được việc gì có ích.

 Lại nữa, này Ca-diếp! Ví như cây lớn mọc trên bờ sông sát mép vực, nếu gặp gió dữ thì chắc chắn sẽ đổ nhào. Này thiện nam tử! Con người cũng vậy, đứng bên bờ vực hiểm của tuổi già, khi gió chết thổi đến thì không thể đứng vững. Lại nữa, này Ca-diếp! Như trục xe gãy thì không chở nặng được. Này thiện nam tử! Già cũng như vậy, không thể học hỏi và nhận lãnh được mọi điều lành. Lại nữa, này Ca-diếp! Ví như trẻ thơ bị người coi thường. Này thiện nam tử! Già cũng như vậy, thường bị mọi người coi thường chê bai. Này Ca-diếp! Qua những ví dụ như thế cùng vô lượng vô biên ví dụ khác, nên biết già thật là khổ lớn. Này Ca-diếp! Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát tu hành kinh Đại thừa Đại Niết-bàn mà quán khổ vì già.

 Này Ca-diếp! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát tu hành kinh Đại thừa Đại Niết-bàn mà quán khổ vì bệnh? Bệnh có thể phá hoại mọi điều an ổn vui sướng, ví như mưa đá làm hư hại lúa mạ. Lại nữa, này Ca-diếp! Như người có kẻ thù thì lòng thường lo buồn, ôm nỗi sợ hãi. Này thiện nam tử! Tất cả chúng sinh cũng như vậy, thường sợ khổ vì bệnh, lòng ôm lo âu.

 Lại nữa, này Ca-diếp! Ví như có người dung mạo đoan chính, được phu nhân của vua đem lòng ham muốn yêu thích, sai người đưa tin ép gọi đến để cùng tư thông. Khi ấy vua bắt được, liền sai người móc một mắt, cắt một tai, chặt một tay một chân. Người ấy lúc đó hình dạng đổi khác, bị người ta ghê tởm khinh rẻ. Này thiện nam tử! Con người cũng vậy, trước đây dù đoan trang, tai mắt đầy đủ, nhưng khi đã bị bệnh khổ quấn lấy bức bách thì bị mọi người ghê tởm khinh rẻ.

 Lại nữa, này Ca-diếp! Ví như cây chuối, cây tre, cây lau và con la, hễ có quả, có con thì chết. Này thiện nam tử! Con người cũng vậy, có bệnh thì chết. Lại nữa, này Ca-diếp! Như vị đại thần chỉ huy quân đội của Chuyển luân vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chánh pháp, có bánh xe báu dẫn đường) luôn đi trước dẫn đường, vua theo sau. Cũng như cá chúa, kiến chúa, ốc chúa, trâu chúa, chủ đoàn buôn đi phía trước thì cả đoàn đều đi theo, không ai rời bỏ. Này thiện nam tử! Vua Chuyển luân là cái chết cũng như vậy, luôn theo sau vị đại thần là bệnh, không rời nhau. Vua bệnh cũng như cá chúa, kiến chúa, ốc chúa, trâu chúa, chủ đoàn buôn kia, luôn được đoàn quân của cái chết theo sau.

 Này Ca-diếp! Nhân duyên của bệnh là khổ não, lo buồn, than khóc, thân tâm không yên; hoặc như bị giặc thù bức hại; như làm thủng chiếc phao, như phá hủy cây cầu; cũng có thể cướp mất gốc rễ của chánh niệm; lại có thể phá hoại vẻ đẹp tuổi trẻ, sức lực và an vui; xóa bỏ lòng biết hổ thẹn; có thể khiến thân tâm nóng nảy như lửa đốt. Qua những ví dụ như thế cùng vô lượng vô biên ví dụ khác, nên biết khổ vì bệnh là khổ lớn. Này Ca-diếp! Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát tu hành kinh Đại thừa Đại Niết-bàn mà quán khổ vì bệnh.

