Kinh Đại Bát Niết-bàn, Phẩm Ai Thán (than thở thương xót), thứ ba
Thuần-đà đi chưa bao lâu thì đất nơi này rung chuyển theo sáu cách (sáu kiểu chấn động của mặt đất như rung, lắc, nổi, vọt, vang, gầm), lên đến cõi Phạm (cõi trời Phạm thiên, thuộc cõi sắc) cũng vậy. Động đất có hai loại: có địa động và có đại địa động. Rung nhỏ gọi là địa động, rung lớn gọi là đại địa động. Có tiếng nhỏ gọi là địa động, có tiếng lớn gọi là đại địa động. Chỉ riêng đất rung gọi là địa động; núi rừng, sông biển hết thảy đều rung gọi là đại địa động. Rung theo một hướng gọi là địa động; xoay vòng khắp chung quanh gọi là đại địa động. Chỉ rung thì gọi là địa động; khi rung mà làm tâm chúng sinh rúng động thì gọi là đại địa động.
Khi Bồ-tát (người tu hạnh cứu độ chúng sinh để thành Phật) mới từ cõi trời Đâu-suất (cõi trời nơi Bồ-tát ở trước khi giáng sinh thành Phật) xuống cõi Diêm-phù-đề (châu lục phía nam, nơi loài người chúng ta sống), gọi là đại địa động. Từ lúc mới sinh, xuất gia, thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (giác ngộ hoàn toàn, chân chính, cao nhất, tức thành Phật), chuyển pháp luân (giảng giáo pháp, ví như lăn bánh xe pháp đi khắp nơi) cho đến bát-niết-bàn (nhập niết-bàn trọn vẹn, tức Phật lìa đời, ra khỏi hẳn sinh tử), đều gọi là đại địa động. Hôm nay Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân lý như thật mà đến) sắp vào niết-bàn, cho nên đất nơi này rung chuyển lớn như vậy.
Bấy giờ các vị trời, rồng, càn-thát-bà (thần nhạc cõi trời), a-tu-la (loài thần hiếu chiến, hay đánh nhau với chư thiên), ca-lâu-la (chim thần cánh vàng), khẩn-na-la (thần ca hát), ma-hầu-la-già (thần rắn lớn), người và phi nhân (các loài không phải người như quỷ thần) nghe lời ấy, lông trên thân đều dựng đứng, đồng thanh khóc thương mà nói kệ (bài thơ tụng) rằng:
Cúi đầu lạy bậc Điều Ngự Sư (Thầy điều phục chúng sinh, chỉ Phật), nay chúng con khuyên thỉnh:
Xa lìa bậc Nhân Tiên (bậc tiên trong loài người, chỉ Phật), chúng con mãi không còn ai cứu giúp, che chở.
Nay thấy Phật vào niết-bàn, chúng con chìm trong biển khổ,
Đau buồn luyến mến, ôm lòng sầu khổ, như con bê mất mẹ.
Nghèo khốn không ai cứu giúp, như người bệnh nặng khốn cùng,
Không có thầy thuốc, cứ theo ý mình, ăn những thứ không nên ăn.
Chúng sinh mắc bệnh phiền não (những tâm xấu như tham, giận, si mê làm khổ sở), thường bị các kiến chấp sai lầm làm hại;
Xa lìa bậc Pháp Y Vương (vua thầy thuốc về pháp, chỉ Phật), lại uống thuốc độc tà vạy.
Vì thế Phật Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính), không nên bỏ rơi chúng con.
Như nước không có vua, nhân dân đều đói kém;
Chúng con cũng như vậy, mất bóng che chở và vị ngọt của pháp.
Nay nghe Phật vào niết-bàn, lòng chúng con mê loạn,
Như lúc đất kia rung chuyển lớn, lạc mất mọi phương hướng.
Bậc Đại Tiên (bậc tiên lớn, chỉ Phật) vào niết-bàn, mặt trời Phật rơi xuống đất,
Nước pháp thảy đều khô cạn, chúng con chắc chắn sẽ chết.
Như Lai bát-niết-bàn, chúng sinh khổ não cùng cực,
Ví như con nhà trưởng giả mới mất cha mẹ.
Như Lai vào niết-bàn, nếu như không trở lại,
Chúng con và chúng sinh thảy đều không ai cứu giúp, che chở.
Như Lai vào niết-bàn, cho đến các loài súc sinh (loài vật)
Hết thảy đều buồn sợ, khổ não thiêu đốt lòng; chúng con hôm nay, sao lại không sầu khổ?
Như Lai bỏ rơi chúng con, như vứt bỏ nước mũi nước bọt. Ví như mặt trời mới mọc, ánh sáng rất rực rỡ,
Đã tự chiếu sáng mình, lại diệt hết mọi bóng tối;
Ánh sáng thần thông của Như Lai, có thể trừ khổ não của chúng con.
Ngài ở giữa đại chúng, ví như núi Tu-di (núi chúa ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo).
