Phẩm Bồ-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương, phần thứ ba (Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương nghĩa là "Vua đức cao quý có ánh sáng chiếu khắp", tên vị Bồ-tát đang thưa hỏi Phật trong phẩm này; Bồ-tát là người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh).
Lại nữa, này thiện nam tử (cách Phật gọi người nghe, nghĩa là "người con trai hiền lành"), kẻ phàm phu (người thường chưa giác ngộ) hễ gặp khổ não nơi thân và tâm thì khởi đủ thứ điều ác. Khi thân mắc bệnh, hay tâm mắc bệnh, họ khiến thân, miệng, ý làm đủ thứ điều ác. Vì làm ác nên họ luân hồi (xoay vòng sống chết mãi không dứt) trong ba đường dữ, chịu đủ mọi khổ. Vì sao vậy? Vì người phàm phu không có chánh niệm (sự tỉnh thức, ghi nhớ điều đúng) và trí tuệ. Do đó mà sinh ra đủ thứ lậu (những phiền não rỉ chảy ra từ tâm như nước rò từ bình nứt, khiến người cứ trôi lăn trong sống chết). Đó gọi là niệm lậu (thứ lậu sinh ra từ ý nghĩ khi gặp khổ não, do thiếu chánh niệm và trí tuệ).
Bồ-tát ma-ha-tát (vị Bồ-tát lớn, bậc tu hành cao) thường tự suy nghĩ: "Từ vô số kiếp (kiếp: khoảng thời gian vô cùng dài) xưa nay, ta vì thân và tâm này mà tạo đủ thứ điều ác. Vì nhân duyên ấy mà ta trôi lăn trong sống chết, ở trong ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ tức quỷ đói, súc sinh) chịu đủ mọi khổ, khiến ta xa rời con đường chân chánh của tam thừa (ba cỗ xe, tức ba lối tu dẫn đến giải thoát: Thanh văn, Duyên giác và Bồ-tát)." Bồ-tát vì nhân duyên ác ấy nên đối với thân tâm mình sinh lòng rất sợ hãi, bỏ lìa mọi điều ác mà hướng về đường lành.
Này thiện nam tử, ví như có một ông vua bỏ bốn con rắn độc vào một cái rương, sai một người nuôi cho ăn, trông nom lúc nằm lúc dậy, xoa rửa thân chúng, và phán: "Nếu ngươi để một con rắn nào nổi giận, ta sẽ theo phép nước đem ngươi ra chém giữa chợ." Bấy giờ người ấy nghe lệnh vua nghiêm khắc, trong lòng hoảng sợ, bỏ rương mà chạy trốn. Lúc ấy vua lại sai năm tên chiên-đà-la (hạng người thuộc tầng lớp thấp nhất ở Ấn Độ xưa, chuyên làm nghề giết chóc như đồ tể, đao phủ) rút dao đuổi theo. Người kia ngoái lại thấy năm người phía sau, bèn vội vàng bỏ chạy. Khi ấy năm người dùng mưu gian, giấu dao đang cầm, lén sai một người giả làm bạn thân, nói với anh ta: "Anh hãy quay về đi." Người ấy không tin, chạy vào một xóm làng định trốn. Vào trong làng rồi, anh nhìn vào các nhà thì đều không thấy người; cầm các vò, chum lên xem thì đều trống rỗng không có gì. Đã không thấy người, tìm đồ cũng không được, anh bèn ngồi xuống đất. Chợt nghe trên không có tiếng nói: "Này chàng trai! Làng này bỏ hoang trống trải, không có dân ở. Đêm nay sẽ có sáu tên giặc lớn đến. Nếu anh gặp chúng thì e mất mạng. Anh làm sao mà thoát được?"
Bấy giờ người ấy càng thêm sợ hãi, lại bỏ làng mà đi. Trên đường gặp một con sông, nước chảy xiết mà không có thuyền bè. Vì sợ hãi, anh lấy đủ thứ cỏ cây kết làm bè. Rồi lại suy nghĩ: "Nếu ta ở lại đây thì sẽ bị rắn độc, năm tên chiên-đà-la, một kẻ giả làm bạn thân và sáu tên giặc lớn hãm hại. Nếu qua sông này mà bè không vững thì sẽ chết chìm. Thà chết chìm chứ nhất định không để bọn rắn và giặc kia làm hại." Anh liền đẩy bè cỏ xuống nước, nương thân trên đó, khua tay đạp chân, vượt dòng mà đi. Đến được bờ bên kia thì yên ổn không còn tai họa, lòng dạ thư thái, nỗi sợ tan biến.
Bồ-tát ma-ha-tát được nghe và gìn giữ kinh Đại Niết-bàn (Niết-bàn: trạng thái giải thoát hoàn toàn, dứt hết phiền não và khổ đau), quán (quan sát sâu bằng tâm) thân mình như cái rương; đất, nước, lửa, gió như bốn con rắn độc. Có loài rắn độc do nhìn, có loài độc do chạm, có loài độc do hơi thở, có loài độc do cắn. Mọi chúng sinh gặp bốn thứ độc này đều mất mạng. Tứ đại (bốn yếu tố lớn cấu thành thân thể và vật chất: đất, nước, lửa, gió) của chúng sinh cũng như vậy: hoặc do thấy mà thành ác, hoặc do chạm mà thành ác, hoặc do hơi mà thành ác, hoặc do cắn mà thành ác. Vì nhân duyên ấy mà xa lìa mọi điều lành.
Lại nữa, này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát quán bốn con rắn độc thuộc bốn dòng giống, đó là Sát-lợi (dòng vua chúa, chiến sĩ), Bà-la-môn (dòng tu sĩ, tế tự), Tỳ-xá (dòng buôn bán, làm ruộng) và Thủ-đà (dòng nô lệ, làm thuê) — bốn giai cấp của xã hội Ấn Độ xưa. Bốn con rắn lớn này cũng vậy, có bốn tính: tính cứng (đất), tính ướt (nước), tính nóng (lửa), tính động (gió). Vì thế Bồ-tát quán bốn đại này cùng dòng giống, cùng tính chất với bốn con rắn độc.