 Này Ca-diếp! Thế nào là Bồ-tát tu hành kinh Đại thừa Đại Niết-bàn mà quán khổ vì chết? Chết là cái có thể thiêu rụi. Này Ca-diếp! Như khi nạn lửa (trận lửa lớn thiêu hủy thế giới vào cuối kiếp) nổi lên thì có thể thiêu rụi tất cả, chỉ trừ cõi Nhị thiền (cõi trời tương ứng với tầng thiền định thứ hai), vì sức lửa không lên tới được. Này thiện nam tử! Lửa chết cũng vậy, có thể thiêu rụi tất cả, chỉ trừ Bồ-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn, vì sức nó không với tới được. Lại nữa, này Ca-diếp! Như khi nạn nước nổi lên thì tất cả đều bị cuốn trôi chìm ngập, chỉ trừ cõi Tam thiền (cõi trời tương ứng với tầng thiền định thứ ba), vì sức nước không lên tới được. Này thiện nam tử! Nước chết cũng vậy, cuốn trôi chìm ngập tất cả, chỉ trừ Bồ-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn. Lại nữa, này Ca-diếp! Như khi nạn gió nổi lên thì có thể thổi tan mất tất cả, chỉ trừ cõi Tứ thiền (cõi trời tương ứng với tầng thiền định thứ tư), vì sức gió không lên tới được. Này thiện nam tử! Gió chết cũng vậy, có thể thổi tan mất mọi thứ, chỉ trừ Bồ-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn.

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Cõi Tứ thiền ấy vì nhân duyên gì mà gió không thổi được, nước không cuốn được, lửa không đốt được?" Phật bảo Ca-diếp: "Này thiện nam tử! Vì cõi Tứ thiền ấy không còn bất cứ lỗi hại nào ở bên trong lẫn bên ngoài. Này thiện nam tử! Lỗi hại của Sơ thiền (tầng thiền thứ nhất) là bên trong còn giác quán (tâm còn tìm xét, suy nghĩ thô và tế), bên ngoài có nạn lửa. Lỗi hại của Nhị thiền là bên trong còn sự vui mừng, bên ngoài có nạn nước. Lỗi hại của Tam thiền là bên trong còn hơi thở, bên ngoài có nạn gió. Này thiện nam tử! Cõi Tứ thiền ấy không còn bất cứ lỗi hại nào ở trong lẫn ngoài, vì thế các tai nạn không với tới được. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, an trụ trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn, mọi lỗi hại trong ngoài đều đã hết sạch, vì thế vua Chết không với tới được."

 Lại nữa, này thiện nam tử! Như chim kim sí điểu (chim cánh vàng, loài chim thần to lớn chuyên ăn rồng) có thể ăn và tiêu hóa được mọi thứ rồng, cá, vàng bạc châu báu, chỉ trừ kim cương là không tiêu hóa được. Này thiện nam tử! Chim kim sí là cái chết cũng như vậy, có thể ăn và tiêu hóa mọi chúng sinh, chỉ không tiêu hóa được Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn.

 Lại nữa, này Ca-diếp! Ví như cây cỏ trên bờ sông, khi nước lớn tràn lên thì đều bị cuốn trôi ra biển lớn, chỉ trừ cây dương liễu vì nó mềm dẻo. Này thiện nam tử! Tất cả chúng sinh cũng như vậy, đều bị cuốn theo dòng vào biển chết, chỉ trừ Bồ-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn.

 Lại nữa, này Ca-diếp! Như Na-la-diên (vị lực sĩ cõi trời có sức mạnh vô song) có thể khuất phục tất cả lực sĩ, chỉ trừ gió lớn. Vì sao? Vì gió không bị ngăn ngại. Này thiện nam tử! Na-la-diên là cái chết cũng như vậy, có thể khuất phục tất cả chúng sinh, chỉ trừ Bồ-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn. Vì sao? Vì Bồ-tát không bị ngăn ngại.

 Lại nữa, này Ca-diếp! Ví như có người đối với kẻ thù mình giả vờ tỏ ra thân thiện, thường đi theo như bóng theo hình, rình dịp để giết. Người bị thù kia cẩn thận, tự phòng bị vững chắc, nên kẻ ấy không giết được. Này thiện nam tử! Kẻ thù là cái chết cũng vậy, luôn rình chúng sinh để giết, chỉ không giết được Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn. Vì sao? Vì Bồ-tát ấy không buông lung.

 Lại nữa, này Ca-diếp! Ví như bỗng nhiên trút xuống trận mưa kim cương dữ dội, phá nát hết cây thuốc, cây cối, núi rừng, đất cát, ngói đá, vàng bạc, lưu ly, mọi vật, chỉ không phá được kim cương thật. Này thiện nam tử! Mưa kim cương là cái chết cũng như vậy, phá nát được tất cả chúng sinh, chỉ trừ Bồ-tát vững như kim cương an trụ trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn.

