Phẩm Phạm hạnh (hạnh thanh tịnh, tức lối tu trong sạch của bậc thánh), phần thứ hai
Lại nữa, này thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật gọi người nghe pháp)! Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát: người phát nguyện tu hành để thành Phật và cứu độ chúng sinh, đã ở hàng cao) sau khi tu tâm từ (lòng thương, muốn đem niềm vui đến cho chúng sinh), tâm bi (lòng xót, muốn cứu chúng sinh khỏi khổ) và tâm hỷ (lòng vui mừng khi thấy chúng sinh được an vui, làm điều lành), thì được ở yên nơi "địa Cực ái Nhất tử" (địa: một bậc chứng đạt trên đường tu; "Cực ái Nhất tử" nghĩa là thương yêu hết mực, như thương đứa con một). Này thiện nam tử! Vì sao bậc ấy gọi là "Cực ái", lại gọi là "Nhất tử"? Này thiện nam tử! Ví như cha mẹ thấy con được yên ổn thì trong lòng rất vui mừng. Bồ-tát ma-ha-tát ở bậc này cũng vậy: nhìn mọi chúng sinh như đứa con một, thấy ai tu điều lành thì rất vui mừng. Vì thế bậc này gọi là "Cực ái" (thương yêu hết mực).
Này thiện nam tử! Ví như cha mẹ thấy con mắc bệnh thì trong lòng khổ não, xót thương, lo buồn như bị thuốc độc dày vò, không lúc nào bỏ con. Bồ-tát ma-ha-tát ở bậc này cũng vậy: thấy chúng sinh bị bệnh phiền não (những tâm xấu làm khổ mình và người như tham, giận, si mê) quấn chặt, thì trong lòng lo buồn, thương nhớ như thương con, đến nỗi các lỗ chân lông trên thân đều rỉ máu. Vì thế bậc này gọi là "Nhất tử" (như con một).
Này thiện nam tử! Như đứa trẻ nhỏ nhặt hòn đất, phân dơ, ngói đá, xương khô, cành cây bỏ vào miệng. Cha mẹ thấy thế, sợ con bị hại, liền tay trái giữ đầu, tay phải móc ra. Bồ-tát ma-ha-tát ở bậc này cũng vậy: thấy chúng sinh pháp thân (thân chân thật làm bằng chính pháp và đức hạnh, tức phần giác ngộ sẵn có) chưa lớn lên, hoặc làm các việc xấu bằng thân, miệng và ý (việc làm, lời nói và ý nghĩ), Bồ-tát thấy rồi liền dùng bàn tay trí tuệ kéo họ ra, không muốn họ trôi lăn trong sống chết, chịu đủ thứ khổ não. Vì thế bậc này lại gọi là "Nhất tử".
Này thiện nam tử! Ví như đứa con mà cha mẹ yêu quý bỏ cha mẹ mà chết đi, cha mẹ buồn khổ, mong được chết theo con. Bồ-tát cũng thế: thấy kẻ nhất-xiển-đề (người đã dứt hết mọi gốc lành, không tin nhân quả, không tin Phật pháp) rơi vào địa ngục, cũng nguyện cùng sinh vào địa ngục với họ. Vì sao vậy? Vì khi kẻ nhất-xiển-đề ấy chịu khổ, có thể khởi lên một ý nghĩ ăn năn hối cải; lúc ấy ta sẽ giảng cho họ đủ mọi pháp, khiến họ sinh được một niệm thiện căn (gốc lành, mầm của điều thiện). Vì thế bậc này lại gọi là "Nhất tử".
Này thiện nam tử! Ví như cha mẹ chỉ có một đứa con, dù con ngủ hay thức, đi, đứng, ngồi, nằm, lòng cha mẹ lúc nào cũng nghĩ đến nó; nếu con có lỗi lầm thì dùng lời hiền dỗ dành khuyên bảo, không đem điều ác trừng trị. Bồ-tát ma-ha-tát cũng vậy: thấy chúng sinh hoặc rơi vào địa ngục, súc sinh (loài vật), ngạ quỷ (loài quỷ đói), hoặc ở cõi người, cõi trời làm lành làm ác, lòng luôn nghĩ đến họ, không hề bỏ rơi; dù họ làm các điều ác, Bồ-tát cũng không bao giờ nổi giận mà đem điều ác đáp lại. Vì thế bậc này lại gọi là "Nhất tử".
Bồ-tát Ca-diếp thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật)! Như lời Phật dạy thật là sâu kín, nay trí con nông cạn, làm sao hiểu được? Nếu các Bồ-tát ở bậc Nhất tử mà được như thế, thì vì sao xưa kia khi Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như, tức bậc đã giác ngộ hoàn toàn) làm vua, đang tu hạnh Bồ-tát, lại giết chết ngần ấy người bà-la-môn (hàng tu sĩ, tế sư thuộc đẳng cấp cao nhất ở Ấn Độ xưa)? Nếu khi ấy đã được bậc này thì lẽ ra phải che chở thương nghĩ đến họ; còn nếu chưa được, thì do nhân duyên gì mà Ngài không rơi vào địa ngục?
Nếu Ngài nhìn mọi chúng sinh bình đẳng như con, như La-hầu-la (con trai của Phật khi còn tại gia), thì vì sao lại nói với Đề-bà-đạt-đa (em họ của Phật, người về sau chống phá Phật) những lời như: 'Kẻ ngu không biết xấu hổ, ăn nước mũi nước bọt của người'? Khiến ông ta nghe xong sinh lòng giận ghét, khởi tâm xấu, làm thân Phật chảy máu. Đề-bà-đạt-đa gây tội ác ấy rồi, Như Lai lại thọ ký (nói trước việc tương lai) rằng ông sẽ rơi vào địa ngục chịu tội một kiếp (một khoảng thời gian cực kỳ dài). Bạch Thế Tôn! Những lời như thế, làm sao về lý lại không trái nhau?
Bạch Thế Tôn! Ngài Tu-bồ-đề (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về tính không) ở bậc Hư không địa (bậc tâm rỗng rang bình đẳng như hư không). Mỗi khi muốn vào thành xin ăn, ngài đều xem người trước; nếu có ai sinh lòng ghét bỏ mình thì ngài dừng lại không đi, cho đến đói cùng cực vẫn không đi xin. Vì sao vậy? Vì ngài Tu-bồ-đề thường nghĩ: 'Ta nhớ đời trước, đối với bậc phúc điền (ruộng phúc, tức bậc đáng cúng dường, gieo vào đó thì sinh phúc), ta khởi một ý nghĩ xấu; do nhân duyên ấy mà rơi vào địa ngục lớn, chịu đủ thứ khổ. Nay ta thà chịu đói, suốt ngày không ăn, chứ không bao giờ để người kia vì ghét ta mà rơi vào địa ngục chịu khổ não.' Ngài lại nghĩ: 'Nếu có chúng sinh ghét ta đứng, ta sẽ ngồi yên suốt ngày không đứng dậy; nếu có chúng sinh ghét ta ngồi, ta sẽ đứng suốt ngày không dời chỗ.' Đi và nằm cũng như vậy. Ngài Tu-bồ-đề vì che chở chúng sinh mà còn khởi tâm như thế, huống chi là Bồ-tát. Nếu Bồ-tát đã được bậc Nhất tử, thì do duyên cớ gì mà Như Lai lại nói lời thô nặng, khiến chúng sinh khởi tâm ác nặng nề?"
"Này thiện nam tử! Nay ông không nên vặn hỏi mà nói rằng Phật Như Lai đã làm nhân duyên gây phiền não cho chúng sinh. Này thiện nam tử! Giả sử mỏ con muỗi có thể hút cạn đáy biển, Như Lai cũng không bao giờ làm nhân duyên gây phiền não cho chúng sinh. Này thiện nam tử! Giả sử cả mặt đất đều trở thành không có hình chất, nước trở nên khô, lửa trở nên lạnh, gió trở nên đứng yên, còn Tam bảo (ba ngôi quý: Phật, Pháp, Tăng), Phật tính (tính giác ngộ sẵn có, hạt giống thành Phật trong mỗi chúng sinh) và hư không trở thành vô thường (thay đổi, không bền), thì Như Lai cũng không bao giờ làm nhân duyên gây phiền não cho chúng sinh.
Này thiện nam tử! Giả sử kẻ phạm tội bốn trọng cấm (bốn giới nặng nhất của người xuất gia: dâm, trộm, giết người, nói dối là mình đã chứng đạo) và kẻ nhất-xiển-đề chê bai chính pháp, ngay trong thân này mà thành tựu được mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có), các đức vô úy (sự không sợ hãi khi thuyết pháp giữa mọi người), ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp (những nét đặc biệt trên thân Phật), thì Như Lai cũng không bao giờ làm nhân duyên gây phiền não cho chúng sinh. Này thiện nam tử! Giả sử hàng Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) và Bích-chi-Phật (người tự tu, tự ngộ lẽ nhân duyên mà giải thoát, không thuyết pháp cứu người) là thường còn không đổi, thì Như Lai cũng không bao giờ làm nhân duyên gây phiền não cho chúng sinh.
Này thiện nam tử! Giả sử các Bồ-tát Thập trụ (Bồ-tát đã lên đến mười bậc cao nhất) phạm bốn trọng cấm, làm kẻ nhất-xiển-đề chê bai chính pháp, thì Như Lai cũng không bao giờ làm nhân duyên gây phiền não cho chúng sinh. Này thiện nam tử! Giả sử tất cả vô lượng chúng sinh đều mất hết Phật tính, Như Lai rốt cuộc nhập bát-niết-bàn (hoàn toàn tịch diệt, chấm dứt mọi hiện hữu), thì Như Lai cũng không bao giờ làm nhân duyên gây phiền não cho chúng sinh. Này thiện nam tử! Giả sử ném dây thòng lọng có thể trói được gió, răng có thể cắn vỡ sắt, móng tay có thể phá đổ núi Tu-di (núi chúa ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo), thì Như Lai cũng không bao giờ làm nhân duyên gây phiền não cho chúng sinh. Thà ở chung một chỗ với rắn độc, thà thò hai tay vào miệng sư tử đói, thà lấy than gỗ khư-đà-la (loại gỗ cứng, cháy thành than rất nóng) mà tắm rửa thân mình, chứ không nên nói rằng Như Lai Thế Tôn làm nhân duyên gây phiền não cho chúng sinh. Này thiện nam tử! Như Lai thật sự có thể dứt trừ phiền não cho chúng sinh, không bao giờ làm nhân gây phiền não cho họ.
