Thiên 21 — Phẩm 19 – Thánh hạnh (phần 2)

 Phẩm Thánh Hạnh (thánh hạnh: những hạnh tu của bậc thánh), phần thứ hai

 Này thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật gọi người đang nghe pháp)! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát: người tu hành cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh; ma-ha-tát: bậc lớn) an trụ trong Đại thừa (giáo pháp "cỗ xe lớn", nhằm cứu độ tất cả chúng sinh và đưa đến quả Phật) Đại Bát-niết-bàn (cảnh giới tịch diệt rốt ráo, an vui thường còn của Phật, cũng là tên kinh này) mà quán sát Tập đế (chân lý về nguyên nhân sinh ra khổ)? Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát quán thấy Tập đế này chính là nhân duyên sinh ra các ấm (ấm: năm nhóm yếu tố hợp thành thân và tâm con người, gồm sắc là thân xác và vật chất, thọ là cảm giác, tưởng là nhận biết hình tướng, hành là ý chí và các hoạt động tâm, thức là sự hay biết). Cái gọi là "tập" tức là lòng ái luyến đối với hữu (sự hiện hữu, đời sống trong vòng sinh tử).

 Ái có hai thứ: một là yêu thân mình, hai là yêu những thứ mình cần dùng. Lại có hai thứ: khi chưa có được ngũ dục (năm thứ ham muốn do mắt, tai, mũi, lưỡi, thân tiếp xúc với hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, xúc chạm) thì để hết tâm vào việc tìm cầu; khi đã cầu được rồi thì cam chịu mọi điều mà chuyên tâm đắm giữ. Lại có ba thứ: dục ái (lòng ham thích ở dục giới, cõi còn ham muốn ăn uống, dâm dục), sắc ái (lòng ham thích ở sắc giới, cõi đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế), vô sắc ái (lòng ham thích ở vô sắc giới, cõi chỉ còn tâm, không còn thân hình). Lại có ba thứ: ái do nhân duyên của nghiệp (nghiệp: những việc làm, lời nói, ý nghĩ tạo ra quả báo), ái do nhân duyên của phiền não (những tâm xấu làm khuấy động, trói buộc như tham, giận, si mê), ái do nhân duyên của khổ. Người xuất gia có bốn thứ ái. Bốn thứ ấy là gì? Là áo mặc, đồ ăn uống, chỗ nằm và thuốc men. Lại có năm thứ, tức là tham đắm năm ấm. Tùy theo những gì mình cần dùng mà sinh lòng ái đắm, nếu phân biệt so tính thì nhiều vô lượng vô biên.

 Này thiện nam tử, ái có hai thứ: một là thiện ái, hai là bất thiện ái. Bất thiện ái là sự mong cầu của kẻ phàm phu ngu muội. Thiện pháp ái (lòng yêu thích điều lành) là sự mong cầu của các Bồ-tát. Thiện pháp ái lại có hai thứ: bất thiện và thiện. Cầu nhị thừa (hai cỗ xe nhỏ: Thanh văn và Duyên giác, chỉ lo tự giải thoát cho mình) thì gọi là bất thiện; cầu Đại thừa thì gọi là thiện. Này thiện nam tử, ái của phàm phu gọi là tập, không gọi là đế (chân lý). Ái của Bồ-tát gọi là thật đế, không gọi là tập. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát muốn cứu độ chúng sinh nên mới thọ sinh, chứ chẳng phải do ái mà thọ sinh.

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: "Thưa Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật)! Như Phật Thế Tôn trong các kinh khác, vì chúng sinh mà có khi nói nghiệp là nhân duyên, có khi nói kiêu mạn (lòng tự cao, khinh người), có khi nói lục xúc (sáu sự tiếp xúc của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý với đối tượng), có khi nói vô minh (sự mê muội, không thấy biết chân lý) là nhân duyên của năm thịnh ấm (năm ấm hừng hực, chứa đầy khổ). Nay vì nghĩa gì mà khi giảng Tứ thánh đế (bốn chân lý của bậc thánh: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ và con đường diệt khổ) lại chỉ lấy tánh ái làm nhân của năm ấm?"

 Phật khen Ca-diếp: "Lành thay, lành thay! Này thiện nam tử, đúng như lời ông nói, các nhân duyên ấy không phải là không phải nhân, nhưng năm ấm thì chủ yếu do ái mà có. Này thiện nam tử, ví như đại vương khi đi tuần du thì các đại thần và người thân thuộc đều đi theo. Ái cũng như vậy: ái đi đến đâu thì các kết (những thứ phiền não trói buộc) cũng theo đến đó. Ví như tấm áo dính dầu mỡ, hễ có bụi bám vào thì bụi liền dính chặt ở đó. Ái cũng như vậy: chỗ nào có ái thì nghiệp và kết cũng dính lại ở chỗ đó. Lại nữa, này thiện nam tử, ví như đất ẩm thì làm nảy mầm. Ái cũng như vậy, có thể làm nảy sinh mọi mầm nghiệp và phiền não.

 Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn quán sát sâu xa về ái này, thấy có chín thứ: một là như món nợ còn sót; hai là như vợ là nữ La-sát (loài quỷ dữ ăn thịt người); ba là như cành hoa đẹp có rắn độc quấn quanh; bốn là như thức ăn xấu không hợp với cơ thể mà cố ăn; năm là như gái dâm; sáu là như hạt cây ma-lâu-ca (một loài dây leo quấn chết cây khác); bảy là như thịt thừa mọc trong mụn nhọt; tám là như gió bão; chín là như sao chổi.

 Thế nào gọi là như món nợ còn sót? Này thiện nam tử, ví như người nghèo mắc nợ tiền của người khác, tuy đã trả gần xong, nhưng vì còn sót chưa trả hết nên vẫn bị giam trong ngục, không được thoát ra. Hàng Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu tự giải thoát) và Duyên giác (người tự quán lẽ nhân duyên mà giác ngộ) cũng như vậy: vì còn hơi hướng sót lại của tập khí (thói quen nhiễm sâu từ trước) của ái nên không thể thành tựu A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề (sự giác ngộ tối thượng, chân chính và trọn vẹn của Phật). Này thiện nam tử, đó gọi là như món nợ còn sót.

 Này thiện nam tử, thế nào là như vợ là nữ La-sát? Này thiện nam tử, ví như có người lấy một nữ La-sát làm vợ. Nữ La-sát ấy hễ sinh con nào thì sinh xong liền ăn thịt; ăn hết con rồi lại ăn luôn người chồng. Này thiện nam tử, nữ La-sát ái cũng như vậy: chúng sinh sinh ra đứa con thiện căn (gốc rễ điều lành) nào thì nó sinh ra đến đâu ăn đến đó; ăn hết con lành rồi lại ăn luôn chúng sinh, khiến họ rơi vào địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ (loài quỷ đói). Chỉ trừ Bồ-tát. Đó gọi là như vợ là nữ La-sát.

 Này thiện nam tử, thế nào là như cành hoa đẹp có rắn độc quấn quanh? Ví như có người tánh thích hoa đẹp, không thấy hiểm họa của con rắn độc trên cành hoa, liền đến hái. Hái xong bị rắn cắn, bị cắn rồi thì chết. Tất cả phàm phu cũng như vậy: tham hoa ngũ dục, không thấy hiểm họa của con rắn độc ái mà cứ nhận lấy, liền bị rắn ái cắn độc, chết rồi liền rơi vào ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh). Chỉ trừ Bồ-tát. Đó gọi là như cành hoa đẹp có rắn độc quấn quanh.

