Phẩm Bồ-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương (tên một vị Bồ-tát, nghĩa là "Vua đức cao quý, ánh sáng chiếu khắp"; Bồ-tát là người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu giúp mọi chúng sinh), phần thứ năm.
Lại nữa, này thiện nam tử (cách Phật gọi người nghe, nghĩa là người con trai hiền lành), thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn) tu tập kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn (Niết-bàn là trạng thái giải thoát hoàn toàn, dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sinh tử; "Đại Niết-bàn" là Niết-bàn lớn của Phật, cũng là tên bộ kinh này) mà thành tựu đầy đủ công đức thứ bảy? Này thiện nam tử, Bồ-tát Ma-ha-tát tu tập kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn thì suy nghĩ thế này: "Pháp nào có thể làm nguyên nhân gần cho Đại Bát Niết-bàn (Bát Niết-bàn là đi vào Niết-bàn)?" Bồ-tát liền biết có bốn pháp làm nguyên nhân gần cho Đại Niết-bàn. Nếu nói siêng tu mọi khổ hạnh (lối tu hành hạ thân xác) là nhân duyên gần của Đại Niết-bàn thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì lìa bốn pháp này mà đạt được Niết-bàn thì không có lẽ ấy. Bốn pháp là gì? Một là gần gũi bạn lành. Hai là chuyên tâm nghe pháp. Ba là buộc niệm suy nghĩ (giữ tâm chuyên chú vào điều đã nghe mà suy xét). Bốn là tu hành đúng như pháp.
Này thiện nam tử, ví như có người thân mắc nhiều bệnh: bệnh nóng, bệnh lạnh, suy kiệt, kiết lỵ, sốt rét, bị tà ma quỷ độc làm hại, liền tìm đến chỗ thầy thuốc giỏi. Thầy thuốc giỏi tùy theo bệnh mà kê thuốc. Người ấy hết lòng vâng nhận lời thầy, theo lời dạy mà bào chế thuốc, uống đúng cách. Uống xong thì khỏi bệnh, thân được yên vui. Người có bệnh ví như các Bồ-tát. Thầy thuốc giỏi ví như thiện tri thức (người thầy, người bạn hiền dẫn dắt mình theo đường chánh). Lời thầy thuốc dạy ví như kinh Phương đẳng (các kinh Đại thừa, giảng giáo lý rộng lớn và bình đẳng). Khéo vâng nhận lời thầy ví như khéo suy nghĩ nghĩa lý kinh Phương đẳng. Theo lời dạy mà bào chế thuốc ví như tu hành đúng pháp ba mươi bảy pháp trợ đạo (ba mươi bảy phương pháp tu giúp đạt giác ngộ, như bốn niệm xứ, bốn chánh cần, tám chánh đạo…). Bệnh khỏi ví như diệt được phiền não (những tâm xấu gây khổ não như tham, sân, si). Được yên vui ví như đạt Niết-bàn thường, lạc, ngã, tịnh (bốn đức của Niết-bàn: thường còn, an vui, tự tại chân thật, trong sạch).
Này thiện nam tử, ví như có vị vua muốn trị nước đúng phép để dân được yên vui, bèn hỏi các bề tôi có trí rằng phép trị nước thế nào. Các bề tôi liền đem phép cũ của các vua đời trước ra nói. Vua nghe rồi hết lòng tin theo mà làm, trị nước đúng phép nên không có kẻ thù, do đó khiến dân yên vui không lo hoạn nạn. Này thiện nam tử, nhà vua ví như các Bồ-tát. Các bề tôi có trí ví như thiện tri thức. Phép trị nước mà bề tôi nói cho vua ví như mười hai bộ kinh (toàn bộ giáo pháp của Phật, chia làm mười hai thể loại). Vua nghe rồi hết lòng tin theo mà làm, ví như các Bồ-tát buộc tâm suy nghĩ mọi nghĩa sâu xa của mười hai bộ kinh. Trị nước đúng phép ví như các Bồ-tát tu hành đúng pháp, tức là sáu ba-la-mật (sáu hạnh tu đưa người sang bờ giải thoát: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ). Vì tu tập được sáu ba-la-mật nên không có kẻ thù, ví như các Bồ-tát đã lìa bọn giặc dữ là các kết (những sợi dây trói buộc chúng sinh vào sinh tử) và phiền não. Được yên vui ví như các Bồ-tát đạt Đại Niết-bàn thường, lạc, ngã, tịnh.
Này thiện nam tử, ví như có người mắc bệnh hủi nặng. Có người bạn hiền bảo rằng: "Nếu anh đến được bên núi Tu-di (ngọn núi lớn ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo) thì bệnh có thể khỏi. Vì sao? Vì ở đó có thuốc hay, vị như cam lộ (nước ngọt của cõi trời, uống vào thì bất tử). Nếu uống được thì bệnh nào cũng khỏi." Người ấy hết lòng tin việc này, liền đến núi ấy hái thuốc cam lộ mà uống, bệnh khỏi, thân được yên vui. Người bệnh hủi nặng ví như phàm phu (người thường chưa giác ngộ). Người bạn hiền ví như các vị Bồ-tát Ma-ha-tát. Hết lòng tin nhận ví như bốn tâm vô lượng (bốn tâm từ, bi, hỉ, xả mở rộng đến mọi chúng sinh không giới hạn). Núi Tu-di ví như Bát thánh đạo (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, tinh tấn đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng). Vị cam lộ ví như Phật tính (khả năng thành Phật có sẵn trong mọi chúng sinh). Bệnh hủi khỏi ví như diệt phiền não. Được yên vui ví như đạt Niết-bàn thường, lạc, ngã, tịnh.
Này thiện nam tử, ví như có người nuôi dạy học trò thông minh, trí lớn, người ấy ngày đêm dạy dỗ không biết mỏi. Các Bồ-tát cũng như thế: mọi chúng sinh, kẻ tin người không tin, các ngài vẫn luôn dạy dỗ không chán mệt. Này thiện nam tử, thiện tri thức là các Phật, Bồ-tát, Bích-chi Phật (người tự giác ngộ khi không có Phật ra đời, không đi giáo hóa), Thanh văn (đệ tử nghe lời Phật dạy mà tu chứng), và những người tin kinh Phương đẳng. Vì sao gọi là thiện tri thức? Thiện tri thức là người dạy chúng sinh xa lìa mười điều ác (giết hại, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói hai lưỡi, nói lời ác, nói thêu dệt, tham lam, giận dữ, thấy biết sai lầm) và tu hành mười điều thiện (ngược lại với mười điều ác). Vì nghĩa ấy nên gọi là thiện tri thức. Lại nữa, thiện tri thức là người nói đúng như pháp và làm đúng như lời nói. Thế nào là nói đúng như pháp, làm đúng như lời nói? Tự mình không giết hại, dạy người không giết hại; cho đến tự mình giữ chánh kiến (thấy biết đúng đắn), dạy người giữ chánh kiến. Nếu được như vậy thì gọi là thiện tri thức chân thật. Tự mình tu Bồ-đề (con đường giác ngộ), cũng dạy người tu Bồ-đề; vì nghĩa ấy gọi là thiện tri thức. Tự mình tu được lòng tin, giữ giới, bố thí, nghe nhiều, trí tuệ, cũng dạy người lòng tin, giữ giới, bố thí, nghe nhiều, trí tuệ; lại vì nghĩa ấy gọi là thiện tri thức. Thiện tri thức là người có pháp lành. Pháp lành gì? Việc mình làm không cầu vui cho riêng mình, mà luôn vì chúng sinh cầu an vui; thấy người có lỗi không nói chỗ dở của họ; miệng luôn nói những việc hoàn toàn tốt lành. Vì nghĩa ấy gọi là thiện tri thức.
Này thiện nam tử, như mặt trăng trên trời từ ngày mồng một đến ngày rằm dần dần tròn đầy, thiện tri thức cũng vậy, khiến người học dần xa pháp ác, thêm lớn pháp lành. Này thiện nam tử, nếu ai gần gũi thiện tri thức thì giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến (năm phần công đức của bậc giác ngộ: giữ giới, tâm định, trí tuệ, sự giải thoát, và cái biết rõ mình đã giải thoát) vốn chưa có liền có được, cái chưa đầy đủ thì được thêm rộng. Vì sao? Vì người ấy gần gũi thiện tri thức. Nhờ gần gũi ấy lại thấu suốt được nghĩa rất sâu của mười hai bộ kinh. Nếu nghe được nghĩa rất sâu của mười hai bộ kinh này thì gọi là nghe pháp.
Nghe pháp là nghe kinh điển Phương đẳng Đại thừa. Nghe kinh Phương đẳng gọi là nghe pháp chân thật. Nghe pháp chân thật tức là nghe và nhận kinh Đại Niết-bàn. Trong kinh Đại Niết-bàn được nghe rằng có Phật tính, rằng Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như) rốt cuộc không vào Niết-bàn hẳn. Vì thế gọi là chuyên tâm nghe pháp. Chuyên tâm nghe pháp gọi là Bát thánh đạo. Vì Bát thánh đạo dứt được tham muốn, giận dữ, ngu si nên gọi là nghe pháp. Nghe pháp gọi là mười một cái không (mười một cách quán tính trống rỗng, không có thực thể của mọi sự vật), vì nhờ các cái không ấy mà đối với mọi pháp không bám vào hình tướng. Nghe pháp gọi là từ lúc mới phát tâm cho đến tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rốt ráo (A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề: sự giác ngộ cao nhất, chân chính, trọn khắp, tức quả vị Phật), vì nhờ tâm ban đầu mà đạt Đại Niết-bàn. Không phải chỉ nhờ nghe mà đạt Đại Niết-bàn; nhờ tu tập mới đạt Đại Niết-bàn. Này thiện nam tử, ví như người bệnh tuy nghe lời thầy thuốc dặn và tên thuốc cũng không khỏi bệnh, phải uống thuốc mới khỏi. Cũng vậy, tuy nghe pháp mười hai nhân duyên sâu xa (mười hai mắt xích nối nhau tạo thành vòng sinh tử, từ mê muội đến già chết) cũng không dứt được mọi phiền não; phải buộc niệm khéo suy nghĩ mới dứt bỏ được. Đó gọi là điều thứ ba: buộc niệm suy nghĩ.
