Phẩm Phạm Hạnh (phẩm nói về hạnh thanh tịnh của bậc tu hành), phần thứ ba
Bồ-tát Ca-diếp (vị Bồ-tát đang hỏi Phật trong kinh này; Bồ-tát là người phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) thưa: "Như Đức Phật Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, một danh hiệu của Phật) từng nói với Xá-lợi-phất (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất): 'Điều thế gian biết, ta cũng biết. Điều thế gian không biết, ta cũng biết hết.' Nghĩa ấy thế nào?"
"Này thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật gọi người nghe)! Tất cả thế gian không biết, không thấy, không hiểu được Phật tánh (bản tính có thể thành Phật vốn có trong mọi chúng sinh). Nếu ai biết, thấy, hiểu được Phật tánh thì không gọi là thế gian nữa mà gọi là Bồ-tát. Người thế gian cũng không biết, không thấy, không hiểu mười hai bộ kinh (mười hai thể loại kinh điển của Phật giáo), mười hai nhân duyên (mười hai khâu nối nhau làm thành vòng sinh tử, từ vô minh đến già chết), bốn điên đảo (bốn cách thấy sai: cho cái vô thường là thường, cái khổ là vui, cái không có ngã là có ngã, cái nhơ là sạch), Tứ đế (bốn sự thật: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ), ba mươi bảy phẩm trợ đạo (ba mươi bảy pháp tu giúp đạt giác ngộ), A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn khắp của một vị Phật) và Đại Bát Niết-bàn (cảnh giới tịch diệt lớn, trọn vẹn, nơi đã dứt hết phiền não và sinh tử). Nếu ai biết, thấy, hiểu những điều ấy thì không gọi là thế gian mà gọi là Bồ-tát. Này thiện nam tử! Đó gọi là những điều thế gian không biết, không thấy, không hiểu.
Thế nào là những điều thế gian biết, thấy, hiểu? Đó là: Phạm thiên (vị thần sáng tạo của đạo Bà-la-môn), Tự Tại thiên (vị trời được xem là chúa tể muôn loài), Bát Tý thiên (vị trời tám tay); tánh (theo một phái ngoại đạo, là cái chất nguyên sơ sinh ra muôn vật), thời (thời gian), vi trần (hạt bụi nhỏ nhất, như nguyên tử), pháp và phi pháp (công đức và tội lỗi) là chủ tạo ra muôn vật; thế giới có khởi đầu có kết thúc; hai kiến chấp đoạn và thường (cho rằng chết là mất hẳn, hoặc cho rằng có cái gì còn mãi không đổi); cho rằng từ Sơ thiền (tầng thiền định thứ nhất) đến cõi Phi tưởng phi phi tưởng (cõi trời cao nhất trong ba cõi luân hồi, nơi tâm ở trạng thái không phải có tưởng cũng không phải không có tưởng) là Niết-bàn. Này thiện nam tử! Đó gọi là những điều thế gian biết, thấy, hiểu. Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát đã tu lâu và có công hạnh lớn) đối với những việc ấy cũng biết, thấy, hiểu. Bồ-tát đã biết, thấy, hiểu như thế rồi mà nói là mình không biết, không thấy, không hiểu thì đó là nói dối. Nói dối là có tội. Vì tội ấy mà rơi vào địa ngục.
Này thiện nam tử! Dù nam hay nữ, dù sa-môn (người xuất gia tu hành) hay bà-la-môn (người thuộc giai cấp tu sĩ của đạo Bà-la-môn), nếu nói rằng không có đạo, không có bồ-đề (giác ngộ), không có Niết-bàn, thì nên biết hạng người ấy gọi là nhất-xiển-đề (kẻ đã dứt mất hết gốc lành, không tin nhân quả), là quyến thuộc (bè đảng, người thân thuộc) của ma, gọi là kẻ báng pháp (chê bai, phỉ báng giáo pháp). Báng pháp như thế gọi là báng các đức Phật. Người như thế không gọi là thế gian, cũng không gọi là phi thế gian (không thuộc thế gian)."
Bấy giờ Ca-diếp nghe việc ấy xong, liền đọc kệ tụng (bài thơ có vần nhịp dùng để tán thán hay tóm ý) ca ngợi Phật:
"Ngài đại từ thương xót chúng sinh, nên nay con quy y (nương tựa) Ngài.
Ngài khéo nhổ các mũi tên độc, nên được gọi là Đại Y Vương (vua thầy thuốc lớn).
Bệnh do thầy thuốc đời chữa, tuy khỏi rồi lại tái phát;
Bệnh do Như Lai chữa, rốt cuộc không bao giờ phát lại.
Thế Tôn đem thuốc cam lồ (thứ nước thần bất tử, ví cho giáo pháp)
ban cho các chúng sinh; chúng sinh uống rồi thì không chết cũng không sinh.
Như Lai nay vì con mà giảng nói về Đại Niết-bàn;
chúng sinh nghe được kho tàng bí mật (giáo lý sâu kín Phật chưa từng nói rộng), liền đạt đến chỗ không sinh không diệt."
Bồ-tát Ca-diếp đọc kệ xong liền thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Như lời Phật dạy, tất cả thế gian không biết, thấy, hiểu, còn Bồ-tát đều biết, thấy, hiểu được. Nếu Bồ-tát là thế gian thì không thể nói rằng thế gian không biết, không thấy, không hiểu mà Bồ-tát lại biết, thấy, hiểu. Nếu Bồ-tát không phải là thế gian thì có tướng gì khác?"
Phật dạy: "Này thiện nam tử! Gọi là Bồ-tát thì vừa là thế gian, vừa không phải thế gian. Người không biết, thấy, hiểu thì gọi là thế gian; người biết, thấy, hiểu thì không gọi là thế gian. Ông hỏi có gì khác, nay ta sẽ nói. Này thiện nam tử! Dù nam hay nữ, nếu mới nghe kinh Niết-bàn này liền sinh lòng kính tin, phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì gọi là Bồ-tát còn ở thế gian. Những điều tất cả thế gian không biết, thấy, hiểu thì Bồ-tát như thế cũng giống thế gian, không biết, thấy, hiểu. Bồ-tát nghe kinh Niết-bàn này rồi, biết rằng có những điều thế gian không biết, thấy, hiểu, mà đó phải là điều Bồ-tát biết, thấy, hiểu. Biết vậy rồi liền tự suy nghĩ: 'Ta phải dùng phương cách nào tu tập để biết, thấy, hiểu được?' Rồi lại tự nghĩ: 'Chỉ nên hết lòng giữ gìn giới luật trong sạch.'
Này thiện nam tử! Bồ-tát lúc ấy nhờ nhân duyên này mà trong đời vị lai, sinh ở bất cứ nơi đâu, giới luật cũng luôn trong sạch. Này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát nhờ giới trong sạch nên sinh ở bất cứ nơi đâu cũng luôn không kiêu mạn, không tà kiến (cái thấy sai lệch), không bị lưới nghi ngờ trói buộc, không bao giờ nói rằng Như Lai rốt cuộc đã vào Niết-bàn mà mất hẳn. Đó gọi là Bồ-tát giữ giới trong sạch.
Giới đã trong sạch thì kế đến tu thiền định (giữ tâm yên lặng, tập trung một chỗ). Nhờ tu định nên sinh ở bất cứ nơi đâu cũng giữ được chánh niệm (nhớ biết đúng đắn) không quên, tức là: tất cả chúng sinh đều có Phật tánh; mười hai bộ kinh; các đức Phật Thế Tôn là thường, lạc, ngã, tịnh (thường còn, an vui, tự tại chân thật, trong sạch); tất cả Bồ-tát an trú nơi kinh Phương đẳng (kinh Đại thừa, giảng giáo lý rộng lớn bình đẳng) Đại Niết-bàn đều thấy Phật tánh. Những việc như thế nhớ mãi không quên. Nhờ tu định mà đạt được mười một không (mười một cách quán thấy các pháp đều không có thực thể cố định). Đó gọi là Bồ-tát tu định trong sạch.
Giới và định đã đủ thì kế đến tu tuệ trong sạch. Nhờ tu tuệ nên không hề chấp rằng trong thân có ngã (cái tôi chủ thể), trong ngã có thân, thân này là ngã, hay chẳng phải thân chẳng phải ngã. Đó gọi là Bồ-tát tu tập tuệ trong sạch. Nhờ tu tuệ nên giới đã thọ trì vững chắc không lay động. Này thiện nam tử! Ví như núi Tu-di (ngọn núi lớn nhất ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo) không bị gió bốn phương làm nghiêng lay, Bồ-tát Ma-ha-tát cũng thế, không bị bốn điên đảo làm nghiêng lay. Này thiện nam tử! Bồ-tát lúc ấy tự biết, thấy, hiểu rằng giới mình giữ không hề lay động. Đó gọi là điều Bồ-tát biết, thấy, hiểu, không phải là thế gian.
Này thiện nam tử! Bồ-tát thấy giới mình giữ vững chắc không lay động nên trong lòng không ăn năn hối tiếc. Không ăn năn nên tâm được vui mừng. Được vui mừng nên tâm được an vui. Được an vui nên tâm yên ổn. Tâm yên ổn nên đạt định bất động (định vững chắc, không bị gì làm lay chuyển). Đạt định bất động nên có được cái biết, cái thấy chân thật. Có cái biết, cái thấy chân thật nên chán lìa sinh tử. Chán lìa sinh tử nên được giải thoát. Được giải thoát nên thấy rõ Phật tánh. Đó gọi là điều Bồ-tát biết, thấy, hiểu, không phải là thế gian. Này thiện nam tử! Đó gọi là điều thế gian không biết, thấy, hiểu mà Bồ-tát biết, thấy, hiểu."
Ca-diếp lại hỏi: "Thế nào là Bồ-tát giữ giới trong sạch, lòng không ăn năn, cho đến thấy rõ Phật tánh?"
Phật dạy: "Này thiện nam tử! Giới của thế gian không gọi là trong sạch. Vì sao? Vì giới của thế gian là để cầu hữu (cầu được sinh vào các cõi tồn tại trong luân hồi), vì tính chất không cố định, vì không rốt ráo, vì không thể rộng khắp vì tất cả chúng sinh. Vì nghĩa ấy nên gọi là không trong sạch. Vì không trong sạch nên có lòng ăn năn. Vì ăn năn nên lòng không vui mừng. Không vui mừng thì không an vui. Không an vui thì không yên ổn. Không yên ổn thì không có định bất động. Không có định bất động thì không có cái biết, cái thấy chân thật. Không có cái biết, cái thấy chân thật thì không chán lìa. Không chán lìa thì không giải thoát. Không giải thoát thì không thấy Phật tánh. Không thấy Phật tánh thì rốt cuộc không thể đạt Đại Bát Niết-bàn. Đó gọi là giới thế gian không trong sạch.
