Thiên 35 — Phẩm 23 – Bồ-tát Sư Tử Hống (phần 1)

@@THIEN 1@@

 Phẩm Bồ-tát Sư Tử Hống, thứ hai mươi ba, phần một. (Bồ-tát: người tu hành đã phát nguyện thành Phật để cứu giúp mọi chúng sinh; Sư Tử Hống nghĩa là "tiếng gầm của sư tử", đây là tên một vị Bồ-tát.)

 Bấy giờ Phật bảo toàn thể đại chúng: "Các thiện nam tử (lời Phật gọi những người con trai hiền lành, tức những người theo học đạo)! Nếu các ông còn ngờ: có Phật hay không có Phật; có Pháp (giáo lý do Phật dạy) hay không có Pháp; có Tăng (đoàn thể những người xuất gia tu theo Phật) hay không có Tăng.

 Có Khổ hay không có Khổ; có Tập hay không có Tập; có Diệt hay không có Diệt; có Đạo hay không có Đạo. (Khổ, Tập, Diệt, Đạo là bốn chân lý căn bản của đạo Phật: Khổ là nỗi khổ của đời sống; Tập là nguyên nhân gom góp gây ra khổ; Diệt là sự chấm dứt khổ; Đạo là con đường tu hành dẫn đến chấm dứt khổ.)

 Có thật hay không có thật; có ngã hay không có ngã (ngã: cái "ta" chân thật, tự chủ, không lệ thuộc); có lạc hay không có lạc (lạc: niềm vui an ổn chân thật); có tịnh hay không có tịnh (tịnh: trong sạch, không nhơ bẩn); có thường hay không có thường (thường: còn mãi, không biến đổi); có thừa hay không có thừa (thừa: nghĩa đen là cỗ xe, chỉ giáo pháp chở người đến giải thoát); có tánh hay không có tánh (tánh: bản chất vốn có); có chúng sinh hay không có chúng sinh; có hữu hay không có hữu (hữu: sự tồn tại trong vòng sinh tử); có chân hay không có chân; có nhân hay không có nhân (nhân: nguyên nhân); có quả hay không có quả (quả: kết quả); có tác (việc làm) hay không có tác; có nghiệp hay không có nghiệp (nghiệp: hành động có chủ ý của thân, miệng, ý, sẽ để lại kết quả về sau); có báo hay không có báo (báo: kết quả mà nghiệp đem lại) — thì nay ta để các ông tùy ý hỏi, ta sẽ vì các ông mà phân tích giảng giải.

 Thiện nam tử! Ta thật chưa từng thấy hoặc trời, hoặc người, hoặc ma (loài chuyên phá hoại việc tu hành), hoặc Phạm (Phạm thiên, vị trời làm chủ một cõi trời cao), hoặc sa-môn (người xuất gia tu hành), hoặc bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tư tế của đạo Bà-la-môn ở Ấn Độ) nào đến hỏi ta mà ta không trả lời được."

 Bấy giờ trong hội có một vị Bồ-tát tên là Sư Tử Hống, liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi, nghiêm nét mặt, sửa y phục, đến trước lạy sát chân Phật, quỳ thẳng chắp tay mà bạch Phật rằng: "Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, một danh hiệu của Phật)! Con vừa định hỏi thì Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân lý như thật) với lòng đại từ lại cho phép con."

 Bấy giờ Phật bảo đại chúng: "Các thiện nam tử! Nay các ông nên đối với vị Bồ-tát này hết lòng cung kính, tôn trọng, khen ngợi; nên dùng đủ các thứ hương, hoa, âm nhạc, chuỗi ngọc, cờ phướn, lọng che, y phục, đồ ăn uống, đồ nằm, thuốc men, phòng xá, điện đường mà cúng dường (dâng lễ vật để tỏ lòng kính trọng) vị ấy, đến thì đón, đi thì tiễn. Vì sao? Vì người này đã ở chỗ các đức Phật đời quá khứ mà gieo sâu thiện căn (gốc rễ lành, tức những việc thiện làm hạt giống cho quả tốt về sau), phước đức đã thành tựu. Vì thế nay ở trước ta, vị ấy muốn cất tiếng sư tử hống (ví với lời tuyên thuyết chân lý mạnh mẽ, không sợ hãi, như sư tử gầm).

 Thiện nam tử! Như sư tử chúa tự biết sức mình, nanh vuốt sắc bén, bốn chân bám chặt xuống đất, ở yên trong hang đá, vẫy đuôi phát tiếng. Nếu có con nào đủ các tướng như thế, nên biết con ấy có thể gầm tiếng sư tử. Sư tử chúa thật sự, buổi sáng ra khỏi hang, duỗi mình, ngáp, nhìn quanh bốn phía, rồi cất tiếng gầm vang dội, là vì mười một việc. Mười một việc ấy là gì? Một là để phá những con không phải sư tử thật mà giả làm sư tử. Hai là để thử sức mình. Ba là để chỗ mình ở được trong sạch. Bốn là để các con mình biết chỗ ở. Năm là để bầy đàn không còn lòng sợ hãi. Sáu là để những con đang ngủ được thức tỉnh. Bảy là để mọi loài thú buông lung trở nên không buông lung. Tám là để các loài thú đến nương tựa. Chín là để chế ngự các con hương tượng (loài voi chúa to khỏe, hung dữ, khi đến mùa tiết ra mùi hương). Mười là để dạy bảo các con cái. Mười một là để làm cho quyến thuộc của mình thêm oai nghiêm. Mọi loài chim thú nghe tiếng sư tử gầm: loài ở nước thì lặn xuống vực sâu, loài đi trên cạn thì nấp vào hang hố, loài bay thì rơi xuống, các con hương tượng lớn thì sợ chạy, vãi cả phân.

 Các thiện nam tử! Như con dã can (loài chó rừng, cáo rừng nhỏ yếu) dù có theo sư tử đến trăm năm, rốt cuộc cũng không thể gầm tiếng sư tử. Còn sư tử con vừa đủ ba tuổi đã có thể gầm như sư tử chúa.

 Thiện nam tử! Như Lai là bậc Chánh giác (giác ngộ chân chính, trọn vẹn): trí tuệ là nanh vuốt; bốn như ý túc (bốn phép định giúp thành tựu mọi điều mong muốn trong tu tập: định do ý muốn, do tinh tấn, do tâm, do quán xét) và sáu ba-la-mật (sáu pháp tu đưa người sang bờ giải thoát: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) là thân hình đầy đủ; mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có) là sự mạnh mẽ; đại bi (lòng thương xót lớn muốn cứu khổ mọi chúng sinh) là cái đuôi; an trụ trong hang ổ thanh tịnh là bốn thiền (bốn bậc thiền định từ thấp đến cao) — vì chúng sinh mà cất tiếng sư tử gầm.

 Phá tan quân ma, chỉ cho mọi người thấy mười lực, mở ra cảnh giới Phật đi qua; làm chỗ quay về nương tựa cho những kẻ theo tà kiến (cái thấy sai lệch); vỗ về những người đang sợ hãi sinh tử (vòng sống chết luân hồi không dứt); đánh thức những chúng sinh đang ngủ say trong vô minh (sự mê muội, không thấy rõ chân lý); khiến kẻ làm điều ác sinh lòng hối hận; chỉ bày cho mọi chúng sinh theo tà kiến, để họ biết rằng Lục sư (sáu vị thầy ngoại đạo nổi tiếng thời Phật) không phải là tiếng sư tử gầm; để phá lòng kiêu mạn của Phú-lan-na (một trong sáu vị thầy ngoại đạo) và những người như ông; để khiến hàng nhị thừa (hai hạng tu hành chỉ cầu giải thoát cho riêng mình là Thanh văn và Duyên giác) sinh lòng hối hận; để dạy các Bồ-tát ở bậc ngũ trụ (?) (có lẽ chỉ các Bồ-tát ở bậc thứ năm trong mười bậc tu) sinh tâm đại lực; để khiến bốn chúng (bốn hạng đệ tử Phật: tăng, ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ) có chánh kiến không sợ hãi trước bốn chúng đồ đảng theo tà kiến — vì thế mà từ hang ổ thánh hạnh, phạm hạnh, thiên hạnh (ba lối tu được nói trong kinh này: thánh hạnh là hạnh của bậc thánh như giữ giới, thiền định, trí tuệ; phạm hạnh là hạnh thanh tịnh của lòng từ bi hỷ xả; thiên hạnh là hạnh tự nhiên theo đúng lẽ thật) duỗi mình đi ra.