Lại vì nghĩa gì gọi là buộc niệm suy nghĩ? Đó là ba tam-muội (tam-muội: trạng thái tâm định, chuyên chú vào một đối tượng): không tam-muội, vô tướng tam-muội, vô tác tam-muội. "Không" là đối với hai mươi lăm cõi hữu (hai mươi lăm cảnh giới tồn tại trong vòng sinh tử) không thấy có một cái gì thật. "Vô tác" là đối với hai mươi lăm cõi hữu không mong cầu gì. "Vô tướng" là không có mười tướng, tức là tướng hình sắc, tướng âm thanh, tướng mùi hương, tướng vị, tướng xúc chạm, tướng sinh, tướng trụ, tướng diệt, tướng nam, tướng nữ. Tu tập ba tam-muội như vậy gọi là Bồ-tát buộc niệm suy nghĩ.
Thế nào gọi là tu hành đúng như pháp? Tu hành đúng như pháp tức là tu Đàn ba-la-mật (hạnh bố thí) cho đến Bát-nhã ba-la-mật (hạnh trí tuệ). Biết tướng chân thật của ấm, nhập, giới (năm ấm, mười hai nhập, mười tám giới — các cách phân chia thân tâm và thế giới). Cũng biết Thanh văn, Duyên giác (người tự ngộ nhờ quán lý nhân duyên, tức Bích-chi Phật) và các Phật cùng chung một đường mà vào Niết-bàn. "Pháp" tức là thường, lạc, ngã, tịnh; không sinh, không già, không bệnh, không chết; không đói, không khát, không khổ, không phiền não; không lui sụt, không chìm mất. Này thiện nam tử, người hiểu nghĩa sâu xa của Đại Niết-bàn thì biết các Phật trọn không bao giờ vào Niết-bàn hẳn.
Này thiện nam tử, thiện tri thức chân thật bậc nhất là các Bồ-tát và các Phật Thế Tôn (Thế Tôn: đấng được đời tôn kính, danh hiệu của Phật). Vì sao? Vì các ngài luôn dùng ba cách khéo léo để điều phục người. Ba cách là gì? Một là hoàn toàn dùng lời dịu dàng. Hai là hoàn toàn dùng lời quở trách. Ba là vừa dịu dàng vừa quở trách. Vì nghĩa ấy, Bồ-tát và các Phật là thiện tri thức chân thật. Lại nữa, này thiện nam tử, Phật và Bồ-tát là thầy thuốc lớn nên gọi là thiện tri thức. Vì sao? Vì biết bệnh, biết thuốc, tùy bệnh cho thuốc. Ví như thầy thuốc giỏi thông thạo tám ngành y thuật, trước hết xem tướng bệnh. Tướng bệnh có ba loại. Ba loại là gì? Đó là phong, nhiệt, thủy (ba loại bệnh theo y học Ấn Độ xưa: do gió, do nóng, do nước). Người bệnh phong thì cho uống bơ dầu; người bệnh nhiệt thì cho đường phèn; người bệnh thủy thì cho nước gừng. Vì biết gốc bệnh, cho thuốc thì khỏi, nên gọi là thầy thuốc giỏi. Phật và Bồ-tát cũng vậy, biết phàm phu có ba loại bệnh: một là tham muốn, hai là giận dữ, ba là ngu si. Người bệnh tham muốn thì dạy quán tướng xương (nhìn thân người chỉ là bộ xương để dứt lòng ham muốn); người bệnh giận dữ thì dạy quán tướng từ bi; người bệnh ngu si thì dạy quán tướng mười hai nhân duyên. Vì nghĩa ấy, các Phật, Bồ-tát gọi là thiện tri thức.
Này thiện nam tử, ví như người lái thuyền giỏi đưa người qua sông nên gọi là đại thuyền sư. Các Phật, Bồ-tát cũng vậy, đưa chúng sinh qua biển lớn sinh tử; vì nghĩa ấy gọi là thiện tri thức. Lại nữa, này thiện nam tử, nhờ Phật và Bồ-tát mà chúng sinh tu được đầy đủ gốc rễ của pháp lành. Này thiện nam tử, ví như núi Tuyết là nơi gốc sinh ra các thứ thuốc quý vi diệu; Phật và Bồ-tát cũng vậy, đều là nơi gốc của mọi điều lành. Vì nghĩa ấy gọi là thiện tri thức. Này thiện nam tử, trong núi Tuyết có thứ thuốc thơm quý tên là Sa-ha. Ai thấy nó thì sống lâu vô lượng, không bệnh khổ; tuy có bốn thứ độc cũng không làm hại được. Ai chạm vào thì tuổi thọ tăng thêm đủ một trăm hai mươi năm. Ai nhớ nghĩ đến nó thì được trí biết đời trước. Vì sao? Vì sức mạnh của thuốc. Các Phật, Bồ-tát cũng vậy: ai thấy các ngài thì dứt được mọi phiền não; tuy có bốn loại ma (ma phiền não, ma năm ấm, ma chết, ma cõi trời) cũng không quấy nhiễu được. Ai chạm đến các ngài thì mạng sống không chết yểu, không sinh, không chết, không lui sụt, không chìm mất; "chạm đến" nghĩa là ở bên Phật nghe nhận pháp màu. Ai nhớ nghĩ đến các ngài thì đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì nghĩa ấy, các Phật, Bồ-tát gọi là thiện tri thức.
Này thiện nam tử, như trong núi Hương có ao A-nậu-đạt (hồ lớn trên núi, theo truyền thuyết là nguồn của bốn sông lớn ở Ấn Độ). Từ ao ấy chảy ra bốn sông lớn là sông Hằng, sông Tân-đầu, sông Tư-đà, sông Bác-xoa. Người đời thường nói: "Người có tội tắm ở bốn sông này thì mọi tội đều tiêu." Nên biết lời ấy là hư dối, không thật. Ngoài điều đó ra thì cái gì mới là thật? Các Phật, Bồ-tát mới là thật. Vì sao? Vì người gần gũi các ngài thì diệt được mọi tội. Vì nghĩa ấy gọi là thiện tri thức. Lại nữa, này thiện nam tử, ví như trên mặt đất các loài cây thuốc, mọi rừng bụi, trăm thứ lúa, mía, hoa quả, gặp trời nắng hạn sắp khô chết; vua rồng Nan-đà và Bà-nan-đà thương chúng sinh, từ biển lớn lên làm mưa ngọt, thì mọi rừng bụi, lúa, cỏ cây được tươi tốt sống lại. Mọi chúng sinh cũng vậy, các gốc lành sắp tiêu mất, các Phật, Bồ-tát sinh lòng đại từ bi, từ biển trí tuệ rưới mưa cam lộ, khiến chúng sinh lại có đầy đủ mười điều thiện. Vì nghĩa ấy, các Phật, Bồ-tát gọi là thiện tri thức. Này thiện nam tử, ví như thầy thuốc giỏi thông thạo tám ngành y thuật, thấy người bệnh thì không xét dòng dõi, đẹp xấu, tiền của, đều chữa cho cả; vì thế đời gọi là thầy thuốc lớn. Các Phật, Bồ-tát cũng vậy, thấy chúng sinh có bệnh phiền não thì không xét dòng dõi, đẹp xấu, tiền của, sinh lòng thương xót mà nói pháp cho tất cả; chúng sinh nghe xong thì bệnh phiền não hết. Vì nghĩa ấy, các Phật, Bồ-tát gọi là thiện tri thức. Nhờ nhân duyên gần gũi bạn lành như thế mà đến gần được Đại Bát Niết-bàn.
Thế nào là Bồ-tát nhờ nhân duyên nghe pháp mà đến gần Đại Bát Niết-bàn? Mọi chúng sinh nhờ nghe pháp mà có đủ gốc lòng tin; có gốc lòng tin rồi thì ưa làm bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ, đạt quả Tu-đà-hoàn (quả vị đầu tiên trong bốn quả của người tu Thanh văn, người đã bước vào dòng thánh) cho đến quả Phật. Vì thế nên biết, đạt được các pháp lành đều là nhờ sức của nhân duyên nghe pháp. Này thiện nam tử, ví như ông trưởng giả (người giàu có, có địa vị) chỉ có một đứa con, sai đến nước khác buôn bán những thứ cần dùng, chỉ cho con những chỗ đường thông, đường tắc, lại dặn rằng: "Nếu gặp gái dâm thì cẩn thận chớ thân yêu; nếu thân yêu thì mất thân mất mạng cùng của cải. Kẻ xấu ác cũng chớ chơi bời." Người con kính vâng lời cha dặn, thân tâm yên ổn, thu được nhiều của báu. Bồ-tát Ma-ha-tát giảng nói pháp cốt yếu cho chúng sinh cũng vậy, chỉ cho chúng sinh và bốn chúng (tỳ-khưu, tỳ-khưu-ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ) các đường thông, đường tắc. Các chúng ấy nhờ nghe pháp mà xa lìa các điều ác, đầy đủ pháp lành. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên nghe pháp mà đến gần Đại Bát Niết-bàn.