 Lại nữa, này Ca-diếp! Như chim kim sí có thể ăn các loài rồng, chỉ không ăn được con rồng đã thọ Tam quy (nương tựa vào Phật, Pháp và Tăng). Này thiện nam tử! Chim kim sí là cái chết cũng như vậy, có thể ăn vô lượng chúng sinh, chỉ trừ Bồ-tát an trụ trong ba định. Thế nào là ba định? Là định Không (quán mọi pháp đều trống rỗng, không có thực thể), định Vô tướng (không bám vào hình tướng nào) và định Vô nguyện (không còn mong cầu, ham muốn điều gì).

 Lại nữa, này Ca-diếp! Như loài rắn độc ma-la, hễ cắn ai thì dù có thần chú hay, thuốc tốt bậc nhất cũng không làm gì được, chỉ có thần chú sao A-kiệt-đa (?) mới chữa khỏi được. Này thiện nam tử! Bị nọc độc của cái chết cắn cũng vậy, mọi phương thuốc đều không làm gì được, chỉ trừ thần chú của Bồ-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn.

 Lại nữa, này Ca-diếp! Ví như có người bị vua giận, người ấy nếu biết dùng lời êm dịu tốt đẹp, dâng nộp của cải châu báu thì có thể thoát được. Này thiện nam tử! Vua Chết thì không như vậy, dù có dùng lời êm dịu, đem tiền của châu báu dâng nộp cũng không thoát được. Này thiện nam tử! Cái chết là con đường hiểm trở mà không có lương thực mang theo; nơi đến xa xôi mà không có bạn đồng hành; ngày đêm đi mãi không biết đâu là bờ bến; sâu thẳm tối tăm mà không có đèn sáng; đi vào không có cửa ngõ mà vẫn có nơi chốn; tuy không có chỗ đau mà không thể chữa trị; đi không ai ngăn cản, đến rồi không thể thoát; không phá hoại gì mà người thấy phải buồn đau; không phải hình sắc xấu ác mà khiến người sợ hãi; ở ngay bên thân mà không thể hay biết. Này Ca-diếp! Qua những ví dụ như thế cùng vô lượng vô biên ví dụ khác, nên biết cái chết thật là khổ lớn. Này Ca-diếp! Đó gọi là Bồ-tát tu hành kinh Đại thừa Đại Niết-bàn mà quán khổ vì chết.

 Này Ca-diếp! Thế nào là Bồ-tát an trụ trong kinh Đại thừa Đại Niết-bàn mà quán khổ vì xa lìa người mình thương? Khổ vì xa lìa người thương có thể là gốc rễ của mọi khổ. Như bài kệ (bài thơ tóm ý trong kinh) nói:

 Vì yêu thương sinh lo buồn, vì yêu thương sinh sợ hãi;

 Nếu lìa được lòng yêu thương, còn lo gì, còn sợ gì?

 Do nhân duyên yêu thương mà sinh lo khổ; vì lo khổ mà khiến chúng sinh già suy. Khổ vì xa lìa người thương chính là khi mạng chung. Này thiện nam tử! Do sự chia lìa mà sinh ra đủ thứ khổ nhỏ nhặt. Nay ta sẽ vì ông mà phân tích chỉ rõ.

 Này thiện nam tử! Ở đời quá khứ, khi con người sống lâu vô lượng, có vị vua tên là Thiện Trụ. Vị vua ấy lúc là đồng tử (cậu bé), lúc làm thái tử trị việc nước, và khi lên ngôi vua, mỗi giai đoạn đều tám vạn bốn nghìn năm. Bấy giờ trên đỉnh đầu vua mọc một cái bướu thịt, mềm mại như bông đâu-la (loại bông trắng, rất mềm mịn) hay vải bông mịn. Bướu lớn dần mà vua không thấy khó chịu. Đủ mười tháng thì bướu nứt ra, sinh một cậu bé, hình dáng đoan chính, khác thường ít ai bằng, sắc tướng rõ ràng, bậc nhất trong loài người. Vua cha vui mừng, đặt tên là Đỉnh Sinh (sinh ra từ đỉnh đầu). Rồi vua Thiện Trụ giao việc nước cho Đỉnh Sinh, bỏ cung điện, vợ con, quyến thuộc, vào núi học đạo suốt tám vạn bốn nghìn năm.