 Vì muốn cho chúng sinh ấy phá lòng kiêu mạn nên ngáp; vì muốn cho chúng sinh sinh ra pháp lành nên nhìn quanh bốn phía; vì muốn cho chúng sinh được bốn vô ngại (bốn tài biện thuyết không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về khả năng nói năng lưu loát) nên bốn chân bám chặt đất; vì muốn cho chúng sinh an trụ trọn vẹn trong thi-la ba-la-mật (sự giữ giới hoàn hảo) nên gầm tiếng sư tử. Tiếng sư tử gầm nghĩa là lời nói quả quyết: Mọi chúng sinh đều có Phật tánh (bản tánh có thể thành Phật); Như Lai thường còn, không hề biến đổi.

 Thiện nam tử! Hàng Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu giải thoát cho mình) và Duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, không thuyết pháp độ người) dù có theo Như Lai Thế Tôn trải vô lượng trăm nghìn a-tăng-kỳ kiếp (số kiếp nhiều đến không đếm được; kiếp là khoảng thời gian cực kỳ dài), cũng không thể gầm tiếng sư tử. Bồ-tát thập trụ (Bồ-tát đã đến bậc thứ mười, bậc cao nhất trong quá trình tu của Bồ-tát) nếu tu hành được ba lối hạnh ấy, nên biết vị đó có thể gầm tiếng sư tử. Các thiện nam tử! Vị Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát cao) Sư Tử Hống này nay muốn gầm tiếng sư tử lớn như vậy, vì thế các ông phải hết lòng cúng dường, cung kính, tôn trọng, khen ngợi."

 Bấy giờ Thế Tôn bảo Bồ-tát ma-ha-tát Sư Tử Hống rằng: "Thiện nam tử! Nếu ông muốn hỏi, nay cứ tùy ý." Bồ-tát ma-ha-tát Sư Tử Hống bạch Phật: "Thế Tôn! Thế nào là Phật tánh? Vì nghĩa gì mà gọi là Phật tánh? Vì sao lại gọi là thường, lạc, ngã, tịnh? Nếu mọi chúng sinh đều có Phật tánh, vì sao không thấy Phật tánh mà mọi chúng sinh có? Bồ-tát thập trụ an trụ nơi pháp gì mà thấy không rõ ràng? Phật an trụ nơi pháp gì mà thấy rõ ràng? Bồ-tát thập trụ dùng con mắt gì mà thấy không rõ ràng? Phật dùng con mắt gì mà thấy rõ ràng?"

 Phật nói: "Thiện nam tử! Lành thay, lành thay! Nếu có người vì pháp mà thưa hỏi, thì người ấy có đủ hai thứ trang nghiêm (những phẩm chất tô điểm cho người tu): một là trí tuệ, hai là phước đức. Nếu có Bồ-tát đủ hai thứ trang nghiêm ấy thì biết được Phật tánh, cũng hiểu được vì sao gọi là Phật tánh, cho đến biết được Bồ-tát thập trụ dùng con mắt gì để thấy, chư Phật Thế Tôn dùng con mắt gì để thấy."

 Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn! Thế nào gọi là trí tuệ trang nghiêm? Thế nào gọi là phước đức trang nghiêm?"

 "Thiện nam tử! Trí tuệ trang nghiêm là từ địa thứ nhất cho đến địa thứ mười (mười bậc tu của Bồ-tát), đó gọi là trí tuệ trang nghiêm. Phước đức trang nghiêm là từ đàn ba-la-mật (sự bố thí hoàn hảo) cho đến bát-nhã (trí tuệ thấu suốt chân lý), nhưng không phải bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ hoàn hảo đưa sang bờ giải thoát). Lại nữa, thiện nam tử! Trí tuệ trang nghiêm là nói chư Phật, Bồ-tát; phước đức trang nghiêm là nói hàng Thanh văn, Duyên giác và Bồ-tát cửu trụ (Bồ-tát ở bậc thứ chín).

 Lại nữa, thiện nam tử! Phước đức trang nghiêm là hữu vi (do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy, còn dính mắc), hữu hữu (còn dẫn đến tồn tại trong sinh tử), có quả báo, có chướng ngại, không thường còn; đó là pháp của phàm phu (người thường chưa giác ngộ). Trí tuệ trang nghiêm là vô vi (không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt), vô lậu (không còn phiền não), không còn hữu, không có quả báo, không chướng ngại, thường còn. Thiện nam tử! Nay ông có đủ hai thứ trang nghiêm ấy, nên mới hỏi được nghĩa sâu xa mầu nhiệm; ta cũng có đủ hai thứ trang nghiêm ấy nên trả lời được nghĩa này."

 Bồ-tát ma-ha-tát Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn! Nếu có Bồ-tát đủ hai thứ trang nghiêm ấy thì không nên hỏi về một hay hai. Sao Thế Tôn lại nói rằng có thể trả lời về một hay hai? Vì sao? Vì mọi pháp không có một, không có hai; nói một nói hai là tướng của phàm phu."

 Phật nói: "Thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát không có hai thứ trang nghiêm thì không biết được một hay hai; nếu có Bồ-tát đủ hai thứ trang nghiêm thì hiểu biết được một và hai. Nếu nói các pháp không có một, không có hai thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Nếu không có một, không có hai, thì làm sao nói được rằng mọi pháp không một không hai? Thiện nam tử! Nếu nói một và hai là tướng phàm phu, thì đó lại là nói về Bồ-tát thập trụ chứ không phải phàm phu. Vì sao? Một tức là Niết-bàn (cảnh giới đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử), hai tức là sinh tử. Vì sao một gọi là Niết-bàn? Vì nó thường còn. Vì sao hai gọi là sinh tử? Vì có ái (lòng tham luyến) và vô minh. Niết-bàn thường còn không phải tướng phàm phu, hai thứ sinh tử cũng không phải tướng phàm phu. Vì nghĩa ấy, người đủ hai trang nghiêm thì hỏi được và trả lời được.

 Thiện nam tử! Ông hỏi thế nào là Phật tánh, hãy lắng nghe, lắng nghe! Ta sẽ vì ông mà phân tích giảng giải. Thiện nam tử! Phật tánh gọi là đệ nhất nghĩa không (cái "không" theo nghĩa cao nhất: thấy rõ mọi pháp không có thực thể cố định, mà cũng không rơi vào chỗ phủ nhận hoàn toàn). Đệ nhất nghĩa không gọi là trí tuệ. Cái gọi là "không" thì không thấy không và chẳng không. Người trí thì thấy cả không và chẳng không, thường và vô thường, khổ và lạc, ngã và vô ngã. Không là toàn bộ sinh tử; chẳng không là Đại Niết-bàn; cho đến vô ngã chính là sinh tử, ngã là Đại Niết-bàn. Thấy tất cả đều không mà không thấy chẳng không thì không gọi là trung đạo (con đường ở giữa, không nghiêng về một bên cực đoan nào); cho đến thấy tất cả đều vô ngã mà không thấy ngã thì không gọi là trung đạo. Trung đạo gọi là Phật tánh. Vì nghĩa ấy, Phật tánh thường còn mãi, không biến đổi; chỉ vì vô minh che lấp nên chúng sinh không thấy được. Hàng Thanh văn, Duyên giác thấy tất cả đều không mà không thấy chẳng không, cho đến thấy tất cả đều vô ngã mà không thấy ngã. Vì nghĩa ấy nên không đạt được đệ nhất nghĩa không; không đạt đệ nhất nghĩa không nên không đi theo trung đạo; không có trung đạo nên không thấy Phật tánh.