Này thiện nam tử! Như ông nói rằng xưa kia Như Lai đã giết người bà-la-môn. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát đến con kiến còn không cố ý giết, huống gì người bà-la-môn. Bồ-tát luôn dùng đủ mọi phương tiện (cách khéo léo để giúp người), ban cho chúng sinh tuổi thọ vô lượng. Này thiện nam tử! Cho người thức ăn tức là cho sự sống. Khi Bồ-tát ma-ha-tát tu đàn ba-la-mật (hạnh bố thí trọn vẹn; ba-la-mật là pháp tu đưa sang bờ giải thoát), thường ban cho chúng sinh tuổi thọ vô lượng.
Này thiện nam tử! Giữ giới không sát sinh thì được sống lâu. Khi Bồ-tát ma-ha-tát tu thi ba-la-mật (hạnh giữ giới trọn vẹn), tức là ban cho mọi chúng sinh tuổi thọ vô lượng. Này thiện nam tử! Giữ gìn lời nói, không lỗi lầm thì được sống lâu. Khi Bồ-tát ma-ha-tát tu sằn-đề ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục trọn vẹn), thường khuyên chúng sinh đừng sinh lòng oán hận, nhường phần phải cho người, nhận phần trái về mình, không tranh cãi kiện tụng, nhờ vậy được sống lâu. Vì thế khi Bồ-tát tu sằn-đề ba-la-mật, là đã ban cho chúng sinh tuổi thọ vô lượng.
Này thiện nam tử! Siêng năng tu điều lành thì được sống lâu. Khi Bồ-tát ma-ha-tát tu tỳ-lê-da ba-la-mật (hạnh tinh tấn trọn vẹn, tức siêng năng không biếng nhác), thường khuyên chúng sinh siêng tu các pháp lành; chúng sinh làm theo thì được tuổi thọ vô lượng. Vì thế khi Bồ-tát tu tỳ-lê-da ba-la-mật, là đã ban cho chúng sinh tuổi thọ vô lượng. Này thiện nam tử! Người tu thu nhiếp tâm thì được sống lâu. Khi Bồ-tát ma-ha-tát tu thiền ba-la-mật (hạnh thiền định trọn vẹn, giữ tâm lắng yên chuyên nhất), khuyên chúng sinh tu tâm bình đẳng; chúng sinh làm theo thì được sống lâu. Vì thế khi Bồ-tát tu thiền ba-la-mật, là đã ban cho chúng sinh tuổi thọ vô lượng.
Này thiện nam tử! Đối với các pháp lành mà không buông lung thì được sống lâu. Khi Bồ-tát ma-ha-tát tu bát-nhã ba-la-mật (hạnh trí tuệ trọn vẹn, thấy rõ thật tướng các pháp), khuyên chúng sinh đối với các pháp lành chớ buông lung; chúng sinh làm theo, nhờ nhân duyên ấy mà được sống lâu. Vì thế khi Bồ-tát tu bát-nhã ba-la-mật, là đã ban cho chúng sinh tuổi thọ vô lượng. Này thiện nam tử! Vì lẽ ấy, Bồ-tát ma-ha-tát không bao giờ cướp mạng sống của chúng sinh.
Này thiện nam tử! Ông vừa hỏi: lúc giết người bà-la-môn, ta đã được bậc này chưa? Này thiện nam tử! Khi ấy ta đã được rồi. Chính vì thương nghĩ mà ta dứt mạng căn (sự sống, sinh mạng) của họ, chứ không phải do tâm ác. Này thiện nam tử! Ví như cha mẹ chỉ có một đứa con, rất mực thương yêu, nhưng nó phạm phép nước; lúc ấy vì sợ hãi, cha mẹ hoặc đuổi nó đi, hoặc giết nó; dù đuổi hay giết mà không có tâm ác. Bồ-tát ma-ha-tát vì bảo vệ chính pháp cũng như vậy: nếu có chúng sinh chê bai Đại thừa (giáo pháp lớn, cứu độ khắp mọi người, lấy việc thành Phật làm mục đích), thì dùng roi vọt khổ sở mà trị, hoặc lấy mạng họ, muốn họ sửa đổi điều cũ mà theo tu pháp lành. Bồ-tát luôn suy nghĩ: "Do nhân duyên gì có thể làm cho chúng sinh phát khởi lòng tin?" Hễ có cách nào thì nhất định làm.
Các người bà-la-môn ấy sau khi chết, sinh vào địa ngục A-tỳ (địa ngục nặng nhất, khổ không lúc nào ngừng), liền có ba ý nghĩ. Một là tự nghĩ: "Ta từ đâu đến mà sinh vào đây?" liền tự biết mình từ cõi người đến. Hai là tự nghĩ: "Chỗ ta sinh nay là nơi nào?" liền tự biết đó là địa ngục A-tỳ. Ba là tự nghĩ: "Do nghiệp duyên gì mà đến sinh ở đây?" liền tự biết là do nhân duyên chê bai, không tin kinh điển Đại thừa Phương đẳng (các kinh Đại thừa rộng lớn, bình đẳng), bị quốc vương giết mà đến sinh nơi này. Nghĩ đến việc ấy rồi, họ liền đối với kinh điển Đại thừa Phương đẳng sinh lòng tin kính; liền sau đó chết đi, sinh vào thế giới của Đức Như Lai Cam Lộ Cổ (tên một vị Phật, nghĩa là "trống cam lộ"), ở đó sống trọn mười kiếp. Này thiện nam tử! Vì lẽ ấy, thuở xưa ta là đã ban cho những người ấy tuổi thọ mười kiếp, sao gọi là giết được?
Này thiện nam tử! Có người đào đất, cắt cỏ, chặt cây, chém xác chết, chửi mắng, đánh đập; do nghiệp duyên ấy có rơi vào địa ngục không?" Bồ-tát Ca-diếp thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Theo chỗ con hiểu nghĩa lời Phật dạy, thì phải rơi vào địa ngục. Vì sao vậy? Như xưa Phật giảng cho hàng Thanh văn: 'Các tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ giới đầy đủ), đối với cỏ cây chớ sinh tâm ác. Vì sao? Vì mọi chúng sinh do tâm ác mà rơi vào địa ngục.'" Bấy giờ Phật khen Bồ-tát Ca-diếp: "Lành thay, lành thay! Như lời ông nói, nên khéo nhận lấy và giữ gìn. Này thiện nam tử! Nếu do tâm ác mà rơi vào địa ngục, thì lúc ấy Bồ-tát thật không có tâm ác. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát ma-ha-tát đối với mọi chúng sinh, cho đến sâu kiến, đều sinh lòng thương xót và muốn làm lợi ích. Tại sao thế? Vì khéo biết các nhân duyên và các phương tiện; dùng sức phương tiện mà muốn cho chúng sinh gieo trồng các gốc lành. Này thiện nam tử! Vì lẽ ấy, lúc đó ta dùng phương tiện khéo, tuy lấy mạng họ mà không phải tâm ác.
Này thiện nam tử! Theo phép của bà-la-môn, giết kiến đầy mười xe cũng không có tội báo; giết muỗi, mòng, bọ chét, rận, mèo, chồn, sư tử, cọp, sói, gấu, beo cùng các loài sâu thú dữ, và những loài khác có thể làm hại chúng sinh, giết đầy mười xe cũng vậy; đối với quỷ thần, la-sát (loài quỷ dữ ăn thịt người), cưu-bàn-trà (loài quỷ hình thù xấu xí, hút tinh khí người), ca-la phú-đơn-na (một loài quỷ hôi thối hay quấy nhiễu người) (?), các loài quỷ thần làm người điên cuồng, khô héo, có thể quấy hại chúng sinh, nếu giết chúng thì đều không có tội báo. Còn nếu giết người ác thì có tội báo; giết rồi không ăn năn thì rơi vào loài ngạ quỷ; nếu biết sám hối (thú nhận lỗi và ăn năn), nhịn ăn ba ngày, thì tội ấy tiêu hết không còn sót. Nếu giết hòa thượng (thầy truyền giới, thầy dạy dỗ), hại cha mẹ, phụ nữ và bò, thì phải ở trong địa ngục vô số nghìn năm.
Này thiện nam tử! Phật và Bồ-tát biết việc giết có ba bậc: thấp, vừa và cao. Giết bậc thấp là giết từ con kiến cho đến mọi loài súc sinh, chỉ trừ Bồ-tát thị hiện (hiện ra theo nguyện lực) sinh làm loài vật. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát do nhân duyên của lời nguyện mà hiện thân làm súc sinh. Đó gọi là giết bậc thấp. Do nhân duyên giết bậc thấp mà rơi vào địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ, chịu đủ nỗi khổ bậc thấp. Vì sao vậy? Vì các loài súc sinh ấy có chút gốc lành, nên kẻ giết chúng phải chịu đủ tội báo. Đó gọi là giết bậc thấp. Giết bậc vừa là giết từ phàm phu cho đến bậc A-na-hàm (bậc thánh thứ ba, không còn trở lại cõi dục nữa), gọi là bậc vừa. Do nghiệp nhân ấy mà rơi vào địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ, chịu đủ nỗi khổ bậc vừa. Đó gọi là giết bậc vừa. Giết bậc cao là giết cha mẹ, cho đến A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh), Bích-chi-Phật, Bồ-tát Tất định (Bồ-tát chắc chắn sẽ thành Phật, không còn thoái lui), gọi là bậc cao. Do nhân duyên của nghiệp ấy mà rơi vào địa ngục lớn A-tỳ, chịu đủ nỗi khổ bậc cao. Đó gọi là giết bậc cao.