"Bạch Thế Tôn, ví như nhà vua sinh nuôi các con, hình dáng đoan chính, lòng thường yêu thương; trước dạy các tài nghệ cho thông thạo hết, rồi sau lại bỏ chúng, giao cho kẻ chiên-đà-la (hạng người bị xem là hèn kém nhất, làm nghề đồ tể, giết người). Bạch Thế Tôn, hôm nay chúng con là con của vua Pháp, được Phật dạy dỗ, đã đầy đủ chính kiến (cái thấy đúng đắn), mong Ngài đừng bỏ rơi. Nếu bỏ rơi thì chúng con cũng như các vương tử kia. Cúi mong Ngài ở lâu, không vào niết-bàn.
Bạch Thế Tôn, ví như có người giỏi học các bộ luận, lại đối với luận ấy mà sinh sợ hãi; Như Lai cũng vậy, thông suốt các pháp mà lại đối với các pháp sinh sợ hãi (?). Nếu Như Lai ở lâu nơi thế gian, giảng nói vị cam lộ (thứ nước ngọt bất tử, ví lời dạy đem lại giải thoát) làm no đủ hết thảy, thì chúng sinh như vậy sẽ không còn sợ đọa vào địa ngục.
Bạch Thế Tôn, ví như có người mới học làm việc, bị quan bắt giam vào ngục. Có người hỏi: 'Anh chịu điều gì?' Đáp: 'Nay tôi chịu buồn khổ lớn; nếu được thoát thì được an vui.' Thế Tôn cũng vậy, vì chúng con mà tu các khổ hạnh; nay chúng con còn chưa thoát khỏi khổ não sinh tử, sao Như Lai lại được hưởng an vui [riêng mình]?
Bạch Thế Tôn, ví như vị vua thầy thuốc giỏi hiểu các phương thuốc, chỉ đem bài thuốc bí truyền dạy riêng cho con mình, không dạy cho những người ngoài đến học. Như Lai cũng vậy, chỉ đem kho tàng bí mật rất sâu dạy riêng cho Văn-thù, bỏ rơi chúng con, không đoái thương. Như Lai đối với pháp lẽ ra không nên giữ bí mật, keo tiếc, như vị vua thầy thuốc kia dạy riêng cho con, không dạy những người ngoài đến học. Thầy thuốc kia sở dĩ không thể dạy cho khắp mọi người là vì lòng còn ham hơn thua nên mới giấu giếm, tiếc giữ. Tâm Như Lai trọn không có hơn thua, sao lại không dạy bảo chúng con như vậy? Cúi mong Ngài ở lâu, đừng bát-niết-bàn.
Bạch Thế Tôn, ví như người già, người trẻ, người bệnh khổ bỏ con đường bằng phẳng mà đi theo đường hiểm; đường hiểm nhiều nạn, chịu đủ mọi khổ. Lại có người khác thấy mà thương, liền chỉ cho con đường tốt bằng phẳng. Bạch Thế Tôn, chúng con cũng vậy. Nói 'người trẻ' là ví người chưa nuôi lớn được pháp thân (thân chân thật, tức chân lý trong mỗi người); 'người già' là ví người phiền não nặng nề; 'người bệnh' là ví người chưa thoát sinh tử; 'đường hiểm' là ví hai mươi lăm cõi hữu (hai mươi lăm dạng tồn tại trong ba cõi sinh tử). Cúi mong Như Lai chỉ dẫn chúng con con đường chính cam lộ, ở lâu nơi thế gian, đừng vào niết-bàn."
Bấy giờ Thế Tôn bảo các tỳ-kheo (các vị nam xuất gia): "Các tỳ-kheo, chớ như kẻ phàm phu và các trời người mà buồn rầu khóc lóc. Hãy siêng năng tinh tấn (nỗ lực tu tập không lười biếng), buộc tâm vào chính niệm (giữ tâm nhớ nghĩ đúng đắn, tỉnh giác)." Khi ấy các trời, người, a-tu-la nghe Phật nói thì ngừng khóc, như người mất đứa con yêu, đưa tang xong thì cố nén không khóc nữa. Bấy giờ Thế Tôn vì đại chúng nói kệ rằng:
Các ông hãy mở lòng ra, không nên quá sầu khổ;
Pháp của chư Phật đều như vậy, cho nên hãy im lặng.
Ưa thích tu hành không buông lung, giữ tâm nhớ nghĩ chân chính,
Xa lìa mọi điều trái pháp, tự an ủi, hưởng niềm vui.