Này thiện nam tử, ví như gương sáng soi mặt người thì không gì không rõ. Gương sáng nghe pháp cũng vậy, ai soi vào thì thấy thiện ác rõ ràng, không bị che lấp. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên nghe pháp mà đến gần Đại Bát Niết-bàn. Này thiện nam tử, ví như người lái buôn muốn đến đảo châu báu mà không biết đường; có người chỉ cho, người ấy theo lời liền đến được đảo châu báu, lấy được vô số của quý không đếm xuể. Mọi chúng sinh cũng vậy, muốn đến chỗ lành để lấy của báu của đạo mà không biết chỗ đường thông, đường tắc; Bồ-tát chỉ cho, chúng sinh làm theo thì đến được chỗ lành, lấy được của báu Đại Niết-bàn vô thượng. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên nghe pháp mà đến gần Đại Bát Niết-bàn. Này thiện nam tử, ví như voi say điên cuồng hung dữ, muốn giết hại nhiều; có người thuần voi dùng móc sắt lớn móc bổ vào đầu nó, tức thì nó thuần phục, lòng dữ hết sạch. Mọi chúng sinh cũng vậy, vì say tham muốn, giận dữ, ngu si mà muốn làm nhiều điều ác; các Bồ-tát dùng móc nghe pháp bổ vào, khiến dừng lại, không còn khởi tâm làm ác. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên nghe pháp mà đến gần Đại Bát Niết-bàn.
Vì thế ta đã nói trong nhiều kinh rằng: đệ tử ta chuyên tâm nghe nhận mười hai bộ kinh thì lìa được năm thứ che lấp (năm thứ che lấp tâm: tham dục, giận dữ, mê mờ buồn ngủ, xao động hối hận, ngờ vực) và tu bảy phần giác ngộ (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ: nhớ nghĩ, chọn lựa pháp, tinh tấn, vui mừng, nhẹ nhàng an ổn, định tâm, buông xả). Nhờ tu tập bảy phần giác ngộ mà đến gần Đại Bát Niết-bàn. Nhờ nghe pháp mà người Tu-đà-hoàn lìa mọi sợ hãi. Vì sao? Trưởng giả Tu-đạt (vị trưởng giả hộ trì Phật, người dâng tinh xá Kỳ Viên) thân mắc bệnh nặng, lòng rất lo sợ; nghe Xá-lợi-phất (đệ tử trí tuệ bậc nhất của Phật) nói về bốn công đức và mười lời an ủi của người Tu-đà-hoàn, nghe xong thì sợ hãi liền hết. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên nghe pháp mà đến gần Đại Bát Niết-bàn. Vì sao? Vì mở được mắt pháp. Đời có ba hạng người: một là không có mắt, hai là một mắt, ba là hai mắt. Không có mắt là người không bao giờ nghe pháp. Người một mắt tuy có lúc nghe pháp nhưng tâm không giữ lại. Người hai mắt chuyên tâm nghe nhận, nghe sao làm vậy. Nhờ nghe pháp mà biết thế gian có ba hạng người như thế. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên nghe pháp mà đến gần Đại Bát Niết-bàn.
Này thiện nam tử, như ngày xưa ta ở thành Câu-thi-na, khi ấy Xá-lợi-phất thân mắc bệnh khổ. Lúc ấy ta bảo tỳ-khưu A-nan (tỳ-khưu: người xuất gia nam đã thọ giới đầy đủ; A-nan: người hầu cận của Phật) giảng pháp rộng rãi cho ông. Xá-lợi-phất nghe việc ấy liền bảo bốn đệ tử: "Các ông khiêng giường ta đến chỗ Phật, ta muốn nghe pháp." Bốn đệ tử vâng lệnh khiêng đi. Nghe được pháp rồi, nhờ sức nghe pháp mà bệnh khổ khỏi hẳn, thân được yên ổn. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên nghe pháp mà đến gần Đại Bát Niết-bàn.
Thế nào là Bồ-tát nhờ nhân duyên suy nghĩ mà đến gần Đại Bát Niết-bàn? Nhờ suy nghĩ mà tâm được giải thoát. Vì sao? Mọi chúng sinh thường bị năm dục (ham muốn về sắc đẹp, âm thanh, mùi hương, vị ngon, xúc chạm) trói buộc; nhờ suy nghĩ mà đều được giải thoát. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên suy nghĩ mà đến gần Đại Bát Niết-bàn. Lại nữa, này thiện nam tử, mọi chúng sinh thường bị bốn điều thường, lạc, ngã, tịnh làm cho điên đảo (cho cái vô thường là thường, cái khổ là vui, cái không có ta là ta, cái nhơ là sạch); nhờ suy nghĩ mà thấy các pháp là vô thường, không vui, không có ta, không sạch. Thấy như vậy rồi thì bốn điên đảo liền dứt. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên suy nghĩ mà đến gần Đại Bát Niết-bàn. Lại nữa, này thiện nam tử, mọi pháp có bốn tướng. Bốn tướng là gì? Một là tướng sinh, hai là tướng già, ba là tướng bệnh, bốn là tướng diệt. Bốn tướng này khiến mọi phàm phu, cho đến người Tu-đà-hoàn, sinh khổ não lớn. Nếu biết buộc niệm khéo suy nghĩ thì tuy gặp bốn tướng này cũng không sinh khổ. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên suy nghĩ mà đến gần Đại Bát Niết-bàn. Lại nữa, này thiện nam tử, mọi pháp lành không gì không nhờ suy nghĩ mà có được. Vì sao? Có người tuy trong vô lượng vô biên a-tăng-kỳ kiếp (số kiếp nhiều không đếm được; kiếp là khoảng thời gian cực dài) chuyên tâm nghe pháp, nếu không suy nghĩ thì rốt cuộc không đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên suy nghĩ mà đến gần Đại Bát Niết-bàn. Lại nữa, này thiện nam tử, nếu có chúng sinh tin Phật, Pháp, Tăng (ba ngôi báu: Phật, giáo pháp, và đoàn thể người tu) không đổi dời mà sinh lòng cung kính, nên biết đều là nhờ sức nhân duyên buộc niệm suy nghĩ, nhờ đó mà dứt được mọi phiền não. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên suy nghĩ mà đến gần Đại Bát Niết-bàn.
Thế nào là Bồ-tát tu hành đúng như pháp? Này thiện nam tử, dứt các pháp ác, tu tập pháp lành, đó gọi là Bồ-tát tu hành đúng như pháp. Lại nữa, thế nào là tu hành đúng như pháp? Thấy mọi pháp trống rỗng không có gì, vô thường, không vui, không có ta, không sạch; vì thấy như vậy nên thà bỏ thân mạng chứ không phạm giới cấm. Đó gọi là Bồ-tát tu hành đúng như pháp. Lại nữa, thế nào là tu hành đúng như pháp? Tu có hai loại: một là chân thật, hai là không chân thật. Không chân thật là không biết các tướng của Niết-bàn, Phật tính, Như Lai, Pháp, Tăng, thực tướng (bộ mặt chân thật của mọi sự vật), hư không; đó gọi là không chân thật. Thế nào là chân thật? Biết được các tướng của Niết-bàn, Phật tính, Như Lai, Pháp, Tăng, thực tướng, hư không; đó gọi là chân thật.
Thế nào gọi là biết tướng Niết-bàn? Tướng Niết-bàn có tám điều. Tám điều là gì? Một là dứt hết, hai là tính thiện, ba là thật, bốn là chân, năm là thường, sáu là vui, bảy là ta, tám là sạch. Đó gọi là Niết-bàn. Lại có tám điều. Tám điều là gì? Một là giải thoát, hai là tính thiện, ba là không thật, bốn là không chân, năm là vô thường, sáu là không vui, bảy là không có ta, tám là không sạch. Lại có sáu tướng: một là giải thoát, hai là tính thiện, ba là không thật, bốn là không chân, năm là an vui, sáu là trong sạch. Nếu có chúng sinh nương theo đạo thế tục (các phép tu thiền định của thế gian, chưa vượt khỏi sinh tử) mà dứt phiền não, thì Niết-bàn như thế có tám điều: giải thoát mà không thật. Vì sao? Vì không thường còn. Vì vô thường nên không thật; vì không thật nên không chân; tuy dứt phiền não nhưng phiền não lại khởi lên, nên vô thường, không có ta, không vui, không sạch. Đó gọi là tám điều của Niết-bàn giải thoát (thế tục). Thế nào là sáu tướng? Thanh văn, Duyên giác dứt phiền não nên gọi là giải thoát; nhưng vì chưa đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề nên gọi là không thật; vì không thật nên gọi là không chân; vì đời sau sẽ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề nên gọi là vô thường; vì đạt Bát thánh đạo vô lậu (không còn rỉ chảy phiền não) nên gọi là sạch và vui. Này thiện nam tử, nếu biết như vậy thì là biết Niết-bàn, chứ chưa gọi là biết Phật tính, Như Lai, Pháp, Tăng, thực tướng, hư không.