 Này thiện nam tử, thế nào là như thức ăn không hợp mà cố ăn? Ví như có người cố ăn thứ thức ăn không hợp với cơ thể mình, ăn xong đau bụng, bị tiêu chảy mà chết. Thức ăn ái cũng vậy: chúng sinh trong năm đường (năm cõi luân hồi: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời) cố ăn mà tham đắm, do nhân duyên ấy rơi vào ba đường ác. Chỉ trừ Bồ-tát. Đó gọi là như thức ăn không hợp mà cố ăn.

 Này thiện nam tử, thế nào là như gái dâm? Ví như kẻ ngu tư thông với gái dâm, gái dâm ấy khéo bày đủ cách nịnh nọt, tỏ vẻ thân thiết, rồi đoạt hết tiền của người ấy; tiền của đã hết thì đuổi đi. Gái dâm ái cũng như vậy: kẻ ngu không có trí tuệ giao du với nó, rồi cô gái ái ấy cướp hết mọi pháp lành của người ấy; pháp lành đã hết thì đuổi đi, khiến rơi vào ba đường ác. Chỉ trừ Bồ-tát. Đó gọi là như gái dâm.

 Này thiện nam tử, thế nào là như hạt ma-lâu-ca? Ví như hạt ma-lâu-ca, khi chim ăn rồi theo phân rơi xuống đất, hoặc bị gió thổi đến dưới gốc cây, liền mọc lên, quấn quanh trói chặt cây ni-câu-la (một loài cây đa lớn), khiến cây không lớn lên được, rồi khô chết. Hạt ma-lâu-ca ái cũng như vậy: quấn trói mọi pháp lành của phàm phu, không cho lớn lên, rồi đến khô héo tiêu mất; khô héo tiêu mất rồi thì sau khi chết rơi vào ba đường ác. Chỉ trừ Bồ-tát. Đó gọi là như hạt ma-lâu-ca.

 Này thiện nam tử, thế nào là như thịt thừa trong mụn nhọt? Như người có mụn nhọt lâu ngày, trong đó mọc thịt thừa, người ấy phải chăm chỉ chữa trị, đừng sinh lòng bỏ mặc. Nếu sinh lòng bỏ mặc thì thịt thừa mọc thêm, giòi bọ và ung độc lại sinh ra, do nhân duyên ấy mà chết. Mụn nhọt năm ấm của kẻ phàm phu ngu muội cũng như vậy, ái ở trong đó chính là thịt thừa. Phải chăm chỉ chữa trị cái thịt thừa ái ấy; nếu không chữa trị thì khi chết liền rơi vào ba đường ác. Chỉ trừ Bồ-tát. Đó gọi là như thịt thừa trong mụn nhọt.

 Này thiện nam tử, thế nào là như gió bão? Ví như gió bão có thể làm đổ núi, san phẳng đồi, nhổ bật những rễ cây sâu. Gió bão ái dục cũng như vậy: khiến người ta sinh lòng ác đối với cha mẹ, có thể nhổ bật gốc rễ bồ-đề (giác ngộ) vô thượng sâu chắc của những bậc đại trí như Xá-lợi-phất (vị đệ tử trí tuệ bậc nhất của Phật). Chỉ trừ Bồ-tát. Đó gọi là như gió bão.

 Này thiện nam tử, thế nào là như sao chổi? Ví như sao chổi xuất hiện thì mọi người dân trong thiên hạ đều đói kém, bệnh tật gầy ốm, mắc đủ thứ khổ não. Sao chổi ái cũng như vậy: có thể cắt đứt mọi hạt giống thiện căn, khiến người phàm phu cô độc, nghèo đói, sinh bệnh phiền não, trôi lăn trong sinh tử, chịu đủ thứ khổ. Chỉ trừ Bồ-tát. Đó gọi là như sao chổi.

 Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn quán sát kết ái có chín thứ như vậy. Này thiện nam tử, vì nghĩa ấy, các phàm phu có khổ mà không có đế; hàng Thanh văn, Duyên giác có khổ, có khổ đế mà không chân thật; các Bồ-tát hiểu khổ nên không có khổ, vì thế không có khổ mà có chân đế. Các phàm phu có tập mà không có đế; hàng Thanh văn, Duyên giác có tập, có tập đế; các Bồ-tát hiểu tập nên không có tập, vì thế không có tập mà có chân đế. Thanh văn, Duyên giác có diệt nhưng không chân thật; Bồ-tát ma-ha-tát có diệt và có chân đế. Thanh văn, Duyên giác có đạo nhưng không chân thật; Bồ-tát ma-ha-tát có đạo và có chân đế.

 Này thiện nam tử, thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn mà thấy diệt, thấy Diệt đế (chân lý về sự chấm dứt khổ)? Đó là dứt trừ tất cả phiền não. Nếu phiền não đã dứt thì gọi là thường; dập tắt lửa phiền não thì gọi là tịch diệt (lặng yên, tắt hết); vì phiền não đã diệt nên được hưởng an vui; vì chư Phật, Bồ-tát tìm cầu nhân duyên ấy (?) nên gọi là tịnh (trong sạch); vì không còn thọ thân trong hai mươi lăm hữu (hai mươi lăm cõi tồn tại trong ba cõi luân hồi) nữa nên gọi là xuất thế (vượt ra ngoài thế gian); vì xuất thế nên gọi là ngã (cái tự tại chân thật). Đối với sắc, tiếng, hương, vị, xúc chạm v.v..., dù là nam hay nữ, dù là sinh, trụ hay diệt, dù là khổ, vui hay chẳng khổ chẳng vui, luôn không chấp lấy hình tướng, nên gọi là chân đế tịch diệt rốt ráo. Này thiện nam tử, Bồ-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn quán Diệt thánh đế như vậy.

 Này thiện nam tử, thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn quán Đạo thánh đế (chân lý về con đường dẫn đến diệt khổ)? Này thiện nam tử, ví như trong bóng tối nhờ đèn mà thấy được các vật to nhỏ. Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, an trụ trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn, nhờ Bát thánh đạo (tám con đường chân chính của bậc thánh) mà thấy tất cả các pháp, tức là: thường và vô thường, hữu vi (do nhân duyên tạo thành, có sinh diệt) và vô vi (không do tạo tác, không sinh diệt), có chúng sinh và chẳng phải chúng sinh, vật và chẳng phải vật, khổ và vui, ngã và vô ngã, tịnh và bất tịnh, phiền não và chẳng phải phiền não, nghiệp và chẳng phải nghiệp, thật và chẳng thật, thừa (cỗ xe, tức pháp tu chở người đến giải thoát) và chẳng phải thừa, biết và không biết, đà-la-phiêu (thực thể, theo cách gọi của triết học Ấn Độ) và chẳng phải đà-la-phiêu, cầu-na (thuộc tính của thực thể) và chẳng phải cầu-na, thấy và chẳng thấy, sắc và chẳng phải sắc, đạo và chẳng phải đạo, hiểu và chẳng hiểu. Này thiện nam tử, Bồ-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn quán Đạo thánh đế như vậy."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: "Thưa Thế Tôn, nếu nói Bát thánh đạo là Đạo thánh đế thì nghĩa không phù hợp. Vì sao vậy? Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến) có khi nói lòng tin là đạo, có thể vượt qua các lậu (phiền não khiến tâm rò rỉ, tuôn chảy vào sinh tử). Có khi nói đạo chính là bất phóng dật (không buông thả, luôn giữ gìn cẩn trọng), vì chư Phật Thế Tôn nhờ bất phóng dật mà được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, đó cũng là pháp trợ đạo (pháp giúp cho việc tu đạo) của Bồ-tát. Có khi nói tinh tấn (siêng năng không lười) là đạo, như Phật bảo A-nan (vị thị giả, đệ tử nghe nhiều nhớ nhiều nhất của Phật): 'Nếu có người siêng tu tinh tấn thì được thành tựu A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề.' Có khi nói quán thân niệm xứ (pháp quán sát thân này là bất tịnh, giữ chánh niệm nơi thân): 'Nếu có người buộc tâm siêng năng tu tập thân niệm xứ này thì được thành tựu A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề.'