 Bấy giờ Đỉnh Sinh vào ngày rằm, ở trên lầu cao, tắm gội và thọ trai giới (giữ giới thanh tịnh, ăn chay trong ngày). Ngay khi ấy, từ phương đông có bánh xe báu bằng vàng, có nghìn nan hoa, đủ trục và vành, không do thợ làm mà tự nhiên thành, bay đến ứng hiện. Đại vương Đỉnh Sinh liền nghĩ: 'Trước đây ta từng nghe vị tiên có năm phép thần thông nói: Nếu vua dòng Sát-lợi vào ngày rằm ở trên lầu cao, tắm gội thọ trai giới, mà có bánh xe vàng đủ nghìn nan, đủ trục và vành, không do thợ làm mà tự nhiên thành, bay đến ứng hiện, thì nên biết vua ấy sẽ được làm Chuyển luân thánh đế (vị vua thánh xoay bánh xe chánh pháp cai trị thiên hạ).' Lại nghĩ: 'Nay ta nên thử.' Liền dùng tay trái nâng bánh xe báu, tay phải cầm lư hương, quỳ gối phải sát đất mà thề: 'Bánh xe vàng báu này nếu thật không hư dối, thì hãy làm theo đạo pháp mà các vị Chuyển luân thánh vương quá khứ đã thực hành.' Thề xong, bánh xe vàng báu bay lên hư không, đi khắp mười phương rồi trở về đậu trên tay trái của Đỉnh Sinh. Bấy giờ Đỉnh Sinh vui mừng hớn hở vô cùng, lại nói: 'Nay ta nhất định làm Chuyển luân thánh vương.'

 Không lâu sau lại có voi báu, hình dáng đoan nghiêm như hoa sen trắng, bảy phần thân chạm đất. Đỉnh Sinh thấy rồi lại nghĩ: 'Trước đây ta từng nghe vị tiên năm thần thông nói: Nếu vua Chuyển luân vào ngày rằm ở trên lầu cao, tắm gội thọ trai giới, mà có voi báu hình dáng đoan nghiêm như hoa sen trắng, bảy phần thân chạm đất đến ứng hiện, thì nên biết vua ấy chính là thánh đế.' Lại nghĩ: 'Nay ta nên thử.' Liền cầm lư hương, quỳ gối phải sát đất mà thề: 'Voi trắng báu này nếu thật không hư dối, thì hãy làm theo đạo pháp mà các vị Chuyển luân thánh vương quá khứ đã thực hành.' Thề xong, voi trắng báu từ sáng đến tối đi khắp tám phương, đến tận bờ biển lớn rồi trở về chỗ cũ. Bấy giờ Đỉnh Sinh rất vui mừng hớn hở vô cùng, lại nói: 'Nay ta nhất định là Chuyển luân thánh vương.'

 Không lâu sau lại có ngựa báu, màu xanh biếc óng ánh, bờm và đuôi màu vàng. Đỉnh Sinh thấy rồi lại nghĩ: 'Trước đây ta từng nghe vị tiên năm thần thông nói: Nếu vua Chuyển luân vào ngày rằm ở trên lầu cao, tắm gội thọ trai giới, mà có ngựa báu màu xanh biếc óng ánh, bờm và đuôi màu vàng đến ứng hiện, thì nên biết vua ấy chính là thánh đế.' Lại nghĩ: 'Nay ta nên thử.' Liền cầm lư hương, quỳ gối phải sát đất mà thề: 'Ngựa xanh biếc báu này nếu thật không hư dối, thì hãy làm theo đạo pháp mà các vị Chuyển luân thánh vương quá khứ đã thực hành.' Thề xong, ngựa xanh biếc báu từ sáng đến tối đi khắp tám phương, đến tận bờ biển lớn rồi trở về chỗ cũ. Bấy giờ Đỉnh Sinh rất vui mừng hớn hở vô cùng, lại nói: 'Nay ta nhất định là Chuyển luân thánh vương.'

 Không lâu sau lại có ngọc nữ báu, dung mạo đoan chính, xinh đẹp bậc nhất; không cao không thấp, không trắng không đen; các lỗ chân lông trên thân tỏa ra mùi hương chiên-đàn (gỗ đàn hương); hơi thở thơm sạch như hoa sen xanh; mắt nhìn xa thấy được một do-tuần (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, khoảng mười mấy cây số), tai nghe mũi ngửi cũng xa như vậy; lưỡi rộng lớn, thè ra che được cả mặt, mỏng mịn như lá đồng đỏ; tâm trí thông minh sáng suốt, có trí tuệ lớn; đối với mọi chúng sinh luôn nói lời êm dịu. Khi người nữ ấy dùng tay chạm vào áo vua thì liền biết thân vua an vui hay đau ốm, cũng biết tâm vua đang nghĩ đến điều gì. Bấy giờ Đỉnh Sinh lại nghĩ: 'Nếu có người nữ biết được tâm vua, đó chính là ngọc nữ báu.'