Thế nào là Bồ-tát biết Phật tính? Phật tính có sáu điều. Sáu điều là gì? Một là thường, hai là sạch, ba là thật, bốn là thiện, năm là sẽ được thấy, sáu là chân. Lại có bảy điều: một là có thể chứng được, sáu điều kia như trên. Đó gọi là Bồ-tát biết Phật tính. Thế nào là Bồ-tát biết tướng Như Lai? Như Lai tức là tướng giác ngộ, tướng thiện, thường, vui, ta, sạch, giải thoát, chân thật, chỉ đường, có thể thấy được. Đó gọi là Bồ-tát biết tướng Như Lai. Thế nào là Bồ-tát biết tướng của pháp? Pháp thì hoặc thiện hoặc không thiện, hoặc thường hoặc không thường, hoặc vui hoặc không vui, hoặc có ta hoặc không có ta, hoặc sạch hoặc không sạch, hoặc biết hoặc không biết, hoặc hiểu hoặc không hiểu, hoặc chân hoặc không chân, hoặc tu hoặc không tu, hoặc là thầy hoặc không phải thầy, hoặc thật hoặc không thật. Đó gọi là Bồ-tát biết tướng của pháp. Thế nào là Bồ-tát biết tướng Tăng? Tăng là thường, vui, ta, sạch; là tướng đệ tử, tướng có thể thấy được, là thiện, là chân, là không thật. Vì sao (không thật)? Vì mọi Thanh văn đều sẽ đạt Phật đạo. Vì sao gọi là chân? Vì đã ngộ được pháp tính (bản tính chân thật của các pháp). Đó gọi là Bồ-tát biết tướng Tăng. Thế nào là Bồ-tát biết thực tướng? Thực tướng là hoặc thường hoặc vô thường, hoặc vui hoặc không vui, hoặc có ta hoặc không có ta, hoặc sạch hoặc không sạch, hoặc thiện hoặc không thiện, hoặc có hoặc không, hoặc Niết-bàn hoặc không phải Niết-bàn, hoặc giải thoát hoặc không phải giải thoát, hoặc biết hoặc không biết, hoặc dứt hoặc không dứt, hoặc chứng hoặc không chứng, hoặc tu hoặc không tu, hoặc thấy hoặc không thấy. Đó gọi là thực tướng, không phải là Niết-bàn, Phật tính, Như Lai, Pháp, Tăng, hư không. Đó gọi là Bồ-tát nhờ tu Đại Niết-bàn như thế mà biết được tướng sai khác của các pháp Niết-bàn, Phật tính, Như Lai, Pháp, Tăng, thực tướng, hư không.
Này thiện nam tử, Bồ-tát Ma-ha-tát tu kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn thì không thấy hư không. Vì sao? Vì Phật và Bồ-tát tuy có năm mắt (mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) cũng không thấy được; chỉ có mắt tuệ mới thấy được. Cái mà mắt tuệ thấy là không có pháp nào để thấy, nên gọi là thấy. Nếu thấy chỗ không có vật mà gọi là hư không, thì hư không như thế mới gọi là thật; vì thật như thế nên gọi là thường không có; vì thường không có nên không có vui, ta, sạch. Này thiện nam tử, "không" nghĩa là không có pháp, không có pháp gọi là "không". Ví như ở đời, không có vật gì gọi là trống không; tính của hư không cũng vậy, vì không có gì nên gọi là hư không. Này thiện nam tử, tính của chúng sinh và tính của hư không đều không có tính thật. Vì sao? Như có người nói: "Dẹp bỏ vật có đi rồi mới tạo ra chỗ trống", nhưng hư không thật ra không thể tạo ra được. Vì sao? Vì không có gì cả. Vì không có gì nên phải biết là không có cái "không"; đó là tính của hư không. Nếu tạo ra được thì gọi là vô thường; nếu vô thường thì không gọi là hư không. Này thiện nam tử, như người đời nói hư không không hình sắc, không ngăn ngại, thường không đổi dời, vì thế đời gọi pháp hư không là đại thứ năm (bốn đại là đất, nước, lửa, gió — những yếu tố cấu thành vạn vật; hư không được kể là thứ năm). Này thiện nam tử, nhưng hư không ấy thật ra không có tính; vì có ánh sáng nên gọi là hư không (?), thật ra không có hư không. Cũng như thế đế (sự thật theo quy ước của thế gian) thật ra không có tính, vì chúng sinh mà nói có thế đế. Này thiện nam tử, thể của Niết-bàn cũng vậy, không có chỗ trụ, chỉ là chỗ các Phật dứt phiền não nên gọi là Niết-bàn. Niết-bàn tức là thường, lạc, ngã, tịnh. Niết-bàn tuy vui nhưng không phải là thọ lạc (cái vui do cảm giác đem lại), mà là niềm vui vắng lặng tuyệt diệu. Các Phật Như Lai có hai thứ vui: một là vui vắng lặng, hai là vui giác biết. Thể của thực tướng có ba thứ vui: một là thọ lạc, hai là vui vắng lặng, ba là vui giác biết. Phật tính có một thứ vui, vì sẽ được thấy; khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì gọi là vui Bồ-đề.
Khi ấy Bồ-tát Ma-ha-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, nếu chỗ dứt phiền não là Niết-bàn thì việc ấy không đúng. Vì sao? Ngày trước Như Lai vừa thành Phật đạo, đến bên sông Ni-liên-thiền, khi ấy ma vương cùng quyến thuộc đến chỗ Phật nói rằng: 'Thế Tôn, đã đến lúc Niết-bàn, sao không vào?' Phật bảo ma vương: 'Nay ta chưa có đệ tử nghe nhiều, khéo giữ giới cấm, thông minh lanh lợi, giáo hóa được chúng sinh, vì thế chưa vào.' Nếu nói chỗ dứt phiền não là Niết-bàn, thì các Bồ-tát đã dứt phiền não từ vô lượng kiếp, sao không được gọi là Niết-bàn? Đều là chỗ dứt cả, do đâu chỉ nói các Phật có mà Bồ-tát không có? Nếu dứt phiền não không phải là Niết-bàn, thì sao ngày trước Như Lai bảo người Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ lo việc tế lễ ở Ấn Độ) tên Sinh Danh rằng: 'Nay thân này của ta chính là Niết-bàn'? Lại có lúc Như Lai ở nước Tỳ-xá-ly, ma lại thưa thỉnh: 'Trước kia Như Lai vì chưa có đệ tử nghe nhiều, giữ giới, thông minh lanh lợi, giáo hóa được chúng sinh nên không vào Niết-bàn; nay đã đủ rồi, sao không vào?' Khi ấy Như Lai bảo ma: 'Ngươi chớ sốt ruột, ba tháng nữa ta sẽ Niết-bàn.' Bạch Thế Tôn, nếu diệt độ (qua đời, vào Niết-bàn) không phải là Niết-bàn, sao Như Lai tự hẹn ba tháng nữa sẽ vào Bát Niết-bàn? Bạch Thế Tôn, nếu dứt phiền não là Niết-bàn, thì ngày trước Như Lai mới ở đạo tràng (nơi Phật thành đạo) dưới cây Bồ-đề, lúc dứt phiền não đã là Niết-bàn rồi, sao lại nói ba tháng nữa sẽ vào Bát Niết-bàn? Bạch Thế Tôn, nếu lúc ấy đã là Niết-bàn, sao nay lại nói với các lực sĩ ở thành Câu-thi-na rằng canh cuối đêm nay sẽ vào Bát Niết-bàn? Như Lai là người chân thật, sao lại nói lời hư dối như vậy?"
Khi ấy Thế Tôn bảo Bồ-tát Ma-ha-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương rằng: "Này thiện nam tử, nói Như Lai có tướng lưỡi rộng dài (một trong các tướng tốt của Phật, do nhiều đời không nói dối mà có), thì nên biết Như Lai đã lìa nói dối từ vô lượng kiếp. Mọi lời nói của các Phật và Bồ-tát đều chân thật, không hư dối. Này thiện nam tử, như ông nói, ngày trước Ba-tuần (tên của ma vương) thỉnh ta vào Niết-bàn. Này thiện nam tử, ma vương ấy thật không biết tướng nhất định của Niết-bàn. Vì sao? Vì Ba-tuần cho rằng không giáo hóa chúng sinh, im lặng ở yên thì là Niết-bàn. Này thiện nam tử, ví như người đời thấy ai không nói năng, không làm gì thì cho người ấy như chết không khác. Ma vương Ba-tuần cũng vậy, cho rằng Như Lai không giáo hóa chúng sinh, im lặng không nói gì, thì cho là Như Lai đã vào Bát Niết-bàn.
Này thiện nam tử, Như Lai không nói Phật, Pháp, Tăng không có tướng sai khác; chỉ nói hai điều thường còn và trong sạch là không sai khác mà thôi. Này thiện nam tử, Phật cũng không nói Phật với Phật tính, Niết-bàn không có tướng sai khác; chỉ nói về mặt thường hằng không đổi là không sai khác mà thôi. Này thiện nam tử, Phật cũng không nói Niết-bàn với thực tướng không có tướng sai khác; chỉ nói về mặt thường có, thật, không đổi dời là không sai khác mà thôi.
Này thiện nam tử, lúc ấy các đệ tử Thanh văn của ta sinh ra tranh cãi, như các tỳ-khưu xấu ác ở nước Câu-thiểm-di, làm trái lời ta dạy, phạm nhiều giới cấm, nhận đồ vật không hợp phép, tham cầu lợi lộc cúng dường, đối với người bạch y (người tại gia, không xuất gia) tự khoe: "Ta đã đạt vô lậu", tức là "ta đạt quả Tu-đà-hoàn", cho đến "ta đạt quả A-la-hán" (quả vị cao nhất của Thanh văn, đã dứt sạch phiền não); chê bai làm nhục người khác; đối với Phật, Pháp, Tăng, giới luật và hòa thượng (vị thầy truyền giới) không sinh lòng cung kính; công khai nói trước mặt ta: "Những vật như thế này Phật cho phép giữ; những vật như thế kia Phật không cho phép giữ." Ta cũng nói: "Những vật như thế ấy ta thật không cho phép." Họ lại cãi ta: "Những vật như thế ấy thật là Phật cho phép." Bọn người ác như vậy không tin lời ta. Vì bọn ấy mà ta bảo Ba-tuần: "Ngươi chớ sốt ruột, ba tháng nữa ta sẽ vào Bát Niết-bàn."