 Thiện nam tử! Những người không thấy trung đạo có ba hạng: một là hạng nhất định vui, hai là hạng nhất định khổ, ba là hạng khổ vui lẫn lộn. Hạng nhất định vui là Bồ-tát ma-ha-tát: vì thương xót mọi chúng sinh nên dù ở trong địa ngục A-tỳ (địa ngục khổ nhất, khổ không ngừng) vẫn thấy vui như niềm vui của tam thiền (bậc thiền định thứ ba, nổi tiếng là có niềm vui an lạc sâu nhất). Hạng nhất định khổ là các phàm phu. Hạng khổ vui lẫn lộn là Thanh văn, Duyên giác: Thanh văn, Duyên giác đi trong khổ vui mà tưởng là trung đạo. Vì nghĩa ấy, tuy có Phật tánh mà không thấy được.

 Như ông hỏi vì nghĩa gì gọi là Phật tánh: thiện nam tử! Phật tánh chính là hạt giống trung đạo để chư Phật thành tựu a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn, cao tột, không gì hơn của Phật). Lại nữa, thiện nam tử! Đạo có ba bậc: dưới, trên và giữa. Bậc dưới là: Phạm thiên vốn vô thường mà thấy sai là thường. Bậc trên là: sinh tử vốn vô thường mà thấy sai là thường; Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng) vốn thường mà vọng chấp là vô thường. Vì sao gọi là trên? Vì có thể đạt được a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề cao nhất (?). Bậc giữa gọi là đệ nhất nghĩa không: vô thường thì thấy là vô thường, thường thì thấy là thường. Đệ nhất nghĩa không không gọi là dưới, vì sao? Vì là điều mọi phàm phu không đạt được. Cũng không gọi là trên, vì sao? Vì chính nó là trên. Đạo mà chư Phật, Bồ-tát tu không trên không dưới; vì nghĩa ấy gọi là trung đạo.

 Lại nữa, thiện nam tử! Gốc ban đầu của sinh tử có hai thứ: một là vô minh, hai là hữu ái (lòng tham luyến sự tồn tại). Khoảng giữa hai thứ ấy thì có cái khổ sinh, già, bệnh, chết; đó gọi là trung đạo (?). Trung đạo như thế phá được sinh tử, nên gọi là "trung". Vì nghĩa ấy, pháp trung đạo gọi là Phật tánh. Cho nên Phật tánh là thường, lạc, ngã, tịnh; chỉ vì chúng sinh không thấy được nên thành vô thường, vô lạc, vô ngã, vô tịnh. Phật tánh thật ra không phải vô thường, vô lạc, vô ngã, vô tịnh.

 Thiện nam tử! Ví như người nghèo, trong nhà có kho báu mà người ấy không thấy; vì không thấy nên vô thường, vô lạc, vô ngã, vô tịnh. Có người bạn hiền nói với anh ta: "Trong nhà anh có kho vàng báu, sao lại nghèo khổ khốn đốn, vô thường, vô lạc, vô ngã, vô tịnh như thế?" Rồi dùng cách khéo léo giúp anh ta thấy được. Vì thấy được nên người ấy liền được thường, lạc, ngã, tịnh. Phật tánh cũng vậy: chúng sinh không thấy, vì không thấy nên vô thường, vô lạc, vô ngã, vô tịnh. Có thiện tri thức (bậc thầy bạn hiền lành dẫn dắt người tu) là chư Phật, Bồ-tát, dùng sức phương tiện (cách khéo léo phù hợp để giáo hóa) mà dạy bảo đủ cách, giúp họ thấy được; vì thấy được nên chúng sinh liền được thường, lạc, ngã, tịnh.

 Lại nữa, thiện nam tử! Cái thấy mà chúng sinh khởi lên có hai loại: một là thường kiến (chấp rằng mọi thứ, nhất là cái ta, tồn tại mãi mãi), hai là đoạn kiến (chấp rằng chết là hết, mọi thứ đứt mất hoàn toàn). Hai cái thấy ấy không gọi là trung đạo; không thường, không đoạn mới gọi là trung đạo. Không thường không đoạn chính là trí quán chiếu mười hai nhân duyên (mười hai khâu nối tiếp nhau tạo thành vòng sinh tử: vô minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử). Trí quán chiếu như thế gọi là Phật tánh. Người nhị thừa tuy cũng quán nhân duyên nhưng vẫn không gọi là Phật tánh. Phật tánh tuy thường còn, nhưng vì chúng sinh bị vô minh che lấp nên không thấy được; lại chưa vượt qua được dòng sông mười hai nhân duyên, giống như con thỏ và con ngựa qua sông (thỏ và ngựa lội qua sông không chạm được đáy sâu, chỉ có voi lớn mới chạm đáy — ví hàng nhị thừa không thấu đến tận cùng). Vì sao? Vì không thấy Phật tánh.

 Thiện nam tử! Trí tuệ quán mười hai nhân duyên ấy chính là hạt giống của a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; vì nghĩa ấy, mười hai nhân duyên gọi là Phật tánh. Thiện nam tử! Ví như quả hồ qua (?) (một loại dưa, ăn vào sinh sốt) được gọi là bệnh sốt. Vì sao? Vì nó làm nhân duyên gây ra bệnh sốt. Mười hai nhân duyên cũng vậy.

 Thiện nam tử! Phật tánh có nhân, có nhân của nhân; có quả, có quả của quả. Nhân chính là mười hai nhân duyên. Nhân của nhân chính là trí tuệ. Quả chính là a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Quả của quả chính là Đại Bát Niết-bàn vô thượng. Thiện nam tử! Ví như vô minh là nhân thì các hành (những hoạt động tạo nghiệp) là quả; hành là nhân thì thức là quả. Vì nghĩa ấy, bản thân vô minh vừa là nhân vừa là nhân của nhân; thức vừa là quả vừa là quả của quả. Phật tánh cũng vậy.

 Thiện nam tử! Vì nghĩa ấy, mười hai nhân duyên không sinh ra, không diệt mất, không thường, không đoạn, không phải một, không phải hai, không đến, không đi, không phải nhân, không phải quả. Thiện nam tử! Là nhân mà không phải quả, như Phật tánh; là quả mà không phải nhân, như Đại Niết-bàn; vừa là nhân vừa là quả, như các pháp do mười hai nhân duyên sinh ra; không phải nhân không phải quả, gọi là Phật tánh. Vì không phải nhân quả nên thường còn mãi, không biến đổi.