Này thiện nam tử! Nếu ai giết kẻ nhất-xiển-đề thì không thuộc vào ba loại giết này. Này thiện nam tử! Những người bà-la-môn kia thảy đều là nhất-xiển-đề. Ví như đào đất, cắt cỏ, chặt cây, chém xác chết, chửi mắng, đánh đập mà không có tội báo; giết kẻ nhất-xiển-đề cũng vậy, không có tội báo. Vì sao vậy? Vì những người bà-la-môn ấy đến cả năm pháp lành như lòng tin (năm pháp: tin, siêng năng, nhớ nghĩ chân chính, định tâm, trí tuệ) cũng không có. Vì thế tuy giết mà không rơi vào địa ngục.
Này thiện nam tử! Trước đây ông hỏi: vì sao Như Lai mắng Đề-bà-đạt-đa là kẻ ngu ăn nước bọt? Ông cũng không nên hỏi như vậy. Vì sao? Vì mọi lời nói của chư Phật Thế Tôn đều không thể nghĩ bàn. Này thiện nam tử! Có lời nói thật được người đời ưa thích, nhưng không đúng lúc, không đúng pháp, không đem lại lợi ích; lời như thế ta không bao giờ nói. Này thiện nam tử! Lại có lời thô lỗ, giả dối, không đúng lúc, không đúng pháp, người nghe không ưa, không làm lợi ích được; ta cũng không nói. Này thiện nam tử! Nếu có lời tuy thô nặng nhưng chân thật không dối, đúng lúc, đúng pháp, có thể đem lợi ích cho mọi chúng sinh, người nghe tuy không vui, ta vẫn phải nói. Vì sao vậy? Vì chư Phật Thế Tôn là bậc Ứng Chính Biến Tri (bậc đáng được cúng dường, hiểu biết chân chính và trọn khắp), biết dùng phương tiện.
Này thiện nam tử! Như có một lần ta đi đến làng Khoáng Dã (nghĩa là "đồng hoang"), ở dưới một khu rừng rậm. Ở đó có một quỷ thần tên cũng là Khoáng Dã, chỉ ăn thịt uống máu, giết hại nhiều chúng sinh, lại mỗi ngày ăn một người trong làng ấy. Này thiện nam tử! Khi ấy ta giảng rộng những điều cốt yếu của pháp cho quỷ thần ấy, nhưng nó hung bạo, ngu si, không có trí, không chịu nghe lời dạy. Ta liền hóa thân làm một con quỷ có sức mạnh lớn, làm rung chuyển cung điện của nó khiến nó không yên chỗ. Lúc ấy con quỷ dẫn quyến thuộc ra khỏi cung điện, muốn đến chống cự. Quỷ thấy ta liền mất cả hồn vía, sợ hãi ngã lăn ra đất, mê man ngất lịm như người chết. Ta lấy lòng thương xót đưa tay xoa thân nó; nó liền tỉnh dậy ngồi lên, nói rằng: "Sướng thay, hôm nay ta còn giữ được thân mạng! Vị thần vương lớn này có uy đức lớn, có lòng thương xót, tha thứ lỗi lầm cho ta." Nó liền đối với ta sinh lòng tin lành.
Ta bèn trở lại thân Như Lai, lại giảng cho nó đủ thứ điều cốt yếu của pháp, khiến quỷ thần ấy thọ giới không sát sinh. Ngay hôm đó trong làng Khoáng Dã có một vị trưởng giả (người giàu có, có địa vị) đến lượt phải chết; dân làng đã đưa ông đến nộp cho quỷ thần. Quỷ thần nhận được rồi liền đem dâng cho ta. Ta nhận xong, liền đặt cho vị trưởng giả tên mới là Thủ trưởng giả ("trưởng giả bàn tay", vì được trao tận tay). Bấy giờ con quỷ thưa với ta: "Bạch Thế Tôn! Con và quyến thuộc chỉ trông vào máu thịt mà sống, nay vì giữ giới thì sống bằng gì?" Ta liền đáp: "Từ nay ta sẽ dặn các đệ tử Thanh văn, ở bất cứ nơi nào tu hành Phật pháp, đều phải cho ngươi thức ăn." Này thiện nam tử! Vì nhân duyên ấy mà ta chế ra giới này cho các tỳ-kheo: "Từ nay các ông phải thường bố thí thức ăn cho quỷ Khoáng Dã. Nếu chỗ ở nào không bố thí được, thì nên biết bọn ấy không phải đệ tử của ta, mà là bè đảng quyến thuộc của Thiên ma (ma vương ở cõi trời, chuyên phá người tu)."
Này thiện nam tử! Như Lai vì muốn điều phục (dạy dỗ, uốn nắn cho thuần) chúng sinh nên bày ra đủ loại phương tiện như thế, chứ không phải cố ý làm cho họ sợ hãi. Này thiện nam tử! Ta cũng từng lấy gậy đánh quỷ Hộ Pháp; lại có lần ở trên núi, đẩy quỷ Dương Đầu (đầu dê) rơi xuống chân núi; lại trên ngọn cây quật ngã quỷ Hộ Di Hầu (giữ khỉ); khiến con voi Hộ Tài thấy năm con sư tử; sai thần Kim Cương làm cho Tát-già Ni-kiền (một đạo sĩ thuộc phái Ni-kiền, tức đạo Kỳ-na lõa thể) sợ hãi; lại lấy kim đâm vào thân quỷ Tiễn Mao (lông như mũi tên). Tuy làm như vậy nhưng không để quỷ thần nào bị tiêu diệt; chỉ muốn chúng an trụ trong chính pháp nên mới bày ra đủ loại phương tiện như thế.
Này thiện nam tử! Lúc ấy thật ra ta không mắng nhục Đề-bà-đạt-đa; Đề-bà-đạt-đa cũng không ngu si mà ăn nước mũi nước bọt của người; cũng không sinh vào đường ác, chịu tội một kiếp trong địa ngục A-tỳ; cũng không phá hòa hợp tăng (làm chia rẽ đoàn thể người xuất gia), không làm thân Phật chảy máu; cũng không phạm bốn tội nặng, không chê bai chính pháp và kinh điển Đại thừa; không phải nhất-xiển-đề, cũng không phải Thanh văn hay Bích-chi-Phật. Này thiện nam tử! Đề-bà-đạt-đa thật không phải cảnh giới mà hàng Thanh văn, Duyên giác (tức Bích-chi-Phật) hiểu được, chỉ chư Phật mới biết và thấy. Này thiện nam tử! Vì vậy nay ông không nên vặn hỏi rằng do duyên cớ gì Như Lai quở trách, mắng nhục Đề-bà-đạt-đa. Đối với mọi cảnh giới của chư Phật, ông không nên sinh lưới nghi như thế."
Bồ-tát Ca-diếp thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Ví như cây mía, nấu đi nấu lại nhiều lần thì được nhiều vị khác nhau. Con cũng vậy, nhờ nhiều lần nghe Phật dạy mà được nhiều vị pháp, đó là: vị xuất gia, vị lìa dục (lìa ham muốn), vị tịch diệt (vắng lặng, dứt hết phiền não), vị đạo. Bạch Thế Tôn! Ví như vàng ròng, đem nung, đập, nấu chảy, luyện đi luyện lại nhiều lần, thì càng sáng sạch, mềm dẻo, ánh sắc đẹp lạ, giá trị khó lường, rồi sau mới được người và trời quý trọng. Bạch Thế Tôn! Như Lai cũng thế: nhờ ân cần thưa hỏi mà được nghe thấy nghĩa lý rất sâu, khiến người tu sâu nhận giữ và vâng làm, vô lượng chúng sinh phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (tâm cầu quả giác ngộ cao tột, chân chính, trọn khắp, tức quả Phật); rồi sau đó được người và trời tôn sùng, cung kính, cúng dường."
Bấy giờ Phật khen Bồ-tát Ca-diếp: "Lành thay, lành thay! Bồ-tát ma-ha-tát vì muốn làm lợi ích cho chúng sinh nên thưa hỏi Như Lai nghĩa lý sâu xa như thế. Này thiện nam tử! Vì lẽ ấy ta theo ý ông mà giảng pháp rất sâu kín của Đại thừa Phương đẳng, tức là bậc Cực ái như con một." Bồ-tát Ca-diếp thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu các Bồ-tát tu tâm từ, bi, hỷ mà được bậc Nhất tử, thì khi tu tâm xả lại được bậc nào?" Phật dạy: "Lành thay, lành thay! Này thiện nam tử! Ông khéo biết thời, biết ta sắp nói thì ông liền hỏi. Khi Bồ-tát ma-ha-tát tu tâm xả (lòng buông bỏ, không thiên vị, không phân thân sơ), thì được ở yên nơi bậc Không bình đẳng (thấy mọi thứ đều không, bình đẳng như nhau), như ngài Tu-bồ-đề.
Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát ở bậc Không bình đẳng thì không thấy có cha mẹ, anh em, chị em, con cái, họ hàng, bạn bè, kẻ thù, người dưng; cho đến không thấy ấm, giới, nhập (năm uẩn, mười tám giới, mười hai nhập: các cách Phật phân tích thân tâm và thế giới thành những phần hợp lại), chúng sinh, thọ mạng. Này thiện nam tử! Ví như hư không không có cha mẹ, anh em, vợ con, cho đến không có chúng sinh, thọ mạng; mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng) cũng như vậy, không có cha mẹ cho đến thọ mạng. Bồ-tát ma-ha-tát thấy mọi pháp cũng như vậy, tâm bình đẳng như hư không kia. Vì sao vậy? Vì khéo tu tập các pháp không."