"Lại nữa, các tỳ-kheo, nếu có nghi ngờ thì nay đều nên hỏi: hoặc không hay chẳng không, thường hay vô thường (không thường còn, luôn biến đổi), khổ hay chẳng khổ, chỗ nương hay chẳng phải chỗ nương, đi hay chẳng đi, chỗ quay về hay chẳng phải chỗ quay về, hằng còn hay chẳng hằng còn, đoạn diệt hay thường còn, chúng sinh hay chẳng phải chúng sinh, có hay không, thật hay chẳng thật, chân hay chẳng chân, diệt hay chẳng diệt, bí mật hay chẳng bí mật, hai hay chẳng hai. Trong các pháp như vậy, có điều gì nghi thì nay nên hỏi, Ta sẽ tuỳ thuận mà giải nghi cho các ông, cũng sẽ vì các ông trước hết nói pháp cam lộ, rồi sau mới vào niết-bàn.
Các tỳ-kheo, Phật ra đời là khó, thân người khó được, gặp Phật mà sinh lòng tin cũng khó, nhẫn được điều khó nhẫn cũng khó, thành tựu giới cấm trọn vẹn không thiếu sót, đắc quả A-la-hán (quả vị của bậc đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh) cũng khó, như tìm cát vàng hay hoa ưu-đàm-bát (loài hoa tương truyền rất lâu mới nở một lần). Các tỳ-kheo, thoát khỏi tám nạn (tám hoàn cảnh khó gặp Phật, khó nghe pháp: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, cõi trời sống lâu, vùng biên địa xa xôi, đui điếc câm ngọng, thông minh mà tà kiến, sinh trước hoặc sau thời có Phật) mà được thân người là khó. Các ông gặp được Ta thì không nên để trôi qua uổng phí. Ta thuở trước tu đủ mọi khổ hạnh, nay mới được phương tiện vô thượng như vậy. Vì các ông mà trong vô lượng kiếp Ta đã bỏ thân, tay chân, đầu, mắt, tuỷ, não. Vì thế các ông không nên buông lung.
Các tỳ-kheo, thành báu chính pháp được trang nghiêm thế nào? Đầy đủ các thứ châu báu công đức, lấy giới, định, trí tuệ làm tường thành và hào. Nay các ông gặp thành báu Phật pháp này, không nên lấy những vật giả dối. Ví như người chủ đoàn buôn gặp thành báu thật mà chỉ nhặt ngói vụn sỏi đá rồi về nhà. Các ông cũng vậy, gặp thành báu mà lấy vật giả dối. Các tỳ-kheo, chớ đem tâm thấp kém mà tự cho là đủ. Các ông nay tuy được xuất gia, nhưng đối với Đại thừa (giáo pháp lớn, hướng đến cứu độ tất cả và thành Phật) lại không sinh lòng mong mỏi. Các tỳ-kheo, thân tuy được mặc áo cà-sa (áo của người xuất gia, nhuộm màu sẫm) nhuộm màu, mà tâm vẫn chưa được nhuộm pháp thanh tịnh Đại thừa. Các tỳ-kheo, tuy đi khất thực trải qua nhiều nơi, nhưng chưa từng cầu món ăn pháp Đại thừa. Các tỳ-kheo, tuy cạo bỏ râu tóc, nhưng chưa vì chính pháp mà cạo bỏ các kết sử (phiền não trói buộc và sai khiến tâm). Các tỳ-kheo, nay Ta sẽ dạy bảo các ông một cách chân thật: nay Ta còn đây, đại chúng hoà hợp; pháp tính của Như Lai chân thật, không điên đảo. Vì thế các ông nên tinh tấn, thu nhiếp tâm, dũng mãnh đập tan các kết sử. Khi mặt trời trí tuệ có mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) đã lặn mất, các ông sẽ bị vô minh (mê muội, không thấy chân lý) che lấp.
Các tỳ-kheo, ví như đất lớn, núi non, cây thuốc được chúng sinh dùng; pháp của Ta cũng vậy, sinh ra vị pháp cam lộ tốt đẹp vi diệu, làm thuốc hay chữa các bệnh phiền não của chúng sinh. Nay Ta sẽ khiến hết thảy chúng sinh và các con Ta là bốn bộ chúng (tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di — tức nam nữ xuất gia và nam nữ tại gia) đều an trụ trong kho tàng bí mật; Ta cũng sẽ an trụ trong đó mà vào niết-bàn.
Thế nào gọi là kho tàng bí mật? Ví như chữ Y (một chữ cái Ấn Độ cổ, viết bằng ba chấm xếp thành hình tam giác): ba chấm nếu đặt ngang hàng thì không thành chữ Y, đặt dọc cũng không thành; phải như ba con mắt trên mặt thần Ma-hê-thủ-la (Đại Tự Tại thiên, vị thần có ba mắt trên mặt) mới thành chữ Y; ba chấm nếu tách rời nhau cũng không thành. Ta cũng như vậy: pháp giải thoát (sự thoát khỏi mọi trói buộc) riêng nó không phải là niết-bàn; thân Như Lai riêng nó không phải là niết-bàn; ma-ha bát-nhã (trí tuệ lớn siêu việt) riêng nó không phải là niết-bàn; ba pháp tách biệt nhau cũng không phải là niết-bàn. Nay Ta an trụ trong ba pháp như vậy, vì chúng sinh nên gọi là vào niết-bàn, như chữ Y ở thế gian."