Này thiện nam tử, vì những tỳ-khưu xấu ác như thế, khiến các đệ tử Thanh văn đang học không thấy thân ta, không nghe pháp ta, bèn nói Như Lai đã vào Niết-bàn. Chỉ có các Bồ-tát thấy được thân ta, thường nghe pháp ta, vì thế không nói ta vào Niết-bàn. Đệ tử Thanh văn tuy nói Như Lai Niết-bàn, nhưng ta thật không vào Niết-bàn. Này thiện nam tử, nếu đệ tử Thanh văn của ta nói Như Lai vào Niết-bàn, nên biết người ấy không phải đệ tử ta, mà là bè đảng của ma, là kẻ ác thấy sai, không phải người thấy đúng. Nếu nói Như Lai không vào Niết-bàn, nên biết người ấy thật là đệ tử ta, không phải bè đảng của ma, là người thấy đúng, không phải kẻ ác thấy sai. Này thiện nam tử, ta chưa từng thấy trong hàng đệ tử có ai nói Như Lai không giáo hóa chúng sinh, im lặng ở yên, gọi là Bát Niết-bàn.
Này thiện nam tử, ví như ông trưởng giả có nhiều con, bỏ đi phương khác, chưa kịp về thì các con đều cho rằng cha đã mất, nhưng trưởng giả thật không chết; các con vì điên đảo mà đều nghĩ cha đã mất. Đệ tử Thanh văn cũng vậy, vì không thấy ta nên cho rằng Như Lai đã vào Bát Niết-bàn giữa hai cây sa-la ở thành Câu-thi-na, nhưng ta thật không vào Bát Niết-bàn; đệ tử Thanh văn tự sinh ý nghĩ Niết-bàn. Này thiện nam tử, ví như ngọn đèn sáng bị người che lại, người khác không biết thì cho là đèn đã tắt, nhưng ngọn lửa sáng thật không tắt; vì không biết nên sinh ý nghĩ là tắt. Đệ tử Thanh văn cũng vậy, tuy có mắt tuệ nhưng bị phiền não che khiến tâm điên đảo, không thấy thân thật, bèn sai lầm sinh ý nghĩ diệt độ; nhưng ta thật không diệt độ hẳn.
Này thiện nam tử, như người mù từ lúc sinh không thấy mặt trời mặt trăng; vì không thấy nên không biết tướng ngày đêm sáng tối; vì không biết nên nói không có mặt trời mặt trăng thật. Mặt trời mặt trăng thật có, chỉ người mù không thấy; vì không thấy nên sinh ý nghĩ điên đảo, nói không có mặt trời mặt trăng. Đệ tử Thanh văn cũng vậy, như người mù bẩm sinh kia không thấy Như Lai, bèn cho Như Lai đã vào Niết-bàn. Như Lai thật không vào Niết-bàn; do ý nghĩ điên đảo mà sinh tâm như thế. Này thiện nam tử, ví như mây mù che lấp mặt trời mặt trăng, người ngu bèn nói không có mặt trời mặt trăng. Mặt trời mặt trăng thật có, chỉ vì bị che nên chúng sinh không thấy. Đệ tử Thanh văn cũng vậy, vì phiền não che mắt trí tuệ nên không thấy Như Lai, bèn nói Như Lai đã diệt độ. Này thiện nam tử, đó chỉ là Như Lai hiện hạnh trẻ thơ (tạm thị hiện như trẻ nhỏ để thích hợp với chúng sinh còn non yếu), chứ không phải diệt độ. Này thiện nam tử, như lúc mặt trời lặn ở cõi Diêm-phù-đề (cõi đất loài người chúng ta ở), chúng sinh không thấy vì bị núi Đen che, nhưng mặt trời thật không lặn mất; chúng sinh không thấy nên sinh ý nghĩ là lặn mất. Đệ tử Thanh văn cũng vậy, vì bị núi phiền não che nên không thấy thân ta; vì không thấy nên đối với Như Lai sinh ý nghĩ diệt độ; nhưng ta thật không diệt mất hẳn. Vì thế ta ở nước Tỳ-xá-ly bảo Ba-tuần: "Ba tháng nữa ta sẽ Niết-bàn."
Này thiện nam tử, Như Lai thấy xa rằng ba tháng nữa gốc lành của Bồ-tát Ca-diếp sẽ chín muồi; lại thấy Tu-bạt-đà-la ở núi Hương an cư (ba tháng mùa mưa ở yên một chỗ tu tập) xong sẽ đến chỗ ta. Vì thế ta bảo ma vương Ba-tuần: "Ba tháng nữa ta sẽ vào Bát Niết-bàn." Này thiện nam tử, có các lực sĩ số đến năm trăm người, hết ba tháng cũng sẽ phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; vì họ mà ta bảo Ba-tuần: "Ba tháng nữa ta sẽ vào Bát Niết-bàn." Này thiện nam tử, như Thuần-đà và năm trăm người dòng Lê-xa (dòng quý tộc ở Tỳ-xá-ly), cùng nàng Am-la Quả, ba tháng nữa gốc lành của tâm đạo vô thượng sẽ chín muồi; vì những người ấy mà ta bảo Ba-tuần: "Ba tháng nữa ta sẽ vào Bát Niết-bàn." Này thiện nam tử, Tu-na-sát-đa gần gũi bọn ngoại đạo (các phái tu hành ngoài Phật giáo) Ni-kiền tử (phái tu khổ hạnh lõa thể); ta nói pháp cho y suốt mười hai năm, người ấy thấy sai, không tin không nhận. Ta biết gốc rễ tà kiến của người ấy ba tháng nữa nhất định nhổ bỏ được; vì thế ta bảo Ba-tuần: "Ba tháng nữa ta sẽ vào Bát Niết-bàn."
Này thiện nam tử, vì nhân duyên gì ngày trước ở bên sông Ni-liên-thiền ta bảo ma Ba-tuần: "Nay ta chưa có đệ tử nhiều trí nên chưa thể vào Niết-bàn"? Lúc ấy ta muốn chuyển pháp luân (giảng pháp, ví như lăn bánh xe giáo pháp đi khắp nơi) cho năm vị tỳ-khưu ở Ba-la-nại; kế đó muốn chuyển pháp luân cho năm vị tỳ-khưu là Da-xá, Phú-na, Tỳ-ma-la-xà, Kiều-phạm-ba-đề, Tu-bà-hầu; kế đó muốn chuyển pháp luân cho trưởng giả Uất-già cùng năm mươi người; kế đó muốn chuyển pháp luân cho vua Tần-bà-sa-la nước Ma-già-đà cùng vô lượng người và trời; kế đó muốn chuyển pháp luân cho năm trăm tỳ-khưu môn đồ của Ưu-lâu-tần-loa Ca-diếp; kế đó muốn chuyển pháp luân cho hai anh em Na-đề Ca-diếp, Già-da Ca-diếp cùng năm trăm đệ tử; kế đó muốn chuyển bánh xe pháp màu cho hai trăm năm mươi tỳ-khưu như Xá-lợi-phất, Đại Mục-kiền-liên (đệ tử thần thông bậc nhất). Vì thế ta bảo ma vương Ba-tuần rằng ta chưa vào Bát Niết-bàn.
Này thiện nam tử, có cái gọi là Niết-bàn mà không phải Đại Niết-bàn. Thế nào là Niết-bàn mà không phải Đại Niết-bàn? Không thấy Phật tính mà dứt phiền não, đó gọi là Niết-bàn mà không phải Đại Niết-bàn. Vì không thấy Phật tính nên không thường, không có ta, chỉ có vui và sạch. Vì nghĩa ấy, tuy dứt phiền não cũng không được gọi là Đại Bát Niết-bàn. Nếu thấy Phật tính mà dứt được phiền não, thì gọi là Đại Bát Niết-bàn. Vì thấy Phật tính nên được gọi là thường, lạc, ngã, tịnh. Vì nghĩa ấy, dứt trừ phiền não cũng được gọi là Đại Bát Niết-bàn.
Này thiện nam tử, "Niết" nghĩa là "không", "bàn" nghĩa là "diệt"; nghĩa "không diệt" gọi là Niết-bàn. "Bàn" lại có nghĩa là "che"; nghĩa "không che" mới gọi là Niết-bàn. "Bàn" có nghĩa là "đi lại"; không đi không lại mới gọi là Niết-bàn. "Bàn" có nghĩa là "lấy"; nghĩa "không lấy" mới gọi là Niết-bàn. "Bàn" có nghĩa là "không nhất định"; nhất định, không có cái không nhất định, mới gọi là Niết-bàn. "Bàn" có nghĩa là "mới cũ"; nghĩa không mới không cũ mới gọi là Niết-bàn. "Bàn" có nghĩa là "ngăn ngại"; nghĩa không ngăn ngại mới gọi là Niết-bàn. Này thiện nam tử, có các đệ tử của Ưu-lâu-ca và Ca-tỳ-la (những người sáng lập các phái triết học ngoại đạo ở Ấn Độ) nói: "Bàn" nghĩa là "tướng"; nghĩa "không tướng" mới gọi là Niết-bàn. Này thiện nam tử, "bàn" có nghĩa là "có"; nghĩa "không có" mới gọi là Niết-bàn. "Bàn" có nghĩa là "hòa hợp"; nghĩa không hòa hợp mới gọi là Niết-bàn. "Bàn" có nghĩa là "khổ"; nghĩa không khổ mới gọi là Niết-bàn. Này thiện nam tử, dứt phiền não không gọi là Niết-bàn; không sinh phiền não mới gọi là Niết-bàn. Này thiện nam tử, các Phật Như Lai phiền não không khởi, đó gọi là Niết-bàn. Có trí tuệ đối với mọi pháp không bị ngăn ngại, đó là Như Lai. Như Lai không phải là phàm phu, Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát, đó gọi là Phật tính. Thân, tâm, trí tuệ của Như Lai đầy khắp vô lượng vô biên a-tăng-kỳ cõi nước mà không bị ngăn ngại, đó gọi là hư không. Như Lai thường còn, không đổi dời, gọi là thực tướng. Vì nghĩa ấy, Như Lai thật không vào Niết-bàn hẳn. Đó gọi là Bồ-tát tu kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn, thành tựu đầy đủ công đức thứ bảy.