 Vì nghĩa ấy, trong kinh ta nói rằng nghĩa của mười hai nhân duyên rất sâu xa, không thể biết, không thể thấy, không thể suy lường, là cảnh giới của chư Phật, Bồ-tát, không phải chỗ hàng Thanh văn, Duyên giác với tới. Vì nghĩa gì mà sâu xa đến thế? Vì việc làm do nghiệp của chúng sinh không thường không đoạn mà vẫn có quả báo; tuy diệt đi trong từng niệm (từng khoảnh khắc ý nghĩ) mà không mất gì; tuy không có người làm mà vẫn có việc làm, có nghiệp; tuy không có người nhận mà vẫn có quả báo; người nhận tuy đã diệt mà quả không mất. Không có sự toan tính hay hiểu biết gì, mà do hòa hợp lại mà có. Mọi chúng sinh tuy cùng sống với mười hai nhân duyên mà không thấy không biết; vì không thấy không biết nên không có chỗ cùng, chỗ đầu. Bồ-tát thập trụ chỉ thấy chỗ cuối mà không thấy chỗ đầu; chư Phật Thế Tôn thấy cả chỗ đầu lẫn chỗ cuối. Vì nghĩa ấy, chư Phật thấy Phật tánh rõ ràng.

 Thiện nam tử! Mọi chúng sinh không thấy được mười hai nhân duyên nên cứ xoay vần mãi. Thiện nam tử! Như con tằm làm kén, tự sinh tự chết; mọi chúng sinh cũng vậy: vì không thấy Phật tánh nên tự tạo phiền não và nghiệp mà trôi lăn trong sinh tử, như quả cầu bị đánh nảy lên rơi xuống. Thiện nam tử! Vì thế trong các kinh ta nói: ai thấy mười hai nhân duyên tức là thấy Pháp; thấy Pháp tức là thấy Phật; Phật tức là Phật tánh. Vì sao? Vì chư Phật đều lấy đó làm tánh.

 Thiện nam tử! Trí quán mười hai nhân duyên có bốn bậc: một là bậc dưới, hai là bậc giữa, ba là bậc trên, bốn là bậc trên cao nhất. Người quán bằng trí bậc dưới không thấy Phật tánh; vì không thấy nên đắc đạo Thanh văn. Người quán bằng trí bậc giữa không thấy Phật tánh; vì không thấy nên đắc đạo Duyên giác. Người quán bằng trí bậc trên thấy nhưng không rõ ràng; vì không rõ ràng nên ở bậc thập trụ. Người quán bằng trí bậc trên cao nhất thấy rõ ràng, nên đắc đạo a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì nghĩa ấy, mười hai nhân duyên gọi là Phật tánh. Phật tánh tức là đệ nhất nghĩa không; đệ nhất nghĩa không gọi là trung đạo; trung đạo tức gọi là Phật; Phật gọi là Niết-bàn."

 Bấy giờ Bồ-tát ma-ha-tát Sư Tử Hống bạch Phật: "Thế Tôn! Nếu Phật và Phật tánh không khác nhau, thì mọi chúng sinh cần gì phải tu đạo?" Phật nói: "Thiện nam tử! Điều ông hỏi, nghĩa ấy không đúng. Phật và Phật tánh tuy không khác nhau, nhưng các chúng sinh đều chưa đầy đủ. Thiện nam tử! Ví như có người khởi tâm ác giết mẹ, giết xong thì hối hận; hai nghiệp (?) (có lẽ là nghiệp thân và miệng) tuy là thiện, nhưng người ấy vẫn bị gọi là người địa ngục. Vì sao? Vì người ấy nhất định sẽ rơi vào địa ngục. Người ấy tuy chưa có ấm, giới, các nhập của địa ngục (ấm, giới, nhập: các yếu tố cấu thành thân tâm của một chúng sinh — ở đây ý nói chưa mang thân ở địa ngục), vẫn được gọi là người địa ngục.

 Thiện nam tử! Vì thế trong các kinh ta nói: hễ thấy ai tu làm điều thiện thì gọi là thấy người trời; thấy ai làm điều ác thì gọi là thấy địa ngục. Vì sao? Vì nhất định sẽ chịu quả báo. Thiện nam tử! Vì mọi chúng sinh nhất định sẽ đạt a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nên ta nói mọi chúng sinh đều có Phật tánh. Nhưng thật ra mọi chúng sinh chưa có ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp (những đặc điểm hình tướng tốt đẹp nơi thân Phật). Vì nghĩa ấy, trong kinh này ta nói bài kệ (bài thơ tóm ý giáo lý):

 "Vốn có mà nay không, vốn không mà nay có; nói rằng pháp có trong ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai),

 Không có lẽ ấy."

 Thiện nam tử! "Có" gồm ba loại: một là có ở vị lai, hai là có ở hiện tại, ba là có ở quá khứ. Mọi chúng sinh ở đời vị lai sẽ có a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; đó gọi là Phật tánh. Mọi chúng sinh ở hiện tại đều có phiền não và các kết (những sợi dây trói buộc, tức phiền não); vì thế hiện tại không có ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp. Mọi chúng sinh ở đời quá khứ có đoạn trừ phiền não, vì thế hiện tại được thấy Phật tánh (?). Vì nghĩa ấy ta thường tuyên nói mọi chúng sinh đều có Phật tánh, cho đến hạng nhất-xiển-đề (người đã đoạn mất hết căn lành, không tin nhân quả) cũng có Phật tánh. Hạng nhất-xiển-đề không có pháp lành, Phật tánh cũng là lành; vì có ở vị lai nên hạng nhất-xiển-đề đều có Phật tánh. Vì sao? Vì hạng nhất-xiển-đề nhất định sẽ thành a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.

 Thiện nam tử! Ví như có người trong nhà có sữa và sữa chua. Có người hỏi: "Anh có bơ không?" Đáp: "Tôi có." Sữa chua thật ra không phải bơ, nhưng nhờ cách làm khéo nhất định sẽ có được bơ, nên nói là có bơ. Chúng sinh cũng vậy, ai cũng có tâm; hễ có tâm thì nhất định sẽ thành a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì nghĩa ấy ta thường tuyên nói mọi chúng sinh đều có Phật tánh.

 Thiện nam tử! Tất cánh (rốt ráo, đến cùng) có hai loại: một là trang nghiêm tất cánh, hai là cứu cánh tất cánh; hoặc một là thế gian tất cánh, hai là xuất thế tất cánh (vượt ra ngoài thế gian). Trang nghiêm tất cánh là sáu ba-la-mật. Cứu cánh tất cánh là nhất thừa (cỗ xe duy nhất đưa mọi người đến thành Phật) mà mọi chúng sinh đạt được. Nhất thừa gọi là Phật tánh. Vì nghĩa ấy ta nói mọi chúng sinh đều có Phật tánh, mọi chúng sinh đều có nhất thừa; chỉ vì vô minh che lấp nên không thấy được. Thiện nam tử! Như cõi Uất-đan-việt (một châu lục phía bắc trong vũ trụ quan Phật giáo, nơi người sống sung sướng) và cõi trời Ba Mươi Ba (cõi trời trên đỉnh núi Tu-di, có ba mươi ba vị trời cai quản), vì quả báo che cách nên chúng sinh ở đây không thấy được. Phật tánh cũng vậy, vì các kết che lấp nên chúng sinh không thấy.

 Lại nữa, thiện nam tử! Phật tánh tức là Thủ-lăng-nghiêm tam-muội (một loại định rất cao, kiên cố, có sức đi đến tận cùng mọi pháp; tam-muội là trạng thái tâm định tĩnh, chuyên nhất). Tánh nó như đề hồ (chất tinh túy nhất chế từ sữa, ví với điều tối thượng), chính là mẹ của chư Phật. Nhờ sức Thủ-lăng-nghiêm tam-muội mà chư Phật được thường, lạc, ngã, tịnh. Mọi chúng sinh đều có Thủ-lăng-nghiêm tam-muội, chỉ vì không tu hành nên không thấy được, vì thế không thành a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.