Bồ-tát Ca-diếp thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là không?" "Này thiện nam tử! Không có các thứ: nội không (bên trong là không), ngoại không (bên ngoài là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài là không), hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành là không), vô vi không (các pháp không do nhân duyên tạo thành là không), vô thủy không (không có khởi đầu, là không), tính không (bản tính là không), vô sở hữu không (không có gì cả, là không), đệ nhất nghĩa không (chân lý cao nhất là không), không không (cái không cũng là không), đại không (cái không lớn).
Bồ-tát ma-ha-tát quán (quan sát, suy xét sâu) nội không thế nào? Bồ-tát ma-ha-tát ấy quán các pháp bên trong là không. Pháp bên trong là không, tức là không có cha mẹ, kẻ thù, người thân, người dưng, chúng sinh, thọ mạng, thường, lạc, ngã, tịnh (thường còn, an vui, tự chủ, trong sạch), Như Lai, Pháp, Tăng và mọi của cải. Trong các pháp bên trong ấy tuy có Phật tính, nhưng Phật tính ấy không phải trong cũng không phải ngoài. Tại sao thế? Vì Phật tính thường còn, không thay đổi. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát quán nội không. Ngoại không cũng như vậy, không có pháp bên trong. Nội ngoại không cũng như vậy. Này thiện nam tử! Chỉ có Như Lai, Pháp, Tăng và Phật tính là không nằm trong hai thứ không ấy. Vì sao vậy? Vì bốn pháp này là thường, lạc, ngã, tịnh, nên bốn pháp này không gọi là không. Đó gọi là cả trong lẫn ngoài đều không.
Này thiện nam tử! Hữu vi không là: các pháp hữu vi (pháp do nhân duyên hợp thành, có sinh có diệt) đều là không, tức là nội không, ngoại không, nội ngoại không, thường lạc ngã tịnh không, chúng sinh thọ mạng, Như Lai Pháp Tăng, đệ nhất nghĩa không. Trong đó Phật tính không phải là pháp hữu vi, vì thế Phật tính không thuộc cái không của pháp hữu vi. Đó gọi là hữu vi không. Này thiện nam tử! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát quán vô vi không? Các pháp vô vi (pháp không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt) đều là không, tức là không có vô thường, khổ, bất tịnh, vô ngã, ấm giới nhập, chúng sinh, thọ mạng, tướng, hữu vi, hữu lậu (còn phiền não rò rỉ), pháp trong, pháp ngoài. Trong pháp vô vi, bốn pháp như Phật v.v. không phải hữu vi cũng không phải vô vi: vì bản tính là thiện nên không phải vô vi, vì bản tính thường còn nên không phải hữu vi. Đó gọi là Bồ-tát quán vô vi không.
Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát quán vô thủy không? Bồ-tát ma-ha-tát ấy thấy sống chết không có khởi đầu, đều là không lặng. Gọi là không, tức thường lạc ngã tịnh đều không lặng, không thay đổi; chúng sinh, thọ mạng, Tam bảo, Phật tính và pháp vô vi. Đó gọi là Bồ-tát quán vô thủy không (?). Thế nào là Bồ-tát quán tính không? Bồ-tát ma-ha-tát ấy quán bản tính của mọi pháp đều là không, tức là ấm giới nhập, thường, vô thường, khổ, vui, sạch, không sạch, ngã, vô ngã; quán mọi pháp như vậy đều không thấy bản tính. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát quán tính không.
Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát quán vô sở hữu không? Như người không có con thì nói nhà cửa trống không; rốt cuộc thấy trống không, không có người thân yêu. Người ngu si thì nói mọi phương đều trống không; người nghèo khổ thì nói mọi thứ đều trống không. Những chỗ suy tính như thế, hoặc là không, hoặc chẳng phải không. Khi Bồ-tát quán thì như người nghèo, thấy mọi thứ đều không. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát quán vô sở hữu không.
Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát quán đệ nhất nghĩa không? Này thiện nam tử! Khi Bồ-tát ma-ha-tát quán đệ nhất nghĩa (chân lý cao nhất), thấy rằng con mắt khi sinh ra không từ đâu đến, khi diệt đi không đi về đâu; vốn không mà nay có, đã có rồi lại không; xét đến tính thật của nó thì không có mắt, không có chủ. Như con mắt, mọi pháp cũng như vậy. Thế nào gọi là đệ nhất nghĩa không? Có nghiệp, có quả báo, mà không thấy người tạo tác. Pháp không như thế gọi là đệ nhất nghĩa không. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát quán đệ nhất nghĩa không.
Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát quán không không? Trong cái không không này chính là chỗ mà hàng Thanh văn, Bích-chi-Phật mê lầm chìm đắm. Này thiện nam tử! Là có, là không, đó gọi là không không; là phải, là trái, đó gọi là không không. Này thiện nam tử! Bồ-tát Thập trụ ở trong đây còn chỉ thông suốt được chút phần nhỏ như hạt bụi, huống là người khác. Này thiện nam tử! Cái không không như thế cũng không giống với tam-muội (trạng thái định tâm sâu) không không mà hàng Thanh văn đạt được. Đó gọi là Bồ-tát quán không không. Này thiện nam tử! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát quán đại không? Này thiện nam tử! Nói đại không tức là bát-nhã ba-la-mật, đó gọi là đại không.
Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát được những cửa không như thế thì được ở yên nơi bậc Hư không đẳng (ngang bằng hư không). Này thiện nam tử! Nay ta ở giữa đại chúng này giảng các nghĩa không như vậy, có số Bồ-tát ma-ha-tát nhiều như cát mười sông Hằng liền được ở yên nơi bậc Hư không đẳng. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát ở bậc này rồi thì đối với mọi pháp không có tâm vướng mắc, trói buộc, chấp giữ, không mê muội. Vì nghĩa ấy nên gọi là bậc Hư không đẳng. Này thiện nam tử! Ví như hư không, đối với sắc đáng yêu không sinh tham đắm, đối với sắc không đáng yêu không sinh giận ghét; Bồ-tát ma-ha-tát ở bậc này cũng vậy, đối với sắc đẹp sắc xấu, tâm không tham không giận. Này thiện nam tử! Ví như hư không rộng lớn không gì sánh, có thể dung chứa mọi pháp; Bồ-tát ma-ha-tát ở bậc này cũng vậy, rộng lớn không gì sánh, có thể dung chứa mọi pháp. Vì nghĩa ấy nên lại được gọi là bậc Hư không đẳng.
Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát ở bậc này, đối với mọi pháp vừa thấy vừa biết: hoặc hành (việc làm), hoặc duyên (điều kiện, đối tượng), hoặc tính, hoặc tướng (hình tướng bên ngoài), hoặc nhân, hoặc duyên, hoặc tâm chúng sinh, hoặc căn (căn cơ, khả năng tiếp nhận), hoặc thiền định, hoặc thừa (cỗ xe, tức con đường tu), hoặc thiện tri thức (bạn lành, thầy tốt dẫn đường), hoặc giữ giới cấm, hoặc vật bố thí; các pháp như thế đều biết và thấy cả.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát ở bậc này có chỗ biết mà không thấy. Thế nào là biết? Biết các pháp tự bỏ đói mình, gieo mình xuống vực, nhảy vào lửa, tự rơi từ vách đá cao, luôn co một chân đứng, dùng năm thứ lửa nóng hơ đốt thân (bốn đống lửa quanh mình và mặt trời trên đầu); luôn nằm trên tro đất, gai góc, giát tre, lá cây, cỏ dữ, phân bò; mặc áo gai thô, vải bỏ ở bãi tha ma, giẻ rách nhặt ở đống rác, áo lông thô, áo khâm-bà-la (áo dệt bằng lông thô), da hoẵng da hươu, áo bằng cỏ; ăn rau, ăn củ sen, bã dầu, phân bò, rễ cây, trái cây; nếu đi xin ăn thì chỉ xin một nhà, chủ nhà nói không có thì bỏ đi, dù có gọi lại cũng không ngoảnh nhìn; không ăn muối, thịt và năm vị từ bò (sữa, váng sữa, bơ sống, bơ chín, đề hồ); thường uống nước cám, nước sôi; giữ giới làm như bò, như chó, như gà, như chim trĩ; lấy tro bôi thân, để tóc dài làm dấu; khi tế dê thì đọc chú trước rồi giết sau; bốn tháng thờ lửa, bảy ngày nuốt gió; dùng trăm nghìn ức hoa cúng dường các vị trời, mong mọi điều ước nguyện nhờ đó thành tựu. Những pháp như thế mà có thể làm nhân cho sự giải thoát cao nhất thì không có lẽ ấy. Đó gọi là biết. Thế nào là không thấy? Bồ-tát ma-ha-tát không thấy một người nào làm các pháp ấy mà được giải thoát chân chính. Đó gọi là không thấy.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát cũng có chỗ vừa thấy vừa biết. Thế nào là thấy? Thấy chúng sinh làm các pháp tà ấy nhất định rơi vào địa ngục. Đó gọi là thấy. Thế nào là biết? Biết chúng sinh từ địa ngục ra, sinh vào cõi người, nếu biết tu hành đàn ba-la-mật cho đến đầy đủ các ba-la-mật, thì người ấy chắc chắn được vào giải thoát chân chính. Đó gọi là biết.