 Không lâu sau, trong cung vua tự nhiên có viên ngọc báu ma-ni (ngọc quý như ý), toàn màu lưu ly xanh, lớn bằng bánh xe, trong bóng tối chiếu sáng một do-tuần. Nếu trời mưa hạt to như trục xe, sức của viên ngọc ấy có thể tạo thành chiếc lọng lớn che phủ một do-tuần, ngăn trận mưa lớn ấy không cho rơi xuống. Bấy giờ Đỉnh Sinh lại nghĩ: 'Nếu vua Chuyển luân được viên ngọc báu này thì chắc chắn là thánh đế.'

 Không lâu sau lại có vị quan giữ kho tự nhiên xuất hiện, của cải dồi dào, giàu có vô lượng, kho tàng đầy ắp không thiếu thứ gì; nhờ quả báo mà có được đôi mắt có sức thấy suốt mọi kho báu chôn giấu dưới đất; vua nghĩ đến thứ gì cũng đều lo liệu được. Bấy giờ Đỉnh Sinh lại muốn thử, liền cùng ông lên thuyền ra biển lớn, bảo quan giữ kho: 'Nay ta muốn có những châu báu quý lạ.' Quan giữ kho nghe xong liền dùng hai tay khuấy nước biển, mười đầu ngón tay liền hiện ra mười kho báu, đem dâng thánh vương và tâu: 'Những gì đại vương cần, xin tùy ý dùng; số còn lại xin ném trả xuống biển.' Bấy giờ Đỉnh Sinh rất vui mừng, hớn hở vô cùng, lại nghĩ: 'Nay ta nhất định là Chuyển luân thánh vương.'

 Không lâu sau lại có vị quan chỉ huy quân đội tự nhiên xuất hiện, dũng mãnh, mưu lược bậc nhất, giỏi điều khiển bốn loại quân (quân voi, quân ngựa, quân xe, quân bộ). Nếu có thể đánh được thì đem quân ra trình diện thánh vương; nếu không thể đánh thì rút lui, không cho xuất hiện. Kẻ chưa khuất phục thì khiến cho khuất phục; kẻ đã khuất phục thì đủ sức giữ gìn. Bấy giờ Đỉnh Sinh lại nghĩ: 'Nếu vua Chuyển luân được vị quan binh báu này, nên biết nhất định là Chuyển luân thánh vương.'

 Bấy giờ Chuyển luân thánh đế Đỉnh Sinh bảo các đại thần: 'Các khanh nên biết, cõi Diêm-phù-đề này yên ổn, sung túc vui vẻ; nay ta đã thành tựu bảy báu, đủ một nghìn người con, còn phải làm gì nữa?' Các quan đáp: 'Dạ vâng, đại vương! Châu Đông Phất-bà-đề (châu lục phía đông núi Tu-di) vẫn chưa quy phục. Nay vua nên đến đó.' Bấy giờ thánh vương liền cùng bảy báu và toàn bộ đoàn tùy tùng bay qua hư không đến Đông Phất-bà-đề. Nhân dân ở đó vui mừng quy phục. Vua lại bảo đại thần: 'Cõi Diêm-phù-đề và Phất-bà-đề của ta yên ổn sung túc, nhân dân đông đúc đều đã quy phục; ta đã thành tựu bảy báu, đủ một nghìn người con, còn phải làm gì nữa?' Các quan đáp: 'Dạ vâng, đại vương! Châu Tây Cù-đà-ni (châu lục phía tây núi Tu-di) vẫn chưa quy phục.' Bấy giờ thánh vương lại cùng bảy báu và toàn bộ đoàn tùy tùng bay qua hư không đến Tây Cù-đà-ni. Vua đến nơi, nhân dân ở đó cũng quy phục. Vua lại bảo đại thần: 'Cõi Diêm-phù-đề, Phất-bà-đề và Cù-đà-ni này của ta yên ổn sung túc, nhân dân đông đúc đều đã quy phục; ta đã thành tựu bảy báu, đủ một nghìn người con, còn phải làm gì nữa?' Các quan đáp: 'Dạ vâng, đại vương! Châu Bắc Uất-đơn-việt (châu lục phía bắc núi Tu-di) vẫn chưa quy phục.' Bấy giờ thánh vương lại cùng bảy báu và toàn bộ đoàn tùy tùng bay qua hư không đến Bắc Uất-đơn-việt. Vua đến nơi, nhân dân ở đó vui mừng quy phục.

