Phẩm Bồ-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương, phần thứ tư. (Phẩm: một chương của kinh. Bồ-tát: người tu hành đã phát nguyện thành Phật để cứu giúp mọi loài. Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương là danh hiệu của vị Bồ-tát đứng ra hỏi Phật trong phẩm này, nghĩa là "Vua đức cao quý có ánh sáng chiếu khắp".)
Lại nữa, này thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật gọi người nghe pháp)! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn) tu Đại Niết-bàn mà thành tựu đầy đủ công đức thứ hai? (Niết-bàn: cảnh giới giải thoát hoàn toàn khỏi khổ đau và vòng sống chết. Đại Niết-bàn: Niết-bàn rốt ráo của Phật, ở đây cũng chỉ việc tu theo kinh Đại Niết-bàn. Công đức: phẩm chất tốt lành và năng lực do tu tập mà có.)
Này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát tu Đại Niết-bàn thì xưa không được mà nay được, xưa không thấy mà nay thấy, xưa không nghe mà nay nghe, xưa không đến được mà nay đến được, xưa không biết mà nay biết.
Thế nào gọi là xưa không được mà nay được? Đó là thần thông (năng lực vượt khỏi sức người thường, như bay đi, biến hóa, thấy và nghe xa): xưa không được mà nay mới được. Thần thông có hai loại: một là bên trong, hai là bên ngoài. Loại bên ngoài thì chung với ngoại đạo (những người tu theo các đạo ngoài Phật giáo). Loại bên trong lại có hai: một là của nhị thừa, hai là của Bồ-tát. (Nhị thừa: hai hạng người tu, gồm Thanh văn — người nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình — và Bích-chi-phật, cũng gọi Duyên giác — người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, không đi giảng dạy cho người khác.) Thần thông mà Bồ-tát có được do tu hành theo kinh Đại Niết-bàn thì không chung với Thanh văn và Bích-chi-phật.
Thế nào gọi là không chung với Thanh văn và Bích-chi-phật? Thần thông biến hóa của nhị thừa thì một tâm chỉ hóa ra được một, không hóa ra được nhiều. Bồ-tát thì không như vậy: trong một tâm có thể hiện ra đủ thân của cả năm cõi (ngũ thú: năm cõi tái sinh là địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, loài người và cõi trời). Vì sao vậy? Vì có được sức mạnh của kinh Đại Niết-bàn như thế. Đó gọi là xưa không được mà nay được.
Lại nữa, thế nào là xưa không được mà nay được? Đó là thân được tự tại và tâm được tự tại. Vì sao vậy? Thân và tâm của mọi phàm phu đều không được tự tại: hoặc tâm chạy theo thân, hoặc thân chạy theo tâm.
Thế nào gọi là tâm chạy theo thân? Ví như người say, rượu ở trong thân, khi ấy thân lắc lư thì tâm cũng lắc lư theo. Cũng như thân lười thì tâm cũng lười theo. Đó gọi là tâm chạy theo thân. Lại như đứa trẻ, thân còn non nhỏ thì tâm cũng nhỏ theo; người lớn thân lớn thì tâm cũng lớn theo. Lại như có người thân thể thô ráp, trong tâm thường nghĩ muốn có dầu mỡ thoa thấm cho mềm. Đó gọi là tâm chạy theo thân.
Thế nào gọi là thân chạy theo tâm? Như việc đi, đến, ngồi, nằm, tu hành bố thí (đem của cải, sức lực cho người), trì giới (giữ giới luật), nhẫn nhục (nhẫn chịu những điều trái ý), tinh tấn (siêng năng không lười). Người buồn rầu thì thân gầy mòn tiều tụy; người vui mừng thì thân béo tốt tươi tắn; người sợ hãi thì thân run rẩy; người chuyên tâm nghe pháp thì thân vui vẻ thư thái; người khóc than thì nước mắt nước mũi chảy ròng. Đó gọi là thân chạy theo tâm. Bồ-tát thì không như vậy, đối với thân và tâm đều được tự tại. Đó gọi là xưa không được mà nay được.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát hiện ra thân hình nhỏ như hạt bụi; dùng tấm thân nhỏ ấy mà có thể đi khắp vô lượng vô biên cõi Phật nhiều như cát sông Hằng (hằng hà sa: nhiều như số cát sông Hằng, ý nói nhiều không đếm xuể) mà không bị ngăn trở, còn tâm thì luôn ở trong định, chưa hề lay động. Đó gọi là tâm không chạy theo thân. Đó cũng gọi là xưa không đến được mà nay đến được.
Vì sao lại gọi là xưa không đến được mà nay đến được? Những nơi mà tất cả Thanh văn, Bích-chi-phật không đến được thì Bồ-tát đến được, vì thế gọi là xưa không đến được mà nay đến được. Tất cả Thanh văn, Bích-chi-phật tuy có thần thông nhưng không thể biến thân nhỏ như hạt bụi để đi khắp vô lượng cõi Phật nhiều như cát sông Hằng. Thân của Thanh văn, Duyên giác khi động thì tâm cũng động theo. Bồ-tát thì không như vậy: tâm tuy không động mà thân không chỗ nào không đến. Đó gọi là tâm Bồ-tát không chạy theo thân.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát hóa thân lớn như tam thiên đại thiên thế giới (một vùng vũ trụ gồm một nghìn triệu thế giới nhỏ, mỗi thế giới có mặt trời, mặt trăng riêng), rồi đem thân lớn ấy vào trong một thân nhỏ như hạt bụi, lúc ấy tâm cũng không nhỏ theo. Thanh văn, Duyên giác tuy có thể hóa thân lớn như tam thiên đại thiên thế giới, nhưng không thể đem thân lớn như thế vào trong thân nhỏ như hạt bụi. Việc ấy còn không làm được, huống là giữ cho tâm không động theo. Đó gọi là tâm Bồ-tát không chạy theo thân.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát dùng một tiếng nói mà khiến chúng sinh trong tam thiên đại thiên thế giới đều nghe được, nhưng trong tâm trọn không nghĩ: "Ta khiến tiếng nói này vang khắp các thế giới, để chúng sinh xưa không nghe mà nay được nghe". Vị Bồ-tát ấy cũng chưa hề nói: "Ta khiến chúng sinh xưa không nghe mà nay được nghe". Nếu Bồ-tát nói: "Nhờ ta giảng pháp mà các chúng sinh chưa nghe được nghe", thì nên biết người ấy trọn không thể đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn vẹn của Phật). Vì sao vậy? Cái tâm nghĩ "chúng sinh chưa nghe, ta giảng cho họ" như thế là tâm sinh tử (tâm còn mắc trong vòng sống chết luân hồi). Tất cả Bồ-tát đều đã dứt sạch tâm ấy. Vì lẽ đó, thân và tâm của Bồ-tát Ma-ha-tát không chạy theo nhau.
Này thiện nam tử! Mọi phàm phu thì thân và tâm chạy theo nhau. Bồ-tát thì không như vậy. Vì để giáo hóa chúng sinh nên tuy hiện thân nhỏ mà tâm không nhỏ. Vì sao vậy? Vì tâm tính của các Bồ-tát luôn rộng lớn. Tuy hiện thân lớn mà tâm cũng không lớn. Thế nào là thân lớn? Thân lớn như tam thiên đại thiên thế giới. Thế nào là tâm nhỏ? Là làm hạnh như trẻ thơ (Bồ-tát tỏ ra như đứa trẻ để dắt dẫn những người còn yếu kém). Vì lẽ đó, tâm không chạy theo thân.
Bồ-tát Ma-ha-tát đã từ vô lượng a-tăng-kỳ kiếp (a-tăng-kỳ: số nhiều không đếm được; kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) xa lìa rượu, không uống, vậy mà tâm vẫn có thể tỏ ra lay động; tâm không buồn khổ mà thân vẫn rơi lệ; thật không sợ hãi mà thân vẫn run rẩy. Vì lẽ đó, nên biết thân và tâm của Bồ-tát tự tại, không chạy theo nhau. Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ hiện một thân, mà các chúng sinh mỗi người lại thấy khác nhau.
Lại nữa, này thiện nam tử! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát tu Đại Niết-bàn mà xưa không nghe nay được nghe? Bồ-tát Ma-ha-tát trước hết nắm lấy hình tướng của âm thanh, như tiếng voi, tiếng ngựa, tiếng xe, tiếng người, tiếng tù và ốc, tiếng trống, tiếng tiêu, tiếng sáo, tiếng hát, tiếng khóc..., rồi tu tập trên đó. Nhờ tu tập nên nghe được âm thanh trong các địa ngục của vô lượng tam thiên đại thiên thế giới. Lại tiếp tục tu tập mà được nhĩ căn (khả năng nghe của tai) khác thường, khác với thiên nhĩ (khả năng nghe xa siêu phàm như của các vị trời) của Thanh văn, Duyên giác.