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát lại có chỗ vừa thấy vừa biết. Thế nào là thấy? Thấy thường và vô thường, khổ và vui, sạch và không sạch, ngã và vô ngã. Đó gọi là thấy. Thế nào là biết? Biết chư Như Lai quyết định không rốt cuộc nhập niết-bàn; biết thân Như Lai bền chắc như kim cương, không thể hư hoại, không phải thân do phiền não tạo thành, cũng không phải thân hôi thối mục nát; lại biết mọi chúng sinh đều có Phật tính. Đó gọi là biết.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát lại có chỗ vừa biết vừa thấy. Thế nào là biết? Biết chúng sinh này đã thành tựu lòng tin; biết chúng sinh này cầu Đại thừa; người này thuận dòng, người này ngược dòng, người này đứng vững; biết chúng sinh này đã đến bờ bên kia (bờ giải thoát). Thuận dòng là phàm phu (trôi theo dòng sống chết). Ngược dòng là từ bậc Tu-đà-hoàn (bậc thánh đầu tiên, vừa vào dòng thánh) cho đến Duyên giác. Đứng vững là các Bồ-tát. Đến bờ bên kia là Như Lai Ứng Chính Biến Tri. Đó gọi là biết. Thế nào là thấy? Bồ-tát ma-ha-tát ở trong kinh Đại thừa Đại Niết-bàn tu tâm phạm hạnh, dùng thiên nhãn (con mắt nhà trời, thấy được xa và thấy cả việc sống chết của chúng sinh) trong sạch mà thấy chúng sinh tạo ba nghiệp xấu của thân, miệng, ý, rơi vào địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ; thấy chúng sinh tu nghiệp lành, khi chết sẽ sinh lên cõi trời, cõi người; thấy có chúng sinh từ tối vào tối, có chúng sinh từ tối ra sáng, có chúng sinh từ sáng vào tối, có chúng sinh từ sáng vào sáng. Đó gọi là thấy.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát lại có chỗ vừa biết vừa thấy. Bồ-tát ma-ha-tát biết chúng sinh tu thân, tu giới, tu tâm, tu tuệ: người này đời nay đã tạo thành nghiệp ác, hoặc do tham dục, giận dữ, ngu si; nghiệp ấy đáng lẽ phải chịu quả báo ở địa ngục, nhưng người này chỉ nhờ tu thân, tu giới, tu tâm, tu tuệ mà ngay đời này chịu nhẹ, không rơi vào địa ngục. Vì sao nghiệp ấy có thể chịu báo ngay đời này? Vì người ấy sám hối, bày tỏ hết mọi điều ác của mình, sau khi ăn năn không dám làm nữa; vì thành tựu lòng hổ thẹn; vì cúng dường Tam bảo; vì luôn tự trách mình. Người ấy nhờ nhân duyên nghiệp lành này mà không rơi vào địa ngục, chịu báo ngay đời này, như nhức đầu, đau mắt, đau bụng, đau lưng, chết bất đắc kỳ tử, bị trách mắng nhục mạ, đánh bằng roi gậy, giam cầm trói buộc, đói khát khốn khổ; chịu những quả báo nhẹ đời này như thế. Đó gọi là biết. Thế nào là thấy? Bồ-tát ma-ha-tát thấy có người không thể tu tập thân, giới, tâm, tuệ, tạo chút nghiệp ác; do nhân duyên nghiệp ấy, đáng lẽ chỉ chịu báo ngay đời này, nhưng người ấy có chút điều ác mà không biết sám hối, không tự trách mình, không sinh hổ thẹn, không biết sợ, nên nghiệp ấy lớn thêm, phải chịu báo ở địa ngục. Đó gọi là thấy.
Lại có chỗ biết mà không thấy. Thế nào là biết mà không thấy? Biết mọi chúng sinh đều có Phật tính, nhưng bị phiền não che lấp nên không thấy được. Đó gọi là biết mà không thấy. Lại có chỗ biết mà thấy ít: các Bồ-tát ma-ha-tát Thập trụ biết chúng sinh đều có Phật tính nhưng thấy không rõ, như trong đêm tối nhìn không tỏ. Lại có chỗ vừa thấy vừa biết: đó là chư Phật Như Lai, vừa thấy vừa biết. Lại có chỗ vừa thấy vừa biết, và chỗ không thấy không biết. Vừa thấy vừa biết là những thứ của thế gian: chữ viết, lời nói, nam nữ, xe cộ, bình chậu, nhà cửa, thành ấp, quần áo, ăn uống, núi sông, vườn rừng, chúng sinh, thọ mạng. Đó gọi là vừa biết vừa thấy. Thế nào là không thấy không biết? Là những lời nhiệm mầu kín đáo của bậc thánh, trong đó không có nam nữ cho đến vườn rừng. Đó gọi là không thấy không biết. Lại có chỗ biết mà không thấy: biết vật mình bố thí, biết nơi mình cúng dường, biết người nhận, biết quả báo của nhân. Đó gọi là biết. Thế nào là không thấy? Không thấy vật bố thí, nơi cúng dường, người nhận và quả báo. Đó gọi là không thấy. Bồ-tát ma-ha-tát có tám thứ biết như vậy, chính là chỗ biết của năm thứ mắt của Như Lai (ngũ nhãn: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật).
Bồ-tát Ca-diếp thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát biết được như thế thì được lợi ích gì?" Phật dạy: "Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát biết được như thế thì được bốn vô ngại (bốn thứ trí tuệ và tài biện thuyết thông suốt không bị ngăn trở): pháp vô ngại, nghĩa vô ngại, từ vô ngại, nhạo thuyết vô ngại. Pháp vô ngại là biết mọi pháp và tên gọi của các pháp. Nghĩa vô ngại là biết mọi ý nghĩa của mọi pháp, có thể theo tên gọi đã đặt cho các pháp mà giải ra nghĩa. Từ vô ngại là thông suốt các môn luận về chữ, luận về âm chuẩn, luận Xiển-đà (môn học về vần luật trong thơ tụng của Ấn Độ xưa), luận về biện thuyết thế gian. Nhạo thuyết vô ngại (vui nói không ngăn ngại) là Bồ-tát ma-ha-tát mọi điều giảng nói đều không bị trở ngại, không thể lay chuyển, không sợ hãi, khó ai bắt bẻ khuất phục được. Này thiện nam tử! Đó là Bồ-tát thấy biết được như thế thì được bốn trí vô ngại như thế.
Lại nữa, này thiện nam tử! Pháp vô ngại là Bồ-tát ma-ha-tát biết khắp pháp của Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát và chư Phật. Nghĩa vô ngại là biết tuy có ba thừa (ba con đường: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát) nhưng rốt cuộc quy về một, không bao giờ cho là có tướng sai khác. Từ vô ngại là Bồ-tát ma-ha-tát đối với một pháp đặt ra đủ thứ tên gọi, trải qua vô lượng kiếp nói cũng không hết; hàng Thanh văn, Duyên giác mà nói được như thế thì không có lẽ ấy. Nhạo thuyết vô ngại là Bồ-tát ma-ha-tát trong vô lượng kiếp vì chúng sinh giảng nói các pháp, hoặc về tên, hoặc về nghĩa, đủ mọi cách giảng khác nhau, không thể cùng tận.
Lại nữa, này thiện nam tử! Pháp vô ngại là Bồ-tát ma-ha-tát tuy biết các pháp mà không chấp giữ. Nghĩa vô ngại là Bồ-tát ma-ha-tát tuy biết các nghĩa mà cũng không chấp giữ. Từ vô ngại là Bồ-tát ma-ha-tát tuy biết tên gọi mà cũng không chấp giữ. Nhạo thuyết vô ngại là Bồ-tát ma-ha-tát tuy biết tài vui nói như thế là cao nhất mà cũng không chấp giữ. Vì sao vậy? Này thiện nam tử! Nếu chấp giữ thì không gọi là Bồ-tát."
Bồ-tát Ca-diếp lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu không chấp giữ thì không biết pháp; nếu biết pháp thì đó là chấp giữ; nếu biết mà không chấp thì là không biết gì. Sao Như Lai lại nói biết pháp mà không chấp giữ?" Phật dạy: "Này thiện nam tử! Đã chấp giữ thì không gọi là vô ngại; không chấp giữ gì mới gọi là vô ngại. Này thiện nam tử! Vì vậy các Bồ-tát nếu có chấp giữ thì không có vô ngại; nếu không có vô ngại thì không gọi là Bồ-tát; nên biết người ấy gọi là phàm phu. Vì sao chấp giữ gọi là phàm phu? Vì mọi phàm phu chấp giữ sắc (hình chất, thân thể) cho đến chấp giữ thức (sự nhận biết) (năm uẩn: sắc, thọ, tưởng, hành, thức, tức năm phần hợp thành thân tâm). Vì chấp sắc nên sinh tâm tham; vì sinh tâm tham nên bị sắc trói buộc, cho đến bị thức trói buộc. Vì bị trói buộc nên không thoát được sinh, già, bệnh, chết, lo buồn, khổ lớn và mọi phiền não. Vì thế chấp giữ gọi là phàm phu. Vì lẽ ấy mọi phàm phu đều không có bốn vô ngại.
Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát đã trải qua vô lượng a-tăng-kỳ kiếp (số kiếp nhiều không đếm xuể) biết và thấy tướng của pháp; vì biết thấy nên biết được nghĩa của nó; vì thấy tướng pháp và biết nghĩa nên đối với sắc không sinh vướng mắc, cho đến đối với thức cũng như vậy. Vì không vướng mắc nên Bồ-tát đối với sắc không sinh tâm tham, cho đến đối với thức cũng không sinh tham. Vì không tham nên không bị sắc trói buộc, cho đến không bị thức trói buộc. Vì không bị trói buộc nên thoát được sinh, già, bệnh, chết, lo buồn, khổ lớn và mọi phiền não. Vì lẽ ấy mọi Bồ-tát đều được bốn vô ngại.
Này thiện nam tử! Vì nhân duyên ấy mà trong mười hai bộ kinh (mười hai thể loại kinh điển Phật giáo), ta nói với các đệ tử rằng người vướng mắc gọi là bị ma trói buộc, người không vướng mắc thì thoát khỏi sự trói buộc của ma. Ví như ở thế gian, người có tội thì bị vua trói, người không tội thì vua không trói được. Bồ-tát ma-ha-tát cũng vậy: người có vướng mắc thì bị ma trói, người không vướng mắc thì ma không trói được. Vì lẽ ấy, Bồ-tát ma-ha-tát không có chỗ nào chấp giữ.