 Thiện nam tử! Thủ-lăng-nghiêm tam-muội có năm tên: một là Thủ-lăng-nghiêm tam-muội, hai là bát-nhã ba-la-mật, ba là Kim cang tam-muội (định vững chắc như kim cương, phá được mọi phiền não), bốn là Sư tử hống tam-muội, năm là Phật tánh. Tùy theo tác dụng ở mỗi chỗ mà có tên khác nhau. Thiện nam tử! Như một tam-muội mà có nhiều tên: ở thiền thì gọi là bốn thiền; ở căn thì gọi là định căn (định như gốc rễ sinh ra các pháp lành); ở lực thì gọi là định lực (sức mạnh của định); ở giác thì gọi là định giác (định là một trong các yếu tố giác ngộ); ở chánh thì gọi là chánh định (định chân chính, một chi của Bát chánh đạo); trong tám điều giác ngộ của bậc đại nhân thì gọi là định giác. Định Thủ-lăng-nghiêm cũng vậy.

 Thiện nam tử! Mọi chúng sinh đều có đủ ba loại định: trên, giữa, dưới. Định bậc trên là Phật tánh; vì thế nói mọi chúng sinh đều có Phật tánh. Định bậc giữa là mọi chúng sinh đều có đủ sơ thiền (bậc thiền định thứ nhất); khi có nhân duyên thì tu tập được, nếu không có nhân duyên thì không tu được. Nhân duyên có hai: một là hỏa tai (tai họa lửa thiêu đốt thế giới vào cuối kiếp, khiến chúng sinh phải tu thiền để sinh lên cõi trời cao hơn), hai là phá trừ các kết của dục giới (cõi của chúng sinh còn ham muốn dục lạc, gồm cả cõi người). Vì thế nói mọi chúng sinh đều có định bậc giữa. Định bậc dưới là định trong mười tâm sở đại địa (mười tác dụng tâm lý có mặt trong mọi tâm, trong đó có sự định tâm). Vì thế nói mọi chúng sinh đều có định bậc dưới.

 Mọi chúng sinh đều có Phật tánh, vì phiền não che lấp nên không thấy được. Bồ-tát thập trụ tuy thấy nhất thừa nhưng không biết Như Lai là pháp thường còn; vì thế nói Bồ-tát thập trụ tuy thấy Phật tánh mà không rõ ràng. Thiện nam tử! "Thủ-lăng" nghĩa là mọi sự rốt ráo; "nghiêm" nghĩa là kiên cố. Mọi sự rốt ráo mà được kiên cố, gọi là Thủ-lăng-nghiêm. Vì thế nói định Thủ-lăng-nghiêm gọi là Phật tánh.

 Thiện nam tử! Có một lần ta ở bên sông Ni-liên-thiền (con sông ở Ấn Độ, gần nơi Phật thành đạo), bảo A-nan (người em họ và thị giả của Phật): "Nay ta muốn tắm, ông hãy lấy y và bột tắm." Khi ta xuống nước, mọi loài chim bay, loài ở nước, loài ở cạn đều đến xem ta. Lúc ấy lại có năm trăm phạm chí (người tu theo đạo Bà-la-môn) đến bên sông, rồi tới chỗ ta, bảo nhau: "Làm sao mà được thân kim cang (thân bền chắc không hoại như kim cương)? Nếu Cù-đàm (họ của Phật thuở còn ở đời) không nói đoạn kiến thì chúng ta sẽ theo ông ấy mà thọ nhận trai pháp (phép giữ giới, ăn chay thanh tịnh)."

 Thiện nam tử! Lúc ấy ta dùng tha tâm trí (trí biết được tâm ý người khác) biết điều các phạm chí ấy đang nghĩ, bèn bảo họ: "Sao lại cho rằng ta nói đoạn kiến?" Các phạm chí ấy nói: "Cù-đàm trước đây trong nhiều kinh đã nói các chúng sinh đều không có ngã. Đã nói không có ngã, sao lại bảo không phải đoạn kiến? Nếu không có ngã, thì ai là người giữ giới, ai là người phạm giới?" Phật nói: "Ta cũng không nói mọi chúng sinh đều không có ngã. Ta thường tuyên nói mọi chúng sinh đều có Phật tánh. Phật tánh há chẳng phải là ngã sao? Vì nghĩa ấy, ta không nói đoạn kiến. Mọi chúng sinh không thấy Phật tánh nên vô thường, vô ngã, vô lạc, vô tịnh; như thế mới gọi là nói đoạn kiến." Bấy giờ các phạm chí nghe nói Phật tánh chính là ngã, liền phát tâm cầu a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, ngay đó xuất gia tu đạo giác ngộ. Mọi loài chim bay, loài ở nước, ở cạn cũng phát tâm cầu giác ngộ vô thượng; phát tâm rồi liền bỏ thân (?) (có lẽ ý nói chết đi và được tái sinh vào cõi tốt hơn).

 Thiện nam tử! Phật tánh này thật ra không phải ngã, vì chúng sinh nên gọi tên là ngã. Thiện nam tử! Như Lai vì có nhân duyên nên nói vô ngã là ngã, thật ra là vô ngã; tuy nói như vậy nhưng không hề hư dối. Thiện nam tử! Vì có nhân duyên nên nói ngã là vô ngã, mà thật ra có ngã; vì thuận theo thế gian nên tuy nói vô ngã mà không hư dối. Phật tánh là vô ngã mà Như Lai nói là ngã, vì nó thường còn; Như Lai là ngã mà nói là vô ngã, vì đã được tự tại."

 Bấy giờ Bồ-tát ma-ha-tát Sư Tử Hống bạch Phật: "Thế Tôn! Nếu mọi chúng sinh đều có Phật tánh, như sức mạnh của Kim cang lực sĩ (vị thần cầm chày kim cang hộ vệ Phật pháp, sức mạnh vô song), thì vì nghĩa gì mà mọi chúng sinh không thấy được?"

 Phật nói: "Thiện nam tử! Ví như sắc pháp (những gì có hình sắc) tuy có khác nhau xanh, vàng, đỏ, trắng, dài, ngắn, hình dạng, mà người mù không thấy. Tuy không thấy, cũng không thể nói là không có xanh, vàng, đỏ, trắng, dài, ngắn, hình dạng. Vì sao? Người mù tuy không thấy, nhưng người có mắt vẫn thấy. Phật tánh cũng vậy: mọi chúng sinh tuy không thấy được, nhưng Bồ-tát thập trụ thấy được một phần, Như Lai thấy trọn vẹn. Bồ-tát thập trụ thấy Phật tánh như ban đêm nhìn màu sắc; Như Lai thấy như ban ngày nhìn màu sắc.

 Thiện nam tử! Ví như người mắt kém nhìn màu sắc không rõ, có lương y giỏi chữa mắt cho, nhờ sức thuốc mà nhìn rõ ràng. Bồ-tát thập trụ cũng vậy, tuy thấy Phật tánh mà không rõ; nhờ sức Thủ-lăng-nghiêm tam-muội mà thấy rõ được.

 Thiện nam tử! Nếu có người thấy mọi pháp là vô thường, vô ngã, vô lạc, vô tịnh, rồi thấy những gì không thuộc "mọi pháp" ấy cũng vô thường, vô ngã, vô lạc, vô tịnh, thì người ấy không thấy Phật tánh. "Mọi pháp" là chỉ sinh tử; "không thuộc mọi pháp" là chỉ Tam bảo. Hàng Thanh văn, Duyên giác thấy mọi pháp là vô thường, vô ngã, vô lạc, vô tịnh, và những gì không thuộc mọi pháp cũng thấy là vô thường, vô ngã, vô lạc, vô tịnh; vì nghĩa ấy nên không thấy Phật tánh. Bồ-tát thập trụ thấy mọi pháp là vô thường, vô ngã, vô lạc, vô tịnh, còn những gì không thuộc mọi pháp thì thấy được một phần là thường, lạc, ngã, tịnh; vì nghĩa ấy trong mười phần thấy được một phần. Chư Phật Thế Tôn thấy mọi pháp là vô thường, vô ngã, vô lạc, vô tịnh, còn những gì không thuộc mọi pháp thì thấy là thường, lạc, ngã, tịnh; vì nghĩa ấy thấy Phật tánh như nhìn quả a-ma-lặc (một loại quả nhỏ ở Ấn Độ, ví với điều thấy rõ mồn một) trong lòng bàn tay. Vì nghĩa ấy, định Thủ-lăng-nghiêm gọi là rốt ráo.