Lại nữa, này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát quán bốn đại này như bốn con rắn độc. Quán thế nào? Bốn con rắn độc ấy luôn rình chỗ sơ hở của người: lúc nào sẽ nhìn, lúc nào sẽ chạm, lúc nào sẽ phun hơi, lúc nào sẽ cắn. Bốn đại như rắn độc cũng thế, luôn rình chúng sinh để tìm chỗ yếu kém. Nếu bị bốn con rắn giết thì rốt cuộc không đến nỗi rơi vào ba đường ác; còn nếu bị bốn đại giết hại thì chắc chắn rơi vào ba đường ác, không còn nghi ngờ gì. Bốn con rắn độc dù được chăm nuôi vẫn muốn giết người; bốn đại cũng vậy, dù được cung phụng thường xuyên, vẫn luôn lôi kéo người tạo các điều ác. Bốn con rắn độc, chỉ cần một con nổi giận là có thể giết người; tính của bốn đại cũng thế, chỉ cần một đại nổi lên là có thể hại người. Bốn con rắn độc tuy ở chung một chỗ nhưng bốn tâm khác nhau; bốn đại cũng vậy, tuy ở chung một chỗ mà tính mỗi thứ khác nhau. Bốn con rắn độc dù được kính trọng cũng khó gần gũi; bốn đại cũng thế, dù được kính trọng vẫn khó gần gũi. Bốn con rắn độc khi hại người, có những vị sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn có thể dùng thần chú hoặc thuốc men mà chữa; còn bốn đại giết người thì dù có sa-môn, bà-la-môn với thần chú, thuốc hay, đều không chữa được. Như người biết quý trọng bản thân, nghe hơi hôi đáng ghét của bốn con rắn độc thì liền tránh xa; chư Phật, Bồ-tát cũng vậy, ngửi thấy mùi hôi của bốn đại thì liền tránh xa. Bấy giờ Bồ-tát lại suy nghĩ về bốn đại như rắn độc mà sinh lòng rất sợ hãi, quay lưng chạy đi, tu Bát thánh đạo (tám con đường chân chánh dẫn đến giải thoát: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng).
Năm tên chiên-đà-la chính là ngũ ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân xác vật chất, thọ là cảm giác, tưởng là nhận biết hình ảnh khái niệm, hành là ý chí và các hoạt động tâm lý, thức là sự hiểu biết phân biệt). Bồ-tát quán ngũ ấm như chiên-đà-la thế nào? Chiên-đà-la thường khiến người phải chia lìa người thương, gặp gỡ kẻ oán ghét. Ngũ ấm cũng vậy, khiến người ham gần những điều chẳng lành, xa lìa mọi điều lành thuần khiết.
Lại nữa, này thiện nam tử, như chiên-đà-la mang đủ thứ khí giới để trang bị cho mình — nào dao, nào khiên, nào cung, nào tên, nào áo giáp, nào giáo — có thể hại người. Ngũ ấm cũng vậy, lấy các phiền não trang bị chắc chắn cho mình, hại những kẻ ngu mê khiến họ rơi vào các cõi hữu (các cõi sống chết trong luân hồi). Này thiện nam tử, như chiên-đà-la hễ gặp người có tội là ra tay giết; ngũ ấm cũng vậy, ai có các lỗi kết (kết: những phiền não trói buộc chúng sinh) thì thường hại được người ấy. Vì thế Bồ-tát quán sâu ngũ ấm như chiên-đà-la.
Lại nữa, Bồ-tát quán xét ngũ ấm như chiên-đà-la. Kẻ chiên-đà-la không có lòng thương xót, kẻ thù hay người thân đều giết cả; ngũ ấm cũng vậy, không có lòng thương xót, người lành kẻ ác đều hại cả. Như chiên-đà-la làm khổ tất cả mọi người; ngũ ấm cũng vậy, dùng các phiền não thường làm khổ tất cả chúng sinh trong sống chết. Vì thế Bồ-tát quán ngũ ấm như chiên-đà-la.
Lại nữa, Bồ-tát quán xét ngũ ấm như chiên-đà-la. Kẻ chiên-đà-la luôn ôm lòng giết hại; ngũ ấm cũng vậy, luôn ôm lòng phiền não trói buộc mà làm khổ, làm hại. Như người không có chân, không có dao gậy, không có người hầu theo, nên biết chắc chắn sẽ bị chiên-đà-la giết hại. Chúng sinh cũng vậy, không có chân, không có dao, không có người theo hầu, thì bị ngũ ấm hãm hại. Chân là giới (những điều răn cấm giữ gìn thân miệng ý); dao là tuệ (trí tuệ); người theo hầu là thiện tri thức (bạn lành, thầy hiền chỉ dẫn đường tu). Vì không có ba thứ ấy nên bị ngũ ấm hãm hại. Vì thế Bồ-tát quán ngũ ấm như chiên-đà-la.
Lại nữa, này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát quán xét ngũ ấm còn tệ hơn chiên-đà-la. Vì sao? Chúng sinh nếu bị năm tên chiên-đà-la giết thì không rơi vào địa ngục; còn bị ngũ ấm giết thì rơi vào địa ngục. Vì lẽ ấy Bồ-tát quán ngũ ấm còn tệ hơn chiên-đà-la. Quán như vậy rồi, Bồ-tát phát nguyện rằng: "Ta thà suốt đời gần gũi chiên-đà-la, chứ không thể gần gũi ngũ ấm dù chỉ trong chốc lát." Chiên-đà-la chỉ hại được những kẻ ngu mê ở dục giới (cõi của những chúng sinh còn ham muốn dục lạc, gồm cả cõi người); còn giặc ngũ ấm thì hại khắp chúng sinh phàm phu trong tam giới (ba cõi luân hồi: dục giới; sắc giới là cõi của chúng sinh đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế; vô sắc giới là cõi chỉ còn tâm thức, không còn hình sắc). Chiên-đà-la chỉ giết được người có tội; giặc ngũ ấm thì không hỏi chúng sinh có tội hay không, đều hại được cả. Chiên-đà-la không giết người già yếu, đàn bà, trẻ nhỏ; giặc ngũ ấm thì không kể chúng sinh già trẻ, đàn bà yếu đuối, hết thảy đều hại. Vì thế Bồ-tát quán sâu ngũ ấm này còn tệ hơn chiên-đà-la, nên phát nguyện: "Thà suốt đời gần chiên-đà-la, chứ không thể gần gũi ngũ ấm dù chỉ chốc lát."
Lại nữa, này thiện nam tử, chiên-đà-la chỉ hại người khác, rốt cuộc không tự hại mình; giặc ngũ ấm thì vừa tự hại vừa hại người, hại cả chiên-đà-la. Với chiên-đà-la, có thể dùng lời lẽ khéo léo, tiền của, châu báu để cầu xin mà được thoát; ngũ ấm thì không như vậy, không thể dùng lời khéo dỗ dành hay tiền của châu báu mà cầu thoát. Chiên-đà-la trong bốn mùa (?) không phải lúc nào cũng giết; ngũ ấm thì không thế, từng niệm từng niệm (từng khoảnh khắc ý nghĩ) đều hại chúng sinh. Chiên-đà-la chỉ ở một chỗ, nên còn có thể trốn tránh; ngũ ấm thì không thế, có mặt khắp mọi nơi, không chỗ nào trốn được. Chiên-đà-la dù hại người, hại xong thì không đi theo nữa; ngũ ấm thì không thế, giết chúng sinh rồi vẫn bám theo không rời. Vì thế Bồ-tát thà suốt đời gần chiên-đà-la, chứ không thể gần gũi ngũ ấm dù chỉ chốc lát.