Vì sao vậy? Nhĩ căn thanh tịnh mà nhị thừa có được, nếu nương vào tứ đại (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió tạo nên vật chất) trong sạch vi diệu của cõi Sơ thiền thì chỉ nghe được cõi Sơ thiền, không nghe được cõi Nhị thiền; cho đến Tứ thiền cũng như vậy. (Sơ thiền đến Tứ thiền: bốn tầng thiền định từ thấp đến cao, đồng thời là bốn tầng cõi trời tương ứng.) Họ tuy có thể cùng một lúc nghe được mọi âm thanh trong một tam thiên đại thiên thế giới, nhưng không thể nghe âm thanh của vô lượng vô biên thế giới nhiều như cát sông Hằng. Vì lẽ đó, nhĩ căn Bồ-tát có được khác với của Thanh văn, Duyên giác. Vì khác như vậy nên xưa không nghe mà nay được nghe.
Tuy nghe âm thanh nhưng trong tâm chưa hề có tướng (ý niệm, hình ảnh mà tâm phân biệt nắm bắt) "nghe tiếng". Bồ-tát không khởi tướng "có thật", tướng "thường còn", tướng "vui", tướng "ta", tướng "sạch", tướng "chủ", tướng "nương tựa", tướng "tạo tác", tướng "nhân", tướng "nhất định", tướng "quả". Vì lẽ đó, các Bồ-tát xưa không nghe mà nay được nghe.
Bấy giờ Bồ-tát Ma-ha-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương thưa rằng: "Như lời Phật dạy là không khởi tướng nhất định, không khởi tướng quả, điều ấy không đúng. Vì sao vậy? Trước đây Như Lai (danh hiệu của Phật) từng dạy: Nếu người nghe một câu, một chữ của kinh Đại Niết-bàn này thì nhất định sẽ thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Sao nay Như Lai lại nói là không có nhất định, không có quả? Nếu đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì đó chính là tướng nhất định, chính là tướng quả, sao lại nói không có nhất định, không có quả? Lại nữa, vì nghe tiếng xấu ác mà sinh tâm ác, vì sinh tâm ác mà rơi vào tam đồ (ba đường ác: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh). Nếu rơi vào tam đồ thì đó là quả nhất định, sao lại nói không có nhất định, không có quả?"
Bấy giờ Như Lai khen rằng: "Lành thay, lành thay! Này thiện nam tử, ông hỏi được như vậy. Nếu các đức Phật nói các âm thanh có tướng quả nhất định thì đó không phải là tướng của các đức Phật Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính), mà là tướng của ma vương (vua loài ma, kẻ phá hoại người tu), là tướng sinh tử, là tướng xa rời Niết-bàn. Vì sao vậy? Mọi điều các đức Phật giảng nói đều không có tướng quả nhất định.
Này thiện nam tử! Ví như trong lưỡi dao soi thấy bóng mặt người: dựng dao đứng thì thấy mặt dài, đặt dao nằm ngang thì thấy mặt rộng. Nếu có tướng nhất định thì sao dựng đứng lại thấy dài, nằm ngang lại thấy rộng? Vì lẽ đó, mọi điều các đức Phật Thế Tôn giảng nói đều không có tướng quả nhất định.
Này thiện nam tử! Niết-bàn thật không phải là quả của âm thanh. Nếu Niết-bàn là quả của âm thanh thì nên biết Niết-bàn không phải là pháp thường còn. Này thiện nam tử! Ví như các pháp ở thế gian sinh ra từ nhân: có nhân thì có quả, không nhân thì không quả; vì nhân vô thường (không còn mãi, luôn biến đổi) nên quả cũng vô thường. Vì sao vậy? Vì nhân cũng trở thành quả, quả cũng trở thành nhân. Vì lẽ đó, tất cả các pháp đều không có tướng nhất định. Nếu Niết-bàn sinh ra từ nhân thì vì nhân vô thường nên quả cũng vô thường. Nhưng Niết-bàn này không sinh ra từ nhân, thể của nó không phải là quả, vì thế là thường còn. Này thiện nam tử! Vì lẽ đó, thể của Niết-bàn không có nhất định, không có quả.
Này thiện nam tử! Niết-bàn cũng có thể gọi là nhất định, cũng có thể gọi là quả. Thế nào là nhất định? Niết-bàn của tất cả các đức Phật là thường, lạc, ngã, tịnh (bốn đức của Niết-bàn: thường còn, an vui, chân ngã tự tại, thanh tịnh), vì thế là nhất định. Không sinh, không già, không hoại, vì thế là nhất định. Những kẻ nhất-xiển-đề (kẻ đã dứt hết căn lành, không tin nhân quả), những kẻ phạm tứ trọng cấm (bốn giới nặng nhất: giết người, trộm cắp, dâm dục, nói dối là mình đã chứng quả thánh), những kẻ phỉ báng kinh Phương Đẳng (các kinh Đại thừa), những kẻ gây tội ngũ nghịch (năm tội nghịch: giết cha, giết mẹ, giết bậc A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá sự hòa hợp của tăng đoàn), nếu bỏ được tâm cũ thì nhất định được Niết-bàn, vì thế là nhất định.
Này thiện nam tử! Như ông nói: "Nếu người nghe ta giảng Đại Niết-bàn một chữ một câu thì đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề", ông đối với nghĩa ấy vẫn chưa hiểu rõ. Ông hãy lắng nghe kỹ, ta sẽ vì ông mà phân tích thêm. Này thiện nam tử! Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân nghe Đại Niết-bàn một chữ một câu mà không khởi tướng chữ, không khởi tướng câu, không khởi tướng nghe, không khởi tướng Phật, không khởi tướng giảng nói, thì nghĩa như thế gọi là "vô tướng tướng" (tướng của sự không chấp vào tướng nào). Nhờ vô tướng tướng mà đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
Này thiện nam tử! Như ông nói: "Vì nghe tiếng ác mà rơi vào tam đồ", điều ấy không đúng. Vì sao vậy? Không phải do tiếng ác mà rơi vào tam đồ; nên biết quả ấy là do tâm ác. Vì sao vậy? Có những thiện nam tử, thiện nữ nhân tuy nghe tiếng ác mà tâm không sinh ác. Vì thế nên biết không phải do tiếng ác mà sinh vào ba đường ác. Các chúng sinh là do kết phiền não (phiền não: những trạng thái tâm như tham, giận, si mê làm khổ mình và người; kết: sự trói buộc), tâm ác thêm nhiều mà sinh vào ba đường ác, chứ không phải do tiếng ác. Nếu âm thanh có tướng nhất định thì mọi người nghe đều phải sinh tâm ác; nhưng có người sinh, có người không sinh. Vì thế nên biết âm thanh không có tướng nhất định. Vì không nhất định nên tuy nghe tiếng ấy mà vẫn không sinh tâm ác."
"Bạch Thế Tôn! Nếu âm thanh không nhất định, sao lại nói Bồ-tát xưa không nghe mà nay được nghe?"
"Này thiện nam tử! Âm thanh không có tướng nhất định, nên những điều xưa không nghe thì khiến các Bồ-tát nay được nghe. Vì lẽ đó ta nói: xưa không nghe mà nay được nghe.
Này thiện nam tử! Thế nào là xưa không thấy mà nay được thấy? Này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát tu kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn, trước hết nắm lấy tướng ánh sáng, như ánh sáng mặt trời, mặt trăng, các vì sao, đuốc đốt ngoài sân, đèn, nến, ngọc, lửa, và ánh sáng của cây thuốc... Nhờ tu tập mà được nhãn căn (khả năng thấy của mắt) khác thường, khác với điều Thanh văn, Duyên giác có được.
Thế nào là khác? Thiên nhãn (khả năng thấy xa, thấy xuyên suốt siêu phàm như của các vị trời) thanh tịnh mà nhị thừa có được, nếu nương vào nhãn căn do tứ đại của cõi Dục (cõi còn ham muốn, gồm địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ, loài người và các tầng trời thấp) tạo thành thì không thấy được cõi Sơ thiền; nếu nương vào cõi Sơ thiền thì không thấy được các tầng cao hơn; thậm chí không thấy được chính mắt mình; nếu muốn thấy nhiều thì cùng lắm đến một tam thiên đại thiên thế giới.