Này thiện nam tử! Giới trong sạch của Bồ-tát Ma-ha-tát là: giữ giới mà không chấp vào giới, không vì cầu hữu, cố định và rốt ráo, vì chúng sinh. Đó gọi là giới của Bồ-tát trong sạch. Này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát ở trong giới trong sạch, tuy không mong sinh lòng không ăn năn, mà lòng không ăn năn tự nhiên sinh ra. Này thiện nam tử! Ví như có người cầm tấm gương sáng, không mong thấy mặt mà bóng mặt tự hiện; cũng như nhà nông gieo giống xuống ruộng tốt, không mong mọc mầm mà mầm tự mọc; cũng như thắp đèn, không mong diệt bóng tối mà bóng tối tự tan. Này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát vững giữ giới trong sạch, lòng không ăn năn tự nhiên sinh ra cũng như thế. Nhờ giới trong sạch nên lòng được vui mừng.
Này thiện nam tử! Như người đoan chính tự nhìn thấy dung mạo mình thì trong lòng vui mừng, người giữ giới trong sạch cũng thế. Này thiện nam tử! Người phá giới thấy giới mình không trong sạch thì lòng không vui, như người thân thể tàn khuyết tự nhìn dung mạo mình thì không vui thích; người phá giới cũng thế. Này thiện nam tử! Ví như có hai người phụ nữ chăn bò, một người mang bình sữa đặc, một người mang bình nước cơm, cùng vào thành định đem bán. Giữa đường trượt chân, cả hai bình đều vỡ. Một người thì vui mừng, một người thì buồn khổ (vì bình nước cơm rẻ, bình sữa quý). Giữ giới và phá giới cũng thế. Người giữ giới trong sạch thì lòng vui mừng. Vì lòng vui mừng nên suy nghĩ: 'Các đức Phật Như Lai đã nói trong kinh Niết-bàn rằng ai giữ được giới trong sạch thì đạt Niết-bàn. Nay ta tu tập giới trong sạch như vậy, ắt cũng sẽ đạt được.' Vì nhân duyên ấy mà lòng an vui."
Ca-diếp lại hỏi: "Mừng và vui khác nhau thế nào?"
"Này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát lúc không làm điều ác gọi là mừng; lòng trong sạch giữ giới gọi là vui. Này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát quán xét sinh tử thì gọi là mừng; thấy Đại Niết-bàn thì gọi là vui. Mức thấp gọi là mừng, mức cao gọi là vui. Rời bỏ những pháp chung với thế gian gọi là mừng; đạt những pháp không chung với ai (những đức riêng có của Phật) gọi là vui. Nhờ giới trong sạch nên thân thể nhẹ nhàng mềm mại, miệng không có lỗi thô ác. Bồ-tát lúc ấy dù thấy, dù nghe, dù ngửi, dù nếm, dù chạm, dù biết, đều không có điều ác. Vì không có điều ác nên tâm được yên ổn. Vì yên ổn nên được định lặng. Được định lặng nên có cái biết, cái thấy chân thật. Có cái biết, cái thấy chân thật nên chán lìa sinh tử. Chán lìa sinh tử nên được giải thoát. Được giải thoát nên thấy được Phật tánh. Thấy Phật tánh nên đạt Đại Niết-bàn. Đó gọi là Bồ-tát giữ giới trong sạch, không phải giới của thế gian.
Vì sao? Này thiện nam tử! Giới trong sạch mà Bồ-tát Ma-ha-tát thọ trì có năm pháp hỗ trợ. Năm pháp ấy là gì? Một là tín (lòng tin), hai là tàm (tự hổ thẹn với mình khi làm điều sai), ba là quý (hổ thẹn với người khác khi làm điều sai), bốn là thiện tri thức (bạn lành, thầy tốt dẫn dắt mình trên đường tu), năm là tôn kính giới. Nhờ lìa năm cái (năm thứ che lấp tâm: tham muốn, giận dữ, mê mờ buồn ngủ, xao động hối tiếc, nghi ngờ) nên cái thấy trong sạch; nhờ lìa năm kiến (năm cái thấy sai: chấp thân là ta, chấp đoạn hoặc thường, bác bỏ nhân quả, chấp cái thấy của mình là đúng nhất, chấp những giới cấm sai lầm là đường giải thoát) nên tâm không vướng lưới nghi; nhờ lìa năm điều nghi: một là nghi Phật, hai là nghi Pháp (giáo lý của Phật), ba là nghi Tăng (đoàn thể người tu theo Phật), bốn là nghi giới, năm là nghi về sự không buông lung. Bồ-tát lúc ấy liền đạt năm căn (năm sức mạnh làm gốc cho việc tu), tức là tín, niệm, tinh tiến (siêng năng), định, tuệ. Nhờ đạt năm căn nên đạt năm thứ Niết-bàn, tức là sắc giải thoát cho đến thức giải thoát (giải thoát khỏi năm uẩn — năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân thể vật chất, thọ là cảm giác, tưởng là nhận biết, hành là ý chí tạo tác, thức là sự hay biết). Đó gọi là Bồ-tát giữ giới trong sạch, không phải là thế gian. Này thiện nam tử! Đó gọi là điều thế gian không biết, không thấy, không hiểu mà Bồ-tát biết, thấy, hiểu.
Này thiện nam tử! Nếu đệ tử của ta thọ trì (nhận giữ), đọc tụng, biên chép, giảng giải kinh Đại Niết-bàn mà có kẻ phá giới, thì sẽ có người quở trách, khinh rẻ, nhục mạ mà nói: 'Nếu kinh Đại Niết-bàn là kho tàng bí mật của Phật mà có uy lực, thì sao lại để ông hủy phạm giới đã thọ? Nếu người thọ trì kinh Niết-bàn này mà phạm giới cấm, thì nên biết kinh này không có uy lực. Nếu không có uy lực thì dù đọc tụng cũng không ích lợi gì.' Vì việc khinh chê kinh Niết-bàn ấy mà lại khiến vô lượng vô biên chúng sinh rơi vào địa ngục. Người thọ trì kinh này mà phạm giới thì chính là ác tri thức (kẻ dẫn dắt sai đường) của chúng sinh, không phải đệ tử ta mà là quyến thuộc của ma. Người như thế ta cũng không cho phép thọ trì kinh này. Thà không thọ, không trì, không tu, chứ không được vừa phạm giới vừa thọ trì tu tập.
Này thiện nam tử! Nếu đệ tử của ta thọ trì, đọc tụng, biên chép, giảng nói kinh Niết-bàn thì phải giữ thân tâm ngay thẳng, cẩn thận chớ đùa cợt, chớ hành động khinh suất nông nổi. Thân thì gọi là đùa cợt, tâm thì gọi là xao động. Lòng cầu hữu gọi là xao động; thân tạo các nghiệp gọi là đùa cợt. Nếu đệ tử ta cầu hữu, tạo nghiệp thì không nên thọ trì kinh Đại thừa (giáo pháp cỗ xe lớn, chủ trương cứu độ mọi chúng sinh) Đại Niết-bàn này. Nếu có người thọ trì kinh như thế, người ta sẽ khinh chê mà nói: 'Nếu kinh Đại Niết-bàn là kho tàng bí mật của Phật mà có uy lực, thì sao lại để ông cầu hữu, tạo nghiệp? Nếu người giữ kinh mà cầu hữu, tạo nghiệp, thì nên biết kinh này không có uy lực. Nếu không có uy lực thì dù thọ trì cũng không ích lợi gì.' Vì việc khinh chê kinh Niết-bàn ấy mà lại khiến vô lượng vô biên chúng sinh rơi vào địa ngục. Người thọ trì kinh này mà cầu hữu, tạo nghiệp thì chính là ác tri thức của chúng sinh, không phải đệ tử ta mà là quyến thuộc của ma.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu đệ tử của ta thọ trì, đọc tụng, biên chép, giảng nói kinh Đại Niết-bàn: chớ nói không đúng lúc, chớ nói không đúng nơi, chớ nói khi không được thỉnh mời, chớ nói với lòng khinh suất, chớ nói tràn lan khắp chốn, chớ nói để tự khen mình, chớ nói để khinh người khác, chớ nói làm diệt pháp Phật, chớ nói làm cho việc đời thêm rực rỡ. Này thiện nam tử! Nếu đệ tử ta thọ trì kinh này mà nói không đúng lúc, cho đến nói làm cho việc đời thêm rực rỡ, người ta sẽ khinh chê mà nói: 'Nếu kinh Đại Niết-bàn là kho tàng bí mật của Phật mà có uy lực, thì sao lại để ông nói không đúng lúc, cho đến nói làm việc đời thêm rực rỡ? Nếu người giữ kinh nói như thế, thì nên biết kinh này không có uy lực. Nếu không có uy lực thì dù thọ trì cũng không ích lợi gì.' Vì việc khinh chê kinh Niết-bàn ấy mà khiến vô lượng chúng sinh rơi vào địa ngục. Người thọ trì kinh này mà nói không đúng lúc, cho đến nói làm việc đời thêm rực rỡ, thì chính là ác tri thức của chúng sinh, không phải đệ tử ta mà là quyến thuộc của ma.
Này thiện nam tử! Người muốn thọ trì, người giảng nói về Đại Niết-bàn, người giảng nói về Phật tánh, người giảng nói về kho tàng bí mật của Như Lai, người giảng nói về Đại thừa, người giảng nói về kinh Phương đẳng, người giảng nói về Thanh văn thừa (cỗ xe của hàng đệ tử nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát), người giảng nói về Bích-chi-phật thừa (cỗ xe của bậc tự giác ngộ một mình nhờ quán nhân duyên, không có thầy), người giảng nói về giải thoát, người thấy Phật tánh, trước hết phải làm trong sạch thân mình. Nhờ thân trong sạch nên không bị quở trách. Không bị quở trách nên khiến vô lượng người sinh lòng tin trong sạch đối với Đại Niết-bàn. Lòng tin đã sinh thì cung kính kinh này. Nếu nghe được một bài kệ, một câu, một chữ, cùng với người thuyết pháp, thì có thể phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Nên biết người ấy chính là thiện tri thức chân thật của chúng sinh, không phải ác tri thức; là đệ tử ta, không phải quyến thuộc của ma. Đó gọi là Bồ-tát, không phải là thế gian. Này thiện nam tử! Đó gọi là điều thế gian không biết, không thấy, không hiểu mà Bồ-tát biết, thấy, hiểu.
Lại nữa, này thiện nam tử! Thế nào nữa gọi là điều tất cả thế gian không biết, thấy, hiểu mà Bồ-tát biết, thấy, hiểu? Đó là sáu niệm xứ (sáu đối tượng để luôn nhớ nghĩ, quán tưởng). Sáu điều ấy là gì? Niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm giới, niệm bố thí, niệm trời.
Này thiện nam tử! Thế nào là niệm Phật? Nhớ nghĩ rằng Như Lai, Ứng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn (mười danh hiệu của Phật, sẽ được giải thích ở dưới) là thường còn không đổi khác; đầy đủ mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn vô sở úy (bốn điều tự tin không hề sợ hãi khi thuyết pháp), tiếng rống sư tử lớn (lời thuyết pháp oai hùng khiến mọi tà thuyết phải im); được gọi là Đại Sa-môn, Đại Bà-la-môn; đại thanh tịnh, rốt ráo đã đến bờ bên kia (bờ giải thoát, ra khỏi sinh tử); không ai hơn được; không ai thấy được đỉnh đầu; không sợ hãi, không kinh động, không lay chuyển; một mình không bạn sánh, không thầy mà tự giác ngộ; có trí nhanh, trí lớn, trí sắc bén, trí sâu, trí giải thoát, trí không chung với ai, trí rộng khắp, trí rốt ráo, thành tựu kho báu trí tuệ; là voi chúa trong loài người, trâu chúa trong loài người, rồng chúa trong loài người, bậc trượng phu trong loài người, hoa sen trong loài người, hoa phân-đà-lợi (hoa sen trắng, loài sen quý nhất); là thầy điều phục người, là đại thí chủ (người bố thí lớn), là thầy dạy pháp lớn.