Bấy giờ các tỳ-kheo nghe Phật Thế Tôn nhất định sẽ niết-bàn, thảy đều buồn rầu, lông trên thân dựng đứng, nước mắt chảy ròng, cúi đầu lạy sát chân Phật, đi quanh vô số vòng rồi bạch Phật:
"Bạch Thế Tôn, Ngài đã khéo nói vô thường, khổ, không (không có thực thể riêng), vô ngã (không có cái 'ta' thật sự). Bạch Thế Tôn, ví như trong dấu chân của mọi loài, dấu chân voi là lớn nhất; tưởng vô thường (sự quán niệm về vô thường) cũng vậy, trong các tưởng là bậc nhất. Nếu có ai siêng năng tu tập thì có thể trừ hết thảy tham ái cõi dục (cõi của những loài còn ham muốn dục lạc), sự tham đắm cõi sắc (cõi có thân hình vi tế, không còn dục lạc thô) và cõi vô sắc (cõi chỉ còn tâm thức, không có thân hình), vô minh, kiêu mạn, và cả tưởng vô thường. Bạch Thế Tôn, nếu Như Lai đã lìa tưởng vô thường thì nay không nên vào niết-bàn; nếu chưa lìa thì sao lại nói tu tưởng vô thường thì lìa được ái ba cõi, vô minh, kiêu mạn và tưởng vô thường?
Bạch Thế Tôn, ví như người nông dân vào mùa thu cày sâu đất ruộng thì trừ được cỏ dại; tưởng vô thường cũng vậy, trừ được hết thảy tham ái cõi dục, ái cõi sắc và vô sắc, vô minh, kiêu mạn và tưởng vô thường. Bạch Thế Tôn, ví như cày ruộng thì cày mùa thu là tốt nhất; như trong các dấu chân, dấu chân voi là hơn hết; trong các tưởng, tưởng vô thường là cao nhất.
Bạch Thế Tôn, ví như vị vua biết mình sắp chết, ban ân xá khắp thiên hạ, những tù nhân bị giam cầm đều được thả, rồi sau mới bỏ mạng. Như Lai nay cũng nên như vậy, cứu độ các chúng sinh, khiến những ai bị giam cầm trong sự không hiểu biết và vô minh đều được giải thoát, rồi sau mới niết-bàn. Nay chúng con đều chưa được độ, sao Như Lai lại muốn bỏ rơi mà vào niết-bàn?
Bạch Thế Tôn, ví như có người bị quỷ nhập, gặp được thầy chú giỏi, nhờ sức thần chú mà khỏi. Như Lai cũng vậy, vì các Thanh văn (đệ tử nghe Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho mình) trừ con quỷ vô minh, khiến họ an trụ trong các pháp như ma-ha bát-nhã, giải thoát…, như chữ Y ở thế gian. Bạch Thế Tôn, ví như con hương tượng (voi chúa có sức mạnh lớn) bị người trói buộc, tuy có người quản tượng giỏi cũng không giữ nổi, nó giật đứt dây xích mà tự do bỏ đi. Chúng con chưa được như vậy, chưa thoát khỏi sự trói buộc của năm mươi bảy thứ phiền não, sao Như Lai lại muốn bỏ rơi mà vào niết-bàn?
Bạch Thế Tôn, như người bị bệnh sốt rét gặp thầy thuốc giỏi thì hết khổ. Chúng con cũng vậy, có nhiều bệnh khổ, mắc cơn sốt tà mạng (sống bằng cách sai trái, không chính đáng), tuy gặp Như Lai mà bệnh chưa khỏi, chưa được sự an ổn, thường còn, an vui vô thượng; sao Như Lai lại muốn bỏ rơi mà vào niết-bàn?
Bạch Thế Tôn, ví như người say rượu không tự biết mình, không nhận ra thân sơ, mẹ, con gái, chị em, mê loạn dâm dật, nói năng buông thả, nằm trong chỗ dơ bẩn. Khi ấy có thầy thuốc giỏi cho uống thuốc, uống xong liền nôn ra, tỉnh lại, nhớ biết, trong lòng hổ thẹn, tự trách sâu sắc: 'Rượu là thứ không tốt, là gốc rễ của mọi điều ác; nếu dứt bỏ được thì xa lìa mọi tội lỗi.' Bạch Thế Tôn, chúng con cũng vậy, từ xưa đến nay xoay vần trong sinh tử, say đắm tình sắc, tham thích ngũ dục (năm thứ ham muốn đối với hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị ngon và sự xúc chạm), chẳng phải mẹ mà tưởng là mẹ, chẳng phải chị mà tưởng là chị, chẳng phải con gái mà tưởng là con gái, chẳng phải chúng sinh mà tưởng là chúng sinh. Vì thế mà xoay vần chịu khổ sinh tử, như người say kia nằm trong chỗ dơ bẩn. Nay Như Lai cho chúng con uống thuốc pháp, khiến chúng con nôn ra thứ rượu dữ phiền não, nhưng chúng con chưa được tâm tỉnh thức; sao Như Lai lại muốn bỏ rơi mà vào niết-bàn?