Bồ-tát Ma-ha-tát không cần tu thiên nhãn mà thấy thân sắc đẹp đẽ đều chỉ là tướng xương. Tuy thấy hình sắc của các thế giới phương khác nhiều như cát sông Hằng mà không khởi tướng hình sắc, không khởi tướng thường còn, tướng có thật, tướng vật, tướng tên gọi..., không khởi tướng nhân duyên, không khởi tướng thấy, không cho rằng con mắt này có tướng vi diệu thanh tịnh; chỉ thấy tướng nhân duyên và chẳng phải nhân duyên.
Thế nào là nhân duyên? Hình sắc là duyên của mắt. Nếu hình sắc ấy không phải nhân duyên thì mọi phàm phu đã không sinh ra tướng thấy hình sắc. Vì lẽ đó, hình sắc gọi là nhân duyên. Thế nào là chẳng phải nhân duyên? Bồ-tát Ma-ha-tát tuy thấy hình sắc mà không khởi tướng hình sắc, vì thế chẳng phải là duyên. Vì lẽ đó, thiên nhãn thanh tịnh mà Bồ-tát có được khác với Thanh văn, Duyên giác.
Vì khác như vậy nên cùng lúc thấy khắp các đức Phật hiện đang ở trong mười phương thế giới. Đó gọi là Bồ-tát xưa không thấy mà nay được thấy. Vì khác như vậy nên thấy được hạt bụi nhỏ mà Thanh văn, Duyên giác không thấy được. Vì khác như vậy nên tuy thấy chính mắt mình mà chưa hề có tướng thấy; thấy tướng vô thường, thấy thân phàm phu chứa đầy ba mươi sáu thứ dơ bẩn (ba mươi sáu thứ trong thân như tóc, lông, móng, răng, máu, mủ, đờm, phân, nước tiểu...), rõ ràng như nhìn quả a-ma-lặc (một loại quả nhỏ) đặt trong lòng bàn tay. Vì lẽ đó, xưa không thấy mà nay được thấy.
Nếu thấy hình sắc của chúng sinh thì biết người ấy có căn cơ (khả năng tiếp nhận giáo pháp) Đại thừa hay Tiểu thừa (Đại thừa: đường tu cầu thành Phật để độ khắp mọi loài; Tiểu thừa: đường tu cầu giải thoát cho riêng mình). Chỉ chạm vào áo một lần cũng biết được sự khác nhau về các căn lành, căn ác của người ấy. Vì lẽ đó, xưa không biết mà nay được biết. Nhờ một lần thấy mà xưa không biết nay được biết; nhờ sự biết này mà xưa không thấy nay được thấy.
Lại nữa, này thiện nam tử! Thế nào là Bồ-tát xưa không biết mà nay được biết? Bồ-tát Ma-ha-tát tuy biết tâm tham, giận, si mê của phàm phu nhưng chưa hề khởi tướng tâm và tâm số (các trạng thái tâm đi kèm như tham, giận, vui, buồn...), không khởi tướng chúng sinh và tướng sự vật, mà tu tướng đệ nhất nghĩa (chân lý tối cao) tất cánh không (rốt ráo là không — mọi pháp đều không có tự thể cố định). Vì sao vậy? Vì tất cả Bồ-tát luôn khéo tu tập tướng của tính không. Nhờ tu tính không nên xưa không biết mà nay được biết.
Biết những gì? Biết không có "ta", không có "cái của ta"; biết các chúng sinh đều có Phật tính (khả năng thành Phật vốn sẵn có trong mỗi chúng sinh). Nhờ có Phật tính nên ngay cả những kẻ nhất-xiển-đề, nếu bỏ được tâm cũ, cũng đều sẽ thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Những điều này đều là điều Thanh văn, Duyên giác không biết được, mà Bồ-tát biết được. Vì lẽ đó, xưa không biết mà nay được biết.
Lại nữa, này thiện nam tử! Thế nào là xưa không biết mà nay được biết? Bồ-tát Ma-ha-tát tu kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn, nhớ lại ở đời quá khứ tất cả chúng sinh sinh vào dòng họ nào, cha mẹ, anh em, vợ con, quyến thuộc, bạn quen, kẻ oán ghét ra sao; trong một niệm (khoảnh khắc ngắn nhất của tâm) được trí tuệ đặc biệt, khác với trí tuệ của Thanh văn, Duyên giác.
Thế nào là khác? Trí tuệ của Thanh văn, Duyên giác nhớ lại dòng họ, cha mẹ, cho đến kẻ oán ghét của chúng sinh đời quá khứ thì khởi tướng dòng họ cho đến tướng oán ghét. Bồ-tát thì không như vậy: tuy nhớ dòng họ, cha mẹ, cho đến kẻ oán ghét đời quá khứ, nhưng trọn không sinh tướng dòng họ, cha mẹ, oán ghét, mà luôn khởi tướng pháp, tướng không lặng. Đó gọi là Bồ-tát xưa không biết mà nay được biết.
Lại nữa, này thiện nam tử! Thế nào là xưa không biết mà nay được biết? Bồ-tát Ma-ha-tát tu kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn, được tha tâm trí (trí biết tâm của người khác), khác với điều Thanh văn, Duyên giác có được. Thế nào là khác? Thanh văn, Duyên giác dùng trí trong một niệm để biết tâm người thì không thể biết tâm của chúng sinh địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ, cõi trời. Bồ-tát thì không như vậy, trong một niệm biết khắp tâm của chúng sinh trong lục thú (sáu cõi: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, a-tu-la, loài người, cõi trời). Đó gọi là Bồ-tát xưa không biết mà nay được biết.
Lại nữa, này thiện nam tử! Còn có cái biết khác thường: Bồ-tát Ma-ha-tát trong một tâm biết được từ tâm đầu tiên cho đến tâm thứ mười sáu theo thứ tự của bậc Tu-đà-hoàn (quả vị đầu tiên trong bốn quả vị của hàng Thanh văn, bậc mới vào dòng thánh; mười sáu tâm là mười sáu khoảnh khắc tâm lần lượt thấy rõ chân lý trong giai đoạn chứng quả ấy). Vì lẽ đó, xưa không biết mà nay được biết. Đó là Bồ-tát tu Đại Niết-bàn mà thành tựu đầy đủ công đức thứ hai.
Lại nữa, này thiện nam tử! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát tu Đại Niết-bàn mà thành tựu đầy đủ công đức thứ ba? Này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát tu Đại Niết-bàn thì bỏ lòng từ mà được lòng từ (từ: lòng thương mến, mong cho chúng sinh được an vui); khi được lòng từ thì không do nhân duyên. Thế nào gọi là bỏ lòng từ mà được lòng từ? Này thiện nam tử! Lòng từ ấy thuộc về thế đế (chân lý theo cách hiểu quy ước của thế gian). Bồ-tát Ma-ha-tát bỏ lòng từ theo thế đế mà được lòng từ theo đệ nhất nghĩa (chân lý tối cao). Lòng từ đệ nhất nghĩa không do duyên mà có.
Lại nữa, thế nào là bỏ lòng từ mà được lòng từ? Lòng từ mà có thể bỏ được gọi là lòng từ của phàm phu; lòng từ mà có thể đạt được thì gọi là lòng từ vô duyên của Bồ-tát (lòng từ không nương vào đối tượng nào, thương khắp mà không phân biệt). Bỏ lòng từ của kẻ nhất-xiển-đề, lòng từ của kẻ phạm giới nặng, lòng từ của kẻ phỉ báng kinh Phương Đẳng, lòng từ của kẻ gây tội ngũ nghịch; được lòng từ thương xót, được lòng từ của Như Lai, lòng từ của Thế Tôn, lòng từ không nhân duyên.
Thế nào lại gọi là bỏ lòng từ mà được lòng từ? Bỏ lòng từ của người hoạn quan, lòng từ của người không có bộ phận sinh dục, của người mang cả hai bộ phận sinh dục, của nữ nhân, của kẻ đồ tể, thợ săn, người nuôi gà nuôi heo..., những lòng từ như thế; cũng bỏ lòng từ của Thanh văn, Bích-chi-phật; mà được lòng từ vô duyên của các Bồ-tát: không thấy lòng từ của mình, không thấy lòng từ của người, không thấy người giữ giới, không thấy người phá giới; tuy tự thấy lòng thương xót mà không thấy chúng sinh; tuy có cảm thọ khổ mà không thấy người chịu khổ. Vì sao vậy? Vì tu nghĩa chân thật đệ nhất. Đó gọi là Bồ-tát tu Đại Niết-bàn mà thành tựu đầy đủ công đức thứ ba.