 Vua lại bảo đại thần: 'Bốn châu thiên hạ của ta yên ổn sung túc, nhân dân đông đúc đều đã quy phục; ta đã thành tựu bảy báu, đủ một nghìn người con, còn phải làm gì nữa?' Các quan đáp: 'Dạ vâng, thánh vương! Cõi trời Ba mươi ba (tức cõi trời Đao-lợi, ở trên đỉnh núi Tu-di, có ba mươi ba vị trời cai quản) tuổi thọ rất dài, an ổn vui sướng; thân hình chư thiên ở đó đoan nghiêm không gì sánh, cung điện, giường ghế, chăn nệm đều bằng bảy báu. Họ ỷ vào phước trời mà chưa đến quy phục, nay vua nên đến đánh dẹp cho họ khuất phục.' Bấy giờ thánh vương lại cùng bảy báu và toàn bộ đoàn tùy tùng bay lên hư không, lên cõi trời Đao-lợi. Vua thấy một cái cây màu xanh biếc, liền hỏi đại thần: 'Đây là màu gì?' Đại thần đáp: 'Đây là cây Ba-lợi-chất-đa-la (cây thần ở cõi trời Đao-lợi). Chư thiên cõi Đao-lợi vào ba tháng mùa hè thường vui chơi hưởng lạc dưới gốc cây này.' Lại thấy một màu trắng như mây trắng, vua lại hỏi đại thần: 'Kia là màu gì?' Đại thần đáp: 'Đó là giảng đường Thiện Pháp, chư thiên cõi Đao-lợi thường họp ở đó bàn việc trời người.'

 Bấy giờ vua trời Thích-đề-hoàn-nhân (tức Đế Thích, vua cõi trời Đao-lợi) biết vua Đỉnh Sinh đã đến ở bên ngoài, liền ra nghênh đón, gặp rồi nắm tay, cùng lên giảng đường Thiện Pháp, chia tòa mà ngồi. Lúc ấy hai vua hình dáng tướng mạo giống nhau không khác, chỉ có cái nhìn và chớp mắt là khác nhau mà thôi. Lúc ấy thánh vương liền nghĩ: 'Nay ta có nên đuổi vua kia khỏi ngôi, rồi ở lại đây làm vua trời không?' Này thiện nam tử! Lúc ấy Đế Thích thọ trì, đọc tụng kinh điển Đại thừa, giảng giải phân tích cho người khác nghe, chỉ có nghĩa sâu xa là chưa thông suốt hết. Nhờ sức nhân duyên đọc tụng, thọ trì, phân tích, giảng rộng cho người khác ấy mà có uy đức lớn. Này thiện nam tử! Vua Đỉnh Sinh vừa sinh lòng xấu với Đế Thích thì liền rơi xuống, trở về cõi Diêm-phù-đề, phải xa lìa những người và trời mình yêu mến, sinh khổ não lớn; lại gặp bệnh dữ, liền qua đời. Vị Đế Thích lúc ấy chính là Phật Ca-diếp (một vị Phật ở đời quá khứ, trước Phật Thích-ca); còn vị Chuyển luân thánh vương ấy chính là thân ta. Này thiện nam tử! Nên biết sự xa lìa người mình thương như vậy là khổ vô cùng lớn. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát còn nhớ những nỗi khổ xa lìa người thương như thế ở đời quá khứ, huống gì Bồ-tát an trụ trong kinh Đại thừa Đại Niết-bàn mà lại không quán khổ vì xa lìa người thương ở đời hiện tại.

 Này thiện nam tử! Thế nào là Bồ-tát tu hành kinh Đại thừa Đại Niết-bàn mà quán khổ vì phải gặp người mình oán ghét? Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát ấy quán thấy ở địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ, cõi người, cõi trời đều có nỗi khổ phải gặp người mình oán ghét như vậy. Ví như người ta nhìn cảnh ngục tù giam cầm, gông cùm xiềng xích mà cho là khổ lớn; Bồ-tát ma-ha-tát cũng vậy, quán thấy mọi sự thọ sinh trong năm đường (năm nẻo luân hồi: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời) đều là khổ lớn vì phải gặp gỡ điều oán ghét. Lại nữa, này thiện nam tử! Ví như có người luôn sợ kẻ thù và gông cùm xiềng xích, nên bỏ cha mẹ, vợ con, quyến thuộc, châu báu, sản nghiệp mà trốn đi thật xa. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, sợ hãi sinh tử nên tu hành đầy đủ sáu Ba-la-mật (sáu hạnh tu toàn hảo: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) mà vào Niết-bàn. Này Ca-diếp! Đó gọi là Bồ-tát tu hành Đại thừa Đại Bát-niết-bàn mà quán khổ vì phải gặp người mình oán ghét.