Lại nữa, này thiện nam tử! Pháp vô ngại là Bồ-tát ma-ha-tát khéo biết chữ, giữ gìn không quên mất. Nói "trì" (giữ, nắm giữ), như đất là trì, núi là trì, mắt là trì, mây là trì, người là trì, mẹ là trì; mọi pháp cũng như vậy. Nghĩa vô ngại là: Bồ-tát tuy biết tên gọi các pháp mà chưa biết nghĩa, được nghĩa vô ngại thì mới biết nghĩa. Biết nghĩa thế nào? Nói đất là trì, vì đất nâng giữ khắp mọi chúng sinh và những thứ không phải chúng sinh; vì nghĩa ấy gọi đất là trì. Này thiện nam tử! Nói núi là trì, Bồ-tát ma-ha-tát suy nghĩ: "Vì sao gọi núi là trì?" Vì núi giữ đất không cho nghiêng động, nên gọi là trì. Vì sao lại gọi mắt là trì? Vì mắt giữ được ánh sáng nên gọi là trì. Vì sao lại gọi mây là trì? Mây gọi là hơi rồng; hơi rồng giữ nước nên gọi mây là trì. Vì sao lại gọi người là trì? Vì người giữ được pháp và phi pháp nên gọi người là trì. Vì sao lại gọi mẹ là trì? Vì mẹ giữ (mang) con nên gọi mẹ là trì. Bồ-tát ma-ha-tát biết tên gọi, câu chữ, ý nghĩa của mọi pháp cũng như vậy.
Từ vô ngại là Bồ-tát ma-ha-tát dùng đủ thứ lời mà giảng một nghĩa, cũng có khi không có nghĩa, như những tên gọi nam, nữ, nhà cửa, xe cộ, chúng sinh. Vì sao không có nghĩa? Này thiện nam tử! Nghĩa là cảnh giới của Bồ-tát và chư Phật, còn lời là cảnh giới của phàm phu. Vì biết nghĩa nên được từ vô ngại. Nhạo thuyết vô ngại là Bồ-tát ma-ha-tát biết lời, biết nghĩa, nên trong vô lượng a-tăng-kỳ kiếp nói lời, nói nghĩa mà không cùng tận. Đó gọi là nhạo thuyết vô ngại.
Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát trong vô lượng vô biên a-tăng-kỳ kiếp tu hành thế đế (chân lý theo cách hiểu thông thường của thế gian), nhờ tu hành nên biết pháp vô ngại; lại trong vô lượng a-tăng-kỳ kiếp tu đệ nhất nghĩa đế (chân lý tuyệt đối, cao nhất) nên được nghĩa vô ngại; cũng trong vô lượng a-tăng-kỳ kiếp học luận Tỳ-già-la-na (môn văn phạm, ngữ pháp tiếng Phạn) nên được từ vô ngại; cũng trong vô lượng a-tăng-kỳ kiếp tu tập luận giảng nói thế đế nên được nhạo thuyết vô ngại.
Này thiện nam tử! Hàng Thanh văn, Duyên giác mà được bốn vô ngại này thì không có lẽ ấy. Này thiện nam tử! Trong chín bộ kinh (chín thể loại kinh dành cho hàng Tiểu thừa), ta có nói người Thanh văn, Duyên giác có bốn vô ngại, nhưng thật ra Thanh văn, Duyên giác không có. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát ma-ha-tát vì độ chúng sinh nên tu bốn trí vô ngại này; còn người Duyên giác tu pháp vắng lặng, chí thích ở một mình, nếu giáo hóa chúng sinh thì chỉ hiện thần thông, suốt ngày im lặng không giảng nói gì, làm sao có bốn trí vô ngại? Vì sao im lặng không nói? Vì Duyên giác không thể thuyết pháp độ người, khiến họ đạt noãn pháp, đỉnh pháp, nhẫn pháp, thế đệ nhất pháp (bốn bậc chuẩn bị trước khi vào hàng thánh: "hơi ấm", "đỉnh", "nhẫn", "pháp cao nhất thế gian"), hay quả Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm (bậc thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi dục một lần), A-na-hàm, A-la-hán, Bích-chi-Phật, Bồ-tát ma-ha-tát; cũng không thể khiến người phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì sao vậy? Này thiện nam tử! Vì khi Duyên giác ra đời, thế gian không có chín bộ kinh điển; vì thế Duyên giác không có từ vô ngại và nhạo thuyết vô ngại.
Này thiện nam tử! Người Duyên giác tuy biết các pháp nhưng không có pháp vô ngại. Vì sao vậy? Vì pháp vô ngại gọi là biết chữ; người Duyên giác tuy biết chữ nghĩa nhưng không có chữ vô ngại. Vì sao vậy? Vì không biết pháp của hai chữ "thường trụ" (thường còn mãi). Vì thế Duyên giác không được pháp vô ngại. Tuy biết nghĩa nhưng không có nghĩa vô ngại; vì người thật biết nghĩa là biết mọi chúng sinh đều có Phật tính, mà nghĩa của Phật tính gọi là A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì lẽ ấy người Duyên giác không được nghĩa vô ngại. Vì thế Duyên giác hoàn toàn không có bốn trí vô ngại.
Vì sao Thanh văn không có bốn vô ngại? Vì người Thanh văn không có ba thứ phương tiện khéo léo. Ba thứ là gì? Một là người phải được nói lời êm dịu rồi mới nhận pháp; hai là người phải được nói lời nặng rồi mới chịu giáo hóa; ba là người không cần lời êm cũng không cần lời nặng mà chịu giáo hóa. Người Thanh văn không có ba thứ ấy nên không có bốn vô ngại. Lại nữa, Thanh văn và Duyên giác không thể biết lời, biết nghĩa đến cùng tột; không có trí tự tại để biết các cảnh giới; không có mười lực, bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp); không thể vượt hẳn qua con sông lớn mười hai nhân duyên (mười hai mắt xích nối nhau tạo nên vòng sống chết); không thể khéo biết sự sai khác lanh lẹ hay chậm lụt của căn cơ chúng sinh; chưa dứt hẳn mối nghi về hai đế (hai tầng chân lý: thế đế và đệ nhất nghĩa đế); không biết đủ thứ tâm của chúng sinh và cảnh giới mà tâm ấy hướng đến; không thể khéo giảng đệ nhất nghĩa không. Vì thế hai thừa (Thanh văn và Duyên giác) không có bốn vô ngại."
Bồ-tát Ca-diếp thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu người Thanh văn, Duyên giác hoàn toàn không có bốn vô ngại, thì vì sao Thế Tôn nói ngài Xá-lợi-phất trí tuệ bậc nhất, ngài Đại Mục-kiền-liên thần thông bậc nhất, ngài Ma-ha Câu-hy-la bốn vô ngại bậc nhất (ba vị đại đệ tử của Phật)? Nếu họ không có thì sao Như Lai lại nói như vậy?" Bấy giờ Thế Tôn khen Ca-diếp: "Lành thay, lành thay! Này thiện nam tử! Ví như sông Hằng có nước vô lượng, sông lớn Tân-đầu nước cũng vô lượng, sông lớn Bác-xoa nước cũng vô lượng, sông lớn Tất-đà nước cũng vô lượng, ao A-nậu-đạt nước cũng vô lượng, trong biển cả nước cũng vô lượng. Các thứ nước ấy tuy đều vô lượng, nhưng nhiều ít thật không bằng nhau. Bốn trí vô ngại của Thanh văn, Duyên giác và các Bồ-tát cũng như vậy. Này thiện nam tử! Nếu nói là bằng nhau thì không có lẽ ấy. Này thiện nam tử! Ta vì phàm phu mà nói bốn trí vô ngại của Ma-ha Câu-hy-la là bậc nhất. Điều ông hỏi, nghĩa là như vậy. Này thiện nam tử! Người Thanh văn có người được một, có người được hai, còn được đủ cả bốn thì không có lẽ ấy."
Bồ-tát Ca-diếp thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Như trước đây trong phẩm Phạm hạnh Phật nói Bồ-tát nhờ biết thấy mà được bốn vô ngại; nhưng chỗ biết thấy của Bồ-tát thì không có gì để được, cũng không có tâm nói rằng không có gì để được. Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát ấy thật không có gì để được; nếu tâm Bồ-tát còn có chỗ được thì không phải Bồ-tát, mà gọi là phàm phu. Sao Như Lai lại nói Bồ-tát có chỗ được?" Phật dạy: "Này thiện nam tử! Lành thay, lành thay! Ta đang định nói thì ông lại hỏi. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát thật không có gì để được; không có gì để được gọi là bốn vô ngại.
Này thiện nam tử! Do nghĩa gì mà không có gì để được gọi là vô ngại? Vì nếu có chỗ được thì gọi là ngại (bị ngăn trở); có ngăn trở gọi là bốn điên đảo (bốn cái thấy lộn ngược: cho vô thường là thường, khổ là vui, vô ngã là ngã, không sạch là sạch). Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát không có bốn điên đảo nên được vô ngại; vì thế Bồ-tát gọi là không có gì để được. Lại nữa, này thiện nam tử! Không có gì để được gọi là trí tuệ; Bồ-tát ma-ha-tát được trí tuệ ấy nên gọi là không có gì để được. Có chỗ được gọi là vô minh (si mê, không thấy rõ sự thật); Bồ-tát đã dứt hẳn bóng tối vô minh nên không có gì để được; vì thế Bồ-tát gọi là không có gì để được.
