Thiên 22 — Phẩm 19 – Thánh hạnh (phần cuối)

 Phẩm Thánh Hạnh (phẩm nói về hạnh tu của bậc thánh), phần cuối

 Này thiện nam tử (người nam có lòng lành, cách Phật gọi người đang nghe pháp)! Ta quán xét thấy các hành (mọi sự vật, hiện tượng do nhân duyên tạo thành và luôn biến chuyển) đều là vô thường (không thường còn, luôn thay đổi rồi mất đi). Làm sao biết được? Vì chúng do nhân duyên mà có (nhân là nguyên nhân chính, duyên là các điều kiện phụ trợ; nhân và duyên hợp lại thì sự vật sinh ra). Hễ pháp (sự vật, hiện tượng) nào do duyên mà sinh thì biết là vô thường. Trong giáo lý của các ngoại đạo (các đạo ngoài Phật giáo), không có một pháp nào không do duyên mà sinh.

 Này thiện nam tử! Phật tánh (bản tính có thể thành Phật vốn có nơi mọi chúng sinh) không sinh, không diệt, không đi, không đến. Nó chẳng phải quá khứ, chẳng phải tương lai, chẳng phải hiện tại. Nó chẳng do nhân tạo ra, cũng chẳng phải không có nhân mà thành. Nó chẳng phải việc làm, chẳng phải người làm. Nó chẳng phải tướng (hình dạng, dấu hiệu có thể nhận biết), cũng chẳng phải không có tướng. Nó chẳng phải có tên, chẳng phải không tên. Nó chẳng phải danh (phần tinh thần), chẳng phải sắc (phần vật chất). Nó chẳng dài, chẳng ngắn. Nó chẳng bị ấm, giới, nhập thâu tóm (năm ấm, mười tám giới, mười hai nhập: ba cách phân loại toàn bộ thân tâm con người và thế giới trong Phật học). Vì thế Phật tánh gọi là thường (thường còn, không thay đổi).

 Này thiện nam tử! Phật tánh chính là Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến). Như Lai chính là pháp (ở đây là chân lý, giáo pháp). Pháp chính là thường. Này thiện nam tử! Thường chính là Như Lai. Như Lai chính là tăng (đoàn thể người tu hành; ở đây chỉ bản thể thanh tịnh, hòa hợp). Tăng chính là thường. Vì lẽ ấy, pháp sinh ra từ nhân thì không gọi là thường. Trong giáo lý các ngoại đạo, không có một pháp nào không do nhân mà sinh. Này thiện nam tử! Các ngoại đạo không thấy được Phật tánh, Như Lai và pháp. Vì vậy những gì ngoại đạo nói ra đều là lời sai lạc, không có chân lý.

 Người phàm trước thấy cái bình, tấm áo, xe cộ, nhà cửa, thành quách, sông nước, núi rừng, nam nữ, voi ngựa, trâu dê; về sau lại thấy những thứ tương tự, liền bảo là thường. Nên biết thật ra những thứ ấy không phải thường. Này thiện nam tử! Mọi pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt) đều là vô thường. Hư không là vô vi (không do nhân duyên tạo tác, không sinh không diệt), cho nên là thường. Phật tánh là vô vi, cho nên là thường. Hư không chính là Phật tánh. Phật tánh chính là Như Lai. Như Lai chính là vô vi. Vô vi chính là thường. Thường chính là pháp. Pháp chính là tăng. Tăng chính là vô vi. Vô vi chính là thường.

 Này thiện nam tử! Pháp hữu vi gồm có hai loại: sắc pháp (pháp thuộc vật chất) và phi sắc pháp (pháp không thuộc vật chất). Phi sắc pháp là tâm và tâm số pháp (các trạng thái, tác dụng tâm lý đi kèm với tâm, như vui, buồn, tham, giận). Sắc pháp là đất, nước, lửa, gió.

 Này thiện nam tử! Tâm gọi là vô thường. Vì sao? Vì tính của tâm là bám theo đối tượng, đi kèm với các trạng thái tâm lý và phân biệt. Này thiện nam tử! Tính của nhãn thức (sự nhận biết qua mắt) khác, cho đến tính của ý thức (sự nhận biết của ý) cũng khác, cho nên vô thường. Này thiện nam tử! Cảnh giới của sắc (hình sắc là đối tượng của mắt) khác, cho đến cảnh giới của pháp (các ý niệm là đối tượng của ý) cũng khác, cho nên vô thường. Này thiện nam tử! Những gì đi kèm với nhãn thức khác, cho đến những gì đi kèm với ý thức cũng khác, cho nên vô thường. Này thiện nam tử! Nếu tâm là thường thì riêng một mình nhãn thức đã phải nhận biết được tất cả mọi pháp. Này thiện nam tử! Nếu nhãn thức khác, cho đến ý thức khác, thì biết là vô thường. Vì các pháp giống nhau, cứ sinh diệt trong từng khoảnh khắc, người phàm thấy vậy liền cho là thường.

 Này thiện nam tử! Vì tướng của các nhân duyên có thể bị phá hoại, nên tâm cũng gọi là vô thường. Ấy là nhờ mắt, nhờ cảnh sắc, nhờ ánh sáng, nhờ sự chú ý suy nghĩ mà sinh ra nhãn thức. Khi nhĩ thức (sự nhận biết qua tai) sinh ra thì những thứ nó nương vào lại khác, không phải là nhân duyên của nhãn thức; cho đến ý thức cũng khác như vậy.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Vì nhân duyên để phá trừ các hành khác nhau, nên tâm gọi là vô thường. Ấy là tâm tu quán vô thường khác, tâm tu quán khổ, không (không có thực thể cố định), vô ngã (không có cái "ta" thường hằng) lại khác. Nếu tâm là thường thì đã phải luôn luôn tu quán vô thường, đến quán khổ, không, vô ngã còn chẳng được, huống chi quán được thường, lạc, ngã, tịnh (bốn đức của Niết-bàn: thường còn, an vui, chân ngã, thanh tịnh). Vì lẽ ấy, trong giáo pháp của ngoại đạo không thể có được thường, lạc, ngã, tịnh. Này thiện nam tử! Nên biết tâm pháp nhất định là vô thường.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Vì tính của tâm khác nhau nên gọi là vô thường. Ấy là tâm tính của thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, nhắm tự giải thoát) khác, tâm tính của duyên giác (người tự quán xét nhân duyên mà giác ngộ) khác, tâm tính của chư Phật khác. Tâm của mọi ngoại đạo có ba loại: một là tâm người xuất gia, hai là tâm người tại gia, ba là tâm người tại gia mà xa lánh dục lạc. Tâm đi kèm với vui khác, tâm đi kèm với khổ khác, tâm đi kèm với không khổ không vui khác. Tâm đi kèm với tham dục khác, tâm đi kèm với giận dữ khác, tâm đi kèm với ngu si khác. Tướng tâm của mọi ngoại đạo cũng khác: tâm đi kèm với ngu si khác, tâm đi kèm với nghi ngờ khác, tâm đi kèm với tà kiến (thấy biết sai lệch) khác. Khi đi khi đứng, trong các cử chỉ, tâm cũng khác nhau.

 Này thiện nam tử! Nếu tâm là thường thì cũng không thể phân biệt các màu sắc như xanh, vàng, đỏ, trắng, tím. Này thiện nam tử! Nếu tâm là thường thì những điều đã ghi nhớ lẽ ra không bao giờ quên mất. Này thiện nam tử! Nếu tâm là thường thì những gì đã đọc tụng lẽ ra không thể tăng thêm. Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu tâm là thường thì không thể nói "đã làm, đang làm, sẽ làm". Nếu có "đã làm, đang làm, sẽ làm", nên biết tâm ấy nhất định là vô thường. Này thiện nam tử! Nếu tâm là thường thì không có kẻ thù, người thân, người chẳng thù chẳng thân. Nếu tâm là thường thì không thể nói "vật của ta, vật của người", hoặc chết, hoặc sống. Nếu tâm là thường thì dù có làm gì cũng không thể tăng tiến. Này thiện nam tử! Vì lẽ ấy, nên biết tính của tâm mỗi mỗi khác nhau; vì khác nhau, nên biết là vô thường. Này thiện nam tử! Nay ta đã giảng rõ nghĩa vô thường nơi phi sắc pháp.