Vì biết pháp nên gọi là Đại Pháp Sư. Vì biết nghĩa nên gọi là Đại Pháp Sư. Vì biết thời nên gọi là Đại Pháp Sư. Vì biết đủ nên gọi là Đại Pháp Sư. Vì biết ngã nên gọi là Đại Pháp Sư. Vì biết đại chúng nên gọi là Đại Pháp Sư. Vì biết các tính khác nhau của chúng sinh nên gọi là Đại Pháp Sư. Vì biết các căn (năng lực tiếp nhận đạo) của chúng sinh là lanh lợi, chậm lụt hay trung bình nên gọi là Đại Pháp Sư. Vì giảng nói trung đạo (con đường ở giữa, không rơi vào hai cực đoan) nên gọi là Đại Pháp Sư.
Thế nào gọi là Như Lai? Là như lời các đức Phật quá khứ đã nói, không đổi khác. Thế nào là không đổi khác? Các đức Phật quá khứ vì độ chúng sinh mà nói mười hai bộ kinh, Như Lai cũng thế, nên gọi là Như Lai (như thế mà đến). Các đức Phật Thế Tôn đi từ sáu ba-la-mật (sáu hạnh đưa sang bờ giải thoát: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tiến, thiền định, trí tuệ), ba mươi bảy phẩm trợ đạo, mười một không mà đến Đại Niết-bàn, Như Lai cũng thế, cho nên gọi Phật là Như Lai. Các đức Phật Thế Tôn vì chúng sinh mà tùy theo căn cơ, dùng phương tiện khéo léo mở bày ba thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát), thọ mạng vô lượng không thể tính đếm, Như Lai cũng thế, cho nên gọi Phật là Như Lai.
Thế nào là Ứng (danh hiệu dịch nghĩa từ A-la-hán, hàm nghĩa: đáng diệt giặc, đáng xa lìa, đáng được cúng dường)? Các pháp thế gian đều gọi là kẻ oán thù; Phật đáng diệt chúng nên gọi là Ứng. Bốn ma (bốn thứ phá hoại người tu: ma phiền não, ma năm uẩn, ma chết, ma trời) là kẻ thù của Bồ-tát. Các đức Phật Như Lai khi còn làm Bồ-tát đã dùng trí tuệ phá tan bốn ma, nên gọi là Ứng. Lại nữa, Ứng nghĩa là xa lìa: khi còn làm Bồ-tát đáng phải xa lìa vô lượng phiền não, nên gọi là Ứng. Lại nữa, Ứng nghĩa là vui: các đức Phật quá khứ khi còn làm Bồ-tát, tuy trong vô lượng a-tăng-kỳ kiếp (khoảng thời gian dài không thể đếm; kiếp là đơn vị thời gian cực dài của vũ trụ) vì chúng sinh mà chịu các khổ não, nhưng chưa từng không vui mà luôn vui với việc đó; Như Lai cũng thế, nên gọi là Ứng. Lại nữa, Ứng nghĩa là tất cả loài người và loài trời đáng dùng các thứ hương, hoa, chuỗi ngọc, cờ phướn, âm nhạc để cúng dường Ngài, nên gọi là Ứng.
Thế nào là Chánh Biến Tri? Chánh nghĩa là không điên đảo; biến tri (biết khắp) nghĩa là đối với bốn điên đảo không gì không thông suốt. Lại nữa, chánh nghĩa là khổ hạnh; biến tri nghĩa là biết rằng do nhân khổ hạnh thì nhất định có quả khổ. Lại nữa, chánh nghĩa là ở giữa thế gian; biến tri nghĩa là biết chắc chắn rốt ráo rằng tu tập trung đạo thì đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lại nữa, chánh nghĩa là có thể đếm, có thể lường, có thể cân; biến tri nghĩa là không thể đếm, không thể lường, không thể cân. Cho nên gọi Phật là Chánh Biến Tri.
Này thiện nam tử! Hàng Thanh văn và Duyên giác (Duyên giác cũng là Bích-chi-phật, bậc tự ngộ nhờ quán nhân duyên) cũng có biết khắp, cũng có không biết khắp. Vì sao? Biết khắp nghĩa là biết năm ấm (cũng là năm uẩn), mười hai nhập (sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng), mười tám giới (sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức tương ứng); Thanh văn và Duyên giác cũng biết khắp được, đó gọi là biết khắp. Thế nào là không biết khắp? Này thiện nam tử! Giả sử hàng nhị thừa (hai thừa Thanh văn và Duyên giác) trong vô lượng kiếp quán sát một sắc ấm cũng không thể biết hết. Vì nghĩa ấy nên Thanh văn và Duyên giác không có biết khắp.
Thế nào là Minh Hạnh Túc? Minh (sáng) nghĩa là đạt vô lượng quả lành; hạnh nghĩa là chân bước; quả lành nghĩa là A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; chân bước nghĩa là giới và tuệ. Nương đôi chân giới và tuệ mà đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, cho nên gọi là Minh Hạnh Túc.
Lại nữa, minh nghĩa là thần chú, hạnh nghĩa là điềm lành, túc nghĩa là kết quả. Này thiện nam tử! Đó là nghĩa theo cách hiểu ở đời. Còn ở đây, thần chú nghĩa là giải thoát, điềm lành nghĩa là A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, kết quả nghĩa là Đại Bát Niết-bàn; cho nên gọi là Minh Hạnh Túc.
Lại nữa, minh nghĩa là ánh sáng, hạnh nghĩa là việc làm, túc nghĩa là kết quả. Này thiện nam tử! Đó là nghĩa theo cách hiểu ở đời. Còn ở đây, ánh sáng nghĩa là không buông lung, việc làm nghĩa là sáu ba-la-mật, kết quả nghĩa là A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
Lại nữa, minh nghĩa là ba minh: một là minh của Bồ-tát, hai là minh của chư Phật, ba là minh về vô minh (sự sáng tỏ thấu suốt cái mê tối). Minh của Bồ-tát chính là Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ đưa sang bờ giải thoát). Minh của chư Phật chính là Phật nhãn (con mắt của Phật, thấy suốt mọi sự). Minh về vô minh chính là tất cánh không (cái không rốt ráo, mọi pháp rốt cuộc đều không có thực thể). Hạnh nghĩa là trong vô lượng kiếp vì chúng sinh mà tu các nghiệp lành. Túc nghĩa là thấy rõ Phật tánh. Vì nghĩa ấy nên gọi là Minh Hạnh Túc.
Thế nào là Thiện Thệ (khéo đi qua)? Thiện nghĩa là cao, thệ nghĩa là không cao. Này thiện nam tử! Đó là nghĩa theo cách hiểu ở đời. Còn ở đây, cao nghĩa là A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, không cao chính là tâm của Như Lai. Này thiện nam tử! Nếu tâm còn cao ngạo thì không gọi là Như Lai; cho nên Như Lai gọi là Thiện Thệ. Lại nữa, thiện nghĩa là thiện tri thức, thệ nghĩa là kết quả của thiện tri thức. Này thiện nam tử! Đó là nghĩa theo cách hiểu ở đời. Còn ở đây, thiện tri thức chính là tâm phát nguyện ban đầu, kết quả nghĩa là Đại Bát Niết-bàn. Như Lai không bỏ tâm phát nguyện ban đầu mà đạt Đại Niết-bàn, cho nên Như Lai gọi là Thiện Thệ.
Lại nữa, thiện nghĩa là tốt, thệ nghĩa là có. Này thiện nam tử! Đó là nghĩa theo cách hiểu ở đời. Còn ở đây, tốt nghĩa là thấy Phật tánh, có nghĩa là Đại Niết-bàn. Này thiện nam tử! Tính chất của Niết-bàn thật ra không phải là có; các đức Phật Thế Tôn vì thuận theo thế gian mà nói là có. Này thiện nam tử! Ví như người đời thật không có con mà nói là có con, thật không có đường mà nói là có đường; Niết-bàn cũng thế, vì thuận theo thế gian mà nói là có. Các đức Phật Thế Tôn thành tựu Đại Niết-bàn nên gọi là Thiện Thệ.
Này thiện nam tử! Thế nào là Thế Gian Giải? Này thiện nam tử! Thế gian nghĩa là năm ấm, giải nghĩa là biết. Các đức Phật Thế Tôn khéo biết năm ấm nên gọi là Thế Gian Giải. Lại nữa, thế gian nghĩa là năm dục (năm thứ ham muốn: sắc đẹp, âm thanh, mùi hương, vị ngon, cảm xúc êm dịu), giải nghĩa là không đắm nhiễm; không đắm nhiễm năm dục nên gọi là Thế Gian Giải. Lại nữa, Thế Gian Giải nghĩa là: ở phương đông có vô lượng a-tăng-kỳ thế giới mà tất cả Thanh văn, Độc giác (cũng là Duyên giác) không biết, không thấy, không hiểu, chư Phật thì biết hết, thấy hết, hiểu hết; phương nam, tây, bắc, bốn phương phụ và trên dưới cũng thế. Cho nên gọi Phật là Thế Gian Giải. Lại nữa, thế gian nghĩa là tất cả phàm phu; giải nghĩa là biết nhân quả lành dữ của các phàm phu, điều không phải Thanh văn, Duyên giác biết được, chỉ Phật mới biết. Cho nên gọi Phật là Thế Gian Giải. Lại nữa, thế gian nghĩa là hoa sen, giải nghĩa là không bị nhiễm bẩn. Này thiện nam tử! Đó là nghĩa theo cách hiểu ở đời. Còn ở đây, hoa sen chính là Như Lai; không bị nhiễm bẩn nghĩa là Như Lai không bị tám pháp thế gian (được, mất, khen, chê, danh, tiếng xấu, khổ, vui) làm nhiễm bẩn. Cho nên gọi Phật là Thế Gian Giải. Lại nữa, Thế Gian Giải là các đức Phật và Bồ-tát gọi là Thế Gian Giải. Vì sao? Vì các đức Phật và Bồ-tát thấy rõ thế gian, nên gọi là Thế Gian Giải. Này thiện nam tử! Như nhờ ăn mà sống được nên gọi đồ ăn là mạng sống; các đức Phật và Bồ-tát cũng thế, vì thấy thế gian nên gọi là Thế Gian Giải.