 Có khi nói chánh định (tâm tập trung chân chính) là đạo, như Phật bảo Đại đức Ma-ha Ca-diếp (vị đệ tử lớn của Phật, tu hạnh khổ hạnh bậc nhất): 'Chánh định thật sự là đạo; không có chánh định thì chẳng phải là đạo. Có vào chánh định mới có thể suy xét sự sinh diệt của năm ấm, không vào định thì chẳng thể suy xét được.' Có khi nói có một pháp, nếu ai tu tập thì có thể làm chúng sinh trong sạch, dứt trừ mọi lo buồn khổ não, đạt được chánh pháp, đó là niệm Phật tam-muội (tam-muội: trạng thái tâm định tĩnh chuyên nhất; niệm Phật tam-muội là chuyên tâm nhớ nghĩ đến Phật đến mức nhập định). Có khi lại nói tu vô thường tưởng (quán tưởng mọi vật đều không thường còn) gọi là đạo, như Phật bảo các tỳ-kheo (người nam xuất gia thọ đủ giới): 'Ai tu nhiều vô thường tưởng thì có thể được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề.' Có khi nói ngồi một mình suy xét nơi a-lan-nhã (chỗ vắng lặng xa làng xóm, thích hợp cho người tu) vắng lặng thì có thể mau thành A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề.

 Có khi nói giảng pháp cho người gọi là đạo: 'Nếu nghe pháp rồi thì lưới nghi liền dứt, lưới nghi dứt rồi thì được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề.' Có khi nói giữ giới (những điều răn cấm trong đạo Phật) là đạo, như Phật bảo A-nan: 'Nếu ai siêng năng tu giữ giới cấm thì người ấy vượt qua được nỗi khổ lớn của sinh tử.' Có khi nói gần gũi bạn lành gọi là đạo, như Phật bảo A-nan: 'Nếu ai gần gũi thiện tri thức (người thầy, người bạn hiền có hiểu biết, dẫn dắt mình tu theo đường chánh) thì giữ vững được giới thanh tịnh. Nếu có chúng sinh gần gũi ta thì được phát tâm A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề.' Có khi nói tu từ (lòng thương yêu, mong đem vui cho chúng sinh) là đạo: 'Người tu học lòng từ thì dứt các phiền não, được chỗ không lay động.' Có khi nói trí tuệ là đạo, như xưa Phật nói với tỳ-kheo-ni (người nữ xuất gia thọ đủ giới) Ba-xà-ba-đề (dì ruột và là mẹ nuôi của Phật): 'Này chị em, như các Thanh văn dùng dao trí tuệ mà cắt đứt được các dòng chảy, các lậu và phiền não.' Có khi Như Lai nói bố thí là đạo, như xưa Phật bảo vua Ba-tư-nặc (vua nước Kiều-tát-la, người hộ trì Phật pháp): 'Đại vương nên biết, thuở xưa ta thường làm việc bố thí, do nhân duyên ấy mà ngày nay thành được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề.'

 Thưa Thế Tôn, nếu Bát thánh đạo là Đạo đế thì những kinh như thế há chẳng phải là hư dối sao? Nếu những kinh ấy không hư dối thì vì cớ gì trong đó không nói tám đạo là Đạo thánh đế? Nếu trong đó không nói thì thuở xưa Như Lai vì sao lại nói sai lầm? Nhưng con biết chắc chư Phật Như Lai đã lìa sai lầm từ lâu."

 Lúc ấy Thế Tôn khen Bồ-tát Ca-diếp: "Lành thay, lành thay! Này thiện nam tử, nay ông muốn biết những điều bí mật trong kinh điển vi diệu Đại thừa của Bồ-tát nên mới hỏi như vậy. Này thiện nam tử, các kinh như thế đều thuộc vào Đạo đế. Này thiện nam tử, như ta đã nói trước: nếu có lòng tin vào đạo, thì lòng tin vào đạo như thế là gốc rễ của lòng tin, là điều có thể giúp đỡ cho con đường bồ-đề. Vì thế ta nói không hề có sai lầm. Này thiện nam tử, Như Lai khéo biết vô lượng phương tiện (cách thức khéo léo tùy theo căn cơ người nghe), vì muốn giáo hóa chúng sinh nên nói pháp bằng đủ mọi cách như vậy.

 Này thiện nam tử, ví như vị lương y biết rõ đủ thứ nguồn gốc bệnh của chúng sinh, tùy bệnh mà pha thuốc, đồng thời dặn những thứ phải kiêng khi dùng thuốc, chỉ riêng nước là không thuộc vào thứ phải kiêng. Hoặc cho uống nước gừng, hoặc nước cam thảo (rễ cây vị ngọt dùng làm thuốc), hoặc nước tế tân (một vị thuốc rễ cây vị cay), hoặc nước thạch mật đen (đường mía nấu cô đặc), hoặc nước a-ma-lặc (một loài quả chua dùng làm thuốc), hoặc nước ni-bà-la (một loài cây dùng làm thuốc (?)), hoặc nước bát-trú-la (một loài cây dùng làm thuốc (?)), hoặc uống nước lạnh, hoặc uống nước nóng, hoặc nước nho, hoặc nước lựu. Này thiện nam tử, vị lương y ấy khéo biết bệnh tật và các thứ thuốc của chúng sinh; tuy phải kiêng nhiều thứ, nhưng nước không thuộc vào đó. Như Lai cũng vậy, khéo biết phương tiện, đối với một tướng của pháp mà tùy theo chúng sinh phân biệt nói rộng ra đủ thứ tên gọi và hình tướng. Các chúng sinh ấy theo lời nói mà nhận lấy, nhận rồi tu tập, dứt trừ phiền não, như người bệnh kia theo lời dạy của lương y mà khỏi bệnh.

 Lại nữa, này thiện nam tử, như có một người thông hiểu tiếng nói của nhiều dân tộc, ở giữa đám đông. Đám đông ấy bị nóng khát bức bách, đều cất tiếng nói: "Tôi muốn uống nước, tôi muốn uống nước!" Người ấy liền đem nước trong mát, tùy theo từng giống người mà nói đây là nước: hoặc gọi là ba-ni, hoặc gọi là uất-đặc, hoặc gọi là sa-lợi-lam, hoặc gọi là bà-lợi, hoặc gọi là bà-da (đều là tên gọi nước trong các thứ tiếng khác nhau), hoặc gọi là cam lộ (nước ngọt ngon của cõi trời), hoặc gọi là sữa bò. Người ấy dùng vô lượng tên gọi của nước như thế mà nói cho đám đông. Này thiện nam tử, Như Lai cũng vậy, đem một thánh đạo mà giảng nói cho hàng Thanh văn bằng nhiều cách khác nhau, từ tín căn (lòng tin vững như rễ cây, sinh ra các điều lành) cho đến Bát thánh đạo.

 Lại nữa, này thiện nam tử, ví như người thợ vàng dùng một thứ vàng tùy ý làm ra đủ thứ đồ trang sức như vòng cổ, dây xích, nhẫn, vòng tay, trâm cài, hoa tai, mũ trời, ấn đeo tay. Tuy có khác nhau như vậy nhưng không lìa vàng. Này thiện nam tử, Như Lai cũng vậy, dùng một đạo Phật mà tùy theo chúng sinh phân biệt nhiều cách mà nói ra.