Người có trí dùng phương tiện khéo léo mà thoát khỏi ngũ ấm. Phương tiện khéo léo chính là Bát thánh đạo, lục ba-la-mật (sáu hạnh tu đưa người sang bờ giải thoát: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) và tứ vô lượng tâm (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ là thương yêu ban vui, bi là xót thương cứu khổ, hỷ là vui mừng với cái vui của người, xả là buông bỏ, bình đẳng không phân biệt). Nhờ những phương tiện này mà được giải thoát, thân tâm không bị ngũ ấm làm hại. Vì sao? Vì thân như kim cương, tâm như hư không, nên thân tâm khó bị phá hoại. Vì lẽ ấy, Bồ-tát quán ngũ ấm gây nên đủ mọi điều chẳng lành, sinh lòng rất sợ hãi mà tu Bát thánh đạo, cũng như người kia sợ bốn con rắn độc và năm tên chiên-đà-la, lên đường mà đi, không ngoái lại, không dừng.
Kẻ giả làm bạn thân chính là tham ái (lòng ham muốn, đắm luyến). Bồ-tát ma-ha-tát quán sâu ái kết (sự trói buộc của tham ái) như kẻ thù giả làm bạn thân. Nếu biết rõ sự thật thì nó không làm gì được; nếu không biết thì chắc chắn bị nó hại. Tham ái cũng vậy, nếu biết rõ tính chất của nó thì nó không thể khiến chúng sinh xoay vần trong khổ sống chết; nếu không biết thì luân hồi trong sáu đường (sáu cõi tái sinh: trời, người, a-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục), chịu đủ mọi khổ. Vì sao? Vì bệnh ái khó buông bỏ, như kẻ thù giả làm bạn thân khó mà xa lánh. Kẻ thù giả làm bạn thân thường rình chỗ sơ hở của người, khiến người chia lìa kẻ thương, gặp gỡ kẻ ghét. Ái cũng như vậy, khiến người xa lìa mọi điều lành, gần gũi mọi điều chẳng lành. Vì lẽ ấy, Bồ-tát ma-ha-tát quán sâu tham ái như kẻ thù giả làm bạn thân.
Vì ái mà thấy cũng như không thấy, nghe cũng như không nghe. Như người phàm phu thấy lỗi lầm của sống chết, tuy có trí tuệ nhưng vì bị si mê che lấp nên về sau lại không thấy nữa. Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) và Duyên giác (người tự quán lẽ nhân duyên mà giác ngộ, không có thầy) cũng vậy, tuy thấy mà không thấy, tuy nghe mà không nghe. Vì sao? Vì còn lòng ái. Tại sao thế? Vì tuy thấy lỗi lầm của sống chết mà không thể mau đến A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh, trọn vẹn của Phật). Vì lẽ ấy, Bồ-tát ma-ha-tát quán ái kết này như kẻ thù giả làm bạn thân.
Thế nào là dáng vẻ của kẻ thù giả làm bạn thân? Như kẻ thù không thật lòng mà giả làm vẻ thật lòng; không thể gần gũi mà giả làm vẻ gần gũi; thật là không tốt mà giả làm vẻ tốt; thật không thương mà giả làm vẻ thương. Vì sao? Vì luôn rình chỗ sơ hở của người để hãm hại. Ái cũng như vậy, luôn đối với chúng sinh: không thật mà giả làm thật, không gần mà giả làm gần, không tốt mà giả làm tốt, không thương mà giả làm thương, thường lừa dối hết thảy khiến họ luân hồi sống chết. Vì lẽ ấy, Bồ-tát quán ái như kẻ thù giả làm bạn thân.
Kẻ thù giả làm bạn thân, người ta chỉ thấy thân và lời nói của hắn, không thấy được lòng hắn, nên hắn lừa được người. Ái cũng vậy, chỉ là hư dối, thật ra không nắm bắt được, nên làm mê hoặc được hết thảy chúng sinh. Kẻ thù giả làm bạn thân có lúc bắt đầu, có lúc kết thúc, dễ xa lánh; ái thì không như vậy, không có khởi đầu không có kết thúc, khó mà xa lánh. Kẻ thù giả làm bạn thân, ở xa thì khó nhận ra, ở gần thì dễ biết; ái thì không như vậy, ở gần còn khó biết, huống gì ở xa. Vì lẽ ấy, Bồ-tát quán ái còn tệ hơn kẻ giả làm bạn thân.
Hết thảy chúng sinh vì ái kết mà xa Đại Niết-bàn, gần sống chết; xa thường, lạc, ngã, tịnh (bốn đức của Niết-bàn: thường còn, an vui, tự tại chân thật, trong sạch), gần vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh. Vì thế ở nhiều kinh ta đã nói đó là tam cấu (ba thứ nhơ bẩn của tâm: tham, sân, si). Đối với việc hiện tại, vì vô minh (sự mê muội, không thấy rõ chân lý) nên không thấy lỗi lầm, không thể bỏ lìa. Ái như kẻ thù giả làm bạn thân, rốt cuộc không hại được người có trí. Vì thế Bồ-tát quán sâu ái này, sinh lòng rất sợ hãi mà tu Bát thánh đạo, như người kia sợ bốn con rắn độc, năm tên chiên-đà-la và một kẻ giả làm bạn thân, lên đường không quay lại.
Xóm làng trống không chính là lục nhập bên trong (sáu căn — mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý — là sáu cửa ngõ để cảnh vật đi vào tâm). Bồ-tát ma-ha-tát quán sáu nhập này trống rỗng không có gì, như xóm làng trống không. Như người đang sợ hãi kia vào làng rồi, cho đến một người ở cũng không thấy, cầm khắp các vò chum cũng không được một món gì; Bồ-tát cũng vậy, quán kỹ sáu nhập trống rỗng không có gì, không thấy chúng sinh hay một vật nào là thật. Vì thế Bồ-tát quán sáu nhập bên trong trống rỗng không có gì như xóm làng trống không kia.
Này thiện nam tử, xóm làng trống không ấy, bọn giặc nhìn từ xa thì không bao giờ nghĩ đó là trống rỗng. Người phàm phu cũng vậy, đối với làng sáu nhập không nghĩ đó là trống rỗng. Vì không nghĩ được là trống rỗng nên luân hồi sống chết, chịu khổ vô lượng. Này thiện nam tử, bọn giặc đến nơi rồi mới biết là trống rỗng. Bồ-tát cũng vậy, quán sáu nhập này thường nghĩ là trống rỗng. Vì nghĩ là trống rỗng nên không luân hồi sống chết chịu khổ. Bồ-tát ma-ha-tát đối với sáu nhập này thường không điên đảo (không thấy sai lệch, ngược với sự thật như cho vô thường là thường, khổ là vui). Vì không điên đảo nên không còn luân hồi sống chết.