Thế nào là Vô Thượng Sĩ? Thượng sĩ nghĩa là còn có chỗ phải đoạn trừ; không còn gì phải đoạn trừ thì gọi là Vô Thượng Sĩ. Các đức Phật Thế Tôn không có phiền não nên không còn gì phải đoạn trừ, cho nên gọi Phật là Vô Thượng Sĩ. Lại nữa, thượng sĩ nghĩa là tranh cãi, Vô Thượng Sĩ nghĩa là không tranh cãi; Như Lai không tranh cãi, cho nên gọi Phật là Vô Thượng Sĩ. Lại nữa, thượng sĩ nghĩa là lời nói còn có thể bị bác bỏ, Vô Thượng Sĩ nghĩa là lời nói không thể bị bác bỏ; lời Như Lai nói thì tất cả chúng sinh không thể bác bỏ, cho nên gọi Phật là Vô Thượng Sĩ. Lại nữa, thượng sĩ nghĩa là bậc ngồi trên, Vô Thượng Sĩ nghĩa là không có ai ngồi trên nữa; chư Phật ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) không ai vượt hơn được, cho nên gọi Phật là Vô Thượng Sĩ. Thượng nghĩa là mới, sĩ nghĩa là cũ; các đức Phật Thế Tôn có thể tính là Đại Niết-bàn, không mới không cũ, cho nên gọi Phật là Vô Thượng Sĩ.
Thế nào là Điều Ngự Trượng Phu? Tự mình đã là trượng phu (bậc nam tử mạnh mẽ chân chính), lại điều phục được các trượng phu khác. Này thiện nam tử! Nói Như Lai thì thật ra chẳng phải trượng phu cũng chẳng phải không phải trượng phu; vì điều phục trượng phu nên gọi Như Lai là trượng phu. Này thiện nam tử! Tất cả nam nữ, nếu đủ bốn pháp thì gọi là trượng phu. Bốn pháp ấy là gì? Một là có thiện tri thức, hai là chịu nghe pháp, ba là suy ngẫm nghĩa lý, bốn là tu hành đúng như lời dạy. Này thiện nam tử! Dù nam hay nữ, đủ bốn pháp ấy thì gọi là trượng phu. Này thiện nam tử! Nếu có người nam mà không có bốn pháp này thì không được gọi là trượng phu. Vì sao? Vì thân tuy là trượng phu mà việc làm giống loài súc vật. Như Lai điều phục cả nam lẫn nữ, cho nên gọi Phật là Điều Ngự Trượng Phu.
Lại nữa, này thiện nam tử! Như người đánh xe ngựa có bốn cách: một là chạm vào lông, hai là chạm vào da, ba là chạm vào thịt, bốn là chạm vào xương; tùy chỗ chạm mà ngựa làm theo ý người đánh xe. Như Lai cũng thế, dùng bốn pháp để điều phục chúng sinh. Một là nói về sinh thì liền tiếp nhận lời Phật, như chạm vào lông mà ngựa theo ý người đánh xe. Hai là nói về sinh và già thì mới tiếp nhận lời Phật, như chạm vào lông và da mà ngựa theo ý người đánh xe. Ba là nói về sinh, già và bệnh thì mới tiếp nhận lời Phật, như chạm vào lông, da, thịt mà ngựa theo ý người đánh xe. Bốn là nói về sinh, già, bệnh, chết thì mới tiếp nhận lời Phật, như chạm vào lông, da, thịt, xương mà ngựa theo ý người đánh xe. Này thiện nam tử! Người đánh xe điều phục ngựa thì không chắc chắn được; Như Lai Thế Tôn điều phục chúng sinh thì nhất định không sai. Cho nên gọi Phật là Điều Ngự Trượng Phu.
Thế nào là Thiên Nhân Sư (thầy của trời và người)? Thầy có hai loại: một là dạy điều tốt, hai là dạy điều xấu. Các đức Phật và Bồ-tát luôn dùng pháp lành dạy các chúng sinh. Pháp lành gì? Tức là điều lành nơi thân, miệng, ý. Các đức Phật và Bồ-tát dạy chúng sinh rằng: 'Này thiện nam tử! Ông nên xa lìa nghiệp bất thiện của thân. Vì sao? Vì nghiệp ác của thân có thể xa lìa để được giải thoát, nên ta dùng pháp này dạy ông. Nếu nghiệp ác không thể xa lìa để được giải thoát thì ta đã không dạy ông xa lìa.' Nếu chúng sinh đã lìa nghiệp ác rồi mà còn rơi vào ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh) thì không có lẽ ấy. Nhờ xa lìa mà thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, đạt Đại Niết-bàn. Cho nên các đức Phật và Bồ-tát luôn dùng pháp này giáo hóa chúng sinh. Miệng và ý cũng thế. Cho nên gọi Phật là Vô Thượng Sư (bậc thầy cao tột).
Lại nữa, xưa chưa đắc đạo, nay đã đắc, đem đạo mình đắc nói cho chúng sinh. Từ trước tới nay chưa tu phạm hạnh (hạnh thanh tịnh), nay đã tu xong, đem điều mình tu nói cho chúng sinh. Tự mình phá vô minh (sự mê tối, không thấy rõ sự thật), lại vì chúng sinh phá tan vô minh. Tự mình được mắt sáng trong, lại vì chúng sinh trừ sự mù tối, khiến họ được mắt trong sáng. Tự mình biết hai đế (hai tầng chân lý: chân lý theo quy ước thế gian và chân lý tối thượng), lại vì chúng sinh giảng nói hai đế. Tự mình đã giải thoát, lại vì chúng sinh nói pháp giải thoát. Tự mình đã vượt qua dòng sông lớn sinh tử vô bờ, lại khiến chúng sinh đều vượt qua được. Tự mình được không sợ hãi, lại dạy chúng sinh khiến không còn sợ hãi. Tự mình đã Niết-bàn, lại vì chúng sinh giảng nói Đại Niết-bàn. Cho nên gọi Phật là Vô Thượng Sư.
Thiên (trời) nghĩa là ban ngày; trên cõi trời ngày dài đêm ngắn, nên gọi là thiên. Lại nữa, thiên nghĩa là không buồn khổ, luôn hưởng vui, nên gọi là thiên. Lại nữa, thiên nghĩa là đèn sáng, có thể phá tối tăm mà làm ánh sáng lớn, nên gọi là thiên; cũng vì phá được bóng tối của nghiệp ác, đạt các nghiệp lành mà sinh lên cõi trời, nên gọi là thiên. Lại nữa, thiên nghĩa là cát tường (điềm lành); vì cát tường mà được gọi là thiên. Lại nữa, thiên nghĩa là mặt trời; mặt trời có ánh sáng nên gọi mặt trời là thiên. Vì những nghĩa ấy nên gọi là thiên. Nhân (người) nghĩa là có nhiều ân nghĩa. Lại nữa, nhân là thân và miệng mềm mỏng. Lại nữa, nhân là có kiêu mạn. Lại nữa, nhân là phá được kiêu mạn. Này thiện nam tử! Các đức Phật tuy là bậc thầy lớn cao tột của tất cả chúng sinh, nhưng trong kinh nói là thầy của trời và người. Vì sao? Này thiện nam tử! Trong các chúng sinh, chỉ có trời và người mới phát được tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, tu được mười thiện nghiệp đạo (mười việc lành: không giết, không trộm, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời ác, không nói lời vô nghĩa, không tham, không sân, không tà kiến), đạt được quả Tu-đà-hoàn (quả vị đầu tiên của bậc thánh, đã nhập dòng thánh), quả Tư-đà-hàm (quả thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), quả A-na-hàm (quả thứ ba, không còn trở lại cõi dục), quả A-la-hán (quả cao nhất của Thanh văn, đã dứt hết phiền não), đạo Bích-chi-phật, và đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Cho nên gọi Phật là Thiên Nhân Sư.
Thế nào là Phật? Phật nghĩa là giác (tỉnh biết); tự mình đã giác ngộ lại làm cho người khác giác ngộ. Này thiện nam tử! Ví như có người biết có giặc thì giặc không làm gì được. Bồ-tát Ma-ha-tát biết rõ tất cả vô lượng phiền não; biết rõ rồi thì khiến các phiền não không làm gì được, nên gọi là Phật. Nhờ sự giác ngộ ấy mà không sinh, không già, không bệnh, không chết, nên gọi là Phật.
Bà-già-bà (âm gốc của danh hiệu Thế Tôn): bà-già nghĩa là phá, bà nghĩa là phiền não; phá được phiền não nên gọi là Bà-già-bà. Lại vì thành tựu được các pháp lành; lại vì khéo hiểu nghĩa lý các pháp; vì có công đức lớn không ai hơn được; vì có danh tiếng lớn vang khắp mười phương; lại vì có thể ban bố đủ loại trí tuệ lớn; lại vì trong vô lượng a-tăng-kỳ kiếp đã bỏ hẳn nữ căn (tướng thân nữ).
Này thiện nam tử! Dù nam hay nữ, nếu niệm Phật được như thế, thì dù đi, đứng, ngồi, nằm, dù ngày hay đêm, dù sáng hay tối, luôn được không lìa việc thấy Phật Thế Tôn.
Này thiện nam tử! Vì sao gọi là Như Lai, Ứng, Chánh Biến Tri cho đến Bà-già-bà, mà có vô lượng công đức và danh xưng lớn như thế? Này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát trong vô lượng a-tăng-kỳ kiếp thuở xưa đã cung kính cha mẹ, hòa thượng (thầy truyền giới, thầy dạy trực tiếp của người xuất gia), các bậc thầy, các bậc thượng tọa (người tu lâu năm ngồi hàng trên), trưởng lão; trong vô lượng kiếp luôn vì chúng sinh mà bố thí, vững giữ giới cấm, tu tập nhẫn nhục, siêng tu tinh tiến, thiền định, trí tuệ, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả (bốn tâm lớn: thương yêu ban vui, xót thương cứu khổ, vui theo điều lành của người, buông xả bình đẳng). Cho nên nay được ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp (những đặc điểm hình tướng đặc biệt của thân Phật) và thân kim cương (thân bền chắc không hoại).
Lại nữa, Bồ-tát trong vô lượng a-tăng-kỳ kiếp thuở xưa đã tu tập các căn tín, niệm, tinh tiến, định, tuệ; đối với các bậc thầy, bậc trưởng thượng thì cung kính cúng dường; luôn vì lợi ích của pháp chứ không vì lợi ích ăn uống. Bồ-tát nếu thọ trì mười hai bộ kinh, hoặc đọc hoặc tụng, đều luôn vì chúng sinh, khiến họ được giải thoát, yên ổn, an vui, chứ không bao giờ vì mình. Vì sao? Vì Bồ-tát luôn tu: tâm ra khỏi thế gian, tâm xuất gia, tâm vô vi (không tạo tác, không vướng điều kiện), tâm không tranh cãi, tâm không nhơ bẩn, tâm không trói buộc, tâm không chấp giữ, tâm không bị che lấp, tâm không có trạng thái vô ký (không thiện không ác, mơ hồ), tâm không sinh tử, tâm không vướng lưới nghi, tâm không tham muốn, tâm không giận dữ, tâm không si mê, tâm không kiêu mạn, tâm không vẩn đục, tâm không phiền não, tâm không khổ, tâm vô lượng, tâm rộng lớn, tâm như hư không, tâm không có tâm (không chấp có tâm), tâm không chấp không có tâm, tâm điều hòa, tâm không giữ gìn cho riêng mình, tâm không che giấu, tâm không thế gian, tâm luôn định, tâm luôn tu, tâm luôn giải thoát, tâm không mong đền đáp, tâm không mong cầu, tâm khéo phát nguyện, tâm không lầm lạc (?)
tâm mềm mỏng, tâm không dừng trụ, tâm tự tại, tâm vô lậu (không còn rò rỉ phiền não), tâm đệ nhất nghĩa (tâm hướng về chân lý tối thượng), tâm không thoái lui, tâm thấy vô thường, tâm ngay thẳng, tâm không dua nịnh quanh co, tâm thuần thiện, tâm không phân nhiều ít, tâm không cứng chấp, tâm không phàm phu, tâm không Thanh văn, tâm không Duyên giác; khéo biết cõi của tâm, biết cõi tâm sinh, biết cõi tâm trụ, biết cõi tâm tự tại. Cho nên nay được mười lực, bốn vô sở úy, đại bi, ba niệm xứ (ba cách giữ tâm bình đẳng của Phật: người nghe kính tin, không kính tin, hay nửa tin nửa không, tâm Phật đều không vui buồn), thường, lạc, ngã, tịnh. Cho nên được gọi là Như Lai cho đến Bà-già-bà. Đó gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát niệm Phật.
Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát niệm Pháp? Này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát suy ngẫm rằng pháp do chư Phật nói ra là nhiệm mầu nhất, cao tột nhất. Nhờ pháp này mà khiến chúng sinh được quả ngay trong hiện tại. Chỉ chánh pháp này là không bị giới hạn thời gian. Là điều pháp nhãn (con mắt thấy được pháp) thấy chứ không phải mắt thịt thấy, mà cũng không thể lấy ví dụ để so sánh. Không sinh, không ra, không trụ, không diệt; không bắt đầu, không kết thúc; vô vi, không thể đếm. Với người không nhà thì làm nhà cho họ; không chỗ nương thì làm chỗ nương; không sáng thì làm ánh sáng; chưa đến bờ kia thì đưa đến bờ kia; với nơi không có hương thì làm hương không bị ngăn ngại; điều không thể thấy mà thấy được. Không động, không chuyển, không dài, không ngắn. Dứt hẳn các thứ vui (của thế gian) mà là niềm vui yên ổn, rốt ráo vi diệu. Không phải sắc, dứt sắc, mà cũng là sắc; cho đến không phải thức, dứt thức, mà cũng là thức. Không phải nghiệp, dứt nghiệp; không phải kết (trói buộc, tức phiền não), dứt kết. Không phải vật, dứt vật, mà cũng là vật. Không phải giới (cõi), dứt giới, mà cũng là giới. Không phải hữu, dứt hữu, mà cũng là hữu. Không phải nhập, dứt nhập, mà cũng là nhập. Không phải nhân, dứt nhân, mà cũng là nhân. Không phải quả, dứt quả, mà cũng là quả. Không hư không thật, dứt mọi cái thật mà cũng là thật. Không sinh không diệt, dứt hẳn sinh diệt mà cũng là diệt. Không phải tướng cũng không phải không tướng, dứt mọi tướng mà cũng là tướng. Không phải dạy cũng không phải không dạy, mà cũng là thầy. Không phải sợ cũng không phải yên, dứt mọi sợ hãi mà cũng là yên. Không phải nhẫn cũng không phải không nhẫn, dứt hẳn sự không nhẫn mà cũng là nhẫn. Không phải dừng cũng không phải không dừng, dứt mọi sự dừng mà cũng là dừng. Là đỉnh cao của mọi pháp, có thể dứt hẳn tất cả phiền não; trong sạch không tướng, thoát hẳn mọi tướng; là chỗ ở rốt ráo của vô lượng chúng sinh; có thể dập tắt mọi ngọn lửa sinh tử rực cháy; là nơi chư Phật dạo chơi và an trú, thường còn không đổi khác. Đó gọi là Bồ-tát niệm Pháp.
Thế nào là niệm Tăng? Thánh tăng của chư Phật sống đúng như pháp, thọ nhận pháp ngay thẳng và tùy thuận tu hành; không thể nhìn thấy, không thể nắm bắt, không thể phá hoại, không ai quấy hại được, không thể nghĩ bàn; là phước điền (ruộng phước — nơi gieo phước, cúng dường vào thì sinh phước báu) tốt lành che chở cho tất cả chúng sinh; tuy là phước điền mà không nhận lấy gì, trong sạch không nhơ, vô lậu, vô vi, rộng khắp không bờ bến; tâm điều hòa mềm mỏng, bình đẳng không hai, không quấy rối vẩn đục, thường không đổi khác. Đó gọi là niệm Tăng.
Thế nào là niệm giới? Bồ-tát suy ngẫm: có giới không vỡ, không rò rỉ, không hư hoại, không pha tạp; tuy không có hình sắc mà có thể giữ gìn; tuy không thể chạm tới mà khéo tu phương tiện thì có thể đầy đủ, không có lỗi lầm; được chư Phật và Bồ-tát khen ngợi; là nhân của kinh Đại Phương Đẳng Đại Niết-bàn. Này thiện nam tử! Giới ấy ví như đất lớn (nâng đỡ muôn vật), như thuyền bè, như chuỗi ngọc, như biển cả, như nước tro (dùng để giặt tẩy vết bẩn), như nhà cửa, như đao kiếm, như cầu cống, như lương y, như thuốc hay, như thuốc A-già-đà (thứ thuốc thần trị được mọi bệnh), như ngọc như ý (viên ngọc quý muốn gì được nấy), như chân, như mắt, như cha mẹ, như bóng mát; không ai cướp trộm được, không thể quấy hại, lửa không đốt được, nước không cuốn trôi được; như bậc thang leo núi cao; là cây cờ quý báu thù thắng của chư Phật và Bồ-tát. Nếu an trú nơi giới này mà được quả Tu-đà-hoàn thì ta cũng có phần, nhưng ta không cần. Vì sao? Vì nếu ta được quả Tu-đà-hoàn thì không thể độ khắp tất cả chúng sinh. Nếu an trú nơi giới này mà được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì ta cũng có phần, đó là điều ta mong muốn. Vì sao? Vì nếu được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì sẽ vì chúng sinh mà nói rộng pháp mầu và cứu giúp che chở họ. Đó gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát niệm giới.
Thế nào là niệm bố thí? Bồ-tát Ma-ha-tát quán sát sâu xa rằng bố thí này chính là nhân của A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Chư Phật và Bồ-tát gần gũi tu tập bố thí như thế, ta cũng gần gũi tu tập như thế. Nếu không bố thí thì không thể làm trang nghiêm bốn chúng (bốn hàng đệ tử Phật: tăng, ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ). Bố thí tuy không thể rốt ráo dứt hết phiền não nhưng có thể trừ phá phiền não hiện tại. Nhờ nhân duyên bố thí mà luôn được chúng sinh ở vô lượng vô biên thế giới nhiều như cát sông Hằng trong mười phương khen ngợi. Bồ-tát Ma-ha-tát cho chúng sinh thức ăn tức là cho họ mạng sống; do quả báo ấy mà khi thành Phật được thường còn không đổi khác. Vì cho người niềm vui nên khi thành Phật được an vui. Bồ-tát khi bố thí thì tìm của cải đúng pháp, không xâm đoạt của người khác để bố thí, cho nên khi thành Phật được Niết-bàn trong sạch. Bồ-tát khi bố thí khiến chúng sinh không cầu mà được, cho nên khi thành Phật được cái ngã tự tại. Nhờ nhân duyên bố thí khiến người khác có sức lực, cho nên khi thành Phật được mười lực. Nhờ nhân duyên bố thí khiến người khác nói năng được, cho nên khi thành Phật được bốn vô ngại (bốn tài biện thuyết không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về sự thuyết giảng lưu loát). Chư Phật và Bồ-tát tu tập bố thí này làm nhân Niết-bàn, ta cũng tu tập bố thí như thế làm nhân Niết-bàn. Điều này được nói rộng như trong kinh Tạp Hoa (tức kinh Hoa Nghiêm).
Thế nào là niệm trời? Có cõi Tứ Thiên Vương (cõi trời thấp nhất do bốn vị thiên vương cai quản) cho đến cõi Phi tưởng phi phi tưởng. Nếu có lòng tin mà được sinh cõi Tứ Thiên Vương thì ta cũng có phần. Nếu nhờ giữ giới, học rộng, bố thí, trí tuệ mà được sinh cõi Tứ Thiên Vương, cho đến được sinh cõi Phi tưởng phi phi tưởng, thì ta cũng có phần, nhưng không phải điều ta mong. Vì sao? Vì cõi Tứ Thiên Vương cho đến cõi Phi tưởng phi phi tưởng đều là vô thường; vì vô thường nên có sinh, già, bệnh, chết. Vì nghĩa ấy nên không phải điều ta mong. Ví như trò ảo thuật lừa được kẻ ngu, còn người có trí thì không bị mê hoặc. Trò ảo thuật ấy chính là cõi Tứ Thiên Vương cho đến cõi Phi tưởng phi phi tưởng; kẻ ngu chính là tất cả phàm phu. Ta thì không giống kẻ phàm phu ngu muội. Ta từng nghe có đệ nhất nghĩa thiên (cõi trời theo nghĩa tối thượng), tức là chư Phật và Bồ-tát thường còn không đổi khác; vì thường còn nên không sinh, không già, không bệnh, không chết. Ta vì chúng sinh mà siêng năng cầu đệ nhất nghĩa thiên. Vì sao? Vì đệ nhất nghĩa thiên có thể khiến chúng sinh dứt trừ phiền não, như cây như ý (cây thần cầu gì được nấy). Nếu ta có lòng tin cho đến có trí tuệ thì sẽ đạt được đệ nhất nghĩa thiên này, sẽ vì chúng sinh mà phân biệt giảng nói rộng về đệ nhất nghĩa thiên. Đó gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát niệm trời. Này thiện nam tử! Đó gọi là Bồ-tát, không phải thế gian. Đó là điều thế gian không biết, thấy, hiểu mà Bồ-tát biết, thấy, hiểu.
Này thiện nam tử! Nếu đệ tử ta cho rằng thọ trì, đọc tụng, biên chép, giảng nói mười hai bộ kinh với thọ trì, đọc tụng, biên chép, trình bày giảng giải kinh Đại Niết-bàn là ngang nhau không khác, thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Này thiện nam tử! Đại Niết-bàn chính là kho tàng bí mật rất sâu của tất cả các đức Phật Thế Tôn; vì là kho tàng bí mật rất sâu của chư Phật nên là thù thắng. Này thiện nam tử! Vì nghĩa ấy, kinh Đại Niết-bàn rất kỳ lạ, rất đặc biệt, không thể nghĩ bàn."
Bồ-tát Ca-diếp thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Con cũng biết kinh Đại Niết-bàn này rất kỳ lạ, rất đặc biệt, không thể nghĩ bàn. Phật, Pháp, Tăng không thể nghĩ bàn. Bồ-tát, bồ-đề, kinh Đại Niết-bàn cũng không thể nghĩ bàn. Bạch Thế Tôn! Vì nghĩa gì mà lại nói Bồ-tát không thể nghĩ bàn?"