 Thiện nam tử! Ví như trăng đầu tháng, tuy không thấy được nhưng không thể nói là không có. Phật tánh cũng vậy: mọi phàm phu tuy không thấy được nhưng cũng không thể nói là không có Phật tánh.

 Thiện nam tử! Phật tánh chính là mười lực, bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp giữa đại chúng), đại bi, ba niệm xứ (ba sự an trú chánh niệm của Phật: không vui khi người nghe tin theo, không buồn khi người nghe không tin, không vui buồn khi có người tin người không). Mọi chúng sinh đều có ba thứ (?), nhờ phá phiền não rồi mới thấy được. Hạng nhất-xiển-đề phá tính nhất-xiển-đề rồi mới đạt được mười lực, bốn vô sở úy, đại bi, ba niệm xứ. Vì nghĩa ấy ta thường tuyên nói mọi chúng sinh đều có Phật tánh.

 Thiện nam tử! Mười hai nhân duyên thì mọi chúng sinh đều cùng có, vừa ở trong vừa ở ngoài. Mười hai thứ ấy là gì? Phiền não quá khứ gọi là vô minh. Nghiệp quá khứ gọi là hành. Ở đời hiện tại, lúc mới thọ thai gọi là thức. Vào thai qua năm giai đoạn, bốn căn (bốn giác quan mắt, tai, mũi, lưỡi) chưa đủ, gọi là danh sắc (danh là phần tinh thần, sắc là phần thể xác). Đã đủ bốn căn mà chưa có sự tiếp xúc, gọi là lục nhập (sáu cửa giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý). Chưa phân biệt khổ vui, gọi là xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng). Tiêm nhiễm thói quen ưa thích một thứ (?), gọi là thọ (sự cảm nhận khổ, vui). Quen gần năm dục (năm thứ ham muốn: sắc đẹp, tiếng hay, mùi thơm, vị ngon, xúc chạm êm ái), gọi là ái. Tham cầu cả bên trong lẫn bên ngoài, gọi là thủ (sự nắm giữ, chấp lấy). Vì việc trong việc ngoài mà khởi nghiệp thân, miệng, ý, gọi là hữu. Thức ở đời hiện tại gọi là sinh ở vị lai; danh sắc, lục nhập, xúc, thọ ở hiện tại gọi là già, bệnh, chết ở đời vị lai. Đó gọi là mười hai nhân duyên.

 Thiện nam tử! Mọi chúng sinh tuy có mười hai nhân duyên như thế, nhưng có khi chưa đủ. Như chết lúc còn là ca-la-la (giai đoạn đầu tiên của bào thai, chỉ là một khối nhỏ) thì không có đủ mười hai; từ lúc sinh ra cho đến già chết thì mới đủ mười hai. Chúng sinh cõi sắc giới (cõi trời đã lìa dục lạc thô, chỉ còn thân hình vi tế) không có ba loại thọ, ba loại xúc, ba loại ái, không có già, bệnh, cũng vẫn gọi là đủ mười hai. Chúng sinh cõi vô sắc giới (cõi trời cao nhất, không còn thân hình, chỉ có tâm thức) không có sắc, cho đến không có già chết, cũng vẫn gọi là đủ mười hai, vì nhất định sẽ có. Cho nên gọi là chúng sinh đều có đủ mười hai nhân duyên như nhau. Thiện nam tử! Phật tánh cũng vậy: vì mọi chúng sinh nhất định sẽ thành a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nên ta nói mọi chúng sinh đều có Phật tánh.

 Thiện nam tử! Trên núi Tuyết (dãy Hy-mã-lạp-sơn) có loài cỏ tên là Nhẫn Nhục, bò nếu ăn vào thì cho ra đề hồ. Lại có loài cỏ khác, bò ăn vào thì không có đề hồ. Tuy không có đề hồ, nhưng không thể nói trong núi Tuyết không có cỏ Nhẫn Nhục. Phật tánh cũng vậy: núi Tuyết là Như Lai; cỏ Nhẫn Nhục là Đại Niết-bàn; cỏ khác là mười hai bộ kinh (toàn bộ kinh điển của Phật, chia theo mười hai thể loại). Chúng sinh nếu nghe nhận, thưa hỏi về Đại Bát Niết-bàn thì thấy được Phật tánh. Trong mười hai bộ kinh tuy không nghe nói có, cũng không thể nói là không có Phật tánh.

 Thiện nam tử! Phật tánh vừa là sắc (có hình tướng), vừa không phải sắc, vừa không phải sắc cũng không phải không sắc. Vừa là tướng, vừa không phải tướng, vừa không phải tướng cũng không phải không tướng. Vừa là một, vừa không phải một, vừa không phải một cũng không phải không một. Không thường, không đoạn, không phải không thường, không phải không đoạn. Vừa có vừa không, không phải có không phải không. Vừa hết, vừa không hết, không phải hết cũng không phải không hết. Vừa là nhân vừa là quả, không phải nhân không phải quả. Vừa là nghĩa, vừa không phải nghĩa, không phải nghĩa cũng không phải không nghĩa. Vừa là chữ, vừa không phải chữ, không phải chữ cũng không phải không chữ.

 Thế nào là sắc? Vì là thân kim cang. Thế nào là không phải sắc? Vì mười tám pháp bất cộng (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có) không phải là pháp có hình sắc. Thế nào là không phải sắc cũng không phải không sắc? Vì sắc hay không sắc đều không có tướng nhất định. Thế nào là tướng? Vì có ba mươi hai tướng tốt. Thế nào là không phải tướng? Vì tướng của mọi chúng sinh chưa hiện ra. Thế nào là không phải tướng cũng không phải không tướng? Vì tướng hay không tướng đều không nhất định. Thế nào là một? Vì mọi chúng sinh đều cùng một thừa. Thế nào là không phải một? Vì có nói ba thừa (ba con đường tu: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát). Thế nào là không phải một cũng không phải không một? Vì là pháp không có số lượng. Thế nào là không thường? Vì do duyên mà thấy được. Thế nào là không đoạn? Vì lìa đoạn kiến. Thế nào là không phải không thường cũng không phải không đoạn? Vì không có chỗ cuối chỗ đầu.

 Thế nào là có? Vì mọi chúng sinh đều có. Thế nào là không? Vì phải nhờ phương tiện khéo léo mới thấy được. Thế nào là không phải có không phải không? Vì có tánh như hư không. Thế nào gọi là hết? Vì đạt được Thủ-lăng-nghiêm tam-muội. Thế nào là không hết? Vì nó thường còn. Thế nào là không phải hết cũng không phải không hết? Vì mọi tướng hết đều đã dứt. Thế nào là nhân? Vì là liễu nhân (nhân làm sáng tỏ, như ngọn đèn soi cho thấy vật vốn có, chứ không phải nhân sinh ra vật). Thế nào là quả? Vì là điều nhất định. Thế nào là không phải nhân không phải quả? Vì nó thường còn. Thế nào là nghĩa? Vì thâu tóm được tất cả, thông suốt nghĩa lý không trở ngại. Thế nào là không phải nghĩa? Vì không thể nói ra được. Thế nào là không phải nghĩa cũng không phải không nghĩa? Vì rốt ráo là không. Thế nào là chữ? Vì có tên gọi. Thế nào là không phải chữ? Vì tên mà không có tên. Thế nào là không phải chữ cũng không phải không chữ? Vì đã dứt mọi chữ nghĩa.