Lại nữa, này thiện nam tử, như bọn giặc vào làng trống ấy thì được yên vui; giặc phiền não cũng vậy, vào sáu nhập này thì được yên vui. Như giặc ở làng trống, lòng không sợ gì; bọn giặc phiền não cũng vậy, ở trong sáu nhập này cũng không sợ gì. Như làng trống kia là nơi ở của sư tử, cọp, sói và đủ loài thú dữ; sáu nhập bên trong cũng vậy, là nơi ở của mọi thứ phiền não xấu ác như thú dữ. Vì thế Bồ-tát quán sâu sáu nhập trống rỗng không có gì, hoàn toàn là nơi ở của mọi điều chẳng lành.
Lại nữa, này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát quán sáu nhập bên trong trống rỗng không có gì như làng trống kia. Vì sao? Vì đó là chỗ dối trá không thật; trống rỗng không có gì mà lại tưởng là có; thật không có vui mà lại tưởng là vui; thật không có người mà lại tưởng là có người. Sáu nhập bên trong cũng vậy, trống rỗng không có gì mà tưởng là có, thật không có vui mà tưởng là vui, thật không có người mà tưởng là có người. Chỉ người có trí mới biết được và nắm được sự thật. Lại nữa, này thiện nam tử, như làng trống có lúc có người, có lúc không có người; sáu nhập thì không thế, luôn luôn không có người. Vì sao? Vì bản tính thường là không. Đó là điều người trí biết được, chẳng phải mắt thấy được. Vì thế Bồ-tát quán sáu nhập bên trong có nhiều oán hại, tu Bát thánh đạo không ngừng không nghỉ, như người kia sợ bốn con rắn độc, năm tên chiên-đà-la, một kẻ giả làm bạn thân và sáu tên giặc lớn mà gắng theo đường chánh.
Sáu tên giặc lớn chính là lục trần bên ngoài (sáu cảnh mà sáu căn tiếp xúc: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, vật chạm vào thân, và các đối tượng của ý; gọi là "trần" vì chúng như bụi làm nhơ tâm). Bồ-tát ma-ha-tát quán sáu trần như sáu tên giặc lớn. Vì sao? Vì chúng cướp được mọi điều lành. Như sáu tên giặc lớn cướp được mọi của báu của dân chúng; giặc sáu trần cũng vậy, cướp được của lành của mọi chúng sinh. Như sáu tên giặc lớn nếu vào nhà ai thì cướp sạch những gì đang có trong nhà, không chọn tốt xấu, khiến kẻ giàu lớn bỗng chốc nghèo khổ; giặc sáu trần cũng vậy, nếu vào các căn của người thì cướp sạch mọi điều lành. Điều lành đã hết thì nghèo khổ, cô độc, trơ trọi, thành kẻ nhất-xiển-đề (người đã dứt hết gốc lành, không tin nhân quả, rất khó được cứu độ). Vì thế Bồ-tát quán kỹ sáu trần như sáu tên giặc lớn.
Lại nữa, này thiện nam tử, như sáu tên giặc lớn muốn cướp nhà ai thì phải nhờ có người trong nhà làm nội ứng; nếu không có người trong làm nội ứng thì giữa chừng phải quay về. Giặc sáu trần cũng vậy, muốn cướp điều lành thì phải nhờ bên trong có cái thấy biết của chúng sinh cho rằng có thường, lạc, ngã, tịnh, không phải là không. Nếu bên trong không có những cái thấy như vậy thì giặc dữ sáu trần không cướp được điều lành nào. Người có trí bên trong không có những cái thấy ấy; phàm phu thì có. Vì thế sáu trần thường đến xâm đoạt của cải là điều lành. Vì không khéo giữ gìn nên bị chúng cướp. Người giữ gìn gọi là trí tuệ. Người có trí khéo phòng giữ nên không bị cướp. Vì thế Bồ-tát quán sáu trần như sáu tên giặc lớn, giống hệt không khác.
Lại nữa, này thiện nam tử, như sáu tên giặc lớn làm cho dân chúng khổ não thân tâm; giặc sáu trần cũng vậy, luôn làm chúng sinh khổ não thân tâm. Sáu tên giặc lớn chỉ cướp được của cải hiện tại của người; giặc sáu trần thì thường cướp của lành trong ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) của chúng sinh. Sáu tên giặc lớn ban đêm thì vui thích; giặc dữ sáu trần cũng vậy, ở trong bóng tối vô minh thì được vui thích. Sáu tên giặc lớn chỉ có các vua mới ngăn chặn được; giặc dữ sáu trần cũng vậy, chỉ có Phật, Bồ-tát mới ngăn chặn được. Sáu tên giặc lớn hễ muốn cướp thì không chọn người đoan chính, dòng dõi, thông minh, học rộng nghe nhiều, quyền quý hay nghèo hèn; giặc dữ sáu trần cũng vậy, muốn cướp điều lành thì không chọn người đoan chính cho đến nghèo hèn. Sáu tên giặc lớn dù bị các vua chặt tay chân vẫn không khiến lòng chúng thôi ý cướp; giặc dữ sáu trần cũng vậy, dù bậc Tu-đà-hoàn (quả thánh thứ nhất, người mới vào dòng thánh), Tư-đà-hàm (quả thánh thứ hai, chỉ còn tái sinh một lần nữa), A-na-hàm (quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi dục) chặt tay chân chúng, cũng không khiến chúng thôi cướp điều lành. Như chỉ người mạnh mẽ dũng cảm mới khuất phục được sáu tên giặc lớn; chư Phật, Bồ-tát cũng vậy, mới khuất phục được giặc dữ sáu trần. Ví như có người đông họ hàng, dòng tộc thịnh vượng thì không bị sáu tên giặc kia cướp; chúng sinh cũng vậy, có thiện tri thức thì không bị giặc dữ sáu trần cướp. Sáu tên giặc lớn hễ thấy của người thì trộm cướp; sáu trần thì không như vậy, dù thấy, dù biết, dù nghe, dù ngửi, dù chạm, dù cảm nhận, đều cướp được cả. Sáu tên giặc lớn chỉ cướp được của cải người ở dục giới, không cướp được ở sắc giới, vô sắc giới; giặc dữ sáu trần thì không như vậy, cướp được mọi của báu lành trong ba cõi. Vì thế Bồ-tát quán kỹ sáu trần còn tệ hơn sáu tên giặc kia. Quán như vậy rồi, tu Bát thánh đạo, đi thẳng không quay lại, như người đang sợ hãi kia sợ bốn con rắn độc, năm tên chiên-đà-la, một kẻ giả làm bạn thân và sáu tên giặc lớn, bỏ làng trống mà lên đường.