 Nay ta lại giảng cho ông về sắc là vô thường. Sắc ấy vô thường, vì vốn không có mà sinh ra, sinh ra rồi lại diệt. Thân bên trong, khi ở trong thai vào thời kỳ ca-la-la (tuần đầu sau khi thụ thai, khi tinh huyết mới kết lại như váng sữa), vốn không có mà sinh ra, sinh ra rồi lại biến đổi. Bên ngoài, các mầm cây, thân cây cũng vốn không có mà sinh ra, sinh ra rồi lại biến đổi. Vì thế nên biết mọi sắc pháp đều là vô thường.

 Này thiện nam tử! Mọi sắc bên trong (thân thể) đều theo thời gian mà biến đổi: thời kỳ ca-la-la khác, thời kỳ an-phù-đà (tuần thứ hai của thai, như bọt sệt) khác, thời kỳ già-na (tuần thứ ba, thành khối thịt mềm) khác, thời kỳ bế-thủ (?) (có lẽ là bế-thi, tuần thứ tư, khối thịt chắc lại) khác, thời kỳ các mụn nổi (giai đoạn nổi lên các mầm tay chân) khác, lúc mới sinh khác, lúc còn bế ẵm khác, lúc trẻ nhỏ khác, cho đến lúc già, mỗi lúc đều biến đổi. Mọi sắc bên ngoài cũng như vậy: mầm khác, thân khác, cành khác, lá khác, hoa khác, quả khác.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Vị bên trong (nơi thân) cũng khác: từ thời kỳ ca-la-la cho đến lúc già, mỗi lúc đều biến đổi. Vị bên ngoài cũng vậy: vị của mầm, thân, cành, lá, hoa, quả đều khác. Sức lực ở thời kỳ ca-la-la khác, cho đến lúc già sức lực khác. Hình dạng ở thời kỳ ca-la-la khác, cho đến lúc già hình dạng cũng khác. Quả báo (kết quả do nghiệp đã làm đưa lại) ở thời kỳ ca-la-la khác, cho đến lúc già quả báo cũng khác. Tên gọi ở thời kỳ ca-la-la khác, cho đến lúc già tên gọi cũng khác.

 Sắc bên trong hoại rồi lại hợp, nên biết là vô thường. Cây cối bên ngoài cũng hoại rồi lại hợp, nên biết là vô thường. Vì tuần tự dần dần sinh ra, nên biết là vô thường: tuần tự sinh từ thời kỳ ca-la-la cho đến lúc già; tuần tự sinh từ mầm cho đến quả, hạt; nên biết là vô thường. Các sắc có thể diệt, nên biết là vô thường: lúc ca-la-la diệt khác, cho đến lúc già diệt khác; lúc mầm diệt khác, cho đến lúc quả diệt khác; nên biết là vô thường. Người phàm không có trí, thấy cái tương tự sinh ra liền cho là thường. Vì lẽ ấy gọi là vô thường. Đã vô thường thì là khổ; đã khổ thì là bất tịnh (không trong sạch). Này thiện nam tử! Trước kia nhân Bồ-tát Ca-diếp (một vị Bồ-tát trong pháp hội) hỏi việc này, ta đã trả lời ở chỗ ấy rồi.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Các hành là vô ngã. Này thiện nam tử! Tóm lại mọi pháp, ấy là sắc và phi sắc. Sắc không phải là ngã (cái "ta" thường hằng, có thật thể). Vì sao? Vì sắc có thể vỡ, có thể hoại, có thể rách, có thể gãy, có sinh ra và lớn lên. Còn ngã thì không thể vỡ, hoại, rách, gãy, sinh ra, lớn lên. Vì lẽ ấy biết sắc không phải ngã. Pháp phi sắc cũng không phải ngã. Vì sao? Vì do nhân duyên mà sinh.

 Này thiện nam tử! Nếu các ngoại đạo cho rằng nhờ có sự chuyên chú ghi nhớ mà biết có ngã, thì tính chuyên chú ghi nhớ thật ra không phải là ngã. Nếu lấy sự chuyên chú ghi nhớ làm tính của ngã, thì việc đã qua vẫn có lúc quên mất; vì có quên mất, nên biết chắc là không có ngã. Này thiện nam tử! Nếu các ngoại đạo cho rằng nhờ có hồi tưởng mà biết có ngã, thì vì có lúc không hồi tưởng được, nên biết chắc là không có ngã. Như khi thấy một người bàn tay có sáu ngón, liền hỏi: "Trước kia ta với anh gặp nhau ở đâu nhỉ?" Nếu có ngã thì đã không phải hỏi lại; vì phải hỏi, nên biết chắc là không có ngã.

 Này thiện nam tử! Nếu các ngoại đạo cho rằng nhờ có sự phủ định mà biết có ngã, thì này thiện nam tử, chính vì có sự phủ định nên biết chắc là không có ngã. Như khi nói "Điều-đạt" (tức Đề-bà-đạt-đa, người em họ của Phật), thì không ai lại nói "chẳng phải Điều-đạt". Ngã cũng như vậy: nếu chắc chắn là ngã thì đã không bao giờ phủ định ngã; vì có phủ định ngã, nên biết chắc là không có ngã. Nếu cho rằng vì có phủ định mà biết có ngã, thì nay ông không phủ định, ắt phải là không có ngã.

 Này thiện nam tử! Nếu các ngoại đạo cho rằng nhờ có cái đối đãi và cái không đối đãi mà biết có ngã, thì vì có cái không có đối đãi, nên lẽ ra không có ngã. Có những pháp không có cái đối đãi, đó là Như Lai, hư không, Phật tánh. Ngã cũng vậy, thật không có cái đối đãi. Vì lẽ ấy biết chắc là không có ngã.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu các ngoại đạo cho rằng nhờ có tên gọi mà biết có ngã, thì ngay trong cái không có ngã cũng có tên gọi là "ngã". Như người nghèo hèn lại có tên là Phú Quý. Như nói "ta chết": nếu ta chết thì là ta giết ta, mà ngã thật ra không thể bị giết, chỉ là gọi tạm là giết ngã. Cũng như người thấp lùn lại có tên là Trưởng giả (chữ "trưởng" còn có nghĩa là cao lớn). Vì lẽ ấy biết chắc là không có ngã.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu các ngoại đạo cho rằng vừa sinh ra đã biết đòi bú, nên biết là có ngã, thì này thiện nam tử, nếu có ngã, mọi đứa trẻ sơ sinh lẽ ra không cầm nắm phân dơ, lửa, rắn, thuốc độc. Vì lẽ ấy biết chắc là không có ngã. Lại nữa, này thiện nam tử! Mọi chúng sinh đối với ba việc đều có cái biết như nhau, đó là dâm dục, ăn uống và sợ hãi; vì thế là không có ngã.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu các ngoại đạo cho rằng nhờ các dấu hiệu bên ngoài mà biết có ngã, thì này thiện nam tử, có dấu hiệu cũng không phải ngã, không có dấu hiệu cũng không phải ngã. Nếu người lúc ngủ không thể đi đứng, cúi ngẩng, nhìn ngó, chớp mắt, không biết khổ vui, thì lúc ấy lẽ ra không có ngã. Nếu nhờ đi đứng, cúi ngẩng, nhìn ngó, chớp mắt mà biết có ngã, thì người gỗ có máy móc cũng phải có ngã. Này thiện nam tử! Như Lai thì như vầy: không đi, không đứng, không cúi, không ngẩng, không nhìn, không chớp, không khổ, không vui, không tham, không giận, không si, không tạo tác. Như Lai như vậy mới thật sự có ngã.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu các ngoại đạo cho rằng thấy người khác ăn trái cây mà trong miệng mình chảy nước dãi, nên biết có ngã, thì này thiện nam tử, đó là vì nhớ lại nên thấy thì chảy nước dãi. Nước dãi không phải là ngã, ngã cũng không phải là nước dãi; nó chẳng mừng, chẳng buồn, chẳng khóc, chẳng cười, chẳng nằm, chẳng dậy, chẳng đói, chẳng no. Vì lẽ ấy biết chắc là không có ngã.

 Này thiện nam tử! Các ngoại đạo ấy ngu si như trẻ nhỏ, không có trí tuệ và phương tiện, không thể hiểu thấu thường và vô thường, khổ và lạc, tịnh và bất tịnh, ngã và vô ngã, thọ mạng và chẳng phải thọ mạng, chúng sinh và chẳng phải chúng sinh, thật và chẳng thật, có và chẳng có. Họ lấy được chút ít trong Phật pháp rồi tưởng sai là có thường, lạc, ngã, tịnh, mà thật ra không biết thường, lạc, ngã, tịnh là gì.