"Này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát không có ai dạy mà tự phát được tâm bồ-đề. Phát tâm rồi thì siêng tu tinh tiến; dù lửa lớn đốt cháy thân và đầu cũng không bao giờ cầu cứu mà bỏ tâm niệm pháp. Vì sao? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát luôn tự suy nghĩ: 'Ta trong vô lượng a-tăng-kỳ kiếp, khi ở địa ngục, ngạ quỷ (quỷ đói), súc sinh, cõi người, cõi trời, bị lửa phiền não thiêu đốt, mà chưa từng đạt được một pháp quyết định nào. Pháp quyết định chính là A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Ta vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề mà không bao giờ tiếc thân tâm và mạng sống. Ta vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, dù thân nát như bụi cũng không bao giờ buông bỏ sự siêng năng tinh tiến.' Vì sao? Vì tâm siêng năng tinh tiến chính là nhân của A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Này thiện nam tử! Bồ-tát như thế chưa thấy A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề mà đã có thể không tiếc thân mạng như vậy, huống chi khi đã thấy. Cho nên Bồ-tát không thể nghĩ bàn.
Lại nữa, không thể nghĩ bàn là: những tai họa vô lượng của sinh tử mà Bồ-tát Ma-ha-tát thấy được thì Thanh văn, Duyên giác không theo kịp. Tuy biết sinh tử có vô lượng tội lỗi, nhưng vì chúng sinh mà ở trong đó chịu khổ không sinh chán lìa; cho nên lại gọi là không thể nghĩ bàn. Bồ-tát Ma-ha-tát vì chúng sinh, dù ở địa ngục chịu các khổ não mà vẫn như hưởng niềm vui của Tam thiền (tầng thiền định thứ ba, nổi tiếng có niềm an lạc vi diệu nhất); cho nên lại gọi là không thể nghĩ bàn.
Này thiện nam tử! Ví như một trưởng giả (người giàu có, có đức vọng) nhà bị cháy; trưởng giả thấy vậy liền chạy ra khỏi nhà, các con còn ở phía sau chưa thoát nạn lửa. Trưởng giả lúc ấy biết chắc lửa sẽ gây hại, nhưng vì các con mà quay lại cứu, không màng nguy hiểm. Bồ-tát Ma-ha-tát cũng thế, tuy biết sinh tử có nhiều tội lỗi, nhưng vì chúng sinh mà ở trong đó không chán; cho nên lại gọi là không thể nghĩ bàn.
Này thiện nam tử! Vô lượng chúng sinh phát tâm bồ-đề, thấy trong sinh tử có nhiều tội lỗi thì tâm liền thoái lui chìm xuống, hoặc làm Thanh văn hoặc làm Duyên giác. Nếu có Bồ-tát nghe kinh này thì không bao giờ mất tâm bồ-đề mà làm Thanh văn, Bích-chi-phật. Bồ-tát như thế tuy chưa lên đến địa vị Bất động đầu tiên (giai vị mà tâm Bồ-tát không còn lay chuyển thoái lui), mà tâm vẫn kiên cố không thoái lui chìm xuống; cho nên lại gọi là không thể nghĩ bàn.
Này thiện nam tử! Nếu có người nói: 'Ta có thể bơi qua nước biển cả', lời ấy có thể nghĩ bàn được không?"
"Bạch Thế Tôn! Lời ấy có khi có thể nghĩ bàn, có khi không thể nghĩ bàn. Vì sao? Nếu là người bơi qua thì không thể nghĩ bàn; nếu A-tu-la (loài thần có sức mạnh lớn, thân hình to lớn, hay đánh nhau với chư thiên) bơi qua thì có thể nghĩ bàn."
"Này thiện nam tử! Ta không nói A-tu-la, chỉ nói người thôi."
"Bạch Thế Tôn! Trong loài người cũng có trường hợp có thể nghĩ bàn và không thể nghĩ bàn. Bạch Thế Tôn! Người cũng có hai hạng: một là thánh nhân, hai là phàm phu. Với người phàm phu thì không thể nghĩ bàn; với bậc hiền thánh thì có thể nghĩ bàn."
"Này thiện nam tử! Ta nói phàm phu, không nói thánh nhân."
"Bạch Thế Tôn! Nếu là phàm phu thì thật không thể nghĩ bàn."
"Này thiện nam tử! Người phàm phu thật không thể bơi qua nước biển cả, còn Bồ-tát như thế thật có thể vượt qua biển cả sinh tử; cho nên lại gọi là không thể nghĩ bàn. Này thiện nam tử! Nếu có người dùng sợi tơ ngó sen treo núi Tu-di, có thể nghĩ bàn được không?"
"Không thể, bạch Thế Tôn!"
"Này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát trong khoảnh khắc một niệm có thể cân lường hết tất cả sinh tử; cho nên lại gọi là không thể nghĩ bàn. Này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát đã trong vô lượng a-tăng-kỳ kiếp luôn quán sinh tử là vô thường, vô ngã, không vui, không sạch, mà vì chúng sinh phân biệt giảng nói thường, lạc, ngã, tịnh; tuy nói như vậy nhưng không phải là tà kiến; cho nên lại gọi là không thể nghĩ bàn. Này thiện nam tử! Như người vào nước mà nước không thể nhấn chìm, vào lửa dữ mà lửa không thể đốt, việc như thế không thể nghĩ bàn. Bồ-tát Ma-ha-tát cũng thế, tuy ở trong sinh tử mà không bị sinh tử làm hại; cho nên lại gọi là không thể nghĩ bàn.
Này thiện nam tử! Người có ba bậc là thượng, trung, hạ. Người bậc hạ khi mới vào thai nghĩ rằng: 'Nay ta ở trong nhà xí, chỗ dồn tụ mọi thứ dơ bẩn, như giữa đám xác chết, trong bụi gai góc, nơi tối tăm lớn.' Khi mới ra khỏi thai lại nghĩ: 'Nay ta ra khỏi nhà xí, ra khỏi chỗ dơ bẩn, cho đến ra khỏi nơi tối tăm lớn.' Người bậc trung nghĩ rằng: 'Nay ta vào giữa rừng cây, giữa dòng sông trong sạch, trong phòng ốc nhà cửa.' Khi ra cũng thế. Người bậc thượng nghĩ rằng: 'Ta bước lên điện đường, ở giữa rừng hoa, cưỡi ngựa cưỡi voi, leo lên núi cao.' Khi ra cũng thế. Còn Bồ-tát Ma-ha-tát khi mới vào thai tự biết là vào thai, khi ở trong thai biết là ở, khi ra biết là ra, không bao giờ sinh tâm tham hay giận, mà vẫn chưa lên đến địa vị Sơ trụ (giai vị đầu tiên trong mười địa vị của Bồ-tát); cho nên lại gọi là không thể nghĩ bàn.
Này thiện nam tử! A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thật không thể lấy ví dụ để so sánh. Này thiện nam tử! Tâm cũng không thể lấy ví dụ để so sánh, nhưng đều có thể nói ra được. Bồ-tát Ma-ha-tát không có thầy, không có nơi học hỏi, mà đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; đạt pháp ấy rồi thì tâm không keo kiệt, luôn vì chúng sinh mà giảng nói; cho nên lại gọi là không thể nghĩ bàn.
Này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát có sự xa lìa thuộc về thân chứ không thuộc về miệng; có sự xa lìa thuộc về miệng chứ không thuộc về thân; có sự không thuộc thân và miệng mà cũng là xa lìa. Thân xa lìa là lìa giết hại, trộm cắp, dâm dục; đó gọi là thân xa lìa chứ không phải miệng. Miệng xa lìa là lìa nói dối, nói hai lưỡi (đâm thọc chia rẽ), nói lời ác, nói lời vô nghĩa; đó gọi là miệng xa lìa chứ không phải thân. Không phải thân không phải miệng mà là xa lìa, tức là xa lìa tham muốn, giận dữ, tà kiến. Này thiện nam tử! Đó gọi là không phải thân không phải miệng mà là xa lìa. Này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy có một pháp nào là thân, là nghiệp, hay là chủ thể của sự xa lìa, mà vẫn có sự xa lìa; cho nên lại gọi là không thể nghĩ bàn. Miệng cũng như thế.
Này thiện nam tử! Từ thân mà lìa thân, từ miệng mà lìa miệng, từ tuệ mà xa lìa những gì không phải thân không phải miệng. Này thiện nam tử! Thật có tuệ ấy, nhưng tuệ ấy không thể khiến Bồ-tát xa lìa. Vì sao? Này thiện nam tử! Không có một pháp nào có thể phá hoại hay có thể tạo tác; tính chất của pháp hữu vi (các pháp do nhân duyên hợp thành) là sinh khác nhau, diệt khác nhau; cho nên tuệ ấy không thể làm cho xa lìa. Này thiện nam tử! Tuệ không thể phá, lửa không thể đốt, nước không thể làm mục, gió không thể lay, đất không thể giữ; sinh không thể sinh, già không thể già, trụ không thể trụ, hoại không thể hoại; tham không thể tham, giận không thể giận, si không thể si; vì tính hữu vi là sinh khác nhau, diệt khác nhau. Bồ-tát Ma-ha-tát không bao giờ nghĩ rằng: 'Ta dùng tuệ này phá các phiền não', mà tự nói rằng: 'Ta phá phiền não.' Tuy nói như vậy nhưng không phải là hư dối; cho nên lại gọi là không thể nghĩ bàn."
Ca-diếp lại thưa: "Bạch Thế Tôn! Nay con mới biết Bồ-tát Ma-ha-tát không thể nghĩ bàn; Phật, Pháp, Tăng, kinh Đại Niết-bàn, cùng người thọ trì, bồ-đề, Niết-bàn đều không thể nghĩ bàn. Bạch Thế Tôn! Phật pháp vô thượng sẽ còn trụ ở đời lâu hay mau, bao lâu thì diệt?"
"Này thiện nam tử! Nếu kinh Đại Niết-bàn còn có năm hạnh này, tức là thánh hạnh (hạnh của bậc thánh: giới, định, tuệ), phạm hạnh (hạnh thanh tịnh: từ, bi, hỷ, xả), thiên hạnh (hạnh tự nhiên như lý như trời), bệnh hạnh (hạnh thị hiện có bệnh như chúng sinh để cứu độ), anh nhi hạnh (hạnh như trẻ thơ, thị hiện làm việc nhỏ để dìu dắt người kém căn), và nếu đệ tử ta có thể thọ trì, đọc tụng, biên chép, giảng nói nghĩa lý kinh, được các chúng sinh cung kính, tôn trọng, khen ngợi, cúng dường đủ cách, thì nên biết lúc ấy Phật pháp chưa diệt. Này thiện nam tử! Khi kinh Đại Niết-bàn đã lưu truyền đầy đủ, vào lúc ấy các đệ tử ta phần nhiều phạm giới cấm, làm nhiều điều ác, không thể kính tin kinh điển như thế này. Vì không tin nên không thể thọ trì, đọc tụng, biên chép, giảng giải nghĩa lý, không được mọi người cung kính cho đến cúng dường; thấy người thọ trì thì khinh chê phỉ báng: 'Ông là đồ của Lục sư (sáu vị thầy ngoại đạo nổi tiếng thời Phật), không phải đệ tử Phật.' Nên biết Phật pháp sắp diệt không lâu."