Bạch Thế Tôn, ví như có người khen cây chuối là chắc thật, điều ấy không thể có. Bạch Thế Tôn, chúng sinh cũng vậy, nếu khen rằng 'ta', 'người', 'chúng sinh', 'thọ mạng', 'người nuôi dưỡng', 'người biết thấy', 'người làm', 'người nhận' (những cách gọi khác nhau về một cái 'ta' thường còn có thật mà các học thuyết đương thời chủ trương) là chân thật, thì cũng không thể có. Chúng con tu tưởng vô ngã như vậy. Bạch Thế Tôn, ví như bã nước cơm không còn dùng được gì; thân này cũng vậy, không có ta, không có chủ. Bạch Thế Tôn, như hoa thất diệp (hoa cây bảy lá) không có hương thơm; thân này cũng vậy, không có ta, không có chủ. Chúng con thường tu tập tưởng vô ngã như vậy. Như Phật đã dạy: 'Hết thảy các pháp đều không có ta và không có cái thuộc về ta; các tỳ-kheo nên tu tập. Tu như vậy rồi thì trừ được ngã mạn (lòng kiêu căng do chấp có cái ta); lìa ngã mạn rồi thì vào niết-bàn.' Bạch Thế Tôn, ví như dấu chân chim hiện ra giữa hư không, điều ấy không thể có; người tu tập tưởng vô ngã mà còn có các kiến chấp, cũng không thể có."
Bấy giờ Thế Tôn khen các tỳ-kheo: "Lành thay, lành thay! Các ông khéo tu tưởng vô ngã." Khi ấy các tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, chúng con không chỉ tu tưởng vô ngã, mà còn tu tập các tưởng khác, như tưởng khổ, tưởng vô thường… Bạch Thế Tôn, ví như người say, tâm choáng váng rối loạn, thấy núi sông, thành quách, cung điện, mặt trời, mặt trăng, các vì sao đều xoay vòng. Bạch Thế Tôn, nếu có ai không tu tưởng khổ, tưởng vô thường, tưởng vô ngã…, người như vậy không gọi là bậc thánh, phần nhiều buông lung, trôi lăn trong sinh tử. Bạch Thế Tôn, vì nhân duyên ấy, chúng con khéo tu các tưởng như vậy."
Bấy giờ Phật bảo các tỳ-kheo: "Hãy lắng nghe, lắng nghe! Thí dụ người say các ông vừa dẫn ra, các ông chỉ biết câu chữ mà chưa thấu nghĩa. Thế nào là nghĩa? Như người say kia thấy mặt trời, mặt trăng trên cao, thật ra không xoay mà sinh ý tưởng là xoay. Chúng sinh cũng vậy, bị các phiền não và vô minh che lấp nên sinh tâm điên đảo (thấy ngược, trái với sự thật): có ta mà cho là không ta, thường còn mà cho là vô thường, thanh tịnh mà cho là không sạch, an vui mà cho là khổ. Vì bị phiền não che lấp nên tuy sinh các tưởng ấy mà không thấu nghĩa, như người say kia ở chỗ không xoay mà sinh ý tưởng xoay. 'Ta' chính là nghĩa của Phật; 'thường' là nghĩa của pháp thân; 'lạc' (an vui) là nghĩa của niết-bàn; 'tịnh' (thanh tịnh) là nghĩa của pháp.
Các tỳ-kheo, sao lại nói rằng người có tưởng 'ta' thì kiêu mạn, tự cao, trôi lăn sinh tử? Nếu các ông nói 'chúng con cũng tu tập các tưởng vô thường, khổ, vô ngã', thì ba cách tu ấy không có nghĩa chân thật. Nay Ta sẽ nói ba pháp tu hơn thế. Khổ mà cho là vui, vui mà cho là khổ, là pháp điên đảo. Vô thường mà cho là thường, thường mà cho là vô thường, là pháp điên đảo. Vô ngã mà cho là ngã, ngã mà cho là vô ngã, là pháp điên đảo. Không sạch mà cho là sạch, sạch mà cho là không sạch, là pháp điên đảo. Có bốn pháp điên đảo như vậy, người ấy không biết tu các pháp một cách chân chính.