 Như người mù từ lúc mới sinh không biết màu sữa, bèn hỏi người khác: "Màu sữa giống cái gì?" Người kia đáp: "Màu trắng như vỏ ốc." Người mù lại hỏi: "Màu sữa ấy giống như tiếng ốc thổi sao?" Đáp: "Không phải." Lại hỏi: "Màu vỏ ốc giống cái gì?" Đáp: "Giống như bột gạo." Người mù lại hỏi: "Màu sữa mềm như bột gạo sao? Bột gạo lại giống cái gì?" Đáp: "Giống như tuyết rơi." Người mù lại nói: "Bột gạo ấy lạnh như tuyết sao? Tuyết lại giống cái gì?" Đáp: "Giống như con hạc trắng." Người mù từ lúc sinh ấy tuy nghe đủ bốn cách ví dụ như thế, rốt cuộc vẫn không thể biết được màu thật của sữa. Các ngoại đạo cũng như vậy, rốt cuộc không thể biết được thường, lạc, ngã, tịnh. Này thiện nam tử! Vì lẽ ấy, chân lý chân thật có trong Phật pháp của ta, chứ không có trong ngoại đạo.

 Văn-thù-sư-lợi (vị Bồ-tát tượng trưng cho trí tuệ) bạch Phật rằng: "Thật hiếm có, bạch Thế Tôn (bậc được thế gian tôn kính, tức Phật)! Nay Như Lai sắp bát-niết-bàn (nhập Niết-bàn, tức Phật rời bỏ thân xác, vào cảnh giới hoàn toàn tịch diệt), lại còn chuyển pháp luân vô thượng (giảng dạy giáo pháp cao nhất; pháp luân là bánh xe pháp, ví giáo pháp lăn đi nghiền nát phiền não), phân biệt chân lý như thế này."

 Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Sao nay ông lại nghĩ rằng Như Lai nhập Niết-bàn? Này thiện nam tử! Như Lai thật là thường trụ (luôn còn mãi), không biến đổi, không nhập Niết-bàn. Này thiện nam tử! Nếu có ai nghĩ: 'Ta là Phật, ta thành A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn, tức quả vị Phật); ta là pháp, pháp là của ta; ta là đạo, đạo là của ta; ta là Thế Tôn, Thế Tôn là của ta; ta là thanh văn (người nghe pháp mà giác ngộ), thanh văn là của ta; ta có thể thuyết pháp cho người khác nghe nhận; ta chuyển pháp luân, người khác không thể' — Như Lai không bao giờ nghĩ như vậy. Vì thế Như Lai không chuyển pháp luân.

 Này thiện nam tử! Nếu có người nghĩ sai lầm như thế này: 'Ta là mắt, mắt là của ta; tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng như vậy. Ta là sắc, sắc là của ta; cho đến pháp cũng như vậy. Ta là đất, đất là của ta; nước, lửa, gió cũng như vậy.' Này thiện nam tử! Nếu có người nói: 'Ta là lòng tin, lòng tin là của ta. Ta là đa văn (nghe và học nhiều), đa văn là của ta. Ta là đàn ba-la-mật (hạnh bố thí; ba-la-mật là pháp tu đưa đến bờ giải thoát), đàn ba-la-mật là của ta. Ta là thi ba-la-mật (hạnh giữ giới), thi ba-la-mật là của ta. Ta là sằn-đề ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục), sằn-đề ba-la-mật là của ta. Ta là tỳ-lê-da ba-la-mật (hạnh tinh tấn, siêng năng), tỳ-lê-da ba-la-mật là của ta. Ta là thiền ba-la-mật (hạnh thiền định, giữ tâm yên lặng), thiền ba-la-mật là của ta. Ta là bát-nhã ba-la-mật (hạnh trí tuệ thấu suốt chân lý), bát-nhã ba-la-mật là của ta. Ta là tứ niệm xứ (bốn phép quán: thân bất tịnh, cảm thọ là khổ, tâm vô thường, các pháp vô ngã), tứ niệm xứ là của ta. Tứ chánh cần (bốn sự siêng năng: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm sinh điều thiện chưa có, tăng trưởng điều thiện đã có), tứ như ý túc (bốn nền tảng của định và thần thông: ý muốn, siêng năng, nhất tâm, quán xét), ngũ căn (năm gốc lành: tin, tinh tấn, nhớ nghĩ chân chính, định, tuệ), ngũ lực (năm căn ấy khi mạnh lên thành năm sức mạnh), thất giác phần (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), bát thánh đạo phần (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng) cũng như vậy.' Này thiện nam tử! Như Lai không bao giờ nghĩ như vậy. Vì thế Như Lai không chuyển pháp luân.

 Này thiện nam tử! Đã nói là thường trụ không biến đổi, thì sao lại nói Phật chuyển pháp luân? Vì thế nay ông không nên nói rằng Như Lai mới chuyển pháp luân (?). Này thiện nam tử! Ví như nhờ mắt, nhờ cảnh sắc, nhờ ánh sáng, nhờ sự chú ý suy nghĩ, các nhân duyên ấy hòa hợp mà sinh ra nhãn thức. Này thiện nam tử! Mắt không nghĩ rằng: "Ta sinh ra được nhãn thức." Cảnh sắc cho đến sự chú ý suy nghĩ cũng không bao giờ nghĩ rằng: "Ta sinh ra nhãn thức." Nhãn thức cũng không nghĩ rằng: "Ta tự sinh ra được." Này thiện nam tử! Các pháp như thế do nhân duyên hòa hợp mà gọi là thấy. Này thiện nam tử! Như Lai cũng vậy: nhờ sáu ba-la-mật và ba mươi bảy pháp trợ bồ-đề (ba mươi bảy pháp tu giúp đạt giác ngộ, gồm các pháp vừa kể) mà giác ngộ rõ các pháp; lại nhờ cổ họng, lưỡi, răng, môi, miệng phát ra lời nói âm thanh, vì Kiều-trần-như (một trong năm vị đệ tử đầu tiên của Phật, người chứng đạo đầu tiên) mà lần đầu thuyết pháp, gọi là chuyển pháp luân. Vì lẽ ấy, Như Lai không gọi là chuyển pháp luân. Này thiện nam tử! Nếu không có ý "chuyển" thì gọi là pháp; pháp chính là Như Lai.

 Này thiện nam tử! Ví như nhờ miếng gỗ mồi lửa, nhờ cái dùi, nhờ bàn tay, nhờ phân bò khô mà sinh ra lửa. Miếng gỗ mồi không nói: "Ta sinh ra được lửa." Cái dùi, bàn tay, phân bò đều không nghĩ: "Ta sinh ra được lửa." Lửa cũng không nói: "Ta tự sinh ra được." Như Lai cũng vậy: nhờ sáu ba-la-mật cho đến nhờ Kiều-trần-như mà gọi là chuyển pháp luân, nhưng Như Lai cũng không khởi ý nghĩ: "Ta chuyển pháp luân." Này thiện nam tử! Nếu không khởi ý nghĩ ấy thì gọi là chuyển chánh pháp luân (bánh xe chánh pháp). Sự chuyển pháp luân ấy chính là Như Lai.

 Này thiện nam tử! Ví như nhờ váng sữa chua, nhờ nước, nhờ cây khuấy, nhờ cái bình, nhờ sợi dây, nhờ bàn tay người cầm nắm mà ra được bơ. Váng sữa không nghĩ: "Ta làm ra được bơ," cho đến bàn tay người cũng không nghĩ: "Ta làm ra được bơ." Bơ cũng không nói: "Ta tự ra được." Do các duyên hòa hợp nên ra được bơ. Như Lai cũng vậy, không bao giờ nghĩ: "Ta chuyển pháp luân." Này thiện nam tử! Nếu không có ý "làm ra" thì gọi là chuyển chánh pháp luân. Sự chuyển pháp luân ấy chính là Như Lai.