 Hoặc nói một thứ, tức là chư Phật chỉ có một đạo, không có hai. Lại nói hai thứ, tức là định và tuệ. Lại nói ba thứ, tức là kiến, tuệ và trí (ba mức độ của sự thấy biết). Lại nói bốn thứ, tức là kiến đạo (giai đoạn bắt đầu thấy rõ chân lý), tu đạo (giai đoạn tu tập dứt dần phiền não), vô học đạo (giai đoạn đã xong việc tu, không còn gì phải học) và Phật đạo. Lại nói năm thứ, tức là tín hành đạo (người căn tánh chậm, tu theo lòng tin), pháp hành đạo (người căn tánh lanh lợi, tự quán xét pháp mà tu), tín giải thoát đạo (người do lòng tin mà được giải thoát), kiến đáo đạo (người do thấy biết mà đạt đến), thân chứng đạo (người tự thân chứng được định diệt tận).

 Lại nói sáu thứ, tức là đạo Tu-đà-hoàn (quả thánh thứ nhất, mới vào dòng thánh), đạo Tư-đà-hàm (quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), đạo A-na-hàm (quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi dục), đạo A-la-hán (quả thánh cao nhất của Thanh văn, đã dứt hết phiền não, không còn sinh tử), đạo Bích-chi-phật (bậc tự mình giác ngộ không cần thầy, tức Duyên giác) và Phật đạo. Lại nói bảy thứ, tức là bảy giác phần (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ): niệm giác phần (luôn ghi nhớ, tỉnh giác), trạch pháp giác phần (dùng trí tuệ phân biệt chánh tà), tinh tấn giác phần, hỷ giác phần (vui mừng vì được pháp), trừ giác phần (thân tâm nhẹ nhàng, trừ bỏ nặng nề), định giác phần, xả giác phần (buông bỏ, tâm bình thản không thiên lệch). Lại nói tám thứ, tức là chánh kiến (thấy biết đúng), chánh tư duy (suy nghĩ đúng), chánh ngữ (nói lời đúng), chánh nghiệp (việc làm đúng), chánh mạng (cách sống, nghề nghiệp đúng), chánh tinh tấn (siêng năng đúng), chánh niệm (ghi nhớ, tỉnh giác đúng), chánh định (tập trung tâm đúng). Lại nói chín thứ, tức là Bát thánh đạo và lòng tin.

 Lại nói mười thứ, tức là thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có). Lại nói mười một thứ, tức là thập lực và đại từ. Lại nói mười hai thứ, tức là thập lực, đại từ và đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu chúng sinh khỏi khổ). Lại nói mười ba thứ, tức là thập lực, đại từ, đại bi và niệm Phật tam-muội. Lại nói mười sáu thứ, tức là thập lực, đại từ, đại bi, niệm Phật tam-muội, và ba chánh niệm xứ mà Phật đạt được (ba chỗ giữ tâm chân chính của Phật: khi chúng sinh tin, khi không tin, khi nửa tin nửa không, Phật đều giữ tâm bình đẳng, không vui không buồn). Lại nói hai mươi đạo, tức là thập lực, tứ vô sở úy (bốn điều Phật hoàn toàn không sợ hãi khi thuyết pháp giữa đại chúng), đại từ, đại bi, niệm Phật tam-muội và ba chánh niệm xứ. Này thiện nam tử, đạo này chỉ là một thể; thuở xưa Như Lai vì chúng sinh nên phân biệt ra nhiều cách.

 Lại nữa, này thiện nam tử, ví như một thứ lửa, do vật được đốt mà có nhiều tên gọi khác nhau, như lửa củi, lửa cỏ, lửa trấu, lửa cám (?), lửa phân bò, phân ngựa. Này thiện nam tử, đạo Phật cũng vậy, là một chứ không hai, vì chúng sinh mà phân biệt nhiều cách. Lại nữa, này thiện nam tử, ví như một thức (sự hay biết) mà phân biệt nói thành sáu: nếu đến nơi mắt thì gọi là nhãn thức (cái biết của mắt), cho đến ý thức (cái biết của ý) cũng như vậy. Này thiện nam tử, đạo cũng như vậy, là một chứ không hai; Như Lai vì giáo hóa chúng sinh nên phân biệt nhiều cách. Lại nữa, này thiện nam tử, ví như một sắc (đối tượng vật chất): cái mắt thấy thì gọi là sắc, cái tai nghe thì gọi là tiếng, cái mũi ngửi thì gọi là hương, cái lưỡi nếm thì gọi là vị, cái thân cảm biết thì gọi là xúc. Này thiện nam tử, đạo cũng như vậy, là một chứ không hai; Như Lai vì muốn giáo hóa chúng sinh nên phân biệt nhiều cách. Này thiện nam tử, vì nghĩa ấy nên lấy các phần của Bát thánh đạo gọi là Đạo thánh đế. Này thiện nam tử, Tứ thánh đế này chư Phật Thế Tôn lần lượt giảng nói, do nhân duyên ấy mà vô lượng chúng sinh được vượt qua sinh tử."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: "Thưa Thế Tôn, thuở trước có lần Phật ở trong rừng Thi-thủ (rừng cây śiṃśapā) bên bờ sông Hằng. Lúc ấy Như Lai cầm lấy một ít lá cây nhỏ, bảo các tỳ-kheo: 'Lá ta đang cầm trong tay là nhiều, hay lá của tất cả cây cỏ mọc trên đất là nhiều?' Các tỳ-kheo thưa: 'Thưa Thế Tôn, lá của tất cả cây cỏ mọc trên đất nhiều không thể đếm xuể, còn lá Như Lai cầm thì ít, không đáng kể.' 'Này các tỳ-kheo, tất cả các pháp mà ta đã giác ngộ thì như cây cỏ mọc từ đất lớn; những gì ta giảng nói cho chúng sinh thì như lá trong tay.' Lúc ấy Thế Tôn nói như thế. Vậy vô lượng các pháp mà Như Lai đã thấu rõ, nếu đều thuộc vào bốn đế thì xem như đã nói rồi; nếu không thuộc vào thì lẽ ra phải có năm đế."

 Phật khen Ca-diếp: "Lành thay, lành thay! Này thiện nam tử, câu hỏi của ông hôm nay có thể làm lợi ích, an ổn, vui sướng cho vô lượng chúng sinh. Này thiện nam tử, các pháp như vậy đều đã gồm trong Tứ thánh đế." Bồ-tát Ca-diếp lại bạch Phật: "Nếu các pháp như thế đều ở trong bốn đế, thì vì sao Như Lai lại bảo là chưa nói?" Phật nói: "Này thiện nam tử, tuy đã thuộc vào trong đó nhưng vẫn không gọi là đã nói. Vì sao vậy? Này thiện nam tử, biết Tứ thánh đế có hai bậc trí: một là trung (bậc giữa), hai là thượng (bậc trên). Bậc trung là trí của Thanh văn, Duyên giác; bậc thượng là trí của chư Phật, Bồ-tát.

 Này thiện nam tử, biết các ấm là khổ thì gọi là trí bậc trung; phân biệt các ấm có vô lượng tướng, đều là khổ, không phải điều Thanh văn, Duyên giác biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Này thiện nam tử, những nghĩa như vậy trong kinh kia ta hoàn toàn không nói. Này thiện nam tử, biết các nhập (mười hai nhập: sáu căn là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý và sáu cảnh là sắc, tiếng, hương, vị, xúc, pháp, nơi chúng gặp nhau mà sinh ra nhận biết) gọi là cửa, cũng gọi là khổ, thì đó là trí bậc trung; phân biệt các nhập có vô lượng tướng, đều là khổ, không phải điều Thanh văn, Duyên giác biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Những nghĩa như vậy trong kinh kia ta cũng không nói. Này thiện nam tử, biết các giới (mười tám giới: sáu căn, sáu cảnh và sáu thức, mỗi thứ có giới hạn riêng) gọi là phần, cũng gọi là tánh, cũng gọi là khổ, thì đó là trí bậc trung; phân biệt các giới có vô lượng tướng, đều là khổ, không phải điều Thanh văn, Duyên giác biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Này thiện nam tử, những nghĩa như vậy trong kinh kia ta cũng không nói.