 Này thiện nam tử! Thế nào là Bồ-tát tu hành Đại thừa Đại Bát-niết-bàn mà quán khổ vì cầu mà không được? Cầu là cầu tất cả mọi thứ. Cầu mọi thứ có hai loại: một là cầu pháp lành; hai là cầu pháp chẳng lành. Pháp lành chưa được thì khổ; pháp ác chưa lìa được thì khổ. Đó là nói tóm tắt về khổ vì năm ấm hừng thịnh. Này Ca-diếp! Đó gọi là Khổ đế (chân lý về khổ).

 Bấy giờ Bồ-tát ma-ha-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Như Phật nói năm ấm hừng thịnh là khổ, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Như xưa Phật từng bảo Thích-ma-nam (một người thuộc dòng họ Thích, anh em họ của Phật, là cư sĩ): 'Nếu sắc (thân xác, hình sắc) là khổ thì mọi chúng sinh không nên cầu sắc; nếu có người cầu thì sắc không gọi là khổ.' Như Phật bảo các tỳ-kheo (tăng sĩ nam đã thọ giới đầy đủ): 'Có ba thứ thọ (cảm nhận): khổ thọ (cảm giác khổ), lạc thọ (cảm giác vui) và bất khổ bất lạc thọ (cảm giác không khổ không vui).' Như trước đây Phật vì các tỳ-kheo mà nói: 'Nếu có người tu hành pháp lành thì được hưởng vui.' Lại như Phật nói: 'Ở trong đường lành, sáu xúc (sự tiếp xúc của sáu giác quan với đối tượng) đều đem lại vui: mắt thấy sắc đẹp thì vui; tai, mũi, lưỡi, thân nghe, ngửi, nếm, chạm điều tốt, ý nghĩ điều tốt cũng như vậy.' Như Phật nói bài kệ:

 Giữ giới thì được an vui, thân không phải chịu các khổ;

 Ngủ nghỉ được yên ổn, thức dậy thì lòng vui mừng.

 Khi nhận áo mặc, đồ ăn, tụng đọc và kinh hành (đi tới lui chậm rãi, chú tâm để tu tập);

 Ở một mình nơi núi rừng, như vậy là vui nhất.

 Nếu đối với chúng sinh, ngày đêm thường tu lòng từ,

 Nhờ đó được vui mãi, vì không làm phiền não ai.

 Ít ham muốn, biết đủ là vui; nghe nhiều, phân biệt rõ là vui;

 Bậc A-la-hán (bậc thánh đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh) không còn bám chấp, cũng gọi là hưởng vui.

 Bồ-tát ma-ha-tát rốt ráo đến được bờ bên kia,

 Mọi việc cần làm đã xong, đó gọi là vui nhất.

 Bạch Thế Tôn! Tướng vui được nói trong các kinh, nghĩa là như vậy. Còn như lời Phật nói nay, làm sao khớp được với nghĩa ấy?" Phật bảo Ca-diếp: "Lành thay, lành thay, này thiện nam tử! Ông khéo hỏi Như Lai về nghĩa ấy. Này thiện nam tử! Mọi chúng sinh ở trong cái khổ bậc thấp mà vô cớ sinh ý tưởng là vui. Vì thế tướng khổ mà nay ta nói không khác với lời xưa."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Như lời Phật nói, ở trong khổ bậc thấp mà sinh tưởng vui, vậy thì cái sinh bậc thấp, già bậc thấp, bệnh bậc thấp, chết bậc thấp, xa lìa người thương bậc thấp, cầu không được bậc thấp, gặp người oán ghét bậc thấp, năm ấm hừng thịnh bậc thấp — những khổ như thế cũng phải có vui. Bạch Thế Tôn! Sinh bậc thấp là ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh); sinh bậc giữa là ở cõi người; sinh bậc cao là ở cõi trời. Nếu lại có người hỏi thế này: 'Nếu ở trong cái vui bậc thấp mà sinh tưởng khổ, ở trong cái vui bậc giữa mà sinh tưởng không khổ không vui, ở trong cái vui bậc cao mà sinh tưởng vui', thì phải trả lời thế nào? Bạch Thế Tôn! Nếu ở trong khổ bậc thấp mà sinh tưởng vui, thì chưa từng thấy có người sắp phải chịu nghìn roi mà ngay roi đầu tiên đã sinh tưởng vui. Nếu không sinh thì sao lại nói ở trong khổ bậc thấp mà sinh tưởng vui?"