 Này thiện nam tử! Ví như nhờ hạt giống, nhờ đất, nhờ nước, nhờ lửa (hơi ấm), nhờ gió, nhờ phân bón, nhờ thời tiết, nhờ công người làm mà mầm cây mọc lên. Này thiện nam tử! Hạt giống không nói: "Ta làm mọc được mầm," cho đến công người làm cũng không nghĩ: "Ta làm mọc được mầm." Mầm cũng không nói: "Ta tự mọc được." Như Lai cũng vậy, không bao giờ nghĩ: "Ta chuyển pháp luân." Này thiện nam tử! Nếu không có ý "tạo tác" thì gọi là chuyển chánh pháp luân. Sự chuyển pháp luân ấy chính là Như Lai.

 Này thiện nam tử! Ví như nhờ cái trống, nhờ khoảng trống, nhờ mặt da, nhờ người, nhờ dùi trống hòa hợp mà phát ra tiếng. Trống không nghĩ: "Ta phát ra được tiếng," cho đến dùi trống cũng vậy. Tiếng cũng không nói: "Ta tự sinh ra được." Này thiện nam tử! Như Lai cũng vậy, không bao giờ nghĩ: "Ta chuyển pháp luân." Này thiện nam tử! Chuyển pháp luân gọi là không tạo tác; không tạo tác chính là chuyển pháp luân; chuyển pháp luân chính là Như Lai.

 Này thiện nam tử! Chuyển pháp luân là cảnh giới (phạm vi hiểu biết và chứng ngộ) của chư Phật Thế Tôn, không phải điều mà thanh văn, duyên giác biết được. Này thiện nam tử! Hư không chẳng phải sinh, chẳng phải xuất hiện, chẳng phải làm ra, chẳng phải tạo nên, chẳng phải pháp hữu vi. Như Lai cũng vậy: chẳng phải sinh, chẳng phải xuất hiện, chẳng phải làm ra, chẳng phải tạo nên, chẳng phải pháp hữu vi. Như tính Như Lai thế nào thì Phật tánh cũng vậy: chẳng phải sinh, chẳng phải xuất hiện, chẳng phải làm ra, chẳng phải tạo nên, chẳng phải pháp hữu vi.

 Này thiện nam tử! Lời nói của chư Phật Thế Tôn có hai loại: một là lời nói theo thế gian, hai là lời nói vượt ra ngoài thế gian. Này thiện nam tử! Như Lai vì thanh văn, duyên giác mà nói lời theo thế gian; vì các Bồ-tát (người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh) mà nói lời vượt thế gian. Này thiện nam tử! Đại chúng này lại có hai loại: một là người cầu Tiểu thừa (cỗ xe nhỏ: lối tu nhắm tự giải thoát cho mình), hai là người cầu Đại thừa (cỗ xe lớn: lối tu nhắm thành Phật và cứu độ mọi người). Ngày trước ở thành Ba-la-nại (nơi Phật thuyết pháp lần đầu tiên), ta vì các thanh văn mà chuyển pháp luân; nay mới ở thành Câu-thi-na này (nơi Phật nhập Niết-bàn), vì các Bồ-tát mà chuyển đại pháp luân.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Lại có hai hạng người: căn cơ bậc trung và căn cơ bậc thượng (căn cơ là khả năng tiếp nhận và tu theo đạo). Vì người căn cơ bậc trung, ta đã chuyển pháp luân ở Ba-la-nại. Vì người căn cơ bậc thượng — bậc như voi chúa trong loài người, như Bồ-tát Ca-diếp và các vị khác — nay ta chuyển đại pháp luân tại thành Câu-thi-na này. Này thiện nam tử! Với người căn cơ thấp kém nhất, Như Lai không bao giờ chuyển pháp luân. Người căn cơ thấp kém nhất chính là nhất-xiển-đề (người đã cắt đứt mọi căn lành, không tin nhân quả).

 Lại nữa, này thiện nam tử! Người cầu Phật đạo lại có hai loại: một là tinh tấn bậc trung, hai là tinh tấn bậc thượng. Ở Ba-la-nại, ta vì người tinh tấn bậc trung mà chuyển pháp luân; nay tại thành Câu-thi-na này, vì người tinh tấn bậc thượng mà chuyển đại pháp luân. Lại nữa, này thiện nam tử! Ngày xưa khi ta mới chuyển pháp luân tại thành Ba-la-nại, có tám vạn trời và người chứng quả tu-đà-hoàn (quả vị đầu tiên trong bốn quả thánh của thanh văn, bậc đã vào dòng thánh). Nay tại thành Câu-thi-na này, có tám mươi vạn ức người không còn thối lui đối với A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề. Lại nữa, này thiện nam tử! Ở thành Ba-la-nại, Đại Phạm thiên vương (vị vua của cõi trời Phạm thiên) cúi đầu thỉnh ta chuyển pháp luân; nay tại thành Câu-thi-na này, Bồ-tát Ca-diếp cúi đầu thỉnh ta chuyển đại pháp luân. Lại nữa, này thiện nam tử! Ngày xưa khi ta chuyển pháp luân ở thành Ba-la-nại, ta nói vô thường, khổ, không, vô ngã; nay khi chuyển pháp luân tại thành Câu-thi-na này, ta nói thường, lạc, ngã, tịnh.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Ngày xưa khi ta chuyển pháp luân ở thành Ba-la-nại, âm thanh phát ra vang đến cõi trời Phạm thiên. Nay khi Như Lai chuyển pháp luân tại thành Câu-thi-na, âm thanh phát ra vang khắp các thế giới chư Phật ở phương đông, nhiều bằng số cát của hai mươi con sông Hằng; các phương nam, tây, bắc, bốn hướng phụ (đông nam, tây nam, tây bắc, đông bắc), phương trên, phương dưới cũng như vậy.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Hễ điều gì chư Phật Thế Tôn nói ra đều gọi là chuyển pháp luân. Này thiện nam tử! Ví như bánh xe báu của Chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chính nghĩa; bánh xe báu là bảo vật đi trước giúp vua chinh phục các nước) có thể khiến những nước chưa quy phục phải quy phục, những nước đã quy phục được yên ổn. Này thiện nam tử! Pháp mà chư Phật Thế Tôn nói ra cũng như vậy: vô số phiền não chưa được chế ngự thì khiến được chế ngự, những người đã chế ngự được phiền não thì khiến sinh ra thiện căn (gốc rễ của điều lành). Này thiện nam tử! Ví như bánh xe báu của thánh vương có thể diệt trừ mọi giặc thù; Như Lai giảng pháp cũng vậy, có thể khiến mọi giặc phiền não đều lắng yên. Lại nữa, này thiện nam tử! Ví như bánh xe báu của thánh vương xoay chuyển lên xuống; Như Lai thuyết pháp cũng vậy, có thể khiến các chúng sinh xấu ác ở đường dưới được sinh lên cõi người, cõi trời, cho đến thành Phật đạo. Này thiện nam tử! Vì thế nay ông không nên khen rằng Như Lai ở nơi này lại chuyển pháp luân nữa."

 Bấy giờ Văn-thù-sư-lợi bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Không phải con không biết nghĩa này. Sở dĩ con hỏi là vì muốn làm lợi ích cho chúng sinh. Bạch Thế Tôn! Con đã biết từ lâu rằng chuyển pháp luân thật là cảnh giới của chư Phật Như Lai, chẳng phải điều thanh văn, duyên giác theo kịp." Bấy giờ Thế Tôn bảo Bồ-tát Ca-diếp: "Này thiện nam tử! Đó gọi là thánh hạnh mà Bồ-tát an trụ trong kinh Đại Niết-bàn thuộc Đại thừa thực hành."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Lại vì lẽ gì mà gọi là thánh hạnh?" — "Này thiện nam tử! Thánh là chỉ chư Phật Thế Tôn; vì lẽ ấy gọi là thánh hạnh." — "Bạch Thế Tôn! Nếu là hạnh của chư Phật, thì thanh văn, duyên giác, Bồ-tát không thể tu hành được." — "Này thiện nam tử! Các đức Thế Tôn ấy an trụ trong Đại Bát-niết-bàn này mà mở bày, phân biệt, giảng nói nghĩa ấy; vì lẽ ấy gọi là thánh hạnh. Thanh văn, duyên giác và các Bồ-tát nghe như vậy rồi thì có thể vâng làm theo; cho nên gọi là thánh hạnh.

 Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn) khi đã có được hạnh này thì được an trụ nơi địa vị không còn sợ hãi. Này thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát được an trụ nơi địa vị không sợ hãi như vậy, thì không còn sợ tham, giận, ngu si, sinh, già, bệnh, chết; cũng không còn sợ các đường ác là địa ngục, súc sinh (loài vật), ngạ quỷ (quỷ đói). Này thiện nam tử! Đường ác còn có hai loại: một là a-tu-la (loài thần hay ganh ghét, gây chiến), hai là trong loài người. Trong loài người có ba hạng ác: một là nhất-xiển-đề, hai là kẻ phỉ báng kinh điển phương đẳng (kinh điển Đại thừa), ba là kẻ phạm bốn giới trọng (bốn giới nặng nhất: dâm dục, trộm cắp, giết người, nói dối là mình đã chứng đạo). Này thiện nam tử! Các Bồ-tát an trụ nơi địa vị này không bao giờ sợ rơi vào những hạng ác như thế; cũng không sợ sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn (giới tu sĩ của Ấn Độ giáo), tà kiến của ngoại đạo, hay Thiên ma Ba-tuần (vua ma ở cõi trời, chuyên phá người tu đạo); cũng không sợ phải chịu hai mươi lăm hữu (hai mươi lăm cõi tồn tại nơi chúng sinh trôi lăn sinh tử). Vì thế địa vị này gọi là vô sở úy (không còn sợ hãi).

 Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi địa vị không sợ hãi, đạt được hai mươi lăm tam-muội (trạng thái tâm định sâu, chuyên nhất), phá được hai mươi lăm hữu. Này thiện nam tử! Đạt tam-muội Vô Cấu (không nhơ bẩn) thì phá được cõi địa ngục. Đạt tam-muội Vô Thoái (không thối lui) thì phá được cõi súc sinh. Đạt tam-muội Tâm Lạc (tâm an vui) thì phá được cõi ngạ quỷ. Đạt tam-muội Hoan Hỷ (vui mừng) thì phá được cõi a-tu-la. Đạt tam-muội Nhật Quang (ánh mặt trời) thì dứt được cõi Phất-bà-đề (châu lục ở phía đông núi Tu-di). Đạt tam-muội Nguyệt Quang (ánh mặt trăng) thì dứt được cõi Cù-da-ni (châu lục ở phía tây). Đạt tam-muội Nhiệt Diệm (lửa nóng) thì dứt được cõi Uất-đan-việt (châu lục ở phía bắc). Đạt tam-muội Như Huyễn (như trò ảo thuật) thì dứt được cõi Diêm-phù-đề (châu lục ở phía nam, nơi loài người chúng ta ở). Đạt tam-muội Nhất Thiết Pháp Bất Động (mọi pháp không lay động) thì dứt được cõi trời Tứ Thiên vương (cõi trời thấp nhất, của bốn vị vua trời giữ bốn phương). Đạt tam-muội Nan Phục (khó khuất phục) thì dứt được cõi trời Ba mươi ba (cõi trời Đao-lợi của vua trời Đế Thích). Đạt tam-muội Duyệt Ý (vừa lòng) thì dứt được cõi trời Viêm-ma (cõi trời Dạ-ma). Đạt tam-muội Thanh Sắc (màu xanh) thì dứt được cõi trời Đâu-suất. Đạt tam-muội Hoàng Sắc (màu vàng) thì dứt được cõi trời Hóa Lạc. Đạt tam-muội Xích Sắc (màu đỏ) thì dứt được cõi trời Tha Hóa Tự Tại (cõi trời cao nhất của cõi dục). Đạt tam-muội Bạch Sắc (màu trắng) thì dứt được cõi Sơ thiền (tầng trời thiền thứ nhất của cõi sắc, cõi có thân vi tế mà không còn dục). Đạt tam-muội Chủng Chủng (nhiều loại) thì dứt được cõi Đại Phạm vương. Đạt tam-muội Song (đôi) thì dứt được cõi Nhị thiền (tầng trời thiền thứ hai). Đạt tam-muội Lôi Âm (tiếng sấm) thì dứt được cõi Tam thiền. Đạt tam-muội Chú Vũ (mưa tuôn xối) thì dứt được cõi Tứ thiền. Đạt tam-muội Như Hư Không thì dứt được cõi Vô Tưởng (cõi trời mà tâm tưởng tạm ngưng). Đạt tam-muội Chiếu Cảnh (gương soi) thì dứt được cõi Tịnh Cư A-na-hàm (cõi trời trong sạch nơi các bậc A-na-hàm — bậc thánh không còn trở lại cõi dục — sinh về). Đạt tam-muội Vô Ngại (không chướng ngại) thì dứt được cõi Không xứ (tầng thứ nhất của cõi vô sắc, cõi không còn thân hình, chỉ quán hư không vô biên). Đạt tam-muội Thường thì dứt được cõi Thức xứ (quán thức vô biên). Đạt tam-muội Lạc thì dứt được cõi Bất Dụng xứ (còn gọi Vô Sở Hữu xứ, quán không có gì cả). Đạt tam-muội Ngã thì dứt được cõi Phi Tưởng Phi Phi Tưởng xứ (cõi cao nhất, chẳng phải có tưởng cũng chẳng phải không tưởng). Này thiện nam tử! Đó gọi là Bồ-tát đạt hai mươi lăm tam-muội, dứt hai mươi lăm hữu. Này thiện nam tử! Hai mươi lăm tam-muội như thế gọi là vua của các tam-muội.

 Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát nhập vào các vua tam-muội như thế, nếu muốn thổi tan núi chúa Tu-di (ngọn núi lớn ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo) thì liền làm được theo ý. Muốn biết những điều tâm niệm của mọi chúng sinh trong tam thiên đại thiên thế giới (một nghìn triệu thế giới hợp thành một cõi lớn) cũng đều biết được. Muốn đem mọi chúng sinh trong tam thiên đại thiên thế giới đặt vào trong một lỗ chân lông của mình thì liền làm được theo ý, mà chúng sinh không hề cảm thấy chật chội. Nếu muốn hóa ra vô số chúng sinh cho đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới cũng làm được theo ý. Muốn chia một thân thành nhiều thân, rồi lại hợp nhiều thân thành một thân; tuy làm như vậy mà tâm không vướng mắc, giống như hoa sen.

 Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát nhập được các vua tam-muội như thế rồi thì được an trụ nơi địa vị tự tại. Bồ-tát an trụ nơi địa vị tự tại này, có sức tự tại, muốn sinh nơi nào liền được sinh đến nơi ấy. Này thiện nam tử! Ví như thánh vương cai quản bốn châu thiên hạ, muốn đi đâu tùy ý, không gì ngăn trở được; Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, mọi nơi có thể sinh ra, nếu muốn sinh thì tùy ý sinh đến. Này thiện nam tử! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát thấy trong địa ngục có chúng sinh có thể giáo hóa để họ an trụ nơi thiện căn, Bồ-tát liền đến sinh vào đó. Bồ-tát tuy sinh vào đó nhưng không phải là quả báo do nghiệp của mình, mà là nhờ sức an trụ nơi địa vị tự tại nên sinh vào đó. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát tuy ở trong địa ngục nhưng không chịu các khổ bị lửa đốt, thân nát tan. Này thiện nam tử! Những công đức mà Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu như thế nhiều không lường, không bờ bến, dù nói trăm nghìn vạn ức lần cũng không thể nói hết, huống chi công đức của chư Phật mà có thể nói được sao!"

 Bấy giờ trong chúng có một vị Bồ-tát tên là Vô Cấu Tạng Vương, có uy đức lớn, thành tựu thần thông, đạt được đại tổng trì (khả năng ghi nhớ, giữ gìn mọi giáo pháp không quên) và tam-muội, đầy đủ đức không sợ hãi. Ngài liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi, trật áo để trần vai phải, gối phải quỳ sát đất (cách bày tỏ lòng cung kính), quỳ thẳng chắp tay bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Như lời Phật dạy, công đức và trí tuệ mà chư Phật, Bồ-tát thành tựu nhiều không lường, không bờ bến, trăm nghìn vạn ức lần thật không thể nói hết. Nhưng ý con vẫn cho rằng những công đức ấy vẫn không bằng kinh điển Đại thừa này. Vì sao? Vì nhờ sức của kinh phương đẳng Đại thừa này mà sinh ra được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề của chư Phật Thế Tôn."