Trên đường gặp một con sông, đó chính là phiền não. Bồ-tát quán phiền não này như con sông lớn thế nào? Như con sông chảy xiết kia cuốn trôi được cả hương tượng (loại voi chúa rất khỏe, thân có mùi thơm); sông xiết phiền não cũng vậy, cuốn trôi được cả bậc Duyên giác. Vì thế Bồ-tát quán sâu phiền não như sông chảy xiết. Sâu khó chạm đáy nên gọi là sông; bờ không thấy được nên gọi là lớn; trong đó có nhiều loại cá dữ. Sông lớn phiền não cũng vậy: chỉ Phật, Bồ-tát mới chạm được đáy nên gọi là rất sâu; chỉ Phật, Bồ-tát mới tới được bờ nên gọi là rộng lớn; thường hại mọi chúng sinh ngu mê nên gọi là cá dữ. Vì thế Bồ-tát quán phiền não như sông lớn. Như nước sông lớn làm lớn lên mọi cỏ cây rừng rậm; sông lớn phiền não cũng vậy, làm lớn lên hai mươi lăm cõi hữu (hai mươi lăm cõi tồn tại trong ba cõi luân hồi mà chúng sinh tái sinh vào) của chúng sinh. Vì thế Bồ-tát quán phiền não như sông lớn.
Ví như có người rơi xuống sông lớn mà không biết hổ thẹn; chúng sinh cũng vậy, rơi vào sông phiền não mà không biết hổ thẹn. Như người rơi xuống sông chưa chạm đáy đã chết; người rơi vào sông phiền não cũng vậy, chưa chạm tới đáy đã xoay vòng trôi lăn trong hai mươi lăm cõi hữu. Cái gọi là đáy, đó là không tướng (thấy rõ mọi sự vật vốn không có tự tính cố định). Nếu ai không tu không tướng như vậy, nên biết người ấy không ra khỏi được hai mươi lăm cõi hữu. Hết thảy chúng sinh vì không khéo tu không và vô tướng (không bám vào hình tướng) nên thường bị sông xiết phiền não cuốn trôi. Như sông lớn kia chỉ hủy hoại được thân, không cuốn chìm được mọi điều lành; sông lớn phiền não thì không như vậy, hủy hoại được mọi điều lành của thân và tâm. Con sông dữ lớn kia chỉ cuốn chìm được người ở dục giới; sông lớn phiền não thì cuốn chìm được cả người và trời trong ba cõi. Sông lớn ở thế gian thì khua tay đạp chân là tới được bờ bên kia; sông lớn phiền não thì chỉ có Bồ-tát nhờ sáu ba-la-mật mới qua được. Như nước sông lớn khó mà qua được; sông lớn phiền não cũng vậy, khó mà qua được. Thế nào gọi là khó qua? Ngay cả các vị đại Bồ-tát ở bậc Thập trụ (mười địa vị cao của Bồ-tát trên đường tu) vẫn chưa thể qua được hoàn toàn; chỉ có chư Phật mới qua được hoàn toàn. Vì thế gọi là khó qua.
Ví như có người bị nước sông cuốn trôi thì không thể tu tập một chút điều lành nào; chúng sinh cũng vậy, bị sông phiền não cuốn chìm thì cũng không thể tu tập điều lành. Như người rơi xuống sông bị nước cuốn, người khác có sức thì có thể kéo lên cứu; còn rơi vào sông phiền não mà thành nhất-xiển-đề thì Thanh văn, Duyên giác cho đến chư Phật cũng không cứu được. Sông lớn ở thế gian, đến lúc kiếp tận (lúc thế giới tan hoại), bảy mặt trời cùng chiếu thì có thể làm khô cạn; sông lớn phiền não thì không như vậy, Thanh văn, Duyên giác dù tu thất giác chi (bảy yếu tố giác ngộ: chánh niệm, trạch pháp tức phân biệt đúng sai, tinh tấn, hỷ, khinh an tức thân tâm nhẹ nhàng, định, xả) vẫn không làm khô được. Vì thế Bồ-tát quán các phiền não như sông chảy dữ.
Ví như người kia sợ bốn con rắn độc, năm tên chiên-đà-la, một kẻ giả làm bạn thân và sáu tên giặc lớn, bỏ làng trống theo đường mà đi, đến bên sông thì gom cỏ làm bè. Bồ-tát cũng vậy, sợ bốn đại như rắn, ngũ ấm như chiên-đà-la, ái như kẻ giả làm bạn thân, sáu nhập như làng trống, sáu trần như giặc dữ, đến sông phiền não thì tu giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến (năm phần pháp thân: giữ giới, thiền định, trí tuệ, sự giải thoát, và cái biết rõ mình đã giải thoát), sáu ba-la-mật và ba mươi bảy phẩm trợ đạo (ba mươi bảy pháp tu giúp đạt giác ngộ), lấy đó làm thuyền bè. Nương ngồi trên bè này mà qua sông phiền não, đến bờ bên kia là Niết-bàn thường còn an vui.
Bồ-tát tu hành Đại Niết-bàn suy nghĩ thế này: "Nếu ta không thể chịu đựng được khổ thân, khổ tâm như vậy thì không thể giúp hết thảy chúng sinh qua sông phiền não." Vì suy nghĩ như vậy, dù có những khổ não thân tâm như thế, Bồ-tát vẫn lặng lẽ chịu đựng. Vì chịu đựng nên không sinh ra lậu. Bồ-tát như vậy còn không có các lậu, huống gì Phật Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc từ chân như mà đến) lại có lậu. Vì thế chư Phật không gọi là hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy). Vì sao Như Lai lại không phải là vô lậu? Vì Như Lai thường đi lại trong cõi hữu lậu. Hữu lậu tức là hai mươi lăm cõi hữu. Vì thế Thanh văn và phàm phu nói Phật là hữu lậu; nhưng chư Phật Như Lai thật sự là vô lậu.
Này thiện nam tử, vì nhân duyên ấy mà chư Phật Như Lai không có tướng nhất định. Này thiện nam tử, vì thế những người phạm tứ trọng cấm (bốn giới cấm nặng nhất của người xuất gia: dâm dục, trộm cắp, giết người, nói dối về sự chứng đắc), người phỉ báng kinh Phương đẳng (các kinh Đại thừa rộng lớn, bình đẳng) và kẻ nhất-xiển-đề cũng đều không nhất định (không phải mãi mãi không được cứu).
Bấy giờ Bồ-tát ma-ha-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương thưa: "Đúng vậy, đúng vậy, thật như lời Thánh dạy. Hết thảy các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đều không nhất định. Vì không nhất định, nên biết Như Lai cũng không hoàn toàn nhập Niết-bàn. Như Phật trước đây đã nói: Bồ-tát ma-ha-tát tu Đại Niết-bàn thì nghe được điều chưa từng nghe; trong đó có Niết-bàn và Đại Niết-bàn. Thế nào là Niết-bàn? Thế nào là Đại Niết-bàn?"