Lại nữa, này thiện nam tử! Không có gì để được gọi là Đại Niết-bàn (sự giải thoát lớn, trọn vẹn của Phật); Bồ-tát ma-ha-tát ở yên trong Đại Niết-bàn ấy, không thấy tính và tướng của mọi pháp; vì thế Bồ-tát gọi là không có gì để được. Có chỗ được gọi là hai mươi lăm cõi hữu (hai mươi lăm cảnh giới còn trong vòng sống chết); Bồ-tát dứt hẳn hai mươi lăm cõi hữu, được Đại Niết-bàn; vì thế Bồ-tát gọi là không có gì để được. Lại nữa, này thiện nam tử! Không có gì để được gọi là Đại thừa; Bồ-tát ma-ha-tát không dừng trụ nơi các pháp nên được Đại thừa; vì thế Bồ-tát gọi là không có gì để được. Có chỗ được gọi là đạo Thanh văn, Bích-chi-Phật; Bồ-tát dứt hẳn đạo hai thừa nên được Phật đạo; vì thế Bồ-tát gọi là không có gì để được.
Lại nữa, này thiện nam tử! Không có gì để được gọi là kinh Phương đẳng; Bồ-tát đọc tụng kinh ấy nên được Đại Niết-bàn; vì thế Bồ-tát gọi là không có gì để được. Có chỗ được gọi là mười một bộ kinh (các thể loại kinh còn lại ngoài Phương đẳng); Bồ-tát chỉ tu thuần kinh điển Đại thừa Phương đẳng; vì thế Bồ-tát gọi là không có gì để được. Lại nữa, này thiện nam tử! Không có gì gọi là hư không; thế gian không có vật gì gọi là hư không; Bồ-tát được tam-muội hư không, không thấy gì cả; vì thế Bồ-tát gọi là không có gì để được. Có chỗ được gọi là bánh xe sống chết; mọi phàm phu xoay vần trong sống chết nên có chỗ thấy; Bồ-tát dứt hẳn mọi sống chết; vì thế Bồ-tát gọi là không có gì để được.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát không có gì để được gọi là thường, lạc, ngã, tịnh; Bồ-tát ma-ha-tát thấy Phật tính nên được thường, lạc, ngã, tịnh; vì thế Bồ-tát gọi là không có gì để được. Có chỗ được gọi là vô thường, không vui, vô ngã, không sạch; Bồ-tát ma-ha-tát dứt bỏ vô thường, không vui, vô ngã, không sạch; vì thế Bồ-tát gọi là không có gì để được. Lại nữa, này thiện nam tử! Không có gì để được gọi là đệ nhất nghĩa không; Bồ-tát ma-ha-tát quán đệ nhất nghĩa không thì không thấy gì cả; vì thế Bồ-tát gọi là không có gì để được. Có chỗ được gọi là năm kiến (năm cái thấy sai: chấp thân là ta, chấp đoạn hoặc thường, tà kiến, chấp kiến thủ, chấp giới cấm thủ); Bồ-tát dứt hẳn năm kiến nên được đệ nhất nghĩa không; vì thế Bồ-tát gọi là không có gì để được.
Lại nữa, này thiện nam tử! Không có gì để được gọi là A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; khi Bồ-tát ma-ha-tát được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì không thấy gì cả; vì thế Bồ-tát gọi là không có gì để được. Có chỗ được gọi là bồ-đề (giác ngộ) của Thanh văn, Duyên giác; Bồ-tát dứt hẳn bồ-đề của hai thừa; vì thế Bồ-tát gọi là không có gì để được. Này thiện nam tử! Điều ông hỏi cũng không có gì để được, điều ta nói cũng không có gì để được. Nếu nói là có chỗ được thì đó là quyến thuộc của ma, không phải đệ tử của ta." Bồ-tát Ca-diếp thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Khi Ngài vì con giảng nghĩa Bồ-tát không có gì để được, vô lượng chúng sinh đã dứt bỏ tâm chấp tướng có. Vì việc ấy mà con dám thưa hỏi nghĩa không có gì để được, khiến vô lượng chúng sinh như thế lìa khỏi quyến thuộc của ma mà làm đệ tử của Phật."
Bồ-tát Ca-diếp thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Trước đây Như Lai ở giữa hai cây ta-la (rừng cây ta-la song thọ, nơi Phật nhập niết-bàn) đã vì ông Thuần-đà (người thợ rèn dâng bữa cúng dường cuối cùng lên Phật) nói bài kệ (bài thơ tụng):
Vốn có mà nay không, vốn không mà nay có; nói rằng pháp có thật trong ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai),
thì không có lẽ ấy.
Bạch Thế Tôn! Nghĩa ấy thế nào?" Phật dạy: "Này thiện nam tử! Ta vì muốn giáo hóa cứu độ chúng sinh mà nói như thế, cũng vì hàng Thanh văn, Bích-chi-Phật mà nói như thế, cũng vì Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử (vị Bồ-tát tiêu biểu cho trí tuệ, được gọi là "con của vua pháp", tức con của Phật) mà nói như thế, không phải chỉ riêng vì một mình Thuần-đà mà nói bài kệ ấy. Lúc ấy Văn-thù-sư-lợi đang định hỏi ta, ta biết ý nên nói ra; ta nói xong, Văn-thù-sư-lợi liền hiểu rõ." Bồ-tát Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn! Như những vị như Văn-thù, có được mấy người hiểu nổi nghĩa ấy? Cúi mong Như Lai lại vì đại chúng mà phân tích giảng rộng." "Này thiện nam tử! Hãy lắng nghe, lắng nghe! Nay ta sẽ vì ông mà giảng lại.
Nói "vốn có" là: xưa kia ta vốn có vô lượng phiền não; vì có phiền não nên hiện tại không có Đại Bát-niết-bàn. Nói "vốn không" là: vốn không có bát-nhã ba-la-mật; vì không có bát-nhã ba-la-mật nên hiện tại có đủ các phiền não kết sử (phiền não trói buộc). Nếu có sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn, trời, ma, Phạm thiên (vị trời chủ cõi Phạm) hay người nào nói rằng Như Lai trong quá khứ, vị lai, hiện tại có phiền não, thì không có lẽ ấy.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nói "vốn có" là: ta vốn có thân do cha mẹ hòa hợp sinh ra; vì thế hiện tại không có pháp thân vi diệu bền chắc như kim cương. Nói "vốn không" là: thân ta vốn không có ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp; vì vốn không có ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp nên hiện tại có đủ bốn trăm lẻ bốn bệnh (mỗi thứ trong bốn đại đất, nước, lửa, gió mất điều hòa sinh ra một trăm lẻ một bệnh). Nếu có sa-môn, bà-la-môn, trời, ma, Phạm thiên hay người nào nói rằng Như Lai trong quá khứ, vị lai, hiện tại có bệnh khổ, thì không có lẽ ấy.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nói "vốn có" là: xưa kia ta vốn có vô thường, vô ngã, không vui, không sạch; vì có vô thường, vô ngã, không vui, không sạch nên hiện tại không có A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Nói "vốn không" là: vốn không thấy Phật tính; vì không thấy nên không có thường, lạc, ngã, tịnh. Nếu có sa-môn, bà-la-môn, trời, ma, Phạm thiên hay người nào nói rằng Như Lai trong quá khứ, vị lai, hiện tại không có thường, lạc, ngã, tịnh, thì không có lẽ ấy.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nói "vốn có" là: vốn có tâm tu khổ hạnh (hành xác khổ cực) của phàm phu, cho rằng nhờ đó mà được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; vì việc ấy nên hiện tại không phá được bốn ma (bốn thứ ma: phiền não, năm uẩn, cái chết, thiên ma). Nói "vốn không" là: ta vốn không có sáu ba-la-mật (sáu hạnh: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ); vì vốn không có sáu ba-la-mật nên mới tu tâm khổ hạnh của phàm phu mà cho là được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Nếu có sa-môn, bà-la-môn, trời, ma, Phạm thiên hay người nào nói rằng Như Lai trong quá khứ, vị lai, hiện tại có khổ hạnh, thì không có lẽ ấy.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nói "vốn có" là: xưa kia ta vốn có thân ăn uống tạp nhạp (thân phải nuôi bằng các thức ăn); vì có thân ăn uống nên hiện tại không có thân vô biên. Nói "vốn không" là: vốn không có ba mươi bảy pháp trợ đạo (ba mươi bảy pháp tu giúp đạt giác ngộ); vì không có ba mươi bảy pháp trợ đạo nên hiện tại có đủ thân ăn uống tạp nhạp. Nếu có sa-môn, bà-la-môn, trời, ma, Phạm thiên hay người nào nói rằng Như Lai trong quá khứ, vị lai, hiện tại có thân ăn uống tạp nhạp, thì không có lẽ ấy.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nói "vốn có" là: xưa kia ta vốn có tâm chấp giữ đối với mọi pháp; vì việc ấy nên hiện tại không có định tất cánh không (thiền định thấy mọi pháp rốt ráo là không). Nói "vốn không" là: ta vốn không có nghĩa thật của trung đạo (con đường giữa, lìa hai cực đoan có và không); vì không có nghĩa chân thật của trung đạo nên đối với mọi pháp có tâm chấp giữ. Nếu có sa-môn, bà-la-môn, trời, ma, Phạm thiên hay người nào nói rằng Như Lai trong quá khứ, vị lai, hiện tại nói mọi pháp là có tướng thật, thì không có lẽ ấy.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nói "vốn có" là: khi ta mới được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, có các đệ tử Thanh văn căn cơ chậm lụt; vì có các đệ tử Thanh văn căn cơ chậm lụt nên không thể giảng điều chân thật của Nhất thừa (một con đường duy nhất là thành Phật). Nói "vốn không" là: vốn không có những bậc căn cơ lanh lẹ, là voi chúa giữa loài người, như Bồ-tát Ca-diếp; vì không có những người căn cơ lanh lẹ như Ca-diếp nên tùy nghi dùng phương tiện mở bày ba thừa. Nếu có sa-môn, bà-la-môn, trời, ma, Phạm thiên hay người nào nói rằng Như Lai trong quá khứ, vị lai, hiện tại rốt ráo giảng pháp ba thừa, thì không có lẽ ấy.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nói "vốn có" là: trước kia ta có nói rằng ba tháng sau sẽ nhập bát-niết-bàn giữa hai cây ta-la; vì thế hiện tại không được giảng kinh Đại Phương đẳng Đại Bát-niết-bàn. Nói "vốn không" là: xưa kia vốn không có các đại Bồ-tát như Văn-thù-sư-lợi; vì không có nên hiện tại nói rằng Như Lai là vô thường. Nếu có sa-môn, bà-la-môn, trời, ma, Phạm thiên hay người nào nói rằng Như Lai trong quá khứ, vị lai, hiện tại là vô thường, thì không có lẽ ấy.