 Lúc ấy Phật khen rằng: "Lành thay, lành thay! Này thiện nam tử! Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Các kinh điển phương đẳng Đại thừa kia tuy thành tựu vô lượng công đức, nhưng đem so với kinh này thì không thể ví được, dù trăm lần, nghìn lần, trăm nghìn vạn ức lần, cho đến dùng số đếm hay thí dụ cũng không thể sánh kịp. Này thiện nam tử! Ví như từ bò ra sữa, từ sữa ra váng sữa chua, từ váng sữa ra sinh tô (bơ sống), từ sinh tô ra thục tô (bơ chín), từ thục tô ra đề hồ (chất tinh túy nhất chế từ sữa, như bơ tinh luyện). Đề hồ là hơn hết; ai uống được thì mọi bệnh đều khỏi, vì mọi thứ thuốc đều có ở trong đó. Này thiện nam tử! Phật cũng như vậy: từ Phật sinh ra mười hai bộ kinh (mười hai thể loại kinh điển Phật giáo), từ mười hai bộ kinh sinh ra tu-đa-la (phần kinh văn chính, giảng giải bằng văn xuôi), từ tu-đa-la sinh ra kinh phương đẳng, từ kinh phương đẳng sinh ra bát-nhã ba-la-mật (các kinh về trí tuệ đưa đến bờ giải thoát), từ bát-nhã ba-la-mật sinh ra Đại Niết-bàn, giống như đề hồ. Nói đề hồ là ví cho Phật tánh. Phật tánh chính là Như Lai. Này thiện nam tử! Vì lẽ ấy nên nói công đức của Như Lai nhiều không lường, không bờ bến, không thể tính đếm."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Như Phật đã khen kinh Đại Niết-bàn giống như đề hồ, hơn hết, mầu nhiệm nhất; ai uống được thì mọi bệnh đều khỏi, mọi thứ thuốc đều có ở trong đó. Con nghe vậy rồi thầm nghĩ: nếu có ai không chịu nghe nhận kinh này, nên biết người ấy rất ngu si, không có lòng lành. Bạch Thế Tôn! Nay con thật có thể chịu lột da làm giấy, chích máu làm mực, lấy tủy làm nước, bẻ xương làm bút, để chép kinh Đại Niết-bàn như thế này; chép xong thì đọc tụng cho thông thuộc, rồi sau giảng rộng nghĩa kinh cho người khác.

 Bạch Thế Tôn! Nếu có chúng sinh tham đắm của cải, con sẽ cho họ của cải rồi khuyên họ đọc kinh Đại Niết-bàn này. Nếu là người tôn quý, trước hết con dùng lời dịu dàng mà chiều theo ý họ, rồi sau dần dần khuyên họ đọc kinh Đại Niết-bàn Đại thừa này. Nếu là người thường dân, con sẽ dùng uy thế ép họ đọc. Nếu là kẻ kiêu mạn, con sẽ làm đầy tớ cho họ, chiều theo ý họ cho họ vui lòng, rồi sau dùng kinh Đại Bát-niết-bàn mà dạy dỗ họ. Nếu có kẻ phỉ báng kinh Đại thừa, con sẽ dùng sức mạnh khuất phục họ; khuất phục xong rồi mới khuyên họ đọc kinh Đại Niết-bàn. Nếu có người yêu thích kinh Đại thừa, con sẽ đích thân đến cung kính, cúng dường, tôn trọng, ngợi khen."

 Bấy giờ Phật khen Bồ-tát Ca-diếp: "Lành thay, lành thay! Ông rất yêu thích kinh điển Đại thừa, ham mến kinh Đại thừa, thọ nhận kinh Đại thừa, nếm vị của kinh Đại thừa, tin kính, tôn trọng, cúng dường Đại thừa. Này thiện nam tử! Nay nhờ nhân duyên của tấm lòng lành này, ông sẽ vượt qua vô lượng vô biên các vị đại Bồ-tát nhiều như cát sông Hằng, được thành A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề trước họ. Không bao lâu nữa ông cũng sẽ như ta, vì đại chúng mà giảng rộng kinh Đại Bát-niết-bàn, Phật tánh của Như Lai, kho tàng giáo lý sâu kín mà chư Phật đã nói.

 Này thiện nam tử! Thuở quá khứ, khi mặt trời Phật chưa xuất hiện (khi chưa có Phật ra đời), lúc ấy ta làm một người bà-la-môn tu hạnh Bồ-tát, thông suốt hết thảy kinh sách và luận thuyết của ngoại đạo, tu hạnh lặng lẽ dứt phiền não, đầy đủ oai nghi (cử chỉ đoan nghiêm đúng phép), tâm trong sạch, không bị những gì từ bên ngoài có thể khơi lên ý dục phá hoại, dập tắt lửa giận, giữ gìn pháp thường, lạc, ngã, tịnh. Ta đi khắp nơi tìm kiếm kinh điển Đại thừa mà ngay cả tên gọi "phương đẳng" cũng không được nghe.

 Lúc ấy ta ở trong núi Tuyết (dãy Hy-mã-lạp-sơn). Núi ấy trong sạch, có suối chảy, ao tắm, rừng cây, cây thuốc mọc đầy khắp nơi. Giữa các khe đá đâu đâu cũng có dòng nước trong chảy. Nhiều hoa thơm điểm tô khắp chốn. Chim chóc, thú vật nhiều không kể xiết. Trái ngọt sum suê, giống loại khó mà đếm được. Lại có vô số củ sen, củ ngọt, rễ cây thanh mộc hương. Lúc ấy ta ở một mình trong đó, chỉ ăn trái cây; ăn xong thì buộc tâm suy ngẫm, ngồi thiền, trải qua vô số năm, mà cũng không nghe có Như Lai ra đời hay tên kinh Đại thừa.

 Này thiện nam tử! Khi ta tu khổ hạnh khó làm như vậy, Thích-đề-hoàn-nhân (tức Đế Thích, vua cõi trời Ba mươi ba) cùng các vị trời và người trong lòng rất kinh ngạc, liền cùng nhau hội họp, nói với nhau bằng bài kệ (bài thơ tụng trong kinh Phật) rằng:

 Cùng nhau chỉ cho nhau thấy: Trong núi Tuyết trong sạch kia,

 Có bậc chủ lặng lẽ, lìa dục, Vị vua được công đức trang nghiêm.

 Ngài đã lìa tham, giận, kiêu mạn, Mãi mãi dứt sạch mọi ngu si,

 Miệng xưa nay chưa từng nói Những lời thô tục, độc ác.

 Bấy giờ trong chúng có một vị thiên tử (con trời, chỉ một vị trời) tên là Hoan Hỷ, lại nói kệ rằng:

 Người lìa dục như thế, Trong sạch, siêng năng tinh tấn,

 Há chẳng phải muốn cầu ngôi Đế Thích Cùng các cõi trời sao?

 Nếu là người cầu đạo, Tu hành các khổ hạnh,

 Thì người ấy phần nhiều muốn cầu Chỗ ngồi của Đế Thích.

 Bấy giờ lại có một vị thiên tử là bậc tiên, liền vì Đế Thích mà nói kệ rằng:

 Thiên chủ Kiều-thi-ca (tên khác của Đế Thích) ơi, Chẳng nên lo nghĩ như vậy.

 Người ngoài đạo tu khổ hạnh, Đâu hẳn đã cầu ngôi Đế Thích.

 Nói kệ xong, vị ấy lại nói: "Thưa Kiều-thi-ca! Ở đời có bậc đại sĩ (người có tâm lớn, tức Bồ-tát), vì chúng sinh mà không tham tiếc thân mình; vì muốn làm lợi ích cho chúng sinh mà tu đủ mọi khổ hạnh không lường. Người như vậy thấy rõ những lỗi lầm trong vòng sinh tử, nên dù thấy châu báu đầy khắp mặt đất, núi non, biển cả này cũng không sinh lòng tham đắm, xem như nước mũi nước bọt. Bậc đại sĩ ấy buông bỏ của báu, vợ con yêu dấu, đầu, mắt, tủy, não, tay chân, các khớp xương, nhà cửa đang ở, voi ngựa xe cộ, tôi tớ, kẻ hầu, cũng không mong được sinh lên cõi trời, chỉ cầu cho mọi chúng sinh được hưởng an vui. Theo chỗ tôi hiểu, bậc đại sĩ như vậy trong sạch không nhiễm, mọi kết sử (phiền não trói buộc) đều đã dứt hết, chỉ mong cầu A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề."