Này thiện nam tử, thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát tu kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn mà thành tựu đầy đủ công đức thứ tám? Này thiện nam tử, Bồ-tát Ma-ha-tát tu Đại Niết-bàn thì dứt bỏ năm việc, xa lìa năm việc, thành tựu sáu việc, tu tập năm việc, giữ gìn một việc, gần gũi bốn việc, tin theo một thật, tâm khéo giải thoát, tuệ khéo giải thoát.
Này thiện nam tử, thế nào là Bồ-tát dứt bỏ năm việc? Đó là năm ấm (năm nhóm hợp thành thân tâm con người): sắc (thân thể vật chất), thọ (cảm giác), tưởng (tri giác, hình dung), hành (ý chí tạo tác), thức (sự nhận biết). Gọi là "ấm" nghĩa là gì? Là cái khiến chúng sinh sinh tử nối tiếp nhau, không lìa được gánh nặng; tan rồi hợp, nằm trong ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai); tìm nghĩa thật của nó thì rốt cuộc không thể có được. Vì các nghĩa ấy nên gọi là ấm. Bồ-tát Ma-ha-tát tuy thấy sắc ấm nhưng không thấy tướng của nó. Vì sao? Vì trong mười sắc (năm giác quan và năm đối tượng của chúng) tìm tính của nó đều không thể có được; vì theo cách nói của thế gian nên mới gọi là ấm. Thọ có một trăm lẻ tám loại; tuy thấy thọ ấm nhưng hoàn toàn không có tướng thọ. Vì sao? Vì thọ tuy có một trăm lẻ tám loại, nhưng về lý không có cái thật nhất định. Vì thế Bồ-tát không thấy thọ ấm. Tưởng, hành, thức cũng như vậy. Bồ-tát Ma-ha-tát thấy sâu rằng năm ấm là gốc sinh ra phiền não; vì nghĩa ấy nên dùng phương cách khéo léo khiến dứt đi.
Thế nào là Bồ-tát xa lìa năm việc? Đó là năm kiến (năm cách thấy sai lầm). Năm kiến là gì? Một là thân kiến (cho thân này là ta, là của ta). Hai là biên kiến (chấp một bên: cho rằng chết là mất hẳn, hoặc cho rằng có cái ta còn mãi). Ba là tà kiến (bác bỏ nhân quả). Bốn là giới thủ (chấp những giới điều sai lầm cho là đường giải thoát). Năm là kiến thủ (chấp cái thấy của mình là đúng nhất). Từ năm kiến này sinh ra sáu mươi hai kiến chấp; vì các kiến chấp ấy mà sinh tử không dứt. Vì thế Bồ-tát phòng giữ, không gần.
Thế nào là Bồ-tát thành tựu sáu việc? Đó là sáu niệm (sáu điều thường nhớ nghĩ). Sáu điều là gì? Một là nhớ Phật, hai là nhớ Pháp, ba là nhớ Tăng, bốn là nhớ cõi trời, năm là nhớ bố thí, sáu là nhớ giới. Đó gọi là Bồ-tát thành tựu sáu việc. Thế nào là Bồ-tát tu tập năm việc? Đó là năm định (năm trạng thái tâm định): một là định biết, hai là định vắng lặng, ba là định thân tâm thọ hưởng an vui, bốn là định không vui, năm là định Thủ-lăng-nghiêm (định kiên cố, mạnh mẽ của bậc đại Bồ-tát). Tu tập năm thứ tâm định như vậy thì đến gần Đại Bát Niết-bàn; vì thế Bồ-tát siêng năng tu tập.
Thế nào là Bồ-tát giữ gìn một việc? Đó là tâm Bồ-đề (tâm cầu giác ngộ để cứu độ chúng sinh). Bồ-tát Ma-ha-tát luôn siêng giữ gìn tâm Bồ-đề này, như người đời giữ gìn đứa con một, như người chột giữ gìn con mắt còn lại, như người đi qua đồng hoang giữ gìn người dẫn đường. Bồ-tát giữ gìn tâm Bồ-đề cũng như vậy. Nhờ giữ gìn tâm Bồ-đề như thế mà đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; nhờ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề mà có đầy đủ thường, lạc, ngã, tịnh, tức là Đại Bát Niết-bàn vô thượng. Vì thế Bồ-tát giữ gìn một pháp.
Thế nào là Bồ-tát gần gũi bốn việc? Đó là bốn tâm vô lượng. Bốn tâm là gì? Một là đại từ (thương yêu, ban vui), hai là đại bi (xót thương, cứu khổ), ba là đại hỉ (vui theo niềm vui của người), bốn là đại xả (buông xả, bình đẳng không thiên vị). Nhờ bốn tâm này mà khiến vô lượng vô biên chúng sinh phát tâm Bồ-đề; vì thế Bồ-tát buộc tâm gần gũi.
Thế nào là Bồ-tát tin theo một thật? Bồ-tát biết rõ mọi chúng sinh đều quy về một đường. Một đường ấy là Đại thừa (cỗ xe lớn — con đường tu thành Phật, cứu độ tất cả chúng sinh). Các Phật, Bồ-tát vì chúng sinh mà chia làm ba (ba cỗ xe: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát). Vì thế Bồ-tát tin theo không trái. Thế nào là Bồ-tát tâm khéo giải thoát? Vì tâm tham, sân, si đã dứt sạch vĩnh viễn; đó gọi là Bồ-tát tâm khéo giải thoát. Thế nào là Bồ-tát tuệ khéo giải thoát? Bồ-tát Ma-ha-tát đối với mọi pháp đều biết không ngăn ngại; đó gọi là Bồ-tát tuệ khéo giải thoát. Nhờ tuệ giải thoát mà điều xưa chưa nghe nay được nghe, điều xưa chưa thấy nay được thấy, chỗ xưa chưa đến nay được đến.
Khi ấy Bồ-tát Ma-ha-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương nói: "Bạch Thế Tôn, như lời Phật nói 'tâm giải thoát', nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì tâm vốn không bị trói buộc. Vì sao vậy? Vì bản tính của tâm không bị các kết (các sợi dây trói buộc) tham muốn, giận dữ, ngu si trói buộc. Nếu vốn không bị trói buộc, sao lại nói tâm khéo giải thoát? Bạch Thế Tôn, nếu bản tính của tâm không bị kết tham trói buộc, thì do nhân duyên gì mà bị trói buộc? Như người vắt sữa ở sừng bò (?), sừng vốn không có tướng sữa, dù ra sức cũng không cách nào có sữa; còn vắt ở vú bò thì không như thế, dù ra sức ít mà sữa ra nhiều. Tâm cũng vậy, vốn không có tham thì nay sao lại có? Nếu vốn không có tham mà sau mới có, thì các Phật, Bồ-tát vốn không có tướng tham, nay đều phải có. Bạch Thế Tôn, ví như người nữ không thể sinh con vốn không có tướng có con, dù ra sức với vô lượng nhân duyên cũng không thể có con. Tâm cũng vậy, vốn không có tướng tham, dù tạo bao nhiêu duyên cũng không cách nào sinh tham. Bạch Thế Tôn, như dùi cây ướt thì không có lửa; tâm cũng vậy, dù dùi tìm cũng không có tham. Sao kết tham lại trói buộc được tâm? Bạch Thế Tôn, ví như ép cát thì không có dầu; tâm cũng vậy, dù ép cũng không có tham. Nên biết tham và tâm là hai lý khác nhau; giả sử có tham thì làm sao nhiễm bẩn được tâm? Bạch Thế Tôn, ví như có người đóng cọc vào khoảng không, rốt cuộc không đứng được; đặt tham vào tâm cũng vậy, mọi nhân duyên đều không thể khiến tham trói buộc tâm. Bạch Thế Tôn, nếu tâm không có tham mà gọi là giải thoát, thì sao các Phật, Bồ-tát không nhổ cái gai trong hư không?
Bạch Thế Tôn, tâm đời quá khứ không gọi là giải thoát; tâm đời vị lai cũng không có giải thoát; tâm đời hiện tại thì không cùng đi với đạo. Vậy tâm đời nào được gọi là giải thoát? Bạch Thế Tôn, như đèn quá khứ không diệt được bóng tối, đèn vị lai cũng không diệt được bóng tối, đèn hiện tại cũng không diệt được bóng tối. Vì sao? Vì sáng và tối không cùng có một lúc. Tâm cũng vậy, sao lại nói tâm được giải thoát? Bạch Thế Tôn, tham cũng là có. Nếu tham không có thì khi thấy tướng người nữ lẽ ra không sinh tham. Nếu nhân tướng người nữ mà sinh tham, nên biết tham ấy thật có. Vì có tham nên rơi vào ba đường ác (địa ngục, quỷ đói, súc sinh). Bạch Thế Tôn, ví như có người thấy tranh vẽ người nữ cũng sinh tham; vì sinh tham nên mắc đủ thứ tội. Nếu vốn không có tham, sao thấy tranh vẽ lại sinh tham? Nếu tâm không có tham, sao Như Lai nói tâm Bồ-tát được giải thoát? Nếu tâm có tham, sao phải thấy tướng rồi mới sinh, không thấy tướng thì không sinh? Nay con thấy rõ có quả báo xấu, nên biết có tham; giận dữ, ngu si cũng vậy.