Lại nữa, này thiện nam tử! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát tu Đại Niết-bàn mà thành tựu đầy đủ công đức thứ tư? Này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát tu Đại Niết-bàn mà thành tựu đầy đủ công đức thứ tư thì có mười việc. Mười việc ấy là gì? Một là gốc rễ sâu chắc khó lay nhổ. Hai là đối với thân mình sinh ý tưởng quyết định. Ba là không xét đâu là phúc điền (ruộng phúc: người đáng được cúng dường, cúng dường cho họ thì gieo được phúc), đâu chẳng phải phúc điền. Bốn là tu làm thanh tịnh cõi Phật. Năm là diệt trừ những gì còn sót lại. Sáu là dứt trừ nghiệp duyên (nghiệp: hành động của thân, miệng, ý tạo ra quả báo; nghiệp duyên: các điều kiện do nghiệp tạo ra). Bảy là tu thân thanh tịnh. Tám là hiểu rõ các duyên. Chín là lìa xa các kẻ thù. Mười là dứt trừ hai cực đoan.
Thế nào là gốc rễ sâu chắc khó lay nhổ? Gốc rễ ở đây gọi là bất phóng dật (không buông lung, luôn cẩn trọng giữ gìn tâm mình). Bất phóng dật là gốc rễ của cái gì? Là gốc rễ của A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Này thiện nam tử! Gốc của mọi điều lành của tất cả các đức Phật đều là bất phóng dật. Vì bất phóng dật nên các căn lành khác lần lượt tăng trưởng. Vì có thể làm tăng trưởng các căn lành nên trong mọi điều lành nó là thù thắng nhất.
Này thiện nam tử! Như trong các dấu chân thì dấu chân voi là lớn nhất; pháp bất phóng dật cũng như vậy, trong các pháp lành là thù thắng nhất. Này thiện nam tử! Như trong các thứ ánh sáng thì ánh sáng mặt trời là hơn hết; pháp bất phóng dật cũng như vậy, trong các pháp lành là thù thắng nhất. Này thiện nam tử! Như trong các vị vua thì Chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chính pháp) là bậc nhất; pháp bất phóng dật cũng như vậy, trong các pháp lành là bậc nhất. Này thiện nam tử! Như trong các dòng chảy thì bốn con sông lớn là hơn hết (bốn sông lớn theo truyền thuyết Ấn Độ chảy ra từ hồ A-nậu-đạt); pháp bất phóng dật cũng như vậy, trong các pháp lành là cao nhất, hơn hết.
Này thiện nam tử! Như trong các núi thì núi chúa Tu-di (ngọn núi lớn nhất ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo) là bậc nhất; pháp bất phóng dật cũng như vậy, trong các pháp lành là bậc nhất. Này thiện nam tử! Như trong các loài hoa mọc dưới nước thì sen xanh là hơn hết; pháp bất phóng dật cũng như vậy, trong các pháp lành là hơn hết, cao nhất. Này thiện nam tử! Như trong các loài hoa mọc trên cạn thì hoa bà-lợi-sư (một loài hoa thơm ở Ấn Độ) là hơn hết, cao nhất; pháp bất phóng dật cũng như vậy, trong các pháp lành là hơn hết, cao nhất.
Này thiện nam tử! Như trong các loài thú thì sư tử là hơn hết; pháp bất phóng dật cũng như vậy, trong các pháp lành là hơn hết, cao nhất. Này thiện nam tử! Như trong các loài chim bay thì vua chim cánh vàng (kim sí điểu, loài chim thần khổng lồ) là hơn hết, cao nhất; pháp bất phóng dật cũng như vậy, trong các pháp lành là hơn hết, cao nhất. Này thiện nam tử! Như trong các loài thân lớn thì vua A-tu-la tên La-hầu là hơn hết, cao nhất (A-tu-la: một loài thần có sức mạnh lớn, hay gây chiến với các vị trời); pháp bất phóng dật cũng như vậy, trong các pháp lành là hơn hết, cao nhất.
Này thiện nam tử! Như trong tất cả chúng sinh, dù hai chân, bốn chân, nhiều chân hay không chân, thì Như Lai là hơn hết; pháp bất phóng dật cũng như vậy, trong các pháp lành là hơn hết, cao nhất. Này thiện nam tử! Như trong các đoàn thể thì tăng đoàn của Phật là cao nhất; pháp bất phóng dật cũng như vậy, trong các pháp lành là hơn hết, cao nhất. Này thiện nam tử! Như trong Phật pháp thì pháp Đại Niết-bàn là hơn hết, cao nhất; pháp bất phóng dật cũng như vậy, trong các pháp lành là hơn hết, cao nhất. Này thiện nam tử! Vì lẽ đó, gốc rễ bất phóng dật sâu chắc khó nhổ.
Thế nào là nhờ bất phóng dật mà được tăng trưởng? Đó là căn lòng tin, căn giữ giới, căn bố thí, căn trí tuệ, căn nhẫn nhục, căn nghe pháp, căn tinh tấn, căn chánh niệm (luôn tỉnh giác ghi nhớ điều đúng), căn thiền định, căn gần gũi thiện tri thức (người thầy, người bạn hiền dắt dẫn mình theo đường chánh). Các căn ấy nhờ bất phóng dật mà được tăng trưởng; vì tăng trưởng nên sâu chắc khó nhổ. Vì lẽ đó, gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát tu Đại Niết-bàn có gốc rễ sâu chắc khó nhổ.
Thế nào là đối với thân mình khởi ý tưởng quyết định? Là đối với thân mình sinh tâm quyết định rằng: "Thân ta đây ở đời vị lai nhất định sẽ là bậc đủ sức chứa đựng A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề". Tâm cũng như vậy: không hẹp hòi, không thay đổi, không khởi tâm Thanh văn, Bích-chi-phật, không khởi tâm ma, tâm chỉ lo vui cho riêng mình, tâm ưa thích sinh tử, mà luôn vì chúng sinh cầu lòng từ bi. Đó gọi là Bồ-tát đối với thân mình sinh tâm quyết định: "Ta đời sau sẽ là bậc đủ sức chứa đựng A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề". Vì lẽ đó, Bồ-tát Ma-ha-tát tu Đại Niết-bàn thì đối với thân mình sinh ý tưởng quyết định.
Thế nào là Bồ-tát không xét đâu là phúc điền, đâu chẳng phải phúc điền? Thế nào là phúc điền? Từ người ngoại đạo giữ giới lên đến các đức Phật, đó gọi là phúc điền. Nếu có người nghĩ: "Những hạng như thế mới là phúc điền thật", thì nên biết tâm ấy là hẹp hòi kém cỏi. Bồ-tát Ma-ha-tát quán xét tất cả vô lượng chúng sinh, không ai không phải là phúc điền. Vì sao vậy? Vì khéo tu tập pháp quán niệm đặc biệt (?). Người khéo tu tập pháp quán niệm đặc biệt thì quán các chúng sinh không có ai giữ giới hay phá giới.
Bồ-tát luôn quán xét lời các đức Phật Thế Tôn dạy: bố thí tuy có bốn loại nhưng đều được quả báo thanh tịnh. Bốn loại ấy là gì? Một là người cho trong sạch, người nhận không trong sạch. Hai là người cho không trong sạch, người nhận trong sạch. Ba là người cho và người nhận đều trong sạch. Bốn là cả hai đều không trong sạch.
Thế nào là người cho trong sạch, người nhận không trong sạch? Người cho có đủ giới hạnh, sự nghe học và trí tuệ, biết có việc bố thí và có quả báo; người nhận thì phá giới, chấp chặt tà kiến (hiểu biết sai lệch), cho rằng không có bố thí, không có quả báo. Đó gọi là người cho trong sạch, người nhận không trong sạch.
Thế nào gọi là người nhận trong sạch, người cho không trong sạch? Người cho phá giới, chấp chặt tà kiến, nói rằng không có bố thí và quả báo; người nhận giữ giới, nghe nhiều, có trí tuệ, biết có bố thí và quả báo của bố thí. Đó gọi là người cho không trong sạch, người nhận trong sạch.
Thế nào gọi là người cho và người nhận đều trong sạch? Người cho và người nhận đều giữ giới, nghe nhiều, có trí tuệ, biết có bố thí và quả báo của bố thí. Đó gọi là người cho và người nhận cả hai đều trong sạch.
Thế nào gọi là cả hai đều không trong sạch? Người cho và người nhận đều phá giới, theo tà kiến, nói rằng không có bố thí và quả báo của bố thí. Nếu như thế thì sao lại nói được quả báo thanh tịnh? Vì không có bố thí, không có quả báo nên gọi là thanh tịnh.