 Thích-đề-hoàn-nhân lại nói: "Như lời ông nói thì người ấy là người thâu nhận, che chở cho mọi chúng sinh trong thế gian. Thưa đại tiên! Nếu thế gian này có cây Phật, thì có thể trừ được rắn độc phiền não của mọi vị trời, người đời và a-tu-la. Những chúng sinh ở dưới bóng mát của cây Phật ấy thì các độc phiền não đều được tiêu diệt. Thưa đại tiên! Nếu trong đời vị lai người ấy thành bậc Thiện Thệ (một danh hiệu của Phật: bậc đã khéo đi đến bờ giải thoát), thì chúng ta đều sẽ diệt được vô lượng phiền não nóng bỏng. Nhưng việc như thế thật khó tin. Vì sao? Vì có vô lượng trăm nghìn chúng sinh phát tâm A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, nhưng chỉ gặp chút duyên nhỏ là liền lay chuyển đối với A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, như bóng trăng trong nước, nước động thì trăng động. Như bức tranh khó vẽ mà dễ hỏng, tâm bồ-đề (tâm cầu giác ngộ) cũng vậy, khó phát mà dễ hỏng.

 Thưa đại tiên! Như có nhiều người dùng áo giáp, binh khí trang bị cho mình thật chắc chắn, muốn tiến lên đánh giặc, nhưng đến lúc ra trận thì sợ hãi mà tháo chạy tan tác. Vô lượng chúng sinh cũng như vậy, phát tâm bồ-đề, tự trang bị cho mình thật chắc chắn, nhưng thấy lỗi lầm của sinh tử thì sinh lòng sợ hãi, liền thối lui tan tác. Thưa đại tiên! Tôi thấy vô lượng chúng sinh như thế, sau khi phát tâm đều bị lay chuyển. Vì thế nay tôi tuy thấy người ấy tu khổ hạnh, không phiền não, không nóng nảy, ở nơi đường hiểm mà hạnh vẫn trong sạch, nhưng tôi vẫn chưa tin được. Nay tôi phải tự mình đến thử xem người ấy có thật gánh vác nổi gánh nặng lớn là A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề hay không.

 Thưa đại tiên! Như xe có hai bánh thì mới chở được, chim có hai cánh thì mới bay được; người tu khổ hạnh ấy cũng vậy. Tôi tuy thấy người ấy giữ giới cấm vững vàng, nhưng chưa biết người ấy có trí tuệ sâu xa không. Nếu có trí tuệ sâu xa, nên biết người ấy có thể gánh vác nổi gánh nặng A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề. Thưa đại tiên! Ví như cá mẹ có nhiều trứng mà nở thành cá con thì ít; như cây am-la (cây xoài) hoa nhiều mà trái ít. Chúng sinh phát tâm thì có vô số, nhưng đến lúc thành tựu thì ít đến không đáng kể. Thưa đại tiên! Tôi sẽ cùng ông đi thử người ấy. Thưa đại tiên! Ví như vàng thật phải thử qua ba cách, là nung, đập, mài, rồi mới biết là thật; thử người tu khổ hạnh kia cũng phải như vậy."

 Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhân tự biến thân mình thành hình la-sát (loài quỷ dữ ăn thịt người), hình dạng rất đáng sợ, xuống núi Tuyết, đứng ở chỗ cách vị ấy không xa. Lúc ấy la-sát tâm không sợ hãi, mạnh mẽ khó ai địch nổi, lời lẽ lưu loát có thứ lớp, giọng nói trong trẻo thanh nhã, đọc lên nửa bài kệ của Phật quá khứ đã nói:

 Các hành vô thường, Là pháp sinh diệt.

 Đọc nửa bài kệ ấy xong, la-sát liền đứng trước mặt vị kia, hình dạng hiện ra rất đáng sợ, đưa mắt nhìn khắp bốn phương. Người tu khổ hạnh nghe nửa bài kệ ấy thì trong lòng vui mừng. Ví như người buôn đi đêm ở chỗ hiểm nguy, lạc mất bạn đồng hành, sợ hãi đi tìm, rồi gặp lại bạn, trong lòng vui mừng, hớn hở không kể xiết. Cũng như người bệnh lâu ngày chưa gặp thầy thuốc giỏi, người chăm bệnh và thuốc hay, rồi bỗng nhiên gặp được. Như người chìm giữa biển bỗng gặp được thuyền. Như người khát gặp được nước trong mát. Như người bị kẻ thù đuổi bỗng nhiên thoát được. Như người bị giam lâu ngày bỗng nghe tin được thả. Cũng như nhà nông gặp nắng hạn mà được mưa. Cũng như người đi xa được trở về nhà, người nhà thấy thì rất vui mừng. Này thiện nam tử! Lúc ấy ta nghe nửa bài kệ ấy, trong lòng vui mừng cũng như vậy.

 Ta liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi, lấy tay vén tóc, nhìn khắp bốn phía mà nói rằng: "Bài kệ vừa nghe đó là ai nói?" Lúc ấy không thấy ai khác, chỉ thấy la-sát, ta liền nói: "Ai đã mở ra cánh cửa giải thoát như thế này? Ai có thể vang lên như sấm tiếng nói của chư Phật? Ai ở giữa giấc ngủ sinh tử mà một mình tỉnh thức, nói lên lời như thế? Ai có thể chỉ ra vị đạo vô thượng cho những chúng sinh đói khát trong sinh tử? Vô số chúng sinh chìm trong biển sinh tử, ai có thể ở trong đó làm người lái thuyền lớn? Những chúng sinh ấy luôn bị bệnh nặng phiền não quấn lấy, ai có thể ở trong đó làm thầy thuốc giỏi? Nửa bài kệ ấy đã khai mở tâm ta, như vầng trăng nửa làm hoa sen dần hé nở."

 Này thiện nam tử! Lúc ấy ta không thấy ai khác, chỉ thấy la-sát, lại nghĩ: "Có phải la-sát này nói bài kệ ấy chăng?" Rồi lại sinh nghi: "Hay chẳng phải nó nói? Vì sao? Vì hình dạng người này rất đáng sợ. Nếu ai được nghe câu kệ này thì mọi sợ hãi, xấu xí đều tiêu trừ. Làm sao người có hình dạng như thế lại nói được bài kệ này? Lẽ nào trong lửa lại mọc ra hoa sen, giữa ánh mặt trời lại sinh ra nước lạnh?"

 Này thiện nam tử! Lúc ấy ta lại nghĩ: "Nay ta không có trí, mà la-sát này có lẽ đã từng gặp chư Phật quá khứ, nghe nửa bài kệ này từ chỗ chư Phật. Nay ta nên hỏi." Ta liền tiến đến chỗ la-sát mà nói rằng: "Lành thay, bậc đại sĩ! Ngài được nửa bài kệ của bậc đã lìa mọi sợ hãi thời quá khứ (chỉ Phật) nói ra ở đâu vậy? Thưa đại sĩ! Ngài lại được nửa viên ngọc như ý (ngọc báu đáp ứng được mọi điều mong cầu) như thế này ở đâu? Thưa đại sĩ! Nghĩa của nửa bài kệ này chính là con đường chân chính của chư Phật Thế Tôn quá khứ, vị lai và hiện tại. Vô lượng chúng sinh trong thế gian luôn bị lưới các tà kiến che phủ, suốt đời ở trong giáo pháp ngoại đạo, chưa từng được nghe nghĩa Không, vượt ngoài thế gian, như thế này do bậc Anh hùng của thế gian có mười trí lực (một danh hiệu của Phật) nói ra."

 Này thiện nam tử! La-sát nghe vậy liền đáp ta: "Đại bà-la-môn! Nay ông không nên hỏi ta nghĩa ấy. Vì sao? Vì ta không được ăn đã nhiều ngày, đi khắp nơi tìm kiếm mà chẳng được gì. Đói khát khổ sở, tâm rối loạn nên nói càn, chứ không phải điều tâm ta vốn biết. Nay sức ta có thể bay giữa hư không, đến châu Uất-đan-việt, cho đến cõi trời, đi khắp nơi tìm thức ăn mà cũng không được. Vì lẽ ấy ta mới nói lời ấy."