 Phật bảo Ca-diếp: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Vì nghĩa ấy nên không có tưởng vui. Vì sao? Như người kia sắp phải chịu nghìn roi, chịu một roi rồi liền được tha, lúc ấy người ấy liền sinh tưởng vui. Cho nên phải biết, ở chỗ không có vui mà sinh tưởng vui sai lầm." Ca-diếp nói: "Bạch Thế Tôn! Người ấy không phải vì một roi mà sinh tưởng vui, mà vì được thoát nên sinh tưởng vui." "Này Ca-diếp! Vì thế mà xưa ta nói với Thích-ma-nam rằng trong năm ấm có vui, điều ấy thật không hư dối. Này Ca-diếp! Có ba thọ và ba khổ. Ba thọ là lạc thọ, khổ thọ, bất khổ bất lạc thọ. Ba khổ là khổ khổ, hành khổ và hoại khổ. Này thiện nam tử! Khổ thọ thì gồm cả ba khổ là khổ khổ, hành khổ, hoại khổ; còn hai thọ kia thì có hành khổ và hoại khổ. Này thiện nam tử! Vì nhân duyên ấy mà trong sinh tử thật có lạc thọ. Bồ-tát ma-ha-tát thì thấy tánh khổ và tánh vui không rời nhau, cho nên nói rằng tất cả đều là khổ. Này thiện nam tử! Trong sinh tử thật không có vui, chỉ là chư Phật, Bồ-tát thuận theo thế gian mà nói rằng có vui."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Chư Phật, Bồ-tát nếu nói theo thế tục thì có phải là hư dối chăng? Như Phật nói: 'Người tu hành điều lành thì hưởng quả báo vui', 'Giữ giới thì an vui, thân không chịu khổ', cho đến 'Mọi việc đã xong, đó là vui nhất'. Những lạc thọ được nói trong các kinh như vậy có phải là hư dối chăng? Nếu là hư dối, thì chư Phật Thế Tôn đã từ lâu, trải qua vô lượng trăm nghìn vạn ức a-tăng-kỳ kiếp (số kiếp nhiều không thể đếm xiết), tu đạo Bồ-đề, đã lìa bỏ lời nói dối, nay lại nói như vậy thì nghĩa thế nào?"

 Phật nói: "Này thiện nam tử! Các bài kệ nói về hưởng vui như trên chính là gốc rễ của đạo Bồ-đề, cũng có thể nuôi lớn A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì nghĩa ấy nên trước đây trong kinh ta nói về tướng vui. Này thiện nam tử! Ví như những thứ cần dùng để sinh sống ở thế gian có thể làm nhân cho niềm vui nên gọi là vui, như là: sắc đẹp phụ nữ, mê say uống rượu, món ngon vị ngọt, lúc khát được nước, lúc lạnh gặp lửa, áo quần, chuỗi ngọc, voi ngựa xe cộ, tôi tớ đầy tớ, vàng bạc, lưu ly, san hô, ngọc trai, kho lẫm thóc gạo. Những thứ ấy thế gian cần dùng, có thể làm nhân cho niềm vui, nên gọi là vui. Này thiện nam tử! Những thứ ấy cũng có thể sinh ra khổ: vì đàn bà mà đàn ông sinh khổ, lo buồn than khóc, cho đến mất mạng; vì rượu, vị ngon, cho đến kho thóc, cũng có thể khiến người ta sinh lo buồn lớn. Vì nghĩa ấy, tất cả đều là khổ, không có tướng vui. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát đối với tám khổ này thì hiểu rõ khổ mà không còn khổ. Này thiện nam tử! Tất cả hàng Thanh văn, Bích-chi Phật không biết nhân của vui; vì những người như thế mà ta nói rằng trong khổ bậc thấp có tướng vui. Chỉ có Bồ-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn mới biết được đâu là nhân của khổ, đâu là nhân của vui."

 Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển thứ mười một.

 Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển thứ mười hai.

 Do sa-môn (người xuất gia tu hành) Tuệ Nghiêm cùng các vị khác đời Tống dựa theo kinh Nê-hoàn (cách dịch âm khác của Niết-bàn; chỉ bản kinh Đại Bát Nê-hoàn đã dịch trước đó) mà biên soạn thêm vào.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video