 Thế nào là không phải khổ không phải vui? Vì đã dứt mọi cảm thọ. Thế nào là không phải ngã? Vì chưa đạt đủ tám tự tại (tám thứ năng lực tự do làm chủ hoàn toàn của Phật). Thế nào là không phải không ngã? Vì nó thường còn. Thế nào là không phải ngã cũng không phải không ngã? Vì không tạo tác, không thọ nhận. Thế nào là không? Vì là đệ nhất nghĩa không. Thế nào là không phải không? Vì nó thường còn. Thế nào là không phải không cũng không phải chẳng không? Vì làm được hạt giống cho các pháp lành.

 Thiện nam tử! Nếu có người suy nghĩ hiểu rõ những nghĩa như thế của kinh Đại Niết-bàn, nên biết người ấy thấy được Phật tánh. Phật tánh không thể nghĩ bàn, là cảnh giới của chư Phật Như Lai, không phải điều hàng Thanh văn, Duyên giác biết được. Thiện nam tử! Phật tánh không phải ấm, giới, nhập (các yếu tố cấu thành thân tâm và thế giới cảm nhận); không phải vốn không mà nay có; không phải đã có mà trở lại không. Nhờ nhân duyên lành mà chúng sinh thấy được. Ví như sắt đen bỏ vào lửa thì đỏ, lấy ra để nguội thì lại đen; mà màu đen ấy không ở trong, không ở ngoài, do nhân duyên mà có. Phật tánh cũng vậy: lửa phiền não của mọi chúng sinh tắt thì được nghe thấy. Thiện nam tử! Như hạt giống mất đi thì mầm mới sinh, mà tánh của mầm ấy không ở trong, không ở ngoài; cho đến hoa, quả cũng vậy, đều do duyên mà có. Thiện nam tử! Kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn này thành tựu đầy đủ vô lượng công đức; Phật tánh cũng vậy, đều do vô lượng vô biên công đức thành tựu."

 Bấy giờ Bồ-tát ma-ha-tát Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn! Bồ-tát thành tựu đầy đủ bao nhiêu pháp thì thấy Phật tánh mà không rõ ràng? Chư Phật Thế Tôn thành tựu bao nhiêu pháp mà thấy rõ ràng?"

 "Thiện nam tử! Bồ-tát thành tựu đầy đủ mười pháp thì tuy thấy Phật tánh nhưng không rõ ràng. Mười pháp ấy là gì? Một là thiểu dục (ít ham muốn). Hai là tri túc (biết đủ). Ba là tịch tĩnh (vắng lặng). Bốn là tinh tấn (siêng năng không lùi). Năm là chánh niệm (nhớ nghĩ chân chính, tâm luôn tỉnh giác). Sáu là chánh định (định tâm chân chính). Bảy là chánh tuệ (trí tuệ chân chính). Tám là giải thoát (thoát khỏi mọi trói buộc). Chín là khen ngợi giải thoát. Mười là dùng Đại Niết-bàn để giáo hóa chúng sinh."

 Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn! Thiểu dục và tri túc khác nhau thế nào?" "Thiện nam tử! Thiểu dục là không mong cầu, không lấy; tri túc là khi được ít thì lòng không tiếc nuối hờn giận. Thiểu dục là ít có điều mong muốn; tri túc là chỉ vì việc pháp mà lòng không buồn phiền.

 Thiện nam tử! Dục có ba thứ: một là ác dục, hai là đại dục, ba là dục dục. Ác dục là: nếu có tỳ-kheo (người đàn ông xuất gia đã thọ đủ giới) lòng sinh tham muốn, muốn làm người đứng đầu đại chúng; muốn cả tăng đoàn đi theo sau mình; muốn bốn chúng đều cúng dường, cung kính, khen ngợi, tôn trọng mình; muốn mình được thuyết pháp cho bốn chúng trước tiên, khiến ai cũng tin nhận lời mình; lại muốn vua quan, đại thần, trưởng giả (người giàu có, có danh vọng) đều cung kính mình; muốn mình được nhiều y phục, đồ ăn uống, đồ nằm, thuốc men, nhà cửa tốt đẹp — vì ham muốn trong sinh tử, đó gọi là ác dục.

 Thế nào là đại dục? Nếu có tỳ-kheo sinh lòng ham muốn, nghĩ: "Làm sao cho bốn chúng đều biết ta đã đắc sơ trụ địa (bậc thứ nhất của Bồ-tát) cho đến thập trụ, đắc a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, đắc quả A-la-hán (bậc thánh cao nhất của hàng Thanh văn, đã dứt sạch phiền não) cho đến quả Tu-đà-hoàn (bậc thánh đầu tiên, đã vào dòng thánh), ta đã đắc bốn thiền cho đến bốn trí vô ngại" — vì lợi dưỡng (lợi lộc, sự cung phụng), đó gọi là đại dục.

 Dục dục là: nếu có tỳ-kheo muốn sinh lên cõi Phạm thiên, cõi Ma thiên (cõi trời của ma vương), cõi trời Tự Tại, hoặc làm Chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chính pháp), hoặc làm sát-lợi (giai cấp vua chúa, võ tướng), bà-la-môn, đều được tự tại — vì lợi dưỡng mà muốn, đó gọi là dục dục.

 Nếu không bị ba thứ dục xấu ấy làm hại thì gọi là thiểu dục. Dục còn gọi là hai mươi lăm thứ ái (lòng tham luyến đối với hai mươi lăm cõi tồn tại trong ba cõi); không có hai mươi lăm thứ ái ấy thì gọi là thiểu dục. Không mong cầu những điều muốn có ở tương lai, gọi là thiểu dục; được mà không dính mắc, gọi là tri túc. Không cầu được cung kính, gọi là thiểu dục; được mà không tích trữ, gọi là tri túc.

 Thiện nam tử! Cũng có người thiểu dục mà không gọi là tri túc; có người tri túc mà không gọi là thiểu dục; có người vừa thiểu dục vừa tri túc; có người không tri túc cũng không thiểu dục. Thiểu dục là bậc Tu-đà-hoàn; tri túc là bậc Bích-chi Phật (tức Duyên giác, bậc tự giác ngộ một mình); vừa thiểu dục vừa tri túc là bậc A-la-hán; không thiểu dục không tri túc là Bồ-tát (vì Bồ-tát mong cầu không ngừng để cứu độ chúng sinh). Thiện nam tử! Thiểu dục tri túc lại có hai loại: một là thiện, hai là bất thiện. Bất thiện là của phàm phu; thiện là của bậc thánh và Bồ-tát. Mọi bậc thánh tuy đắc đạo quả mà không tự xưng nói ra; vì không xưng nói nên lòng không phiền muộn, đó gọi là tri túc. Thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát tu tập kinh Đại Niết-bàn Đại thừa (cỗ xe lớn, giáo pháp cứu độ mọi người) vì muốn thấy Phật tánh, cho nên tu tập thiểu dục tri túc.