Bồ-tát Ca-diếp lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Con chính tai nghe Phật nói nghĩa này: pháp của Phật Ca-diếp (một vị Phật trong quá khứ, trước Phật Thích-ca) trụ ở đời bảy ngày rồi mới diệt hết. Bạch Thế Tôn! Như Lai Ca-diếp có kinh này không? Nếu có thì sao lại nói là diệt? Nếu không có thì sao lại nói kinh Đại Niết-bàn là kho tàng bí mật của các đức Như Lai?"
Phật dạy: "Này thiện nam tử! Trước đây ta đã nói chỉ có Văn-thù (Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi, vị Bồ-tát tiêu biểu cho trí tuệ) mới hiểu được nghĩa này. Nay ta sẽ nói lại, ông hãy hết lòng lắng nghe. Này thiện nam tử! Các đức Phật Thế Tôn có hai loại pháp: một là pháp thế gian, hai là pháp đệ nhất nghĩa (pháp theo chân lý tối thượng). Pháp thế gian có thể diệt; pháp đệ nhất nghĩa thì không hoại diệt. Lại có hai loại: một là vô thường, vô ngã, không vui, không sạch; hai là thường, lạc, ngã, tịnh. Vô thường, vô ngã, không vui, không sạch thì có hoại diệt; thường, lạc, ngã, tịnh thì không hoại diệt. Lại có hai loại: một là pháp hàng nhị thừa giữ, hai là pháp Bồ-tát giữ. Pháp nhị thừa giữ thì có hoại diệt; pháp Bồ-tát giữ thì không hoại diệt. Lại có hai loại: một là ngoài, hai là trong. Pháp bên ngoài thì có hoại diệt; pháp bên trong thì không hoại diệt. Lại có hai loại: một là hữu vi, hai là vô vi. Pháp hữu vi thì có hoại diệt; pháp vô vi không có hoại diệt. Lại có hai loại: một là có thể nắm được, hai là không thể nắm được. Pháp nắm được thì có hoại diệt; pháp không nắm được thì không có hoại diệt. Lại có hai loại: một là pháp chung, hai là pháp không chung. Pháp chung thì hoại diệt; pháp không chung thì không có hoại diệt. Lại có hai loại: một là trong cõi người, hai là trong cõi trời. Trong cõi người thì hoại diệt; cõi trời thì không hoại diệt. Lại có hai loại: một là mười một bộ kinh, hai là kinh Phương đẳng. Mười một bộ kinh thì có hoại diệt; kinh điển Phương đẳng thì không có hoại diệt. Này thiện nam tử! Nếu đệ tử ta thọ trì, đọc tụng, biên chép, giảng giải kinh điển Phương đẳng, cung kính, cúng dường, tôn trọng, khen ngợi, thì nên biết lúc ấy Phật pháp không diệt.
Này thiện nam tử! Điều ông vừa hỏi là Như Lai Ca-diếp có kinh này không. Này thiện nam tử! Kinh Đại Niết-bàn đều là kho tàng bí mật của tất cả chư Phật. Vì sao? Vì chư Phật tuy có mười một bộ kinh nhưng không nói về Phật tánh, không nói Như Lai là thường, lạc, ngã, tịnh, không nói các đức Phật Thế Tôn không bao giờ rốt cuộc vào Niết-bàn mà mất hẳn. Cho nên kinh này gọi là kho tàng bí mật của Như Lai; vì mười một bộ kinh không nói đến nên gọi là kho tàng. Như người có bảy báu (bảy thứ châu báu quý) không đem ra dùng thì gọi là kho tàng. Này thiện nam tử! Người ấy cất giữ những thứ này là để dành cho việc tương lai. Việc tương lai gì? Đó là khi lúa gạo đắt đỏ, giặc đến xâm chiếm nước, gặp vua ác thì dùng để chuộc mạng, khi đường sá nguy cấp, tiền của khó kiếm, lúc ấy mới đem ra dùng. Này thiện nam tử! Kho tàng bí mật của các đức Phật Như Lai cũng thế. Đời vị lai có các tỳ-kheo (tăng sĩ nam đã thọ giới đầy đủ) xấu ác, chứa cất những vật không trong sạch, nói với bốn chúng rằng Như Lai rốt cuộc đã vào Niết-bàn mà mất hẳn, đọc tụng sách đời mà không kính kinh Phật. Khi những điều ác như thế xuất hiện ở đời, Như Lai vì muốn diệt các điều ác ấy, khiến họ xa lìa tà mạng (cách sống nuôi thân không chân chính) và lợi dưỡng (danh lợi, của cúng dường), nên Như Lai giảng nói kinh này. Nếu kinh điển là kho tàng bí mật này mất đi không còn hiện ra nữa, thì nên biết lúc ấy Phật pháp diệt.
Này thiện nam tử! Kinh Đại Niết-bàn thường không đổi khác, sao lại hỏi thời Phật Ca-diếp có kinh này không? Này thiện nam tử! Chúng sinh thời Phật Ca-diếp tham muốn mỏng nhẹ, trí tuệ dồi dào; các Bồ-tát Ma-ha-tát hiền hòa dễ giáo hóa, có uy đức lớn, nhớ giữ không quên, như voi chúa lớn; thế giới trong sạch; tất cả chúng sinh đều biết Như Lai không bao giờ rốt cuộc vào Niết-bàn mà mất hẳn, mà là thường trụ không đổi. Tuy có kinh này nhưng không cần giảng nói. Này thiện nam tử! Chúng sinh đời nay nhiều phiền não, ngu si hay quên, không có trí tuệ, nhiều lưới nghi, gốc lòng tin không đứng vững; thế giới không trong sạch; tất cả chúng sinh đều cho rằng Như Lai vô thường biến đổi, rốt cuộc vào Đại Bát Niết-bàn mà mất hẳn. Cho nên Như Lai giảng nói kinh này. Này thiện nam tử! Pháp của Phật Ca-diếp thật ra cũng không diệt. Vì sao? Vì thường không đổi khác.
Này thiện nam tử! Nếu có chúng sinh: ngã mà thấy là vô ngã, vô ngã thấy là ngã; thường thấy là vô thường, vô thường thấy là thường; vui thấy là không vui, không vui thấy là vui; sạch thấy là không sạch, không sạch thấy là sạch; diệt thấy là không diệt, không diệt thấy là diệt; tội thấy là không tội, không tội thấy là tội; tội nhẹ thấy là nặng, tội nặng thấy là nhẹ; thừa thấy là không phải thừa, không phải thừa thấy là thừa; đạo thấy là không phải đạo, không phải đạo thấy là đạo; thật là bồ-đề mà thấy không phải bồ-đề, thật không phải bồ-đề mà thấy lầm là bồ-đề; khổ thấy không phải khổ, tập (nguyên nhân của khổ) thấy không phải tập, diệt thấy không phải diệt, thật thấy không phải thật; thật là thế đế (chân lý theo quy ước thế gian) mà thấy là đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối thượng), đệ nhất nghĩa đế mà thấy là thế đế; chỗ nương tựa thấy không phải chỗ nương tựa, không phải chỗ nương tựa thấy là chỗ nương tựa; lời Phật chân thật mà gọi là lời ma, thật là lời ma mà cho là lời Phật. Vào lúc như thế, chư Phật mới nói kinh Đại Niết-bàn.
Này thiện nam tử! Thà nói mỏ con muỗi có thể hút cạn tới đáy biển cả, chứ không thể nói pháp Như Lai diệt. Thà nói miệng thổi làm núi Tu-di tan nát, chứ không thể nói pháp Như Lai diệt. Thà nói lấy dây trói được gió dữ, chứ không thể nói pháp Như Lai diệt. Thà nói trong lửa gỗ khư-đà-la (loại gỗ cứng, cháy cực mạnh) mọc ra hoa sen, chứ không thể nói pháp Như Lai diệt. Thà nói thuốc A-già-đà biến thành thuốc độc, chứ không thể nói pháp Như Lai diệt. Thà nói mặt trăng có thể làm cho nóng, mặt trời có thể làm cho lạnh, chứ không thể nói pháp Như Lai diệt. Thà nói tứ đại (bốn yếu tố cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió) mỗi thứ bỏ mất tính chất của mình, chứ không thể nói pháp Như Lai diệt.