Bạch Thế Tôn, ví như chúng sinh có thân mà không có ta, nhưng các phàm phu tự vẽ ra ý tưởng có ta; tuy có ý tưởng có ta mà không rơi vào ba nẻo ác. Sao người tham đối với chỗ không có tướng người nữ mà khởi ý tưởng người nữ lại rơi vào ba đường ác? Bạch Thế Tôn, ví như dùi cây mà sinh lửa, nhưng tính lửa ấy không có trong các duyên; do nhân duyên gì mà lửa sinh ra? Bạch Thế Tôn, tham cũng vậy: trong sắc không có tham, trong tiếng, mùi, vị, xúc chạm, pháp (đối tượng của ý) cũng không có tham. Sao đối với sắc, tiếng, mùi, vị, xúc, pháp lại sinh tham? Nếu trong các duyên đều không có tham, sao riêng chúng sinh sinh tham, còn các Phật, Bồ-tát lại không sinh? Bạch Thế Tôn, tâm cũng không nhất định. Nếu tâm nhất định thì không có tham muốn, giận dữ, ngu si. Nếu không nhất định thì sao lại nói tâm được giải thoát? Tham cũng không nhất định. Nếu không nhất định thì sao nhân nó mà sinh vào ba nẻo ác? Người tham và cảnh bị tham, cả hai đều không nhất định. Vì sao? Vì cùng duyên vào một hình sắc mà có khi sinh tham, có khi sinh giận, có khi sinh ngu si. Vì thế người tham và cảnh, cả hai đều không nhất định. Nếu cả hai đều không nhất định, sao Như Lai nói Bồ-tát tu Đại Niết-bàn thì tâm được giải thoát?"
Khi ấy Thế Tôn bảo Bồ-tát Ma-ha-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương: "Lành thay, lành thay! Này thiện nam tử, tâm cũng không bị kết tham trói buộc, cũng không phải không bị trói buộc; không phải giải thoát, không phải không giải thoát; không phải có, không phải không; không phải hiện tại, không phải quá khứ, không phải vị lai. Vì sao? Này thiện nam tử, vì mọi pháp đều không có tự tính (không có bản chất riêng tự tồn tại, độc lập).
Này thiện nam tử, có các ngoại đạo nói thế này: "Nhân duyên hòa hợp thì có quả sinh ra. Nếu trong các duyên vốn không có tính sinh mà vẫn sinh được, thì hư không vốn không sinh cũng phải sinh ra quả. Hư không không sinh vì không phải là nhân. Vì trong các duyên vốn đã có tính của quả, nên gom hợp lại thì sinh ra quả. Vì sao? Như Đề-bà-đạt (tên một người, dùng làm ví dụ) muốn xây tường thì lấy đất bùn chứ không lấy màu vẽ; muốn vẽ tranh thì gom màu vẽ chứ không lấy cỏ cây; may áo thì lấy sợi chứ không lấy bùn gỗ; làm nhà thì lấy bùn chứ không lấy sợi chỉ. Vì người ta chọn lấy như vậy, nên biết trong mỗi thứ đều có khả năng sinh ra quả. Vì sinh được quả, nên biết trong nhân tất phải có tính của quả từ trước. Nếu không có tính ấy, thì trong một vật lẽ ra phải sinh ra được mọi vật. Nếu là thứ lấy được, làm được, sinh ra được, nên biết trong đó tất đã có quả từ trước; nếu không có quả thì người ta đã không lấy, không làm, không sinh ra được. Chỉ có hư không là không lấy, không làm được (nên không sinh ra gì); còn cái sinh ra được mọi vật là vì có nhân. Như hạt cây Ni-câu-đà (một loại cây đa lớn) có sẵn cây Ni-câu-đà trong đó, sữa có đề-hồ (chất tinh túy nhất chế từ sữa), sợi có vải, bùn có bình."
Này thiện nam tử, mọi phàm phu bị vô minh (sự mê muội, không thấy rõ chân lý) làm mù mà nói chắc rằng: "Sắc có nghĩa đắm nhiễm, tâm có tính tham." Lại nói: "Tâm phàm phu có tính tham, cũng có tính giải thoát; gặp nhân duyên tham thì tâm sinh tham, gặp nhân duyên giải thoát thì tâm giải thoát." Tuy nói như vậy nhưng nghĩa ấy không đúng. Có các phàm phu lại nói: "Trong mọi nhân đều không có quả. Nhân có hai loại: một là nhỏ nhiệm, hai là thô lớn. Nhỏ nhiệm thì thường còn, thô lớn thì vô thường. Từ nhân nhỏ nhiệm chuyển thành nhân thô lớn, từ nhân thô lớn này lại chuyển thành quả. Vì thô lớn là vô thường nên quả cũng vô thường." Này thiện nam tử, có các phàm phu lại nói: "Tâm cũng không có nhân, tham cũng không có nhân; do thời tiết mà sinh tâm tham." Những người như thế vì không biết nhân duyên của tâm nên luân hồi trong sáu nẻo (sáu cõi tái sinh: trời, người, a-tu-la, súc sinh, quỷ đói, địa ngục), chịu đủ sinh tử.
Này thiện nam tử, ví như con chó đeo gông bị buộc vào cột, suốt ngày quanh cột mà không lìa được. Mọi phàm phu cũng vậy, đeo gông vô minh, bị buộc vào cột sinh tử, quanh quẩn trong hai mươi lăm cõi hữu không lìa được. Này thiện nam tử, ví như có người rơi xuống hố xí, ra được rồi lại rơi vào; như người khỏi bệnh lại tạo nhân gây bệnh; như người đi đường gặp chỗ đồng không, qua được rồi lại quay về; lại như rửa sạch rồi lại trát bùn. Mọi phàm phu cũng vậy, đã được giải thoát đến cõi Vô sở hữu xứ (cõi trời thứ ba trong cõi vô sắc, nơi tâm chỉ trụ vào cái không có gì), chỉ chưa thoát cõi Phi phi tưởng xứ (cõi trời cao nhất trong cõi vô sắc, nơi tâm không hẳn có tưởng cũng không hẳn không tưởng), rồi lại trở về rơi vào ba nẻo ác. Vì sao? Vì mọi phàm phu chỉ nhìn quả mà không nhìn nhân duyên. Như con chó đuổi theo cục đất mà không đuổi theo người ném; phàm phu cũng vậy, chỉ nhìn quả, không nhìn nhân duyên. Vì không nhìn nhân duyên nên từ cõi Phi tưởng lùi về ba nẻo ác.
Này thiện nam tử, các Phật, Bồ-tát trọn không nói chắc rằng trong nhân có quả, trong nhân không có quả, vừa có vừa không có quả, hay chẳng có chẳng không có quả. Nếu nói trong nhân nhất định có quả từ trước, nhất định không có quả, nhất định vừa có vừa không có quả, nhất định chẳng có chẳng không có quả, nên biết những người ấy đều là bè đảng của ma, thuộc về ma, tức là người tham ái. Người tham ái như vậy không thể dứt hẳn sự trói buộc của sinh tử, không biết tướng của tâm và tướng của tham. Này thiện nam tử, các Phật, Bồ-tát chỉ bày trung đạo (con đường ở giữa, không rơi vào hai cực đoan có và không). Vì sao? Vì tuy nói các pháp chẳng có chẳng không nhưng không cố định. Vì sao? Vì nhân mắt, nhân sắc, nhân ánh sáng, nhân tâm, nhân sự chú ý mà thức (sự nhận biết) được sinh ra. Thức ấy nhất định không ở trong mắt, trong sắc, trong ánh sáng, trong tâm, trong sự chú ý, cũng không ở khoảng giữa; chẳng có chẳng không. Vì từ duyên sinh ra nên gọi là có; vì không có tự tính nên gọi là không. Vì thế Như Lai nói các pháp chẳng có chẳng không.
Này thiện nam tử, các Phật, Bồ-tát trọn không nói chắc rằng tâm có tính sạch hay tính không sạch, vì tâm sạch hay không sạch đều không có chỗ trụ. Vì từ duyên mà sinh tham nên nói là không phải không; vì vốn không có tính tham nên nói là không phải có. Này thiện nam tử, do nhân duyên mà tâm sinh tham; do nhân duyên mà tâm giải thoát. Này thiện nam tử, nhân duyên có hai loại: một là thuận theo sinh tử, hai là thuận theo Đại Niết-bàn. Này thiện nam tử, do có nhân duyên nên có tâm sinh cùng với tham và diệt cùng với tham; có tâm sinh cùng với tham mà không diệt cùng với tham; có tâm không sinh cùng với tham mà diệt cùng với tham; có tâm không sinh cùng với tham và không diệt cùng với tham.
Thế nào là tâm sinh cùng với tham và diệt cùng với tham? Này thiện nam tử, nếu có phàm phu chưa dứt tâm tham, lại tu tập tâm tham, người như vậy tâm sinh cùng với tham, tâm diệt cùng với tham. Mọi chúng sinh không dứt tâm tham thì tâm sinh cùng với tham, tâm diệt cùng với tham. Như chúng sinh cõi dục (cõi còn ham muốn ăn uống, dục tình, nơi loài người ở) thảy đều có vị thiền của sơ thiền (sự đắm say niềm vui của tầng thiền thứ nhất) (?), tu hay không tu đều luôn thành tựu, gặp nhân duyên thì liền có được; nhân duyên ấy là hỏa tai (tai họa lửa thiêu thế giới cuối kiếp, khi ấy chúng sinh đều sinh lên cõi thiền cao hơn). Mọi phàm phu cũng vậy, tu hay không tu, tâm đều sinh cùng với tham, diệt cùng với tham. Vì sao? Vì không dứt tham.