Bấy giờ Phật khen Bồ-tát ma-ha-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương rằng: "Hay thay, hay thay! Này thiện nam tử, nếu có Bồ-tát đạt được niệm tổng trì (khả năng ghi nhớ và gìn giữ trọn vẹn mọi giáo pháp không quên mất) thì mới hỏi được như ông hỏi. Này thiện nam tử, như người đời nói: có biển và biển lớn, có sông và sông lớn, có núi và núi lớn, có đất và đất lớn, có thành và thành lớn, có chúng sinh và chúng sinh lớn, có vua và vua lớn, có người và người lớn, có trời và trời trong các trời (danh hiệu chỉ Phật, bậc tôn quý nhất trong các vị trời), có đường và đường lớn. Niết-bàn cũng vậy, có Niết-bàn và có Đại Niết-bàn.
Thế nào là Niết-bàn? Này thiện nam tử, như người đói được chút cơm ăn thì gọi là an vui; sự an vui như vậy cũng gọi là Niết-bàn. Như người bệnh được khỏi thì gọi là an vui; sự an vui như vậy cũng gọi là Niết-bàn. Như người đang sợ hãi được chỗ nương tựa thì được an vui; sự an vui như vậy cũng gọi là Niết-bàn. Như người nghèo khổ được bảy thứ báu (vàng, bạc, lưu ly, pha lê, xà cừ, san hô, mã não… các vật quý nhất) thì được an vui; sự an vui như vậy cũng gọi là Niết-bàn. Như người quán xương (phép tu quán thân thể chỉ là bộ xương để dứt lòng ham muốn) mà không khởi lòng tham dục thì được an vui; sự an vui như vậy cũng gọi là Niết-bàn. Nhưng Niết-bàn như vậy không được gọi là Đại Niết-bàn. Vì sao? Vì đó là do đói khát, do bệnh, do sợ, do nghèo, do sinh lòng tham đắm. Đó gọi là Niết-bàn, chẳng phải Đại Niết-bàn.
Này thiện nam tử, nếu người phàm phu và Thanh văn, hoặc nhờ đạo thế tục (phép tu thiền định thông thường của thế gian), hoặc nhờ thánh đạo (con đường của bậc thánh), dứt được các kết ở dục giới thì được an vui; sự an vui như vậy cũng gọi là Niết-bàn, nhưng không được gọi là Đại Niết-bàn. Dứt được các kết ở Sơ thiền (tầng thiền định thứ nhất) cho đến dứt được các kết ở Phi tưởng phi phi tưởng xứ (cõi trời cao nhất trong vô sắc giới, nơi tâm ở trạng thái không phải có tưởng cũng không phải không có tưởng) thì được an vui; sự an vui như vậy cũng gọi là Niết-bàn, nhưng không được gọi là Đại Niết-bàn. Vì sao? Vì còn sinh lại phiền não, vì còn tập khí (thói quen, dấu vết còn sót lại của phiền não như mùi hương còn vương trong bình dù đã đổ hết hương).
Thế nào gọi là tập khí phiền não? Thanh văn, Duyên giác còn hơi hướng phiền não, như nghĩ: thân ta, áo ta, ta đi, ta đến, ta nói, ta nghe; nghĩ rằng chư Phật Như Lai nhập Niết-bàn, và bản tính Niết-bàn không có ngã, không có lạc, chỉ có thường và tịnh — đó gọi là tập khí phiền não. Lại nghĩ rằng Phật, Pháp, Tăng (ba ngôi báu: Phật là bậc giác ngộ, Pháp là giáo lý, Tăng là đoàn thể người tu) có tướng khác nhau; Như Lai rốt cuộc nhập Niết-bàn (tức là mất hẳn); Niết-bàn mà Thanh văn, Duyên giác và chư Phật Như Lai đạt được đều như nhau không khác. Vì lẽ ấy, cái mà Nhị thừa (hai cỗ xe Thanh văn và Duyên giác) đạt được chẳng phải là Đại Niết-bàn. Vì sao? Vì không có thường, lạc, ngã, tịnh. Có thường, lạc, ngã, tịnh mới được gọi là Đại Niết-bàn.
Này thiện nam tử, ví như có nơi chứa được mọi dòng nước thì gọi là biển lớn; cũng vậy, nơi mà Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát, chư Phật Như Lai đều vào được thì gọi là Đại Niết-bàn. Bốn thiền (bốn tầng thiền định của sắc giới), ba tam-muội (ba phép định: không, vô tướng, vô nguyện; tam-muội là trạng thái tâm định một chỗ), tám bối xả (tám phép thiền quán giúp quay lưng, buông bỏ sự đắm luyến), tám thắng xứ (tám phép quán giúp làm chủ được cảnh, vượt thắng phiền não), mười nhất thiết xứ (mười phép quán thấy một yếu tố như đất, nước, màu xanh… trùm khắp mọi nơi) — nơi nào thu nhiếp được vô lượng điều lành như vậy thì gọi là Đại Niết-bàn.
Này thiện nam tử, ví như có con sông mà hương tượng bậc nhất cũng không chạm được đáy thì gọi là lớn. Thanh văn, Duyên giác cho đến Bồ-tát bậc Thập trụ chưa thấy Phật tính (bản tính giác ngộ sẵn có, khả năng thành Phật trong mọi chúng sinh), nên cái họ đạt được gọi là Niết-bàn, chẳng phải Đại Niết-bàn. Nếu thấy được Phật tính một cách rõ ràng thì mới được gọi là Đại Niết-bàn. Đại Niết-bàn này chỉ có voi chúa lớn mới chạm tới tận đáy. Voi chúa lớn là chỉ chư Phật.
Này thiện nam tử, nếu ngọn núi mà các bậc ma-ha-na-già (loài voi lớn hay rồng lớn có sức mạnh phi thường) và Bát-kiền-đà cùng các đại lực sĩ (người có sức mạnh lớn) trải qua rất lâu cũng không leo lên được thì mới gọi là núi lớn. Cái mà Thanh văn, Duyên giác và các Bồ-tát ma-ha-na-già, đại lực sĩ không thấy được, như thế mới gọi là Đại Niết-bàn.
Lại nữa, này thiện nam tử, nơi vua nhỏ ở gọi là thành nhỏ; nơi Chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thế giới bằng chánh pháp) ở mới gọi là thành lớn. Nơi Thanh văn, Duyên giác trải qua tám vạn, sáu vạn, bốn vạn, hai vạn, một vạn (kiếp?) mà đạt tới, gọi là Niết-bàn; nơi ở của vị Thánh vương làm chủ Pháp cao tột (chỉ Phật) mới được gọi là Đại Bát-niết-bàn (Niết-bàn lớn, trọn vẹn). Vì thế gọi là Đại Bát-niết-bàn.