Này thiện nam tử! Nếu Phật mới ra đời, đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rồi, chưa có đệ tử hiểu nghĩa sâu xa mà đức Phật Thế Tôn ấy đã nhập Niết-bàn, thì nên biết pháp ấy không trụ lâu ở đời.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu Phật mới ra đời, đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rồi, có các đệ tử hiểu nghĩa sâu xa, thì Phật tuy nhập Niết-bàn, nên biết pháp ấy trụ lâu ở đời.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu Phật mới ra đời, đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rồi, tuy có đệ tử hiểu nghĩa sâu xa, nhưng không có bạch y đàn việt (người tại gia mặc áo trắng, làm thí chủ cúng dường) tin sâu, kính trọng Phật pháp, mà Phật đã nhập Niết-bàn, thì nên biết pháp ấy không trụ lâu ở đời.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu Phật mới ra đời, đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rồi, có các đệ tử hiểu nghĩa sâu xa, có nhiều bạch y đàn việt tin sâu, kính trọng Phật pháp, thì Phật tuy nhập Niết-bàn, nên biết Phật pháp trụ lâu ở đời.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu Phật mới ra đời, đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rồi, có các đệ tử hiểu nghĩa sâu xa, tuy có bạch y đàn việt tin sâu, kính trọng Phật pháp, nhưng các đệ tử giảng nói kinh pháp là vì tham lợi dưỡng chứ không vì Niết-bàn, rồi Phật lại diệt độ (nhập Niết-bàn), thì nên biết pháp ấy không trụ lâu ở đời.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu Phật mới ra đời, đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rồi, có các đệ tử hiểu nghĩa sâu xa, lại có bạch y đàn việt tin sâu, kính trọng Phật pháp, các đệ tử ấy giảng nói điều gì cũng không tham lợi dưỡng mà vì cầu Niết-bàn, thì Phật tuy diệt độ, nên biết pháp ấy trụ lâu ở đời.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu Phật mới ra đời, đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rồi, tuy có đệ tử hiểu nghĩa sâu xa, lại có bạch y đàn việt tin sâu, kính trọng Phật pháp, nhưng các đệ tử phần nhiều gây tranh cãi, chê bai lẫn nhau, rồi Phật lại nhập Niết-bàn, thì nên biết pháp ấy không trụ lâu ở đời.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu Phật mới ra đời, đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rồi, có các đệ tử hiểu nghĩa sâu xa, lại có bạch y đàn việt tin sâu, kính trọng Phật pháp, các đệ tử ấy tu pháp hòa kính (pháp sống hòa hợp, kính trọng nhau trong tăng đoàn), không chê bai nhau, tôn trọng lẫn nhau, thì Phật tuy nhập Niết-bàn, nên biết pháp ấy trụ lâu không diệt.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu Phật mới ra đời, đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rồi, tuy có đệ tử hiểu nghĩa sâu xa, lại có bạch y đàn việt tin sâu, kính trọng Phật pháp, các đệ tử ấy vì Đại Niết-bàn mà giảng nói pháp, cung kính lẫn nhau, không gây tranh cãi, nhưng lại chứa cất mọi thứ vật không trong sạch, lại tự khen rằng: 'Ta đã được quả Tu-đà-hoàn cho đến quả A-la-hán', rồi Phật lại nhập Niết-bàn, thì nên biết pháp ấy không trụ lâu ở đời.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu Phật mới ra đời, đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rồi, có các đệ tử hiểu nghĩa sâu xa, lại có bạch y đàn việt tin sâu, kính trọng Phật pháp, các đệ tử ấy vì Đại Niết-bàn mà giảng nói kinh pháp, khéo tu hòa kính, tôn trọng lẫn nhau, không chứa cất mọi thứ vật không trong sạch, cũng không tự nói mình được quả Tu-đà-hoàn cho đến được quả A-la-hán, thì đức Phật Thế Tôn ấy tuy diệt độ, nên biết pháp ấy trụ lâu ở đời.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu Phật mới ra đời, đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rồi, có các đệ tử cho đến không chứa cất vật không trong sạch, lại không tự nói mình được quả Tu-đà-hoàn cho đến A-la-hán, nhưng ai nấy chấp giữ ý kiến riêng, nói đủ thứ khác nhau, mà nói rằng: 'Thưa trưởng lão, bốn pháp trọng (bốn tội nặng nhất của người xuất gia: dâm dục, trộm cắp, giết người, nói dối là mình đã chứng đắc) cho đến bảy pháp diệt tránh (bảy cách dàn xếp tranh chấp trong tăng đoàn) do chư Phật chế ra, vì chúng sinh mà có khi cấm có khi cho phép; mười hai bộ kinh cũng thế. Vì sao? Vì Phật biết đất nước, thời tiết mỗi nơi mỗi khác, chúng sinh không giống nhau, căn cơ lanh lợi chậm lụt có sai biệt, nên Như Lai có khi cấm có khi cho phép, có lúc nói nặng lúc nói nhẹ. Này thiện nam tử, ví như lương y vì bệnh mà cho uống sữa, vì bệnh mà cấm sữa: bệnh nóng thì cho uống, bệnh lạnh thì cấm. Như Lai cũng thế, xem gốc bệnh phiền não của chúng sinh mà có khi cho phép có khi cấm. Thưa trưởng lão, chính tôi nghe Phật nói nghĩa như thế. Chỉ tôi biết nghĩa, ông không thể biết; chỉ tôi hiểu luật, ông không thể hiểu; tôi biết các kinh, ông không thể biết.' Đức Phật ấy lại diệt độ, thì nên biết pháp ấy không trụ lâu ở đời.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu Phật mới ra đời, đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rồi, có các đệ tử cho đến không nói 'ta được quả Tu-đà-hoàn cho đến A-la-hán', cũng không nói rằng các đức Phật Thế Tôn vì chúng sinh mà có khi cấm có khi cho phép, mà nói: 'Thưa trưởng lão, chính tôi nghe Phật nói nghĩa như thế, pháp như thế, luật như thế. Thưa trưởng lão, nên y theo mười hai bộ kinh của Như Lai: nghĩa này nếu đúng thì tôi sẽ thọ trì, nếu không đúng thì tôi sẽ bỏ.' Đức Phật Thế Tôn ấy tuy nhập Niết-bàn, nên biết pháp ấy trụ lâu ở đời.
Này thiện nam tử! Khi pháp của ta diệt, có các đệ tử Thanh văn: hoặc nói có thần ngã (một linh hồn thường còn), hoặc nói thần ngã là không; hoặc nói có trung ấm (thân trung gian giữa lúc chết và lúc tái sinh), hoặc nói không có trung ấm; hoặc nói có ba đời, hoặc nói không có ba đời; hoặc nói có ba thừa, hoặc nói không có ba thừa; hoặc nói tất cả đều có, hoặc nói tất cả đều không; hoặc nói chúng sinh có bắt đầu có kết thúc, hoặc nói chúng sinh không bắt đầu không kết thúc; hoặc nói mười hai nhân duyên là pháp hữu vi, hoặc nói nhân duyên là pháp vô vi; hoặc nói Như Lai có bệnh và có tu khổ hạnh, hoặc nói Như Lai không có bệnh, không tu khổ hạnh; hoặc nói Như Lai không cho tỳ-kheo ăn mười thứ thịt — mười thứ ấy là gì? Là thịt người, rắn, voi, ngựa, lừa, chó, sư tử, heo, cáo, khỉ — còn lại đều cho phép; hoặc nói tất cả đều không cho phép. Hoặc nói tỳ-kheo không làm năm việc — năm việc ấy là gì? Không buôn bán người và súc vật sống, dao, rượu, sữa đặc, đường cát (?), dầu mè v.v. — còn lại đều cho phép. Hoặc nói không cho vào năm loại nhà — năm loại ấy là gì? Nhà kẻ đồ tể, nhà kỹ nữ, quán rượu, cung vua, nhà người chiên-đà-la (hạng người bị xem là thấp hèn nhất, làm nghề giết mổ, hành hình) — các nhà khác đều cho phép. Hoặc nói không cho mặc áo lụa kiêu-xa-da (áo bằng tơ tằm), còn lại tất cả đều cho phép. Hoặc nói Như Lai cho phép các tỳ-kheo nhận và chứa y phục, đồ ăn, đồ nằm, mỗi thứ trị giá mười vạn lạng vàng; hoặc nói không cho phép. Hoặc nói Niết-bàn là thường, lạc, ngã, tịnh; hoặc nói Niết-bàn chỉ là phiền não đã hết, ngoài ra không có pháp nào khác gọi là Niết-bàn — ví như dệt sợi thì gọi là áo, áo đã rách hết thì gọi là không có áo, thật không có pháp nào riêng gọi là 'không có áo'; thể tính của Niết-bàn cũng như thế.
Này thiện nam tử! Vào lúc ấy, trong các đệ tử của ta, người nói đúng thì ít, người nói sai thì nhiều; người nhận chánh pháp thì ít, người nhận tà pháp thì nhiều; người nhận lời Phật thì ít, người nhận lời ma thì nhiều.
Này thiện nam tử! Lúc ấy ở nước Câu-diễm-di (một vương quốc lớn ở Ấn Độ xưa) có hai đệ tử: một là A-la-hán, một là kẻ phá giới. Đồ chúng của kẻ phá giới có năm trăm người; đồ chúng của vị A-la-hán có một trăm người. Kẻ phá giới nói rằng: 'Như Lai rốt cuộc đã vào Niết-bàn mà mất hẳn. Chính ta nghe Phật nói nghĩa này: bốn pháp trọng do Như Lai chế ra, giữ cũng được, phạm cũng không có tội. Nay ta cũng đã được quả A-la-hán và bốn trí vô ngại, mà A-la-hán cũng phạm bốn pháp trọng như thế. Nếu bốn pháp trọng là tội thật thì A-la-hán không bao giờ phạm. Như Lai khi còn tại thế thì chế ra bảo phải giữ vững, đến lúc sắp nhập Niết-bàn thì đều buông bỏ cả.'
Lúc ấy vị tỳ-kheo A-la-hán nói: 'Thưa trưởng lão, ông không nên nói Như Lai rốt cuộc đã vào Niết-bàn mà mất hẳn. Tôi biết Như Lai thường không đổi khác. Lúc Như Lai còn tại thế cũng như sau khi nhập Niết-bàn, phạm bốn giới trọng thì tội không khác nhau. Nếu nói A-la-hán phạm bốn giới trọng thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Bậc Tu-đà-hoàn còn không phạm giới, huống chi A-la-hán. Nếu trưởng lão nói "ta là A-la-hán" thì bậc A-la-hán không bao giờ có ý nghĩ "ta đã được A-la-hán". Bậc A-la-hán chỉ nói pháp lành, không nói điều bất thiện. Điều trưởng lão nói thuần là phi pháp. Ai đã được thấy mười hai bộ kinh thì biết chắc trưởng lão không phải A-la-hán.'
Này thiện nam tử! Lúc ấy đồ chúng của tỳ-kheo phá giới liền cùng nhau giết vị A-la-hán ấy. Này thiện nam tử! Bấy giờ ma vương nhân lòng giận dữ của hai chúng ấy mà giết hết sáu trăm tỳ-kheo. Lúc ấy phàm phu đều cùng nhau nói: 'Thương thay! Phật pháp đến đây là diệt hết.' Nhưng chánh pháp của ta thật không diệt. Lúc ấy trong nước ấy có mười hai vạn vị đại Bồ-tát khéo giữ pháp của ta, sao lại nói pháp của ta diệt? Vào lúc ấy, trong cõi Diêm-phù-đề (châu lục phía nam theo vũ trụ quan Phật giáo, nơi loài người chúng ta ở) không còn một tỳ-kheo nào là đệ tử của ta. Lúc ấy Ba-tuần (tên của ma vương) dùng lửa lớn đốt hết tất cả kinh điển. Trong đó nếu còn sót lại chút ít, các bà-la-môn liền cùng nhau lấy trộm, khắp nơi nhặt nhạnh đem đặt vào kinh sách của mình. Vì lẽ ấy mà các Bồ-tát nhỏ, khi Phật chưa ra đời, đều cùng tin theo lời bà-la-môn. Các bà-la-môn tuy nói rằng: 'Chúng ta có trai giới (giữ giới, ăn chay đúng giờ)', nhưng các ngoại đạo thật ra không có. Các ngoại đạo tuy cũng nói có ngã, lạc, tịnh, nhưng thật không hiểu nghĩa ngã, lạc, tịnh; chỉ lấy một chữ, hai chữ, một câu, hai câu trong Phật pháp mà nói rằng kinh điển của mình có nghĩa như thế."
Bấy giờ tại thành Câu-thi-na (nơi Phật nhập Niết-bàn), giữa hai cây sa-la (loài cây lớn; Phật nằm giữa hai cây này khi nhập Niết-bàn), vô lượng vô biên a-tăng-kỳ đại chúng nghe lời ấy xong đều cùng kêu lên: "Thế gian trống rỗng rồi! Thế gian trống rỗng rồi!"
Bồ-tát Ca-diếp bảo đại chúng: "Các vị hãy khoan buồn rầu khóc lóc. Thế gian không trống rỗng. Như Lai thường trụ, không có biến đổi; Pháp và Tăng cũng thế." Bấy giờ đại chúng nghe lời ấy liền thôi khóc, đều phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
Hết quyển thứ mười sáu của kinh Đại Bát Niết-bàn.
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ mười bảy.
Sa-môn Tuệ Nghiêm đời Tống (triều Lưu Tống thời Nam Bắc triều, Trung Quốc) dựa theo kinh Nê-hoàn (một bản dịch khác, ngắn hơn, của kinh Niết-bàn) mà bổ sung, chỉnh lý.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video