Này thiện nam tử! Nếu có người không thấy bố thí và quả báo của bố thí, nên biết người ấy không gọi là phá giới, chấp chặt tà kiến. Nếu theo cách hiểu của Thanh văn mà nói không thấy bố thí và quả báo của bố thí, thì đó gọi là phá giới, tà kiến. Còn nếu theo kinh Đại Niết-bàn này mà không thấy bố thí và quả báo của bố thí (tức không chấp vào tướng bố thí), thì đó gọi là giữ giới, chánh kiến (hiểu biết đúng đắn). Bồ-tát Ma-ha-tát có pháp quán niệm đặc biệt, nhờ tu tập nên không thấy chúng sinh giữ giới hay phá giới, không thấy người cho, người nhận và quả báo của bố thí, vì thế được gọi là giữ giới, chánh kiến. Vì lẽ đó, Bồ-tát Ma-ha-tát không xét đâu là phúc điền, đâu chẳng phải phúc điền.
Thế nào gọi là làm thanh tịnh cõi Phật? Bồ-tát Ma-ha-tát tu kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn, vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, vì độ chúng sinh mà lìa tâm giết hại; đem căn lành này nguyện cùng chung với tất cả chúng sinh, nguyện các chúng sinh được sống lâu, có sức mạnh lớn, được thần thông lớn. Nhờ sức nhân duyên của lời thệ nguyện ấy, ở đời vị lai khi thành Phật, tất cả chúng sinh trong cõi nước ấy đều được sống lâu, có sức mạnh lớn, được thần thông lớn.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát tu kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn, vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, vì độ chúng sinh mà lìa tâm trộm cắp; đem căn lành này nguyện cùng chung với tất cả chúng sinh, nguyện đất đai các cõi Phật thuần là bảy báu (bảy thứ quý: vàng, bạc, lưu ly, pha lê, xà cừ, xích châu, mã não), chúng sinh giàu có đầy đủ, muốn gì được nấy. Nhờ sức nhân duyên của lời thệ nguyện ấy, ở đời vị lai khi thành Phật, cõi nước có được thuần là bảy báu, chúng sinh giàu có đầy đủ, muốn gì được nấy.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát tu kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn, vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, vì độ chúng sinh mà lìa tâm dâm dục; đem căn lành này nguyện cùng chung với tất cả chúng sinh, nguyện chúng sinh trong các cõi Phật không có tâm tham muốn, giận dữ, si mê, cũng không có nỗi khổ đói khát. Nhờ sức nhân duyên của lời thệ nguyện ấy, ở đời vị lai khi thành Phật, chúng sinh trong cõi nước xa lìa tâm tham dâm, giận dữ, si mê, tất cả đều không có khổ não đói khát.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát tu kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn, vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, vì độ chúng sinh mà lìa tâm nói dối; đem căn lành này nguyện cùng chung với tất cả chúng sinh, nguyện các cõi Phật luôn có rừng rậm, cây hoa, cây trái, cây thơm, chúng sinh đều được giọng nói hay đẹp. Nhờ sức nhân duyên của lời thệ nguyện ấy, ở đời vị lai khi thành Phật, cõi nước luôn có rừng rậm, cây hoa, cây trái, cây thơm, chúng sinh trong đó đều được giọng nói trong sạch, tuyệt đẹp.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát tu kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn, vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, vì độ chúng sinh mà xa lìa lối nói hai lưỡi (nói đâm thọc gây chia rẽ); đem căn lành này nguyện cùng chung với tất cả chúng sinh, nguyện chúng sinh trong các cõi Phật luôn hòa hợp cùng nhau giảng nói chánh pháp. Nhờ sức nhân duyên của lời thệ nguyện ấy, khi thành Phật, tất cả chúng sinh trong cõi nước đều hòa hợp cùng nhau bàn giảng những điều cốt yếu của giáo pháp.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát tu kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn, vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, vì độ chúng sinh mà xa lìa lời nói độc ác; đem căn lành này nguyện cùng chung với tất cả chúng sinh, nguyện đất các cõi Phật bằng phẳng như lòng bàn tay, không có đá sỏi, gai góc, chông nhọn, chúng sinh đều có tâm bình đẳng. Nhờ sức nhân duyên của lời thệ nguyện ấy, ở đời vị lai khi thành Phật, cõi nước có được đất bằng phẳng như lòng bàn tay, không có đá sỏi, gai góc, chông nhọn, chúng sinh đều có tâm bình đẳng.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát tu kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn, vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, vì độ chúng sinh mà lìa lời nói vô nghĩa (lời nói thêu dệt, vô ích); đem căn lành này nguyện cùng chung với tất cả chúng sinh, nguyện chúng sinh trong các cõi Phật không có khổ não. Nhờ sức nhân duyên của lời thệ nguyện ấy, ở đời vị lai khi thành Phật, tất cả chúng sinh trong cõi nước không có khổ não.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát tu kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn, vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, vì độ chúng sinh mà xa lìa tham lam ganh ghét; đem căn lành này nguyện cùng chung với tất cả chúng sinh, nguyện tất cả chúng sinh trong các cõi Phật không có tham lam ganh ghét, làm hại người và tà kiến. Nhờ sức nhân duyên của lời thệ nguyện ấy, ở đời vị lai khi thành Phật, tất cả chúng sinh trong cõi nước đều không có tham lam ganh ghét, làm hại người và tà kiến.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát tu kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn, vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, vì độ chúng sinh mà xa lìa việc làm hại người; đem căn lành này nguyện cùng chung với tất cả chúng sinh, nguyện chúng sinh trong các cõi Phật đều cùng tu tập đại từ đại bi mà đạt địa vị "nhất tử" (bậc thương mọi chúng sinh như thương đứa con một). Nhờ sức nhân duyên của lời thệ nguyện ấy, ở đời vị lai khi thành Phật, tất cả chúng sinh trong thế giới đều cùng tu tập đại từ đại bi mà đạt địa vị "nhất tử".
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát tu kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn, vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, vì độ chúng sinh mà xa lìa tà kiến; đem căn lành này nguyện cùng chung với tất cả chúng sinh, nguyện chúng sinh trong các cõi Phật đều đạt được Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ lớn đưa người sang bờ giác ngộ). Nhờ sức nhân duyên của lời thệ nguyện ấy, ở đời vị lai khi thành Phật, chúng sinh trong thế giới đều được thọ trì Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật. Đó gọi là Bồ-tát tu làm thanh tịnh cõi Phật.
Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát diệt trừ những gì còn sót lại? Những gì còn sót lại có ba: một là quả báo còn sót của phiền não, hai là nghiệp còn sót, ba là sự tồn tại còn sót.
Này thiện nam tử! Thế nào gọi là quả báo còn sót của phiền não? Nếu có chúng sinh quen gần với tham dục, khi quả báo ấy chín muồi thì đọa vào địa ngục; ra khỏi địa ngục thì mang thân súc sinh, như chim bồ câu, chim sẻ, uyên ương, vẹt, chim kỳ-bà kỳ-bà (một loài chim ở Ấn Độ), chim xá-lợi-già (một loài chim sáo), chim sẻ xanh, cá, rùa, khỉ, hoẵng, hươu; nếu được thân người thì mang thân hoạn quan, nữ nhân, người hai bộ phận sinh dục, người không bộ phận sinh dục, kỹ nữ; nếu được xuất gia thì phạm giới nặng thứ nhất. Đó gọi là quả báo còn sót.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu có chúng sinh với tâm nặng nề mà quen gần với giận dữ, khi quả báo ấy chín muồi thì đọa vào địa ngục; ra khỏi địa ngục thì mang thân súc sinh, như loài rắn độc đủ bốn thứ độc — độc khi nhìn, độc khi chạm, độc khi cắn, độc khi thở ra —, sư tử, hổ, sói, gấu, mèo, cáo, chim ưng, chim cắt...; nếu được thân người thì làm đủ mười sáu nghề ác (mười sáu nghề sát hại như nuôi gà heo để bán, mổ trâu bò, săn bắn, đánh cá, làm đao phủ...); nếu được xuất gia thì phạm giới nặng thứ hai. Đó gọi là quả báo còn sót.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu người quen theo ngu si, khi quả báo chín muồi thì đọa vào địa ngục; ra khỏi địa ngục thì mang thân súc sinh, như voi, heo, bò, dê, trâu nước, bọ chét, rận, muỗi, mòng, kiến...; nếu được thân người thì điếc, mù, câm, ngọng, tàn tật, gù lưng, các giác quan không đầy đủ, không thể tiếp nhận giáo pháp; nếu được xuất gia thì các giác quan tối tăm chậm lụt, hay phạm giới nặng, cho đến thấp hèn. Đó gọi là quả báo còn sót.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu người quen theo kiêu mạn, khi quả báo chín muồi thì đọa vào địa ngục; ra khỏi địa ngục thì mang thân súc sinh, như giòi bọ trong phân, lạc đà, lừa, chó, ngựa; nếu sinh vào loài người thì mang thân tôi tớ, nghèo khổ, ăn xin; hoặc được xuất gia thì thường bị mọi người khinh rẻ, phá giới thứ tư. Đó gọi là quả báo còn sót. Những điều như thế gọi là quả báo còn sót của phiền não. Những quả báo còn sót như thế, Bồ-tát Ma-ha-tát nhờ tu tập Đại Niết-bàn nên đều diệt trừ được.