Này thiện nam tử, ví như có người thấy bốn binh chủng (quân voi, quân ngựa, quân xe, quân bộ) mà không sợ hãi, nên biết người ấy gọi là chúng sinh lớn. Nếu có chúng sinh đối với phiền não và nghiệp ác (những hành động xấu dẫn đến quả báo) của ba đường ác mà không sợ hãi, lại có thể ở trong đó cứu độ rộng khắp chúng sinh, nên biết người ấy đạt Đại Niết-bàn. Nếu có người biết phụng dưỡng cha mẹ, cung kính sa-môn và bà-la-môn, tu sửa điều lành, nói lời thành thật không dối trá, nhẫn chịu được mọi điều xấu, bố thí cho người nghèo thiếu, thì gọi là đại trượng phu (người đàn ông lớn, bậc anh hùng chân chính). Bồ-tát cũng vậy, có lòng đại từ bi thương xót tất cả, đối với chúng sinh như cha mẹ, có thể đưa chúng sinh qua sông sống chết, chỉ bày khắp cho chúng sinh con đường chân thật duy nhất. Đó gọi là Đại Bát-niết-bàn.
Này thiện nam tử, "đại" (lớn) nghĩa là không thể nghĩ bàn. Nếu là điều không thể nghĩ bàn, hết thảy chúng sinh không tin nổi, thì đó gọi là Đại Bát-niết-bàn. Vì chỉ Phật và Bồ-tát thấy được nên gọi là Đại Niết-bàn. Vì nhân duyên gì lại gọi là lớn? Vì phải có vô lượng nhân duyên rồi mới đạt được nên gọi là lớn. Này thiện nam tử, như người thế gian, cái gì phải nhờ nhiều nhân duyên mới có được thì gọi là lớn; Niết-bàn cũng vậy, vì nhờ nhiều nhân duyên mới đạt được nên gọi là lớn.
Vì sao lại gọi là Đại Niết-bàn? Vì có Đại ngã (cái ta lớn, chân thật và tự tại) nên gọi là Đại Niết-bàn. Niết-bàn vốn không có ngã (theo nghĩa cái ta phàm tục), nhưng vì đại tự tại nên gọi là Đại ngã. Thế nào gọi là đại tự tại? Có tám thứ tự tại thì gọi là ngã. Tám thứ ấy là gì?
Một là có thể hiện một thân thành nhiều thân, số thân lớn nhỏ nhiều như bụi nhỏ, đầy khắp vô lượng thế giới mười phương. Thân Như Lai thật chẳng phải bụi nhỏ, nhưng vì tự tại nên hiện thân như bụi nhỏ. Tự tại như vậy là Đại ngã.
Hai là hiện một thân nhỏ như hạt bụi mà đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới (một hệ thống vũ trụ gồm một nghìn lần một nghìn lần một nghìn thế giới). Thân Như Lai thật không đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới. Vì sao? Vì không bị ngăn ngại. Chỉ vì tự tại nên đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới. Tự tại như vậy gọi là Đại ngã.
Ba là có thể đem thân đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới này nhẹ nhàng bay lên không, vượt qua các cõi Phật nhiều như cát của hai mươi con sông Hằng (sông lớn ở Ấn Độ, cát sông Hằng dùng để ví số nhiều không đếm được) mà không bị chướng ngại. Thân Như Lai thật không nặng không nhẹ, nhưng vì tự tại nên có thể làm nặng làm nhẹ. Tự tại như vậy gọi là Đại ngã.
Bốn là nhờ tự tại mà được tự tại. Thế nào là tự tại? Như Lai một tâm an trụ không lay động, mà những thân hình vô lượng loài Ngài hiện ra để giáo hóa đều khiến mỗi loài có tâm. Như Lai có khi chỉ làm một việc mà khiến mỗi chúng sinh đều thành tựu việc của mình. Thân Như Lai thường ở một cõi, mà khiến tất cả các cõi khác đều thấy được. Tự tại như vậy gọi là Đại ngã.
Năm là vì căn (giác quan) tự tại. Thế nào gọi là căn tự tại? Như Lai chỉ một căn cũng có thể thấy hình sắc, nghe âm thanh, ngửi mùi hương, phân biệt vị, cảm biết xúc chạm, nhận biết các pháp. Sáu căn của Như Lai cũng không thấy sắc, nghe tiếng, ngửi hương, phân biệt vị, cảm biết xúc chạm, nhận biết pháp. Vì tự tại nên khiến các căn được tự tại. Tự tại như vậy gọi là Đại ngã.
Sáu là vì tự tại nên được hết thảy các pháp, mà tâm Như Lai cũng không có ý tưởng là mình được. Vì sao? Vì không có gì để được. Nếu là có thì mới có thể gọi là được; thật ra không có gì, thì sao gọi là được? Nếu Như Lai còn chấp có ý tưởng là được thì chư Phật không đạt Niết-bàn. Vì không có sự được nên gọi là đạt Niết-bàn. Vì tự tại nên được hết thảy các pháp; vì được các pháp nên gọi là Đại ngã.
Bảy là vì tự tại trong việc nói pháp, Như Lai giảng nghĩa một bài kệ (bài thơ ngắn tóm ý giáo lý), trải qua vô lượng kiếp mà nghĩa vẫn không cùng tận — dù là về giới, về định, về bố thí, về trí tuệ. Lúc ấy Như Lai hoàn toàn không khởi ý nghĩ "ta nói, người kia nghe", cũng không khởi ý tưởng "đây là một bài kệ". Người thế gian lấy bốn câu làm một bài kệ; vì thuận theo thế tục nên gọi là kệ. Bản tính của hết thảy các pháp cũng không có lời nói, nhưng vì tự tại nên Như Lai giảng nói. Vì giảng nói như vậy nên gọi là Đại ngã.
Tám là Như Lai có mặt khắp mọi nơi như hư không. Tính của hư không không thể thấy được; Như Lai cũng vậy, thật không thể thấy được, nhưng vì tự tại nên khiến tất cả đều thấy. Tự tại như vậy gọi là Đại ngã. Đại ngã như vậy gọi là Đại Niết-bàn. Vì lẽ ấy mà gọi là Đại Niết-bàn.
Lại nữa, này thiện nam tử, ví như kho báu có nhiều vật quý lạ, đủ cả trăm thứ, nên gọi là kho lớn. Kho sâu kín của chư Phật Như Lai cũng vậy, có nhiều điều kỳ lạ, đầy đủ không thiếu, nên gọi là Đại Niết-bàn. Lại nữa, này thiện nam tử, vật không có giới hạn mới gọi là lớn; Niết-bàn không có giới hạn nên gọi là lớn.
Lại nữa, này thiện nam tử, vì có niềm vui lớn nên gọi là Đại Niết-bàn. Niết-bàn không có cái vui (theo nghĩa thông thường), nhưng vì có bốn thứ vui nên gọi là Đại Niết-bàn. Bốn thứ ấy là gì?