 Này thiện nam tử, biết sắc có tướng hư hoại thì gọi là trí bậc trung; phân biệt các sắc có vô lượng tướng, đều là khổ, không phải điều Thanh văn, Duyên giác biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Những nghĩa như vậy trong kinh kia ta cũng không nói. Này thiện nam tử, biết thọ có tướng cảm giác thì gọi là trí bậc trung; phân biệt các thọ có vô lượng tướng cảm giác, không phải điều Thanh văn, Duyên giác biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Này thiện nam tử, những nghĩa như vậy trong kinh kia ta cũng không nói. Này thiện nam tử, biết tưởng có tướng nắm bắt hình tướng thì gọi là trí bậc trung; phân biệt tưởng ấy có vô lượng tướng nắm bắt, không phải điều Thanh văn, Duyên giác biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Những nghĩa như vậy trong kinh kia ta cũng không nói. Này thiện nam tử, biết hành có tướng tạo tác thì gọi là trí bậc trung; phân biệt hành ấy có vô lượng tướng tạo tác, không phải điều Thanh văn, Duyên giác biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Này thiện nam tử, những nghĩa như vậy trong kinh kia ta cũng không nói. Này thiện nam tử, biết thức có tướng phân biệt thì gọi là trí bậc trung; phân biệt thức ấy có vô lượng tướng hay biết, không phải điều Thanh văn, Duyên giác biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Này thiện nam tử, những nghĩa như vậy trong kinh kia ta cũng không nói.

 Này thiện nam tử, biết nhân duyên của ái có thể sinh ra năm ấm thì gọi là trí bậc trung; một người khởi lên ái thì vô lượng vô biên, Thanh văn, Duyên giác không thể biết được, biết được hết những ái như thế do tất cả chúng sinh khởi lên thì gọi là trí bậc thượng. Những nghĩa như vậy trong kinh kia ta cũng không nói. Này thiện nam tử, biết sự diệt phiền não thì gọi là trí bậc trung; phân biệt phiền não nhiều không thể đếm xuể, sự diệt cũng nhiều không thể đếm xuể như vậy, không phải điều Thanh văn, Duyên giác biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Những nghĩa như vậy trong kinh kia ta cũng không nói. Này thiện nam tử, biết tướng của đạo này có thể lìa phiền não thì gọi là trí bậc trung; phân biệt tướng của đạo vô lượng vô biên, phiền não được lìa bỏ cũng vô lượng vô biên, không phải điều Thanh văn, Duyên giác biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Những nghĩa như vậy trong kinh kia ta cũng không nói.

 Này thiện nam tử, biết thế đế (chân lý theo cách hiểu thông thường của thế gian) thì gọi là trí bậc trung; phân biệt thế đế vô lượng vô biên không thể đếm xuể, không phải điều Thanh văn, Duyên giác biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Những nghĩa như vậy trong kinh kia ta cũng không nói. Này thiện nam tử, biết rằng tất cả các hành đều vô thường, các pháp đều vô ngã (không có cái ta thật, cố định), Niết-bàn là tịch diệt, đó là đệ nhất nghĩa (chân lý tối cao), thì gọi là trí bậc trung; biết đệ nhất nghĩa vô lượng vô biên không thể đếm xuể, không phải điều Thanh văn, Duyên giác biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Những nghĩa như vậy trong kinh kia ta cũng không nói."

 Lúc ấy Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi (vị Bồ-tát tiêu biểu cho trí tuệ) bạch Phật rằng: "Thưa Thế Tôn, thế đế và đệ nhất nghĩa đế mà Phật nói, nghĩa ấy thế nào? Thưa Thế Tôn, trong đệ nhất nghĩa có thế đế không? Trong thế đế có đệ nhất nghĩa không? Nếu có thì chỉ là một đế; nếu không thì há chẳng phải Như Lai nói hư dối sao?" "Này thiện nam tử, thế đế chính là đệ nhất nghĩa đế." "Thưa Thế Tôn, nếu vậy thì không có hai đế." Phật nói: "Này thiện nam tử, vì có phương tiện khéo léo, thuận theo chúng sinh nên nói có hai đế. Này thiện nam tử, nếu theo lời nói thì có hai thứ: một là pháp thế gian, hai là pháp xuất thế gian. Này thiện nam tử, như điều người xuất thế biết được thì gọi là đệ nhất nghĩa đế; điều người thế gian biết thì gọi là thế đế.

 Này thiện nam tử, năm ấm hòa hợp lại mà gọi là ông này ông nọ; phàm phu chúng sinh theo tên gọi ấy mà gọi, đó là thế đế. Hiểu rằng trong các ấm không có tên ông này ông nọ, lìa các ấm cũng không có tên ông này ông nọ, người xuất thế biết đúng như tánh tướng của nó, thì gọi là đệ nhất nghĩa đế. Lại nữa, này thiện nam tử, có pháp có tên mà có thật, có pháp có tên mà không có thật. Này thiện nam tử, có tên mà không có thật tức là thế đế; có tên mà có thật là đệ nhất nghĩa đế. Này thiện nam tử, như ngã, chúng sinh, thọ mạng, tri kiến, người nuôi dưỡng, trượng phu, người làm, người nhận (đều là những tên gọi chỉ một cái "ta" thật có theo quan niệm thế gian); như ánh nắng dợn lúc trời nóng (trông như có nước mà không có), thành Càn-thát-bà (thành ảo hiện giữa không trung như ảo ảnh, tương truyền do nhạc thần Càn-thát-bà hóa ra), lông rùa, sừng thỏ (những thứ chỉ có tên mà không có thật), vòng lửa do quay que lửa mà thành; các ấm, giới, nhập — những thứ ấy gọi là thế đế. Khổ, tập, diệt, đạo gọi là đệ nhất nghĩa đế.

 Này thiện nam tử, pháp thế gian có năm thứ: một là danh thế (thế gian của tên gọi), hai là cú thế (thế gian của câu chữ), ba là phược thế (thế gian của sự buộc kết), bốn là pháp thế (thế gian của phép tắc, quy ước), năm là chấp trước thế (thế gian của sự bám chấp). Này thiện nam tử, thế nào là danh thế? Nam, nữ, bình, áo, xe cộ, nhà cửa, những vật như vậy gọi là danh thế. Thế nào là cú thế? Bốn câu thành một bài kệ (bài thơ ngắn trong kinh), những bài kệ như vậy gọi là cú thế. Thế nào là phược thế? Cuốn lại, gom lại, thắt nút, buộc chặt, chắp tay, đó gọi là phược thế. Thế nào là pháp thế? Như đánh kiểng để nhóm tăng (đoàn thể người xuất gia), đánh trống để răn quân, thổi tù và để báo giờ, đó gọi là pháp thế. Thế nào là chấp trước thế? Như nhìn người ở xa thấy mặc áo nhuộm màu, liền sinh ý tưởng bám chấp mà bảo đó là sa-môn (người xuất gia tu hành), chẳng phải Bà-la-môn (người thuộc giai cấp tu sĩ, giữ việc tế lễ của Ấn Độ giáo); thấy có sợi dây thắt vắt ngang trên mình thì liền nghĩ đó là Bà-la-môn, chẳng phải sa-môn. Đó gọi là chấp trước thế. Này thiện nam tử, như vậy gọi là năm thứ pháp thế gian. Này thiện nam tử, nếu có chúng sinh đối với năm thứ pháp thế gian ấy mà tâm không điên đảo, biết đúng như thật, thì gọi là đệ nhất nghĩa đế.