Thế nào là nghiệp còn sót? Đó là nghiệp của tất cả phàm phu, nghiệp của tất cả Thanh văn: bậc Tu-đà-hoàn còn nghiệp phải tái sinh bảy lần, bậc Tư-đà-hàm (quả vị thứ hai của hàng Thanh văn) còn nghiệp phải tái sinh hai lần, bậc A-na-hàm (quả vị thứ ba, không còn sinh lại cõi Dục) còn nghiệp tái sinh ở cõi Sắc (cõi của các vị trời có thân hình vi tế, đã lìa dục vọng thô). Đó gọi là nghiệp còn sót. Những nghiệp còn sót như thế, Bồ-tát Ma-ha-tát nhờ tu tập Đại Niết-bàn nên đều dứt trừ được.
Thế nào là sự tồn tại còn sót? Bậc A-la-hán (quả vị cao nhất của hàng Thanh văn, đã dứt hết phiền não) được quả A-la-hán, bậc Bích-chi-phật được quả Bích-chi-phật, không còn nghiệp, không còn kết phiền não mà vẫn còn mang hai quả ấy (?). Đó gọi là sự tồn tại còn sót. Ba thứ pháp còn sót như thế, Bồ-tát Ma-ha-tát nhờ tu tập kinh Đại Niết-bàn của Đại thừa nên diệt trừ được. Đó gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát diệt trừ những gì còn sót lại.
Thế nào là Bồ-tát tu thân thanh tịnh? Bồ-tát Ma-ha-tát tu giới không giết hại có năm bậc tâm: bậc dưới, bậc giữa, bậc trên, bậc trên-giữa, bậc trên-trên; cho đến chánh kiến cũng như vậy (tức mười điều lành, từ không giết hại đến chánh kiến, mỗi điều có năm bậc). Năm mươi tâm ấy gọi là sơ phát tâm (tâm mới phát khởi). Khi đầy đủ, quyết định thành năm mươi tâm, gọi là viên mãn. Một trăm tâm như thế gọi là một trăm phúc đức; đủ một trăm phúc đức thì thành một tướng. Lần lượt như vậy mà thành tựu đầy đủ ba mươi hai tướng (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp nổi bật trên thân Phật), gọi là thân thanh tịnh.
Vì sao lại tu tám mươi vẻ đẹp (tám mươi nét đẹp phụ trên thân Phật)? Ở đời có chúng sinh thờ tám mươi vị thần. Tám mươi vị ấy là gì? Mười hai thần mặt trời, mười hai vị đại thiên, năm sao lớn (năm hành tinh), sao Bắc Đẩu, trời Mã Thiên, trời Hành Đạo, trời Bà-la-đọa Bạt-xà, trời Công Đức, hai mươi tám chòm sao (nhị thập bát tú), trời Đất, trời Gió, trời Nước, trời Lửa, trời Phạm Thiên (vị trời chúa cõi Phạm, được Bà-la-môn giáo tôn là đấng sáng tạo), trời Lâu-đà (thần Rudra), trời Nhân-đề (thần Indra, vua cõi trời Đao-lợi), trời Câu-ma-la (thần Kumara), trời Tám Tay, trời Ma-hê-thủ-la (thần Đại Tự Tại, Maheshvara), trời Bán-xà-la, trời Quỷ Tử Mẫu (nữ thần mẹ của loài quỷ), trời Tứ Thiên Vương (bốn vị vua trời giữ bốn phương), trời Tạo Thư (thần sáng tạo chữ viết), trời Bà-tẩu (thần Vasu). Đó gọi là tám mươi.
Vì những chúng sinh ấy mà Bồ-tát tu tám mươi vẻ đẹp để tự trang nghiêm thân mình. Đó gọi là thân thanh tịnh của Bồ-tát. Vì sao vậy? Tám mươi vị trời ấy được tất cả chúng sinh tin phục; vì thế Bồ-tát tu tám mươi vẻ đẹp, thân không lay động mà khiến các chúng sinh ấy tùy theo điều mình tin mà mỗi người đều thấy được; thấy rồi tôn kính, mỗi người đều phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì lẽ đó, Bồ-tát Ma-ha-tát tu thân thanh tịnh.
Này thiện nam tử! Ví như có người muốn mời đại vương, ắt phải trang hoàng nhà cửa cho thật sạch sẽ, sắm sửa đủ thứ món ăn trăm vị, sau đó vua mới nhận lời đến. Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, vì muốn mời vua pháp luân (bậc vua của giáo pháp, tức Phật) A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nên trước hết phải tu thân cho thật thanh tịnh, thì vua pháp vô thượng mới ngự vào. Vì lẽ đó, Bồ-tát Ma-ha-tát phải tu thân thanh tịnh.
Này thiện nam tử! Ví như có người muốn uống cam lộ (thứ nước thần của chư thiên, uống vào thì không chết; ở đây ví với giáo pháp) thì trước phải làm sạch thân. Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, muốn uống vị pháp cam lộ vô thượng là Bát-nhã ba-la-mật thì trước phải dùng tám mươi vẻ đẹp làm thanh tịnh thân mình. Này thiện nam tử! Ví như đồ đựng bằng vàng bạc quý báu tốt đẹp đựng nước sạch thì trong ngoài đều sạch. Thân Bồ-tát Ma-ha-tát thanh tịnh cũng như vậy, đựng nước A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì trong ngoài đều sạch.
Này thiện nam tử! Như tấm vải trắng xứ Ba-la-nại (một xứ ở Ấn Độ, nay là thành Varanasi, nổi tiếng về vải trắng) dễ ăn màu nhuộm. Vì sao vậy? Vì bản chất nó trắng sạch. Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, vì thân thanh tịnh nên mau đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì lẽ đó, Bồ-tát Ma-ha-tát tu thân thanh tịnh.
Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát hiểu rõ các duyên? Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy tướng của sắc (sắc: mọi thứ có hình chất), không thấy duyên của sắc, không thấy thể của sắc, không thấy sắc sinh, không thấy sắc diệt, không thấy tướng một, không thấy tướng khác, không thấy người thấy, không thấy hình tướng, không thấy người nhận chịu. Vì sao vậy? Vì đã hiểu rõ nhân duyên. Sắc như thế, tất cả các pháp cũng như thế. Đó gọi là Bồ-tát hiểu rõ các duyên.
Thế nào là Bồ-tát phá các kẻ thù? Tất cả phiền não là kẻ thù của Bồ-tát; vì Bồ-tát Ma-ha-tát luôn xa lìa chúng nên gọi là Bồ-tát phá các kẻ thù. Bồ-tát ở bậc ngũ trụ (?) (có thể chỉ Bồ-tát đã an trụ ở địa vị thứ năm) xem các phiền não không phải là kẻ thù. Vì sao vậy? Vì nhờ phiền não mà Bồ-tát còn thọ sinh; vì còn thọ sinh nên có thể lần lượt giáo hóa chúng sinh. Vì lẽ đó, không gọi phiền não là kẻ thù. Vậy cái gì là kẻ thù? Đó là những kẻ phỉ báng kinh Phương Đẳng. Bồ-tát dù sinh ở đâu cũng không sợ địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ, chỉ sợ những kẻ phỉ báng kinh Phương Đẳng như thế. Tất cả Bồ-tát có tám loại ma gọi là kẻ thù (tám ma: phiền não ma, ngũ ấm ma, tử ma, thiên ma của phàm phu, và bốn ma của nhị thừa là chấp vô thường, vô lạc, vô ngã, vô tịnh đối với Niết-bàn); xa lìa tám ma ấy gọi là lìa kẻ thù. Đó gọi là Bồ-tát lìa các kẻ thù.
Thế nào là Bồ-tát xa lìa hai cực đoan? Hai cực đoan là hai mươi lăm cõi tồn tại (hai mươi lăm nơi chúng sinh tái sinh trong vòng luân hồi) và phiền não ái dục. Bồ-tát luôn lìa xa hai mươi lăm cõi tồn tại và phiền não ái dục. Đó gọi là Bồ-tát xa lìa hai cực đoan. Đó gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát tu Đại Niết-bàn mà thành tựu đầy đủ công đức thứ tư.