Thế nào là tâm sinh cùng với tham mà không diệt cùng với tham? Đệ tử Thanh văn do có nhân duyên mà sinh tâm tham, vì sợ tâm tham nên tu phép quán xương trắng (quán thân người chỉ là bộ xương trắng để dứt ham muốn); đó gọi là tâm sinh cùng với tham mà không diệt cùng với tham. Lại có tâm sinh cùng với tham mà không diệt cùng với tham: như người Thanh văn chưa chứng bốn quả (bốn quả vị của Thanh văn: Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán), do có nhân duyên mà sinh tâm tham; khi chứng bốn quả thì tâm tham được diệt. Đó gọi là tâm sinh cùng với tham mà không diệt cùng với tham. Bồ-tát Ma-ha-tát khi đạt Bất động địa (bậc thứ tám trong mười bậc tu của Bồ-tát, tâm không còn lay động) thì tâm sinh cùng với tham mà không diệt cùng với tham. Thế nào là tâm không sinh cùng với tham mà diệt cùng với tham? Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát đã dứt tâm tham, vì chúng sinh mà thị hiện có tham; nhờ thị hiện ấy mà khiến vô lượng vô biên chúng sinh hỏi học pháp lành, thành tựu đầy đủ. Đó gọi là tâm không sinh cùng với tham mà diệt cùng với tham. Thế nào là tâm không sinh cùng với tham và không diệt cùng với tham? Đó là A-la-hán, Duyên giác, các Phật, và các Bồ-tát ngoài bậc Bất động địa. Đó gọi là tâm không sinh cùng với tham và không diệt cùng với tham. Vì nghĩa ấy, các Phật, Bồ-tát không nói chắc rằng tính tâm vốn sạch hay tính vốn không sạch.
Này thiện nam tử, tâm này không hòa hợp với kết tham, cũng không hòa hợp với sân và si. Này thiện nam tử, ví như mặt trời mặt trăng tuy bị khói, bụi, mây, sương mù và A-tu-la (loài thần hay gây chiến với chư thiên, tương truyền che lấp mặt trời mặt trăng) che lấp, vì nhân duyên ấy khiến chúng sinh không thấy được; tuy không thấy được, nhưng tính của mặt trời mặt trăng trọn không hòa hợp với năm thứ che lấp ấy. Tâm cũng vậy, do nhân duyên mà sinh kết tham; chúng sinh tuy nói tâm hợp với tham, nhưng tính của tâm thật không hợp với tham. Nếu là tâm tham thì là tính tham; nếu là không tham thì là tính không tham. Tâm không tham không thể thành tham; tâm có kết tham không thể thành không tham. Này thiện nam tử, vì nghĩa ấy, kết tham muốn không thể làm nhơ tâm. Các Phật, Bồ-tát phá hẳn kết tham, vì thế nói tâm được giải thoát. Mọi chúng sinh do nhân duyên mà sinh kết tham, do nhân duyên mà tâm được giải thoát.
Này thiện nam tử, ví như ở núi Tuyết, có chỗ hiểm dốc cả người lẫn khỉ đều không đi được; có chỗ khỉ đi được mà người không đi được; có chỗ cả người lẫn khỉ đều đi được. Này thiện nam tử, ở chỗ người và khỉ đều đi được, các thợ săn bôi nhựa dính lên tấm ván để bẫy khỉ. Khỉ vì ngu nên lấy tay sờ vào, sờ rồi thì dính tay; muốn gỡ tay nên lấy chân đạp, chân lại dính theo; muốn gỡ chân nên lấy miệng cắn, miệng lại dính. Như vậy cả năm chỗ đều không thoát được. Bấy giờ thợ săn lấy gậy xỏ qua, vác về nhà. Chỗ hiểm ở núi Tuyết ví như chánh đạo mà Phật, Bồ-tát đạt được. Con khỉ ví như phàm phu. Thợ săn ví như ma Ba-tuần. Nhựa dính ví như kết tham muốn. Chỗ người và khỉ đều không đi được ví như chỗ phàm phu và ma vương Ba-tuần đều không đi được. Chỗ khỉ đi được mà người không đi được ví như các ngoại đạo có trí tuệ, các ác ma tuy dùng năm dục cũng không trói buộc được. Chỗ người và khỉ đều đi được ví như mọi phàm phu và ma Ba-tuần thường ở trong sinh tử, không thể tu hành; phàm phu bị năm dục trói buộc, để mặc ma Ba-tuần tự do dắt đi, như thợ săn kia bắt khỉ vác về nhà.
Này thiện nam tử, ví như vị vua ở yên trong cõi nước mình thì thân tâm an vui; nếu sang cõi nước khác thì gặp nhiều khổ. Mọi chúng sinh cũng vậy, nếu tự ở yên trong cảnh giới của mình thì được an vui; nếu sang cảnh giới khác thì gặp ác ma, chịu các khổ não. Cảnh giới của mình là bốn niệm xứ (bốn nền tảng tỉnh giác: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp). Cảnh giới khác là năm dục.
Thế nào gọi là thuộc về ma? Có những chúng sinh thấy cái vô thường là thường, thấy cái thường là vô thường; thấy khổ là vui, thấy vui là khổ; thấy cái không sạch là sạch, thấy sạch là không sạch; thấy cái không có ta là có ta, thấy có ta là không có ta; thấy cái không phải giải thoát thật mà lầm cho là giải thoát, thấy giải thoát chân thật là không phải giải thoát; thấy cái không phải cỗ xe (con đường tu đưa đến giải thoát) là cỗ xe, thấy cỗ xe là không phải cỗ xe. Người như vậy gọi là thuộc về ma. Người thuộc về ma thì tâm không trong sạch. Lại nữa, này thiện nam tử, nếu thấy các pháp chân thật là có, có tướng chung tướng riêng cố định, nên biết người ấy khi thấy sắc thì khởi tướng sắc, cho đến thấy thức thì khởi tướng thức; thấy nam thì khởi tướng nam, thấy nữ thì khởi tướng nữ, thấy mặt trời thì khởi tướng mặt trời, thấy mặt trăng thì khởi tướng mặt trăng, thấy năm thì khởi tướng năm, thấy ấm thì khởi tướng ấm, thấy nhập thì khởi tướng nhập (nhập: mười hai chỗ giác quan tiếp xúc với đối tượng), thấy giới thì khởi tướng giới (giới: mười tám yếu tố của sự nhận biết). Thấy như vậy gọi là thuộc về ma. Người thuộc về ma thì tâm không trong sạch. Lại nữa, này thiện nam tử, nếu thấy ta là sắc, trong sắc có ta, trong ta có sắc, sắc thuộc về ta; cho đến thấy ta là thức, trong thức có ta, trong ta có thức, thức thuộc về ta. Thấy như vậy là thuộc về ma, không phải đệ tử ta.
Này thiện nam tử, có đệ tử Thanh văn của ta xa lìa mười hai bộ kinh của Như Lai, tu tập đủ thứ sách vở ngoại đạo, không tu hạnh vắng lặng của người xuất gia, chỉ lo toan việc thế tục của người tại gia. Thế nào gọi là việc của người tại gia? Là nhận giữ mọi vật không hợp phép: tôi tớ, ruộng nhà, voi ngựa xe cộ, lạc đà, lừa, gà, chó, khỉ, heo, dê, các thứ lúa thóc; xa lìa thầy và chúng Tăng, thân cận người tại gia, làm trái lời dạy của bậc thánh, nói với người tại gia rằng: "Phật cho phép tỳ-khưu nhận giữ đủ thứ vật không hợp phép." Đó gọi là tu tập việc của người tại gia. Có những đệ tử không vì Niết-bàn mà chỉ vì lợi lộc cúng dường mới gần gũi nghe nhận mười hai bộ kinh; đối với của chung của chúng Tăng bốn phương và của cải thuộc về Tăng (?), thì mặc dùng, tham ăn như của riêng mình; keo kiệt giữ gìn nhà thí chủ (không muốn người khác đến); thích được khen ngợi; gần gũi vua và các vương tử; bói toán tốt xấu, đoán tính sự đầy vơi của vận số (?); chơi cờ vây, lục bác, xư bồ, ném thẻ vào bình (các trò chơi, cờ bạc); thân cận tỳ-khưu-ni (người xuất gia nữ đã thọ giới đầy đủ) và các cô gái; nuôi hai sa-di (người mới xuất gia, chưa thọ giới đầy đủ); thường lui tới nhà làm nghề săn bắn, giết mổ, nấu bán rượu, và chỗ ở của người chiên-đà-la (giai cấp thấp nhất ở Ấn Độ, chuyên nghề giết mổ); buôn bán đủ thứ, tự tay nấu ăn; nhận làm sứ giả cho nước láng giềng, đưa tin tức qua lại. Người như vậy nên biết là quyến thuộc của ma, không phải đệ tử ta. Do nhân duyên ấy mà tâm sinh cùng với tham, diệt cùng với tham; cho đến tâm si cũng sinh cùng, diệt cùng như vậy. Này thiện nam tử, do nhân duyên ấy mà tính tâm không phải không sạch, cũng không phải sạch; vì thế ta nói tâm được giải thoát. Nếu có người không nhận, không giữ mọi vật không hợp phép, vì Đại Niết-bàn mà thọ trì, đọc tụng, chép viết, giảng nói mười hai bộ kinh, nên biết những người ấy thật là đệ tử ta, không đi vào cảnh giới của ác ma Ba-tuần, tức là tu tập ba mươi bảy phẩm trợ đạo. Nhờ tu tập nên tâm không sinh cùng với tham, không diệt cùng với tham. Đó gọi là Bồ-tát tu kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn, thành tựu đầy đủ công đức thứ tám.
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ hai mươi ba.
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ hai mươi bốn.
Sa-môn (người xuất gia tu hành) Tuệ Nghiêm và những người khác đời Tống dựa theo kinh Nê-hoàn (bản dịch kinh Niết-bàn đời trước) mà thêm vào.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video