 Lại nữa, này thiện nam tử, bị đốt, bị cắt, chết, hư hoại, đó gọi là thế đế; không bị đốt, không bị cắt, không chết, không hư hoại, đó gọi là đệ nhất nghĩa đế. Lại nữa, này thiện nam tử, có tám tướng khổ (sinh, già, bệnh, chết, thương yêu mà phải xa lìa, oán ghét mà phải gặp gỡ, mong cầu mà không được, năm ấm hừng hực) gọi là thế đế; không sinh, không già, không bệnh, không chết, không có thương yêu mà phải xa lìa, không có oán ghét mà phải gặp gỡ, không có mong cầu mà không được, không có năm ấm hừng hực, đó gọi là đệ nhất nghĩa đế. Lại nữa, này thiện nam tử, ví như một người có nhiều tài năng: khi chạy thì gọi là người chạy, khi gặt hái thì gọi là người gặt, hoặc khi nấu ăn thì gọi là người nấu ăn, khi sửa gỗ thì gọi là thợ mộc, khi rèn vàng bạc thì gọi là thợ vàng bạc. Như vậy một người mà có nhiều tên gọi. Pháp cũng như vậy, thật chỉ là một mà có nhiều tên. Nương nhờ cha mẹ hòa hợp mà sinh ra thì gọi là thế đế; do mười hai nhân duyên (mười hai khâu nối tiếp nhau tạo thành vòng sinh tử, từ vô minh đến già chết) hòa hợp mà sinh ra thì gọi là đệ nhất nghĩa đế."

 Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi bạch Phật rằng: "Thưa Thế Tôn, cái gọi là thật đế, nghĩa ấy thế nào?" Phật nói: "Này thiện nam tử, thật đế gọi là pháp chân thật. Này thiện nam tử, nếu pháp không chân thật thì không gọi là thật đế. Này thiện nam tử, thật đế thì không điên đảo, không điên đảo mới gọi là thật đế. Này thiện nam tử, thật đế thì không có hư dối, nếu có hư dối thì không gọi là thật đế. Này thiện nam tử, thật đế gọi là Đại thừa, không phải Đại thừa thì không gọi là thật đế. Này thiện nam tử, thật đế là điều Phật nói, không phải điều ma (loài chuyên phá hoại việc tu hành, làm hại pháp lành) nói; nếu là ma nói, không phải Phật nói, thì không gọi là thật đế. Này thiện nam tử, thật đế là một đạo thanh tịnh, không có hai. Này thiện nam tử, có thường, có lạc, có ngã, có tịnh, đó gọi là nghĩa của thật đế."

 Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Thưa Thế Tôn, nếu lấy sự chân thật làm thật đế thì pháp chân thật chính là Như Lai, hư không và Phật tánh (bản tánh có thể thành Phật sẵn có nơi mọi chúng sinh). Nếu như vậy thì Như Lai, hư không và Phật tánh không có gì khác nhau." Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Có khổ, có đế, có thật; có tập, có đế, có thật; có diệt, có đế, có thật; có đạo, có đế, có thật. Này thiện nam tử, Như Lai không phải khổ, không phải đế, mà là thật; hư không không phải khổ, không phải đế, mà là thật; Phật tánh không phải khổ, không phải đế, mà là thật. Này Văn-thù-sư-lợi, cái gọi là khổ là tướng vô thường, là tướng có thể đoạn trừ, đó là thật đế. Tánh của Như Lai không phải khổ, không phải vô thường, không phải tướng có thể đoạn trừ, vì thế là thật. Hư không và Phật tánh cũng như vậy.

 Lại nữa, này thiện nam tử, cái gọi là tập là thứ có thể khiến năm ấm hòa hợp mà sinh ra, cũng gọi là khổ, cũng gọi là vô thường, là tướng có thể đoạn trừ, đó là thật đế. Này thiện nam tử, Như Lai không phải tánh của tập, không phải nhân của ấm, không phải tướng có thể đoạn trừ, vì thế là thật. Hư không và Phật tánh cũng như vậy. Này thiện nam tử, cái gọi là diệt là sự diệt phiền não, vừa thường vừa vô thường: cái nhị thừa đạt được gọi là vô thường, cái chư Phật đạt được thì gọi là thường, cũng gọi là pháp được chứng, đó là thật đế. Này thiện nam tử, tánh của Như Lai không gọi là diệt, có thể diệt phiền não, không phải thường cũng không phải vô thường, không gọi là chứng biết, thường còn không thay đổi, vì thế là thật. Hư không và Phật tánh cũng như vậy. Này thiện nam tử, đạo là thứ có thể đoạn phiền não, vừa thường vừa vô thường, là pháp có thể tu tập, đó gọi là thật đế. Như Lai không phải đạo mà có thể đoạn phiền não, không phải thường cũng không phải vô thường, không phải pháp có thể tu tập, thường còn không thay đổi, vì thế là thật. Hư không và Phật tánh cũng như vậy.

 Lại nữa, này thiện nam tử, nói chân thật tức là Như Lai, Như Lai tức là chân thật; chân thật tức là hư không, hư không tức là chân thật; chân thật tức là Phật tánh, Phật tánh tức là chân thật. Này Văn-thù-sư-lợi, có khổ, có nhân của khổ, có sự hết khổ, có cái đối trị khổ. Như Lai không phải khổ, cho đến không phải cái đối trị, vì thế là thật mà không gọi là đế. Hư không và Phật tánh cũng như vậy. Khổ thì là hữu vi, là hữu lậu (còn phiền não rò rỉ, còn dính mắc sinh tử), không có an vui. Như Lai không phải hữu vi, không phải hữu lậu, lặng trong an vui, là thật mà không phải đế."

 Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Thưa Thế Tôn, như Phật nói, không điên đảo gọi là thật đế. Nếu vậy, trong bốn đế có bốn điên đảo (bốn sự thấy ngược: cho vô thường là thường, khổ là vui, vô ngã là ngã, bất tịnh là tịnh) không? Nếu có thì sao lại nói không có điên đảo gọi là thật đế? Mọi điên đảo đều không gọi là thật." Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Mọi điên đảo đều thuộc vào khổ đế. Như các chúng sinh có tâm điên đảo thì gọi là điên đảo. Này thiện nam tử, ví như có người không nghe theo lời dạy bảo của cha mẹ, người bề trên; dù có nghe cũng không thể làm theo. Những người như thế gọi là điên đảo. Sự điên đảo như vậy không phải là không khổ, mà chính là khổ."

 Văn-thù-sư-lợi thưa: "Như Phật nói, không hư dối tức là thật đế. Nếu vậy thì nên biết hư dối là không phải thật đế." Phật nói: "Này thiện nam tử, mọi sự hư dối đều thuộc vào khổ đế. Như có chúng sinh lừa dối người khác, do nhân duyên ấy mà rơi vào địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ; những pháp như vậy gọi là hư dối. Sự hư dối như vậy không phải là không khổ, mà chính là khổ. Hàng Thanh văn, Duyên giác và chư Phật Thế Tôn xa lìa không làm, nên gọi là hư dối. Sự hư dối như vậy được chư Phật và nhị thừa đoạn trừ, nên gọi là thật đế."

 Văn-thù-sư-lợi thưa: "Như Phật nói, Đại thừa là thật đế, thì nên biết Thanh văn thừa và Bích-chi-phật thừa là không thật." Phật nói: "Này Văn-thù-sư-lợi, hai thừa ấy vừa thật vừa không thật. Thanh văn, Duyên giác đoạn trừ các phiền não thì gọi là thật; còn vô thường, không thường còn, là pháp biến đổi, thì gọi là không thật."