Các tỳ-kheo, [người đời] trong pháp khổ mà sinh tưởng vui, trong vô thường mà sinh tưởng thường, trong vô ngã mà sinh tưởng ngã, trong không sạch mà sinh tưởng sạch. Thế gian cũng có thường, lạc, ngã, tịnh (thường còn, an vui, có chân ngã, thanh tịnh — bốn đức tính của niết-bàn), xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian) cũng có thường, lạc, ngã, tịnh. Pháp thế gian thì có chữ mà không có nghĩa; pháp xuất thế gian thì có chữ có nghĩa. Vì sao? Vì pháp thế gian có bốn điên đảo nên không biết nghĩa. Vì sao vậy? Vì có tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo (điên đảo ở nhận thức, ở tâm ý và ở quan điểm). Do ba điên đảo ấy, người thế gian trong vui thấy khổ, trong thường thấy vô thường, trong ngã thấy vô ngã, trong sạch thấy không sạch; đó gọi là điên đảo. Vì điên đảo nên người thế gian biết chữ mà không biết nghĩa.
Thế nào là nghĩa? Vô ngã chính là sinh tử; ngã chính là Như Lai. Vô thường là Thanh văn, Duyên giác (người tự quán lẽ nhân duyên mà giác ngộ); thường là pháp thân của Như Lai. Khổ là hết thảy ngoại đạo (các đạo ngoài Phật giáo); lạc chính là niết-bàn. Không sạch là pháp hữu vi (do nhân duyên tạo tác, có sinh diệt); sạch là chính pháp của chư Phật và Bồ-tát. Đó gọi là không điên đảo. Vì không điên đảo nên biết chữ, biết nghĩa. Nếu muốn xa lìa bốn điên đảo thì nên biết thường, lạc, ngã, tịnh như vậy."
Khi ấy các tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, như lời Phật dạy, người lìa bốn điên đảo thì hiểu rõ thường, lạc, ngã, tịnh. Nay Như Lai mãi không còn bốn điên đảo, tức đã hiểu rõ thường, lạc, ngã, tịnh. Nếu đã hiểu rõ thường, lạc, ngã, tịnh, sao Ngài không ở lại một kiếp hay nửa kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) dạy dỗ chúng con lìa bốn điên đảo, mà lại bỏ rơi chúng con, muốn vào niết-bàn? Nếu Như Lai đoái thương dạy bảo, chúng con sẽ hết lòng cúi đầu vâng nhận tu tập. Nếu Như Lai vào niết-bàn, chúng con làm sao còn ở chung với cái thân độc hại này mà tu phạm hạnh (đời sống trong sạch của người tu)? Chúng con cũng sẽ theo Phật Thế Tôn vào niết-bàn."
Bấy giờ Phật bảo các tỳ-kheo: "Các ông không nên nói như vậy. Tất cả chính pháp vô thượng Ta có, nay đều giao phó cho Ma-ha Ca-diếp (vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng về hạnh khổ hạnh). Ca-diếp sẽ làm chỗ nương tựa lớn cho các ông. Như Như Lai làm chỗ nương tựa cho các chúng sinh, Ma-ha Ca-diếp cũng vậy, sẽ làm chỗ nương tựa cho các ông. Ví như đại vương cai quản nhiều nơi, khi đi tuần du thì giao hết việc nước cho đại thần; Như Lai cũng vậy, tất cả chính pháp đều giao phó cho Ma-ha Ca-diếp.
Các ông nên biết, tưởng vô thường, tưởng khổ mà các ông tu tập trước đây không phải là chân thật. Ví như mùa xuân có nhiều người tắm ở ao lớn, đi thuyền vui chơi, đánh rơi viên ngọc lưu ly (loại ngọc quý màu xanh biếc) chìm xuống nước sâu. Khi ấy mọi người đều cùng xuống nước tìm ngọc, tranh nhau mò lấy ngói, đá, cỏ, cây, cát sỏi, ai cũng tự cho là mình được ngọc lưu ly, vui mừng cầm lên mới biết không phải thật. Lúc ấy viên ngọc vẫn còn trong nước; nhờ sức của ngọc nên nước đều trong lặng. Thế là mọi người mới thấy viên ngọc vẫn ở dưới nước, như ngửa trông thấy hình mặt trăng trên hư không. Khi ấy trong đám đông có một người trí, dùng sức khéo léo, thong thả lặn xuống nước, liền lấy được ngọc.
Các tỳ-kheo, không nên tu tập tưởng vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh… như vậy mà cho là nghĩa chân thật, như những người kia lấy ngói đá, cỏ cây, cát sỏi cho là ngọc báu. Các ông nên khéo học phương tiện, ở bất cứ nơi đâu cũng thường tu tưởng ngã, tưởng thường, lạc, tịnh. Lại nên biết hình tướng bốn pháp đã tu trước kia đều là điên đảo. Muốn tu các tưởng một cách chân thật thì như người trí kia khéo léo lấy được ngọc báu, tức là tưởng ngã, tưởng thường, lạc, tịnh."
Bấy giờ các tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, như trước Phật đã dạy: 'Các pháp vô ngã, các ông nên tu học; tu học như vậy rồi thì lìa tưởng ngã; lìa tưởng ngã thì lìa kiêu mạn; lìa kiêu mạn thì được vào niết-bàn.' Nghĩa ấy là thế nào?"