Này thiện nam tử! Như Lai vì khắp mọi chúng sinh nên tuy biết các pháp mà nói là không biết, tuy thấy các pháp mà nói là không thấy; pháp có tướng thì nói là không tướng, pháp không tướng thì nói là có tướng; thật là vô thường thì nói là thường, thật là thường thì nói là vô thường; ngã, lạc, tịnh cũng như vậy. Pháp ba thừa thì nói là một thừa, pháp một thừa thì tùy nghi nói là ba; điều tóm lược thì nói rộng ra, điều rộng thì nói tóm lại; pháp bốn tội nặng thì nói là tội thâu-lan-giá (tội nặng thứ hai, chưa đến mức bị đuổi khỏi tăng đoàn), pháp thâu-lan-giá thì nói là bốn tội nặng; phạm thì nói là không phạm, không phạm thì nói là phạm; tội nhẹ nói là nặng, tội nặng nói là nhẹ. Vì sao vậy? Vì Như Lai thấy rõ căn cơ của chúng sinh. Này thiện nam tử! Như Lai tuy nói như thế mà không bao giờ hư dối. Vì sao vậy? Vì lời hư dối chính là tội lỗi, mà Như Lai đã dứt hết mọi tội lỗi, làm sao còn có lời hư dối? Này thiện nam tử! Như Lai tuy không có lời hư dối, nhưng nếu biết chúng sinh nhờ cách nói như hư dối ấy mà được lợi ích của pháp, thì tùy nghi dùng phương tiện mà nói cho họ.
Này thiện nam tử! Mọi thế đế, đối với Như Lai, chính là đệ nhất nghĩa đế. Vì sao vậy? Vì chư Phật Thế Tôn vì đệ nhất nghĩa mà nói thế đế, cũng để chúng sinh đạt được đệ nhất nghĩa đế; nếu chúng sinh không đạt được đệ nhất nghĩa như thế, thì chư Phật không bao giờ giảng thế đế. Này thiện nam tử! Như Lai có khi giảng thế đế mà chúng sinh cho là Phật nói đệ nhất nghĩa đế; có khi giảng đệ nhất nghĩa đế mà chúng sinh cho là Phật nói thế đế. Đó là cảnh giới rất sâu của chư Phật, không phải chỗ hàng Thanh văn, Duyên giác biết được. Này thiện nam tử! Vì thế trước đây ông không nên vặn hỏi rằng Bồ-tát ma-ha-tát không có gì để được. Bồ-tát luôn đạt được đệ nhất nghĩa đế, sao lại vặn hỏi là không có gì để được?"
Ca-diếp lại thưa: "Bạch Thế Tôn! Đệ nhất nghĩa đế cũng gọi là đạo, cũng gọi là bồ-đề, cũng gọi là niết-bàn. Nếu có Bồ-tát nói là có đạt được đạo, bồ-đề, niết-bàn, thì đó là vô thường. Vì sao vậy? Vì pháp nếu là thường thì không thể đạt được, như hư không, ai đạt được nó? Bạch Thế Tôn! Như vật ở thế gian, vốn không mà nay có, gọi là vô thường; đạo cũng như vậy, nếu đạo có thể đạt được thì gọi là vô thường. Pháp nếu là thường thì không đạt được, không sinh ra, như Phật tính không đạt được, không sinh ra. Bạch Thế Tôn! Đạo thì không phải sắc, không phải không sắc, không dài không ngắn, không cao không thấp, không sinh không diệt, không đỏ, không trắng, không xanh, không vàng, không có không không; sao Như Lai lại nói là có thể đạt được? Bồ-tát và niết-bàn cũng như vậy."
Phật dạy: "Đúng vậy, đúng vậy! Này thiện nam tử! Đạo có hai thứ: một là thường, hai là vô thường. Tướng của bồ-đề cũng có hai thứ: một là thường, hai là vô thường. Niết-bàn cũng vậy. Đạo của ngoại đạo (các đạo ngoài Phật giáo) gọi là vô thường; đạo của nội đạo (đạo Phật) gọi là thường. Bồ-đề của Thanh văn, Duyên giác gọi là vô thường; bồ-đề của Bồ-tát và chư Phật gọi là thường. Giải thoát bên ngoài gọi là vô thường; giải thoát bên trong gọi là thường. Này thiện nam tử! Đạo, bồ-đề và niết-bàn đều gọi là thường. Mọi chúng sinh luôn bị vô lượng phiền não che lấp, không có mắt tuệ nên không thấy được; các chúng sinh vì muốn thấy nên tu giới, định, tuệ; nhờ tu hành mà thấy đạo, bồ-đề và niết-bàn. Đó gọi là Bồ-tát đạt được đạo, bồ-đề và niết-bàn. Tính và tướng của đạo thật không sinh không diệt; vì nghĩa ấy nên không thể nắm bắt được.
Này thiện nam tử! Đạo tuy không có hình sắc để thấy, không thể cân đo để biết, nhưng thật có công dụng. Này thiện nam tử! Như tâm của chúng sinh, tuy không phải sắc, không dài không ngắn, không thô không mịn, không bị trói không được cởi, không phải là pháp thấy được, nhưng cũng là có. Vì nghĩa ấy nên ta nói với ông Tu-đạt (tức trưởng giả Cấp Cô Độc, người dâng tinh xá Kỳ Viên cho Phật): "Này trưởng giả, tâm là chủ thành. Trưởng giả nếu không giữ gìn tâm thì không giữ gìn được thân và miệng; nếu giữ gìn tâm thì giữ gìn được thân và miệng." Vì không khéo giữ gìn thân và miệng mà khiến chúng sinh đi đến ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh); giữ gìn thân và miệng thì khiến chúng sinh được cõi người, cõi trời và niết-bàn. Đạt được thì gọi là chân thật, không đạt được thì gọi là không chân thật. Này thiện nam tử! Đạo, bồ-đề và niết-bàn cũng như vậy, vừa là có vừa là thường. Nếu nó không có thì làm sao dứt được mọi phiền não? Vì nó có nên mọi Bồ-tát thấy biết rõ ràng.
Này thiện nam tử! Thấy có hai thứ: một là thấy qua dấu hiệu, hai là thấy rõ ràng. Thế nào là thấy qua dấu hiệu? Như thấy khói từ xa mà nói là thấy lửa, thật ra không thấy lửa, tuy không thấy lửa nhưng cũng không phải hư dối. Thấy chim hạc trên không thì nói là thấy nước, tuy không thấy nước nhưng cũng không phải hư dối. Như thấy hoa lá thì nói là thấy rễ, tuy không thấy rễ nhưng cũng không phải hư dối. Như người từ xa thấy sừng bò sau bờ rào thì nói là thấy bò, tuy không thấy bò nhưng cũng không phải hư dối. Như thấy người phụ nữ mang thai thì nói là thấy dục (đã có chuyện ân ái), tuy không thấy dục nhưng cũng không phải hư dối. Như thấy cây ra lá thì nói là thấy nước, tuy không thấy nước nhưng cũng không phải hư dối. Lại như thấy mây thì nói là thấy mưa, tuy không thấy mưa nhưng cũng không phải hư dối. Như thấy việc làm của thân và lời nói của miệng thì nói là thấy tâm, tuy không thấy tâm nhưng cũng không phải hư dối. Đó gọi là thấy qua dấu hiệu. Thế nào là thấy rõ ràng? Như mắt thấy sắc. Này thiện nam tử! Như người có mắt trong sáng không hư, tự nhìn quả a-ma-lặc (một loại quả tròn nhỏ như quả me rừng) trong lòng bàn tay; Bồ-tát ma-ha-tát thấy rõ ràng đạo, bồ-đề, niết-bàn cũng như vậy. Tuy thấy như thế mà không hề có tướng "thấy".
Này thiện nam tử! Vì nhân duyên ấy mà thuở trước ta bảo ông Xá-lợi-phất: "Mọi điều mà trong khắp thế gian, sa-môn, bà-la-môn, trời, ma, Phạm thiên hay người không biết, không thấy, không hay, thì chỉ có Như Lai biết hết, thấy hết, hay hết; các Bồ-tát cũng như vậy. Này Xá-lợi-phất! Những gì thế gian biết, thấy, hay, thì ta và các Bồ-tát cũng biết, thấy, hay. Những gì chúng sinh thế gian không biết, không thấy, không hay, thì họ cũng không tự biết là mình không biết, không thấy, không hay; còn những gì chúng sinh thế gian biết, thấy, hay, thì họ liền tự nói: 'Ta biết, ta thấy, ta hay.' Này Xá-lợi-phất! Như Lai biết, thấy, hay hết thảy, mà cũng không tự nói: 'Ta biết, thấy, hay.' Mọi Bồ-tát cũng như vậy. Vì sao vậy? Vì nếu Như Lai còn mang tướng 'ta biết, ta thấy, ta hay', thì nên biết đó không phải Phật Thế Tôn mà gọi là phàm phu. Bồ-tát cũng vậy."
Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển thứ mười lăm.
Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển thứ mười sáu.
Đời Tống (nhà Lưu Tống thời Nam triều, Trung Quốc), sa-môn Tuệ Nghiêm cùng những người khác dựa theo kinh Nê-hoàn (bản dịch kinh Niết-bàn sáu quyển có trước) mà bổ sung, biên tập lại.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video