 Văn-thù-sư-lợi thưa: "Như Phật nói, nếu điều Phật nói gọi là thật, thì nên biết điều ma nói là không thật. Thưa Thế Tôn, điều ma nói có thuộc vào thánh đế không?" Phật nói: "Này Văn-thù-sư-lợi, điều ma nói thuộc vào hai đế, tức là khổ và tập. Phàm tất cả những gì không đúng pháp, không đúng luật (giới luật Phật chế định), không thể làm cho người được lợi ích, dù giảng nói suốt ngày cũng không có ai thấy được khổ, đoạn được tập, chứng được diệt, tu được đạo, thì gọi là hư dối. Sự hư dối như vậy gọi là điều ma nói."

 Văn-thù-sư-lợi thưa: "Như Phật nói, một đạo thanh tịnh không có hai; các ngoại đạo (những người theo các giáo phái ngoài đạo Phật) cũng nói rằng: 'Ta có một đạo thanh tịnh không hai.' Nếu nói một đạo là thật đế thì khác gì ngoại đạo kia? Nếu không khác thì không nên nói một đạo thanh tịnh." Phật nói: "Này thiện nam tử, các ngoại đạo có khổ đế, tập đế mà không có diệt đế, đạo đế. Ở chỗ chẳng phải diệt mà sinh ý tưởng là diệt, ở chỗ chẳng phải đạo mà sinh ý tưởng là đạo, ở chỗ chẳng phải quả mà sinh ý tưởng là quả, ở chỗ chẳng phải nhân mà sinh ý tưởng là nhân. Vì nghĩa ấy nên họ không có một đạo thanh tịnh không hai."

 Văn-thù-sư-lợi thưa: "Như Phật nói, có thường, có ngã, có lạc, có tịnh là nghĩa chân thật, thì lẽ ra các ngoại đạo có thật đế, còn trong Phật pháp lại không có. Vì sao vậy? Vì các ngoại đạo cũng nói rằng các hành là thường. Vì sao là thường? Vì các nghiệp báo vừa ý và không vừa ý đều được nhận lãnh, không mất đi. Vừa ý là quả báo của mười điều thiện (không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham, không giận, không si mê); không vừa ý là quả báo của mười điều bất thiện. Nếu nói các hành đều vô thường thì người tạo nghiệp đã diệt mất ở đây rồi, còn ai ở đời sau nhận quả báo? Vì nghĩa ấy nên các hành là thường. Vì có nhân duyên của sự giết hại nên gọi là thường. Thưa Thế Tôn, nếu nói các hành đều vô thường thì người giết và kẻ bị giết đều vô thường; nếu đều vô thường thì ai ở địa ngục mà chịu tội báo? Nếu nói chắc chắn có người ở địa ngục chịu báo thì nên biết các hành thật ra chẳng phải vô thường.

 Thưa Thế Tôn, buộc tâm chuyên nhớ cũng gọi là thường, nghĩa là điều nhớ nghĩ suốt mười năm cho đến trăm năm cũng không quên mất, vì thế là thường. Nếu vô thường thì việc đã thấy trước đây ai nhớ, ai nghĩ lại? Do nhân duyên ấy, tất cả các hành chẳng phải vô thường. Thưa Thế Tôn, mọi sự nhớ tưởng cũng gọi là thường. Có người trước đã thấy hình tướng tay chân, đầu cổ của người khác, về sau gặp lại liền nhận ra. Nếu vô thường thì hình tướng cũ lẽ ra đã diệt mất. Thưa Thế Tôn, các nghề nghiệp đã làm là nhờ tu tập lâu ngày: từ lúc mới học, hoặc qua ba năm, hoặc qua năm năm, sau đó mới thành thạo, nên gọi là thường. Thưa Thế Tôn, phép đếm số từ một đến hai, từ hai đến ba, cho đến trăm ngàn. Nếu vô thường thì số một ban đầu lẽ ra đã diệt; số một ban đầu nếu đã diệt thì ai đến được số hai? Như vậy mãi mãi chỉ là một, rốt cuộc không có hai. Vì số một không diệt nên mới đến được số hai, cho đến trăm ngàn, vì thế là thường. Thưa Thế Tôn, như phép đọc tụng, tụng một bộ A-hàm (các bộ kinh ghi lời Phật dạy thời đầu) rồi đến bộ A-hàm thứ hai, cho đến bộ thứ ba, thứ tư. Nếu vô thường thì việc đọc tụng rốt cuộc không đến được bộ thứ tư. Vì nhân duyên đọc tụng tăng dần như thế nên gọi là thường. Thưa Thế Tôn, bình, áo, xe cộ, như người mắc nợ (?), hình tướng của đất lớn, núi sông, cây rừng, cây thuốc, cỏ lá mà chúng sinh dùng chữa bệnh, thảy đều là thường cũng như vậy. Thưa Thế Tôn, tất cả ngoại đạo đều nói rằng các hành là thường; nếu là thường thì tức là thật đế.

 Thưa Thế Tôn, có các ngoại đạo lại nói là có lạc. Làm sao biết? Vì người nhận lãnh chắc chắn được quả báo vừa ý. Thưa Thế Tôn, phàm người hưởng vui thì chắc chắn được vui, như Đại Phạm Thiên Vương (vua cõi trời Phạm thiên ở sắc giới), Đại Tự Tại Thiên (vị trời có quyền năng lớn nhất ở đỉnh sắc giới, được ngoại đạo tôn thờ như đấng sáng tạo), Thích-đề-hoàn-nhân (vua cõi trời Đao-lợi, tức Đế Thích), trời Tỳ-nữu (thần Vishnu của Ấn Độ giáo) và các loài người, trời. Vì nghĩa ấy nên gọi là chắc chắn có lạc. Thưa Thế Tôn, có các ngoại đạo lại nói có lạc vì nó có thể khiến chúng sinh sinh lòng mong cầu: đói thì tìm ăn, khát thì tìm uống, lạnh thì tìm ấm, nóng thì tìm mát, mệt thì tìm nghỉ, bệnh thì mong khỏi, ham dục thì tìm sắc đẹp. Nếu không có lạc thì vì cớ gì họ tìm cầu? Vì có người tìm cầu nên biết có lạc. Thưa Thế Tôn, có các ngoại đạo lại nói rằng bố thí thì được vui. Người thế gian thích bố thí cho sa-môn, Bà-la-môn, người nghèo khó khốn khổ những thứ như áo mặc, đồ ăn uống, giường nằm, thuốc men, voi ngựa xe cộ, hương bột, hương thoa, các loại hoa, nhà cửa, chỗ nương náu, đèn đuốc; làm đủ các việc bố thí như vậy để đời sau mình được quả báo vừa ý. Vì thế nên biết chắc chắn có lạc.

 Thưa Thế Tôn, có các ngoại đạo lại nói rằng vì có nhân duyên nên biết có lạc, nghĩa là người hưởng vui vì có nhân duyên nên gọi là lạc xúc (sự tiếp xúc đem lại vui). Nếu không có lạc thì sao lại có nhân duyên? Như không có sừng thỏ thì không có nhân duyên của nó; có nhân duyên của lạc thì biết có lạc. Thưa Thế Tôn, có các ngoại đạo lại nói rằng vì có bậc trên, giữa, dưới nên biết có lạc: người hưởng vui bậc dưới là Thích-đề-hoàn-nhân, người hưởng vui bậc giữa là Đại Phạm Thiên Vương, người hưởng vui bậc trên là Đại Tự Tại Thiên. Vì có bậc trên, giữa, dưới như vậy nên biết có lạc.