Bấy giờ Bồ-tát Ma-ha-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương thưa: "Như lời Phật dạy, nếu có Bồ-tát tu Đại Niết-bàn thì đều làm đủ mười việc công đức như thế. Vì sao Như Lai chỉ tu chín việc mà không tu cõi tịnh?"
Phật dạy: "Này thiện nam tử! Thuở xưa ta cũng luôn tu đủ mười việc như thế. Tất cả Bồ-tát và các đức Như Lai không ai không tu mười việc ấy. Nếu nói thế giới đầy dẫy nhơ uế mà các đức Phật Thế Tôn lại xuất hiện ở đó thì không có lẽ ấy. Này thiện nam tử! Nay ông chớ cho rằng các đức Phật xuất hiện ở thế giới nhơ uế; nên biết tâm ấy là bất thiện, hẹp hòi, kém cỏi. Nay ông nên biết, thật ra ta không xuất hiện ở cõi Diêm-phù-đề (châu lục phía nam núi Tu-di, nơi loài người chúng ta sống).
Ví như có người nói rằng chỉ riêng cõi này có mặt trời mặt trăng, các thế giới phương khác không có mặt trời mặt trăng, lời ấy không có lý lẽ gì. Nếu có Bồ-tát nói rằng: "Cõi Phật này nhơ uế không sạch, cõi Phật phương khác thanh tịnh trang nghiêm", thì cũng như vậy.
Này thiện nam tử! Về phương tây, cách thế giới Ta-bà (thế giới của chúng ta, nơi chúng sinh phải nhẫn chịu nhiều khổ) này, vượt qua số cõi Phật nhiều bằng ba mươi hai lần số cát sông Hằng, có một thế giới tên là Vô Thắng. Vì sao cõi ấy tên là Vô Thắng? Vì mọi sự trang nghiêm của cõi ấy đều bình đẳng, không có sai khác, giống như thế giới An Lạc ở phương tây (cõi Cực Lạc của Phật A-di-đà), cũng như thế giới Mãn Nguyệt ở phương đông. Ta xuất hiện ở đời tại cõi ấy; vì để giáo hóa chúng sinh nên ở cõi Diêm-phù-đề thuộc thế giới này hiện ra việc chuyển pháp luân (giảng dạy giáo pháp, ví như lăn bánh xe pháp đi khắp nơi).
Không chỉ riêng thân ta hiện chuyển pháp luân ở đây, mà tất cả các đức Phật cũng ở đây chuyển pháp luân. Vì lẽ đó, các đức Phật Thế Tôn không phải là không tu hành mười việc như thế. Này thiện nam tử! Bồ-tát Từ Thị (tức Bồ-tát Di-lặc, vị Phật tương lai) do lời thệ nguyện của mình, đời sau sẽ làm cho thế giới này thanh tịnh trang nghiêm. Vì lẽ đó, thế giới của tất cả các đức Phật không có cõi nào không trang nghiêm thanh tịnh.
Lại nữa, này thiện nam tử! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát tu kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn mà thành tựu đầy đủ công đức thứ năm? Này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát tu Đại Niết-bàn mà thành tựu đầy đủ công đức thứ năm thì có quả của năm việc. Năm việc ấy là gì? Một là các giác quan đầy đủ lành lặn. Hai là không sinh ở vùng biên địa (vùng xa xôi hẻo lánh, nơi không có Phật pháp). Ba là được các vị trời thương mến. Bốn là luôn được thiên ma (ma vương ở cõi trời), sa-môn (người xuất gia tu hành), sát-lợi (giai cấp vua chúa, võ tướng ở Ấn Độ), bà-la-môn (giai cấp tu sĩ lo việc tế lễ ở Ấn Độ)... cung kính. Năm là được túc mạng trí (trí biết các đời sống trước). Bồ-tát nhờ sức nhân duyên của kinh Đại Niết-bàn này mà có đủ năm việc công đức như thế.
Bồ-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương thưa: "Như lời Phật dạy, nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân tu bố thí thì được thành tựu đầy đủ năm việc công đức. Nay sao lại nói nhờ Đại Niết-bàn mà được năm việc ấy?"
Phật dạy: "Lành thay, lành thay! Này thiện nam tử, những việc như thế ý nghĩa mỗi bên khác nhau, nay ta sẽ vì ông mà phân tích giảng giải. Năm việc do bố thí mà được thì không nhất định, không thường còn, không thanh tịnh, không thù thắng, không đặc biệt, không phải vô lậu (vô lậu: không còn phiền não rỉ chảy, tức thanh tịnh, ra khỏi luân hồi); không thể đem lợi ích, an vui, thương xót đến cho tất cả chúng sinh. Còn năm việc có được nhờ nương theo kinh Đại Niết-bàn này thì nhất định, thường còn, thanh tịnh, thù thắng, đặc biệt, vô lậu; có thể đem lợi ích, an vui, thương xót đến cho tất cả chúng sinh.
Này thiện nam tử! Bố thí thì được lìa đói khát; kinh Đại Niết-bàn thì có thể khiến chúng sinh đều xa lìa căn bệnh khát ái (lòng ham muốn khao khát như cơn khát) trong hai mươi lăm cõi tồn tại. Nhân duyên bố thí khiến sinh tử nối tiếp nhau; kinh Đại Niết-bàn có thể khiến sinh tử dứt đoạn, không còn nối tiếp. Nhờ bố thí mà nhận lấy pháp của phàm phu; nhờ Đại Niết-bàn mà được làm Bồ-tát. Nhân duyên bố thí có thể dứt mọi khổ não nghèo túng; kinh Đại Niết-bàn có thể dứt mọi sự nghèo nàn về pháp lành. Nhân duyên bố thí có phần có quả (tức có giới hạn, có quả báo hữu hạn) (?); nhờ Đại Niết-bàn mà đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, không phần không quả. Đó gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát tu kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn mà thành tựu đầy đủ công đức thứ năm.
Này thiện nam tử! Thế nào là Bồ-tát tu kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn mà thành tựu đầy đủ công đức thứ sáu? Bồ-tát Ma-ha-tát tu Đại Niết-bàn thì được kim cương tam-muội (tam-muội: trạng thái định, tâm chuyên chú vững vàng; kim cương tam-muội là thứ định vững chắc như kim cương, phá được mọi thứ). An trụ trong định ấy thì có thể phá tan tất cả các pháp, thấy tất cả các pháp đều vô thường, đều là tướng lay động, là nhân duyên của sợ hãi, bệnh khổ, cướp bóc; từng niệm diệt mất, không có gì chân thật; tất cả đều là cảnh giới của ma, không có tướng gì đáng thấy.
Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong tam-muội này, tuy bố thí cho chúng sinh mà không hề thấy có một chúng sinh nào thật. Vì chúng sinh mà siêng năng tu tập Thi ba-la-mật (trì giới ba-la-mật; ba-la-mật: pháp tu đưa người sang bờ giác ngộ), cho đến tu tập Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy. Nếu Bồ-tát thấy có một chúng sinh thật thì không thể rốt ráo thành tựu đầy đủ Đàn ba-la-mật (bố thí ba-la-mật), cho đến đầy đủ Bát-nhã ba-la-mật.
Này thiện nam tử! Ví như kim cương nhắm vào chỗ nào thì chỗ ấy không gì không tan nát, mà kim cương không hề sứt mẻ. Kim cương tam-muội cũng như vậy, nhắm vào pháp nào thì pháp ấy không gì không tan nát, mà tam-muội ấy không hề sứt mẻ. Này thiện nam tử! Như trong các thứ báu thì kim cương là quý nhất; kim cương tam-muội mà Bồ-tát có được cũng như vậy, trong các tam-muội là bậc nhất. Vì sao vậy? Bồ-tát Ma-ha-tát tu tam-muội này thì tất cả tam-muội đều đến quy phục.
Này thiện nam tử! Như các tiểu vương đều đến quy phục Chuyển luân thánh vương, tất cả tam-muội cũng như vậy, đều đến quy phục kim cương tam-muội. Này thiện nam tử! Ví như có người là kẻ thù của đất nước, bị mọi người ghét bỏ, có người giết được hắn thì người đời không ai không khen ngợi công đức của người ấy. Kim cương tam-muội cũng như vậy, Bồ-tát tu tập thì có thể phá tan kẻ thù của tất cả chúng sinh, vì thế luôn được tất cả tam-muội tôn kính.