 Này thiện nam tử! Lúc ấy ta lại nói với la-sát: "Thưa đại sĩ! Nếu ngài có thể nói trọn bài kệ này cho tôi nghe, tôi sẽ suốt đời làm đệ tử của ngài. Thưa đại sĩ! Điều ngài nói, lời chưa hết mà nghĩa cũng chưa trọn, vì cớ gì lại không muốn nói? Bố thí của cải thì có lúc cạn hết, còn bố thí pháp thì không bao giờ cạn. Bố thí pháp không cạn mà lợi ích nhiều. Nay tôi nghe nửa bài kệ pháp này, trong lòng kinh ngạc và còn nghi. Mong ngài vì tôi mà dứt trừ mối nghi ấy, nói trọn bài kệ này, tôi sẽ suốt đời làm đệ tử của ngài."

 La-sát đáp: "Ông khôn quá, chỉ biết lo cho thân mình, chẳng hề nghĩ đến ta. Nay ta thật đang bị cơn đói hành hạ, thật không thể nói được." Ta liền hỏi: "Thức ăn của ngài là thứ gì?" La-sát đáp: "Ông không cần hỏi. Nếu ta nói ra sẽ khiến nhiều người sợ hãi." Ta lại hỏi: "Ở đây chỉ có một mình tôi, không có ai khác. Tôi không sợ ngài, sao ngài lại không nói?" La-sát đáp: "Thứ ta ăn chỉ là thịt người còn ấm, thứ ta uống chỉ là máu người còn nóng. Vì ta phước mỏng nên chỉ ăn được thức ăn ấy. Ta đi khắp nơi tìm kiếm, khốn khổ mà không được. Đời tuy nhiều người nhưng ai cũng có phước đức, lại được các vị trời che chở, nên ta không đủ sức giết được."

 Này thiện nam tử! Ta lại nói: "Ngài cứ nói trọn nửa bài kệ còn lại, tôi nghe xong sẽ đem thân này dâng tặng cúng dường ngài. Thưa đại sĩ! Giả sử tôi chết đi thì thân này cũng chẳng còn dùng vào việc gì, sẽ bị cọp sói, cú vọ, chim ưng, kên kên ăn thịt, mà lại chẳng được chút phước nào. Nay tôi vì cầu A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, bỏ thân không bền chắc này để đổi lấy thân bền chắc." La-sát đáp: "Ai mà tin được lời ông nói như vậy, vì tám chữ (nửa bài kệ trong nguyên văn gồm tám chữ) mà bỏ cái thân mình yêu quý?"

 Này thiện nam tử! Ta liền đáp: "Ngài thật là không có trí. Ví như có người đem đồ sành cho người khác mà được đồ bằng bảy báu (bảy thứ quý như vàng, bạc, lưu ly...). Tôi cũng vậy, bỏ thân không bền chắc mà được thân kim cương (thân bền chắc không thể phá hoại, tức pháp thân của Phật). Ngài nói ai mà tin được, nay tôi có người làm chứng: Đại Phạm thiên vương, Thích-đề-hoàn-nhân và Tứ thiên vương (bốn vị vua trời giữ bốn phương) có thể làm chứng việc này. Lại có các Bồ-tát có thiên nhãn (mắt trời, thấy xa và thấy suốt không bị ngăn che), vì muốn làm lợi ích cho vô lượng chúng sinh mà tu hành Đại thừa, đầy đủ lục độ (sáu ba-la-mật: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), cũng có thể làm chứng. Lại có chư Phật Thế Tôn ở mười phương, những bậc làm lợi cho chúng sinh, cũng có thể làm chứng cho tôi vì tám chữ mà bỏ thân mạng."

 La-sát lại nói: "Nếu ông có thể bỏ thân như vậy thì hãy lắng nghe, lắng nghe, ta sẽ nói cho ông nửa bài kệ còn lại." Này thiện nam tử! Lúc ấy ta nghe vậy, trong lòng vui mừng, liền cởi tấm áo da hươu đang mặc trải làm pháp tòa (chỗ ngồi để giảng pháp) cho la-sát, thưa rằng: "Thưa hòa thượng (bậc thầy), xin mời ngồi lên tòa này." Ta liền chắp tay quỳ thẳng trước mặt mà thưa rằng: "Cúi mong hòa thượng khéo vì con nói nửa bài kệ còn lại cho được trọn vẹn." La-sát liền nói:

 Sinh diệt diệt rồi, Tịch diệt (Niết-bàn, cảnh lặng lẽ dứt hết sinh diệt) là vui.

 Bấy giờ la-sát nói bài kệ ấy xong, lại nói: "Bồ-tát ma-ha-tát! Nay ông đã nghe trọn nghĩa bài kệ, điều ông mong muốn đã được thỏa mãn. Nếu ông thật muốn làm lợi cho chúng sinh thì nay hãy đem thân cho ta." Này thiện nam tử! Lúc ấy ta suy nghĩ kỹ nghĩa bài kệ này, rồi ở khắp nơi, hoặc trên đá, hoặc trên vách, hoặc trên cây, hoặc bên đường, đều viết bài kệ này lên. Rồi ta buộc lại áo quần đang mặc, sợ sau khi chết thân thể bị lộ ra, liền trèo lên cây cao. Lúc ấy thần cây hỏi ta: "Lành thay, thưa nhân giả (người có lòng nhân), ngài định làm gì vậy?" Này thiện nam tử! Lúc ấy ta đáp: "Tôi muốn bỏ thân để trả giá bài kệ." Thần cây hỏi: "Bài kệ như thế có lợi ích gì?" Ta liền đáp: "Câu kệ như thế là con đường pháp mở ra nghĩa Không mà chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại đã nói. Tôi vì pháp này mà bỏ thân mạng, không phải vì lợi lộc, danh tiếng, của báu, cũng không phải vì muốn làm Chuyển luân thánh vương, Tứ đại thiên vương, Thích-đề-hoàn-nhân, Đại Phạm thiên vương, hay hưởng niềm vui trong cõi người cõi trời; mà vì muốn làm lợi ích cho mọi chúng sinh nên bỏ thân này."

 Này thiện nam tử! Lúc bỏ thân, ta lại nói: "Nguyện cho những kẻ keo kiệt bủn xỉn đều đến thấy ta bỏ thân này. Nếu có ai bố thí chút ít mà sinh lòng kiêu ngạo, cũng khiến họ được thấy ta vì một bài kệ mà bỏ thân mạng như vứt bỏ cỏ cây." Lúc ấy ta nói lời ấy xong, liền buông mình gieo xuống dưới cây. Khi thân rơi xuống chưa đến đất, giữa hư không phát ra đủ loại âm thanh, tiếng ấy vang lên đến tận cõi trời A-ca-ni-tra (cõi trời cao nhất của cõi sắc). Lúc ấy la-sát trở lại thân Đế Thích, liền ở giữa hư không đỡ lấy thân ta, đặt xuống đất bằng. Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhân cùng các vị trời, người và Đại Phạm thiên vương cúi đầu lạy dưới chân ta, khen rằng: "Lành thay, lành thay! Ngài thật là Bồ-tát, có thể làm lợi ích lớn cho vô lượng chúng sinh, muốn thắp lên ngọn đuốc pháp lớn giữa bóng tối vô minh (sự mê muội không thấy chân lý). Vì tôi quý tiếc giáo pháp lớn của Như Lai nên đã quấy nhiễu ngài. Cúi mong ngài cho tôi sám hối tội lỗi. Ngài trong tương lai nhất định thành tựu A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, mong ngài cứu độ cho chúng tôi." Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhân và các chúng trời cúi lạy dưới chân ta, rồi từ biệt ra đi, bỗng nhiên biến mất.

 Này thiện nam tử! Như ta thuở xưa vì nửa bài kệ mà bỏ thân này, nhờ nhân duyên ấy mà vượt qua đủ mười hai kiếp (kiếp: khoảng thời gian vô cùng dài), được thành A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề trước Bồ-tát Di-lặc (vị Bồ-tát sẽ thành Phật kế tiếp sau Phật Thích-ca). Này thiện nam tử! Ta được vô lượng công đức như thế đều là nhờ cúng dường chánh pháp của Như Lai. Này thiện nam tử! Nay ông cũng vậy, phát tâm A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề thì đã vượt lên trên vô lượng vô biên các Bồ-tát nhiều như cát sông Hằng. Này thiện nam tử! Đó gọi là Bồ-tát an trụ trong Đại Bát-niết-bàn Đại thừa mà tu thánh hạnh."

 Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển thứ mười ba.

 Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển thứ mười bốn.

 Đời Tống, sa-môn Tuệ Nghiêm cùng những người khác dựa theo kinh Nê-hoàn (bản dịch kinh Niết-bàn đời trước) mà thêm vào.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video