 Thưa Thế Tôn, có các ngoại đạo lại nói là có tịnh. Vì sao vậy? Nếu không có tịnh thì không nên khởi lòng ham muốn; nếu khởi lòng ham muốn thì nên biết là có tịnh. Họ lại nói: vàng bạc, châu báu, lưu ly, pha lê, xa cừ, mã não, san hô, trân châu, ngọc bích, ngọc kha, ốc quý, suối chảy, ao tắm, đồ ăn uống, áo mặc, hoa, hương, hương bột, hương thoa, ánh sáng đèn đuốc, những vật như vậy đều là pháp tịnh. Lại nữa, có tịnh, nghĩa là năm ấm chính là cái đồ chứa sạch, chứa những vật sạch, tức là người, trời, các vị tiên, A-la-hán, Bích-chi-phật, Bồ-tát và chư Phật. Vì nghĩa ấy nên gọi là tịnh.

 Thưa Thế Tôn, có các ngoại đạo lại nói là có ngã, vì có cái thấy và có thể tạo tác. Ví như có người vào nhà thợ gốm, tuy không thấy thân người thợ gốm, nhưng thấy bàn xoay và dây cắt đất thì biết chắc nhà ấy là của thợ gốm. Ngã cũng như vậy: mắt thấy sắc rồi thì biết chắc là có ngã; nếu không có ngã thì ai thấy được sắc? Nghe tiếng, cho đến xúc chạm và biết pháp cũng như vậy. Lại nữa, có ngã, làm sao biết? Do tướng mà biết. Những gì là tướng? Thở ra hít vào, nhìn ngó chớp mắt, thọ mạng, sai khiến tâm, nhận chịu khổ vui, tham cầu, giận dữ, những pháp như vậy đều là tướng của ngã. Vì thế nên biết chắc chắn có ngã. Lại nữa, có ngã vì có thể phân biệt mùi vị: có người ăn trái cây, thấy rồi thì biết vị. Vì thế nên biết chắc chắn có ngã. Lại nữa, có ngã, làm sao biết? Vì nắm giữ mà làm việc: cầm liềm thì gặt được, cầm búa thì chặt được, cầm bình thì đựng nước, cầm xe thì điều khiển được. Những việc như vậy là do ngã nắm giữ mà làm được. Vì thế nên biết chắc chắn có ngã. Lại nữa, có ngã, làm sao biết? Ngay lúc mới sinh đã muốn bú sữa, đó là do thói quen từ đời trước. Vì thế nên biết chắc chắn có ngã.

 Lại nữa, có ngã, làm sao biết? Vì hòa hợp lại thì làm lợi ích cho chúng sinh khác. Ví như bình, áo, xe cộ, ruộng nhà, núi rừng, cây cối, voi ngựa, trâu dê, những vật như vậy nếu hòa hợp lại thì có lợi ích. Năm ấm bên trong này cũng như vậy: các căn như mắt v.v... vì có hòa hợp nên làm lợi ích cho ngã. Vì thế nên biết chắc chắn có ngã. Lại nữa, có ngã, làm sao biết? Vì có pháp ngăn che. Như vì có vật nên có sự ngăn che cản trở; nếu không có vật thì không có ngăn che. Nếu có ngăn che thì biết có ngã. Vì thế nên biết chắc chắn có ngã. Lại nữa, có ngã, làm sao biết? Vì có bạn và chẳng phải bạn (tức có những cặp đối đãi): thân và chẳng thân không phải là bạn của nhau, chánh pháp và tà pháp cũng không phải là bạn của nhau, trí và chẳng trí cũng không phải là bạn của nhau; sa-môn và chẳng phải sa-môn, Bà-la-môn và chẳng phải Bà-la-môn, con và chẳng phải con, ngày và chẳng phải ngày, đêm và chẳng phải đêm, ngã và chẳng phải ngã, những pháp như vậy là bạn và chẳng phải bạn. Vì thế nên biết chắc chắn có ngã. Thưa Thế Tôn, các ngoại đạo nói đủ cách là có thường, lạc, ngã, tịnh; nên biết chắc chắn có thường, lạc, ngã, tịnh. Thưa Thế Tôn, vì nghĩa ấy nên các ngoại đạo cũng có thể nói rằng: 'Ta có chân đế.'"

 Phật nói: "Này thiện nam tử, nếu có sa-môn, Bà-la-môn cho rằng có thường, có lạc, có tịnh, có ngã, thì đó chẳng phải sa-môn, chẳng phải Bà-la-môn. Vì sao vậy? Vì họ mê lầm trong sinh tử, lìa xa bậc Đại Đạo Sư có nhất thiết trí (trí biết hết thảy mọi sự, tức Phật). Những sa-môn, Bà-la-môn như thế chìm đắm trong các dục, vì pháp lành đã suy yếu. Các ngoại đạo ấy bị giam trong ngục tham dục, giận dữ, si mê, vì họ cam chịu và ưa thích nó. Các ngoại đạo ấy tuy biết nghiệp và quả là mình làm mình chịu, nhưng vẫn không thể xa lìa pháp ác. Các ngoại đạo ấy không lấy chánh pháp và chánh mạng mà nuôi sống mình. Vì sao vậy? Vì không có lửa trí tuệ nên không thể tiêu hóa được. Các ngoại đạo ấy tuy muốn tham đắm ngũ dục thượng hạng, nhưng lại nghèo nàn về pháp lành vì không siêng tu. Các ngoại đạo ấy tuy muốn đến chỗ giải thoát chân chính, nhưng đôi chân giữ giới chưa thành tựu. Các ngoại đạo ấy tuy muốn cầu vui, nhưng không biết tìm cầu nhân duyên của sự vui. Các ngoại đạo ấy tuy ghét bỏ mọi khổ, nhưng việc làm của họ chưa thể xa lìa nhân duyên của các khổ.

 Các ngoại đạo ấy tuy bị bốn con rắn độc tứ đại (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió hợp thành thân, ví như bốn con rắn độc luôn chực làm hại) quấn quanh, mà vẫn buông thả, không biết giữ gìn cẩn thận. Các ngoại đạo ấy bị vô minh che lấp, xa lìa bạn lành, ưa ở trong đám lửa lớn hừng hực vô thường của tam giới (ba cõi luân hồi: dục giới, sắc giới, vô sắc giới) mà không thể ra khỏi. Các ngoại đạo ấy mắc phải căn bệnh phiền não khó chữa, mà lại không tìm vị lương y đại trí. Các ngoại đạo ấy trong tương lai sẽ phải đi trên con đường hiểm trở xa xôi không bờ bến, mà không biết dùng lương thực pháp lành để tự trang bị. Các ngoại đạo ấy thường bị tai họa độc hại của dâm dục làm hại, mà lại ôm giữ chất độc lạnh buốt (?) của ngũ dục. Các ngoại đạo ấy lòng giận dữ bừng bừng, mà lại còn gần gũi bạn ác. Các ngoại đạo ấy thường bị vô minh che lấp, mà lại đi tìm cầu pháp tà ác. Các ngoại đạo ấy thường bị tà kiến (cái thấy sai lầm) lừa dối mê hoặc, mà lại cho nó là thân thiết tốt đẹp. Các ngoại đạo ấy mong ăn trái ngọt mà lại gieo hạt đắng. Các ngoại đạo ấy đã ở trong căn nhà tối của phiền não, mà lại xa lìa ngọn đuốc sáng của đại trí. Các ngoại đạo ấy bị cơn khát phiền não, mà lại uống nước mặn của các dục. Các ngoại đạo ấy trôi nổi chìm đắm trong dòng sông lớn sinh tử không bờ bến, mà lại xa lìa vị lái đò vô thượng. Các ngoại đạo ấy mê lầm điên đảo nói rằng các hành là thường; các hành mà thường thì không có lẽ ấy."

 Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển thứ mười hai

 Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển thứ mười ba

 Sa-môn Tuệ Nghiêm cùng những người khác đời Tống (triều Lưu Tống thời Nam triều ở Trung Quốc) dựa theo kinh Nê-hoàn (bản dịch sớm hơn của kinh Niết-bàn) mà bổ sung thêm.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video