Phật bảo các tỳ-kheo: "Lành thay, lành thay! Nay các ông khéo hỏi nghĩa này để tự dứt nghi. Ví như có vị vua tối tăm chậm chạp, ít trí; có một thầy thuốc tính lại ngu dốt ương bướng, nhưng vua không phân biệt, ban bổng lộc hậu hĩnh. Ông ta chữa mọi bệnh đều chỉ dùng thuốc sữa, lại không biết nguồn gốc phát sinh của bệnh; tuy biết thuốc sữa mà không hiểu rõ các bệnh do phong, do lạnh, do nóng (ba loại bệnh theo y học Ấn Độ xưa), bệnh gì cũng bảo uống sữa. Nhà vua ấy không phân biệt được rằng thầy thuốc này không biết sữa tốt hay xấu, lành hay dữ.
Lại có một thầy thuốc sáng suốt, thông tám khoa y thuật (tám ngành của y học Ấn Độ xưa), khéo chữa các bệnh, biết các phương thuốc, từ phương xa đến. Lúc ấy vị thầy thuốc cũ không biết học hỏi, trái lại sinh lòng tự cao khinh mạn. Vị thầy thuốc sáng suốt kia liền nương theo, xin làm học trò, xin học những phép y bí truyền sâu kín, nói với thầy thuốc cũ: 'Nay tôi xin nhận ngài làm thầy, cúi mong ngài giảng giải tường tận cho tôi.' Thầy thuốc cũ đáp: 'Nếu nay anh có thể làm người hầu cho ta bốn mươi tám năm, rồi sau ta mới dạy anh y thuật.' Khi ấy vị thầy thuốc sáng suốt liền vâng lời: 'Tôi xin làm như vậy, tôi xin làm như vậy; tuỳ sức tôi có thể, xin làm kẻ chạy việc.'
Bấy giờ thầy thuốc cũ dẫn thầy thuốc khách cùng vào yết kiến vua. Lúc ấy thầy thuốc khách vì vua nói đủ các phương thuốc và các tài nghệ khác: 'Đại vương nên biết và khéo phân biệt: phép này như thế có thể dùng để trị nước, phép này như thế có thể dùng để chữa bệnh.' Nhà vua nghe những lời ấy mới biết thầy thuốc cũ ngu dốt không có trí, liền đuổi ra khỏi bờ cõi, rồi càng thêm cung kính thầy thuốc khách.
Khi ấy thầy thuốc khách nghĩ rằng: 'Muốn dạy nhà vua, nay chính là lúc.' Liền tâu vua: 'Đại vương, nếu thật thương quý tôi thì tôi xin một điều.' Vua đáp ngay: 'Từ cánh tay phải này cho đến các phần khác trên thân, tuỳ ý ngươi xin, ta đều cho cả.' Thầy thuốc khách nói: 'Vua tuy hứa cho tôi mọi phần thân thể, nhưng tôi không dám xin nhiều. Nay điều tôi xin là mong vua ra lệnh khắp trong nước: từ nay về sau không ai được uống thuốc sữa của thầy thuốc cũ nữa. Vì sao vậy? Vì thuốc ấy độc hại, làm tổn thương nhiều. Nếu ai cố uống thì sẽ chém đầu. Bỏ thuốc sữa rồi thì sẽ không còn người chết oan, mọi người luôn được an vui; vì thế tôi xin điều ấy.' Vua đáp: 'Điều ngươi xin thật chẳng đáng kể gì.' Liền ra lệnh khắp trong nước: phàm người bệnh đều không được dùng sữa làm thuốc; nếu ai dùng làm thuốc thì sẽ chém đầu.
Khi ấy thầy thuốc khách pha chế các vị thuốc, gồm các vị cay, đắng, mặn, ngọt, chua…, dùng chữa các bệnh, không ai là không khỏi. Không bao lâu sau, nhà vua lại mắc bệnh, liền gọi thầy thuốc ấy: 'Nay ta bệnh nặng, phải chữa thế nào?' Thầy thuốc xem bệnh vua, thấy nên dùng thuốc sữa, liền tâu: 'Bệnh vua đang mắc nên uống sữa. Việc tôi cấm thuốc sữa trước kia không phải lời thật. Nay nếu uống thì trừ bệnh hay nhất. Nay vua mắc bệnh nhiệt, chính nên uống sữa.' Vua nói với thầy thuốc: 'Nay ngươi điên rồi sao, hay là bị bệnh nhiệt, mà nói uống sữa trừ được bệnh này? Trước ngươi bảo là độc, nay sao lại bảo uống? Muốn lừa ta sao? Thứ mà thầy thuốc trước khen, ngươi bảo là độc, khiến ta đuổi ông ấy đi; nay lại bảo là tốt, trừ bệnh hay nhất. Theo như lời ngươi thì thầy thuốc cũ của ta hẳn là giỏi hơn ngươi.'