Một là vì dứt các cái vui. Không dứt cái vui thì gọi là khổ. Nếu còn khổ thì không gọi là niềm vui lớn. Vì dứt cái vui nên không còn khổ. Không khổ không vui mới gọi là niềm vui lớn. Bản tính Niết-bàn không khổ không vui, vì thế Niết-bàn gọi là niềm vui lớn. Vì lẽ ấy mà gọi là Đại Niết-bàn. Lại nữa, này thiện nam tử, vui có hai loại: một là của phàm phu, hai là của chư Phật. Cái vui của phàm phu vô thường, hư hoại, vì thế không phải là vui. Chư Phật thường vui, không biến đổi, nên gọi là niềm vui lớn. Lại nữa, này thiện nam tử, có ba thứ thọ (cảm thọ, tức cảm giác khi tiếp xúc với cảnh): một là khổ thọ (cảm giác khổ), hai là lạc thọ (cảm giác vui), ba là bất khổ bất lạc thọ (cảm giác không khổ không vui). Cảm giác không khổ không vui ấy cũng vẫn là khổ. Niết-bàn tuy cũng là không khổ không vui, nhưng lại gọi là niềm vui lớn. Vì là niềm vui lớn nên gọi là Đại Niết-bàn.
Hai là vì rất vắng lặng nên gọi là niềm vui lớn. Bản tính Niết-bàn là rất vắng lặng. Vì sao? Vì xa lìa mọi pháp ồn ào rối loạn. Vì rất vắng lặng nên gọi là Đại Niết-bàn.
Ba là vì biết hết tất cả nên gọi là niềm vui lớn. Không biết hết tất cả thì không gọi là niềm vui lớn. Chư Phật Như Lai biết hết tất cả nên gọi là niềm vui lớn. Vì là niềm vui lớn nên gọi là Đại Niết-bàn. Bốn là vì thân không hư hoại nên gọi là niềm vui lớn. Thân nếu có thể hư hoại thì không gọi là vui. Thân Như Lai như kim cương không hư hoại, chẳng phải thân phiền não, chẳng phải thân vô thường, nên gọi là niềm vui lớn. Vì là niềm vui lớn nên gọi là Đại Niết-bàn.
Này thiện nam tử, tên gọi ở thế gian có cái có nguyên do, có cái không có nguyên do. Có nguyên do như Xá-lợi-phất (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất): mẹ tên là Xá-lợi, theo tên mẹ mà đặt, nên gọi là Xá-lợi-phất (con của bà Xá-lợi). Như vị đạo nhân Ma-thâu-la, sinh ở nước Ma-thâu-la, theo tên nước mà đặt, nên gọi là đạo nhân Ma-thâu-la. Như Mục-kiền-liên (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng thần thông bậc nhất): Mục-kiền-liên là họ, theo họ mà đặt tên, nên gọi là Mục-kiền-liên. Như ta sinh trong dòng họ Cù-đàm, theo họ mà đặt tên, nên gọi là Cù-đàm. Như vị đạo nhân Tỳ-xá-khư: Tỳ-xá-khư là tên một ngôi sao, theo tên sao mà đặt nên gọi là Tỳ-xá-khư. Như người có sáu ngón tay, vì có sáu ngón nên gọi là người Sáu Ngón. Như Phật Nô, Thiên Nô (tôi tớ của Phật, tôi tớ của trời), vì theo Phật, theo trời mà gọi là Phật Nô, Thiên Nô. Vì sinh ra từ chỗ ẩm ướt nên gọi là Thấp Sinh. Như theo tiếng kêu mà gọi là ca-ca-la, gọi là cứu-cứu-la, đát-đát-la (tên các loài chim đặt theo tiếng kêu của chúng). Những tên như vậy là tên có nguyên do.
Tên không có nguyên do, như hoa sen, đất, nước, lửa, gió, hư không. Như chữ "mạn-đà-bà", một tên mà chỉ hai vật: một là nhà điện, hai là thức uống. Nhà điện không uống nước, mà cũng được gọi là mạn-đà-bà. Như "tát-bà-xa-đa" có nghĩa là lọng rắn, mà thật không phải lọng rắn; đó là tên không có nguyên do, gượng đặt ra. Như "để-la-bà-di" có nghĩa là ăn dầu, mà thật không ăn dầu, chỉ gượng đặt tên là ăn dầu; đó là tên không có nguyên do, gượng đặt ra. Này thiện nam tử, Đại Niết-bàn này cũng vậy, không có nguyên do mà gượng đặt tên.
Này thiện nam tử, ví như hư không không phải nhờ so với khoảng không nhỏ mà gọi là lớn; Niết-bàn cũng vậy, không phải nhờ so với tướng nhỏ mà gọi là Đại Niết-bàn. Này thiện nam tử, ví như có pháp không thể cân lường, không thể nghĩ bàn nên gọi là lớn; Niết-bàn cũng vậy, không thể cân lường, không thể nghĩ bàn, nên được gọi là Đại Bát-niết-bàn.
Vì hoàn toàn trong sạch nên gọi là Đại Niết-bàn. Thế nào là hoàn toàn trong sạch? Sự trong sạch có bốn loại. Bốn loại ấy là gì? Một là: hai mươi lăm cõi hữu gọi là không trong sạch; vì dứt hẳn được chúng nên gọi là trong sạch, trong sạch tức là Niết-bàn. Niết-bàn như vậy cũng có thể gọi là "có", nhưng Niết-bàn này thật ra chẳng phải là "có"; chư Phật Như Lai vì thuận theo thế tục nên nói Niết-bàn là có. Ví như người đời, không phải cha mà gọi là cha, không phải mẹ mà gọi là mẹ, thật không phải cha mẹ mà gọi là cha mẹ; Niết-bàn cũng vậy, vì thuận theo thế tục mà nói rằng chư Phật có Đại Niết-bàn. Hai là vì nghiệp (hành động của thân, miệng, ý) trong sạch. Hết thảy phàm phu vì nghiệp không trong sạch nên không có Niết-bàn; chư Phật Như Lai vì nghiệp trong sạch nên gọi là rất trong sạch. Vì rất trong sạch nên gọi là Đại Niết-bàn. Ba là vì thân trong sạch. Thân nếu vô thường thì gọi là không trong sạch; thân Như Lai thường còn nên gọi là rất trong sạch. Vì rất trong sạch nên gọi là Đại Niết-bàn. Bốn là vì tâm trong sạch. Tâm nếu hữu lậu thì gọi là không trong sạch; tâm Phật vô lậu nên gọi là rất trong sạch. Vì rất trong sạch nên gọi là Đại Niết-bàn.
Này thiện nam tử, đó gọi là thiện nam tử, thiện nữ nhân (người con gái hiền lành) tu hành kinh Đại Niết-bàn như vậy, thành tựu đầy đủ phần công đức thứ nhất (trong mười phần công đức mà phẩm này nêu ra)."
Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển thứ hai mươi mốt.
Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển thứ hai mươi hai.
Đời Tống (tức Lưu Tống, triều đại ở Trung Hoa thế kỷ thứ năm), sa-môn Tuệ Nghiêm cùng những người khác dựa theo kinh Nê-hoàn (bản dịch kinh Niết-bàn ngắn hơn, có trước) mà biên tập thêm vào.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video