Này thiện nam tử! Ví như có người sức lực mạnh mẽ, không ai địch nổi, lại có người khác đủ sức hàng phục được hắn, nên biết người ấy được đời khen ngợi. Kim cương tam-muội cũng như vậy, có sức đè bẹp những pháp khó hàng phục. Vì lẽ đó, tất cả tam-muội đều đến quy phục. Này thiện nam tử! Ví như có người tắm ở biển lớn, nên biết người ấy đã dùng nước của mọi sông, suối, ao hồ. Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, tu tập kim cương tam-muội như thế, nên biết là đã tu tập tất cả các tam-muội khác.
Này thiện nam tử! Như trong núi Hương (một ngọn núi linh thiêng ở phía bắc dãy Tuyết Sơn theo kinh Phật) có một dòng suối tên là A-nậu-đạt (nghĩa là "không nóng bức"), suối ấy có đủ nước tám vị (nước có tám đức tốt: trong, mát, ngọt, nhẹ, mềm, êm dịu, trừ đói khát, nuôi lớn thân), người uống vào thì không có bệnh khổ. Kim cương tam-muội cũng như vậy, có đủ bát chánh đạo (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng); Bồ-tát tu tập thì dứt được các bệnh nặng như ung nhọt của phiền não.
Này thiện nam tử! Như người cúng dường trời Ma-hê-thủ-la (vị trời Đại Tự Tại, đứng đầu các vị trời), nên biết người ấy đã cúng dường tất cả các vị trời. Kim cương tam-muội cũng như vậy, có người tu tập thì nên biết đã tu tập tất cả các tam-muội khác.
Này thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát an trụ trong kim cương tam-muội như thế thì thấy tất cả các pháp không chút ngăn ngại, rõ như nhìn quả a-ma-lặc trong lòng bàn tay. Bồ-tát tuy có được cái thấy như vậy nhưng trọn không khởi ý tưởng rằng mình thấy tất cả các pháp. Này thiện nam tử! Ví như có người ngồi ở ngã tư đường, thấy các chúng sinh đi lại, ngồi nằm. Kim cương tam-muội cũng như vậy, thấy tất cả các pháp sinh diệt, hiện ra, mất đi.
Này thiện nam tử! Ví như có người lên núi cao, nhìn xa các phương đều thấy rõ ràng. Núi định kim cương cũng như vậy, Bồ-tát leo lên đó nhìn xa các pháp, không gì không rõ. Này thiện nam tử! Ví như tháng mùa xuân trời đổ mưa lành, giọt mưa nhỏ dày, không có chỗ trống, người mắt sáng nhìn thấy rõ ràng. Bồ-tát cũng vậy, được con mắt thanh tịnh của định kim cương, nhìn xa thấy tất cả thế giới ở phương đông, trong đó có cõi nước đang thành, có cõi đang hoại, đều thấy rõ ràng không ngăn ngại; cho đến mười phương cũng như vậy.
Này thiện nam tử! Như núi Do-càn-đà (một trong bảy dãy núi vàng bao quanh núi Tu-di), khi bảy mặt trời cùng mọc (cảnh tượng lúc thế giới tan hoại) thì cây cối, bụi rừng trên núi ấy đều cháy sạch. Bồ-tát tu tập kim cương tam-muội cũng như vậy, mọi bụi rừng phiền não liền tiêu diệt.
Này thiện nam tử! Ví như kim cương tuy phá được mọi vật mà trọn không nghĩ "ta phá được". Kim cương tam-muội cũng như vậy, Bồ-tát tu xong thì phá được phiền não mà trọn không nghĩ "ta phá được kết phiền não". Này thiện nam tử! Ví như mặt đất chở được muôn vật mà trọn không nghĩ "sức ta chở được"; lửa cũng không nghĩ "ta đốt được vật"; nước cũng không nghĩ "ta thấm ướt được"; gió cũng không nghĩ "ta lay động được vật"; hư không cũng không nghĩ "ta dung chứa được"; Niết-bàn cũng không nghĩ "ta khiến chúng sinh được diệt độ (vào Niết-bàn, diệt hết khổ đau, vượt qua sinh tử)". Kim cương tam-muội cũng như vậy, tuy diệt trừ được tất cả phiền não mà chưa hề có ý nói "ta diệt được".
Nếu có Bồ-tát an trụ trong kim cương tam-muội như thế thì trong một niệm biến ra vô lượng thân giống như Phật, đầy khắp các cõi Phật mười phương nhiều như cát sông Hằng. Vị Bồ-tát ấy tuy hóa hiện như vậy mà trong tâm chưa hề có ý kiêu mạn. Vì sao vậy? Bồ-tát thường nghĩ: "Ai có định này mà làm được sự biến hóa này? Chỉ có Bồ-tát an trụ trong kim cương tam-muội như thế mới làm được thôi".
Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong kim cương tam-muội như thế thì trong một niệm đi khắp các cõi Phật mười phương nhiều như cát sông Hằng rồi trở về chỗ cũ; tuy có sức ấy mà cũng không nghĩ "ta làm được như vậy". Vì sao vậy? Vì đó là nhờ sức nhân duyên của tam-muội này. Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong kim cương tam-muội như thế thì trong một niệm có thể dứt hết phiền não của chúng sinh trong các thế giới mười phương nhiều như cát sông Hằng, mà trong tâm chưa hề có ý tưởng "ta dứt phiền não cho chúng sinh". Vì sao vậy? Vì đó là nhờ sức nhân duyên của tam-muội này.
Bồ-tát an trụ trong kim cương tam-muội này, dùng một tiếng nói mà giảng nói điều gì thì tất cả chúng sinh đều tùy theo loài của mình mà hiểu được. Hiện ra một màu sắc mà tất cả chúng sinh mỗi người đều thấy các màu sắc hình tướng khác nhau. An trụ ở một chỗ, thân không dời đổi, mà có thể khiến chúng sinh ở mỗi phương đều thấy được. Giảng nói một pháp, hoặc về giới, hoặc về nhập (giới: mười tám yếu tố của nhận thức gồm sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức; nhập: mười hai xứ gồm sáu giác quan và sáu đối tượng), tất cả chúng sinh đều tùy theo hiểu biết vốn có của mình mà nghe được.
Bồ-tát an trụ trong tam-muội như thế, tuy thấy chúng sinh mà trong tâm chưa hề có tướng chúng sinh; tuy thấy nam nữ mà không có tướng nam nữ; tuy thấy các pháp có hình sắc mà không có tướng hình sắc; cho đến thấy thức (sự nhận biết của tâm) cũng không có tướng thức; tuy thấy ngày đêm mà không có tướng ngày đêm; tuy thấy tất cả mà không có tướng tất cả; tuy thấy mọi phiền não và kết sử mà cũng không có tướng phiền não; thấy tám thánh đạo mà không có tướng thánh đạo; tuy thấy Bồ-đề (sự giác ngộ) mà không có tướng Bồ-đề; thấy Niết-bàn mà không có tướng Niết-bàn. Vì sao vậy? Này thiện nam tử! Vì tất cả các pháp vốn không có tướng. Bồ-tát nhờ sức của tam-muội này mà thấy tất cả các pháp đúng như bản chất không tướng của chúng.
Vì sao gọi là kim cương tam-muội? Này thiện nam tử! Ví như kim cương khi đặt dưới ánh mặt trời thì màu sắc không nhất định. Kim cương tam-muội cũng như vậy, ở giữa đại chúng thì màu sắc cũng không nhất định. Vì thế gọi là kim cương tam-muội. Này thiện nam tử! Ví như kim cương thì người đời không ai định giá được. Kim cương tam-muội cũng như vậy, công đức của nó thì tất cả người và trời không thể đo lường. Vì thế lại gọi là kim cương tam-muội. Này thiện nam tử! Ví như người nghèo được viên ngọc kim cương thì lìa xa được nghèo túng, khốn khổ, ác quỷ và tà độc. Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, được tam-muội này thì lìa xa được phiền não, mọi khổ đau, các loài ma và tà độc. Vì thế lại gọi là kim cương tam-muội. Đó gọi là Bồ-tát tu Đại Niết-bàn mà thành tựu đầy đủ công đức thứ sáu.
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ hai mươi hai. (Bát Niết-bàn: Niết-bàn trọn vẹn.)
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ hai mươi ba.
Sa-môn đời Tống là Tuệ Nghiêm cùng những người khác dựa theo kinh Nê-hoàn mà bổ sung. (Đời Tống: triều Lưu Tống ở Trung Hoa, thế kỷ thứ năm; Nê-hoàn: cách phiên âm cũ của chữ Niết-bàn, kinh Nê-hoàn là bản dịch cũ hơn của kinh này.)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video