Khi ấy thầy thuốc khách lại tâu: 'Nay vua không nên nói như vậy. Như con mọt ăn gỗ, có vết thành hình chữ; con mọt ấy không biết đó là chữ hay không phải chữ. Người trí thấy vậy trọn không nói rằng con mọt biết chữ, cũng không lấy làm lạ. Đại vương nên biết, thầy thuốc cũ cũng vậy, không phân biệt các bệnh mà đều cho thuốc sữa, như đường mọt ăn ngẫu nhiên thành chữ. Vị thầy thuốc cũ ấy không hiểu thuốc sữa tốt xấu, lành dữ.' Vua hỏi: 'Không hiểu thế nào?' Thầy thuốc khách đáp: 'Thuốc sữa này cũng là chất độc hại, cũng là cam lộ. Thế nào mà sữa lại gọi là cam lộ? Nếu con bò sữa không ăn bã rượu, cỏ trơn, lúa mạch và cám (?); bê con của nó hiền lành; chỗ chăn thả không ở vùng cao cũng không ở chỗ thấp ẩm; cho uống nước trong; không để nó chạy nhảy; không cho ở chung một bầy với bò đực; ăn uống điều hoà, đi đứng đúng chỗ — sữa như vậy trừ được các bệnh, đó gọi là thuốc hay cam lộ. Ngoài sữa ấy ra, tất cả các thứ khác đều gọi là độc hại.'
Đại vương nghe những lời ấy, khen rằng: 'Thầy thuốc giỏi thay, lành thay, lành thay! Từ hôm nay ta mới biết thuốc sữa lành dữ, tốt xấu.' Rồi vua liền uống, bệnh được khỏi. Ngay đó vua ra lệnh khắp trong nước: từ nay về sau nên dùng thuốc sữa. Người trong nước nghe vậy đều sinh giận, cùng bảo nhau: 'Đại vương nay bị quỷ nhập hay là điên rồi, mà lừa chúng ta, lại bắt uống sữa?' Hết thảy nhân dân đều ôm lòng giận dữ, kéo đến chỗ vua. Vua nói: 'Các ngươi không nên giận ta. Thuốc sữa này uống hay không uống đều là do thầy thuốc dạy, không phải lỗi của ta.' Bấy giờ đại vương và nhân dân vui mừng hớn hở, càng cùng nhau cung kính cúng dường thầy thuốc ấy. Hết thảy người bệnh đều uống thuốc sữa, bệnh đều khỏi.
Các tỳ-kheo, nên biết Như Lai, Ứng Cúng, Chính Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật Thế Tôn (mười danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến; bậc đáng được cúng dường; bậc biết khắp và đúng đắn; bậc đầy đủ trí sáng và đức hạnh; bậc đã khéo đi đến giải thoát; bậc hiểu rõ thế gian; bậc cao tột không ai hơn; bậc điều phục người cần điều phục; thầy của trời và người; bậc giác ngộ được thế gian tôn kính) cũng như vậy, làm vị vua thầy thuốc lớn xuất hiện ở đời, hàng phục hết thảy thầy thuốc tà ngoại đạo, ở giữa bốn chúng mà tuyên bố rằng: 'Ta là vua thầy thuốc.' Vì muốn hàng phục ngoại đạo nên Ta tuyên bố rằng không có ta, không có người, chúng sinh, thọ mạng, người nuôi dưỡng, người biết thấy, người làm, người nhận.
Các tỳ-kheo, nên biết cái 'ta' mà các ngoại đạo nói, như con mọt ăn gỗ ngẫu nhiên thành chữ mà thôi. Vì thế Như Lai ở trong Phật pháp tuyên nói vô ngã, là để điều phục chúng sinh, vì biết đúng thời. Vô ngã như vậy là có nhân duyên; [khi đúng thời] cũng nói có ngã, như vị thầy thuốc giỏi kia biết rõ sữa lúc nào là thuốc, lúc nào không phải thuốc. Không phải như cái 'ta' mà phàm phu suy tính; cái 'ta' mà kẻ phàm phu ngu si suy tính, có người nói lớn bằng ngón tay cái, hoặc bằng hạt cải, hoặc bằng hạt bụi nhỏ. Cái 'ta' mà Như Lai nói hoàn toàn không như vậy. Vì thế nói rằng các pháp vô ngã, nhưng thật ra không phải không có ngã. Thế nào là ngã? Nếu pháp nào là thật, là chân, là thường, là chủ, là chỗ nương, tính không biến đổi, đó gọi là ngã. Như vị thầy thuốc lớn kia khéo hiểu thuốc sữa, Như Lai cũng vậy, vì chúng sinh mà nói rằng trong các pháp thật có chân ngã. Bốn chúng các ông nên tu tập pháp này như vậy."
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ hai
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ ba
Sa-môn (người xuất gia tu hành) Tuệ Nghiêm cùng những vị khác đời Tống (triều Lưu Tống thời Nam triều) dựa theo kinh Nê-hoàn (bản dịch sớm hơn của kinh Niết-bàn) mà bổ sung, biên tập lại.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video