 Thế nào là tịch tĩnh? Tịch tĩnh có hai: một là tâm tĩnh, hai là thân tĩnh. Thân tịch tĩnh là không bao giờ làm ba điều ác của thân (giết hại, trộm cắp, tà dâm); tâm tịch tĩnh là cũng không làm ba điều ác của ý (tham lam, giận dữ, si mê); đó gọi là thân tâm tịch tĩnh. Thân tịch tĩnh là không gần gũi bốn chúng, không dự vào công việc của bốn chúng; tâm tịch tĩnh là không bao giờ nuôi dưỡng tham dục, sân hận, si mê; đó gọi là thân tâm tịch tĩnh.

 Có tỳ-kheo thân tịch tĩnh mà tâm không tịch tĩnh; có người tâm tịch tĩnh mà thân không tịch tĩnh; có người thân tâm đều tịch tĩnh; lại có người thân tâm đều không tịch tĩnh. Thân tịch tĩnh mà tâm không tịch tĩnh là: có tỳ-kheo ngồi thiền ở chỗ vắng, xa lìa bốn chúng, mà trong lòng thường chứa chất tham dục, sân hận, si mê; đó gọi là thân tịch tĩnh mà tâm không tịch tĩnh. Tâm tịch tĩnh mà thân không tịch tĩnh là: có tỳ-kheo gần gũi bốn chúng, vua quan, đại thần, mà đã dứt tham, sân, si; đó gọi là tâm tịch tĩnh mà thân không tịch tĩnh. Thân tâm đều tịch tĩnh là chư Phật, Bồ-tát. Thân tâm đều không tịch tĩnh là các phàm phu. Vì sao? Người phàm phu thân tâm dù có tĩnh, cũng không quán sâu được lẽ vô thường, vô lạc, vô ngã, vô tịnh; vì nghĩa ấy, người phàm phu không làm cho thân, miệng, ý được tịch tĩnh. Hạng nhất-xiển-đề phạm bốn giới trọng (bốn giới nặng nhất của người xuất gia: dâm, trộm, giết người, nói dối đã chứng thánh), làm năm tội nghịch (năm tội nặng nhất: giết cha, giết mẹ, giết A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá hòa hợp tăng), những người như thế cũng không gọi là thân tâm tịch tĩnh.

 Thế nào là tinh tấn? Nếu có tỳ-kheo muốn cho nghiệp thân, miệng, ý được trong sạch, xa lìa mọi nghiệp bất thiện, tu tập mọi nghiệp thiện, đó gọi là tinh tấn. Người siêng năng ấy buộc niệm vào sáu chỗ là Phật, Pháp, Tăng, giới, bố thí, cõi trời; đó gọi là chánh niệm. Tam-muội mà người có chánh niệm đạt được gọi là chánh định. Người có chánh định quán thấy các pháp như hư không, gọi là chánh tuệ. Người có chánh tuệ xa lìa mọi phiền não và các kết, gọi là giải thoát. Người được giải thoát vì chúng sinh mà ca ngợi giải thoát, nói rằng giải thoát này thường còn không đổi, gọi là khen ngợi giải thoát. Giải thoát chính là Đại Bát Niết-bàn vô thượng. Niết-bàn chính là ngọn lửa phiền não và các kết đã tắt.

 Niết-bàn lại gọi là nhà ở. Vì sao? Vì che được gió mưa dữ của phiền não. Niết-bàn lại gọi là chỗ nương tựa. Vì sao? Vì vượt qua được mọi nỗi sợ hãi. Niết-bàn lại gọi là bãi cù lao giữa sông. Vì sao? Vì bốn dòng nước lũ lớn không cuốn trôi được. Bốn dòng ấy là gì? Một là lũ dục (ham muốn), hai là lũ hữu (tham luyến sự tồn tại), ba là lũ kiến (những cái thấy sai lầm), bốn là lũ vô minh. Vì thế Niết-bàn gọi là cù lao. Niết-bàn lại gọi là chỗ quay về rốt ráo. Vì sao? Vì đạt được mọi niềm vui rốt ráo. Nếu có Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu đầy đủ mười pháp như thế, thì tuy thấy Phật tánh mà không rõ ràng.

 Lại nữa, thiện nam tử! Người xuất gia có bốn thứ bệnh, vì thế không đắc được bốn quả sa-môn (bốn quả vị thánh của người tu: Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán). Bốn bệnh ấy là gì? Là bốn ác dục: một là ham muốn y phục, hai là ham muốn ăn uống, ba là ham muốn đồ nằm, bốn là ham muốn sự tồn tại. Đó gọi là bốn ác dục, là bệnh của người xuất gia. Có bốn thứ thuốc hay chữa được các bệnh ấy: mặc y phấn tảo (y may từ vải vụn người ta vứt bỏ ở bãi rác) chữa được ác dục ham y phục của tỳ-kheo; đi khất thực (xin ăn) phá được ác dục ham ăn uống; ngồi dưới gốc cây phá được ác dục ham đồ nằm; thân tâm tịch tĩnh phá được ác dục ham tồn tại của tỳ-kheo. Dùng bốn thứ thuốc ấy trừ bốn bệnh ấy, gọi là thánh hạnh; thánh hạnh như thế thì được gọi là thiểu dục tri túc.

 Tịch tĩnh có bốn niềm vui. Bốn niềm vui ấy là gì? Một là niềm vui xuất gia, hai là niềm vui tịch tĩnh, ba là niềm vui diệt hẳn (phiền não), bốn là niềm vui rốt ráo. Được bốn niềm vui ấy gọi là tịch tĩnh. Đủ bốn tinh tấn (bốn sự siêng năng chân chính: ngăn điều ác chưa sinh, dứt điều ác đã sinh, làm sinh điều thiện chưa có, tăng trưởng điều thiện đã có) nên gọi là tinh tấn. Đủ bốn niệm xứ (bốn phép quán để giữ chánh niệm: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp) nên gọi là chánh niệm. Đủ bốn thiền nên gọi là chánh định. Thấy bốn thánh đế (bốn chân lý Khổ, Tập, Diệt, Đạo) nên gọi là chánh tuệ. Dứt hẳn mọi phiền não và kết nên gọi là giải thoát. Quở trách, nói rõ lỗi lầm của mọi phiền não, nên gọi là khen ngợi giải thoát. Thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát an trụ đầy đủ mười pháp như thế, tuy thấy Phật tánh mà không rõ ràng.

 Lại nữa, thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát nghe kinh này rồi gần gũi tu tập, xa lìa mọi việc thế gian, gọi là thiểu dục. Đã xuất gia rồi không sinh lòng hối tiếc, gọi là tri túc. Đã tri túc rồi thì gần chỗ vắng vẻ, xa nơi ồn ào, gọi là tịch tĩnh. Người không tri túc thì không thích chỗ vắng; người tri túc thì thường thích chỗ vắng lặng. Ở chỗ vắng lặng thường nghĩ thế này: "Mọi người trong đời đều cho rằng ta đã đắc đạo quả sa-môn, nhưng thật ra nay ta chưa đắc được. Nay sao ta lại lừa dối người ta?" Nghĩ như vậy rồi siêng năng tu tập đạo quả sa-môn, gọi là tinh tấn. Gần gũi tu tập Đại Niết-bàn, gọi là chánh niệm. Thuận theo thiên hạnh, gọi là chánh định. An trụ trong định ấy mà thấy đúng biết đúng, gọi là chánh tuệ. Thấy đúng biết đúng thì xa lìa được sự trói buộc của phiền não, gọi là giải thoát. Bồ-tát thập trụ vì chúng sinh mà ca ngợi Niết-bàn, gọi là khen ngợi giải thoát. Thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát an trụ đầy đủ mười pháp như thế, tuy thấy Phật tánh mà không rõ ràng.

 Lại nữa, thiện nam tử! Thiểu dục là: nếu có tỳ-kheo ở nơi vắng lặng, ngồi ngay ngắn không nằm; hoặc ở dưới gốc cây, hoặc ở giữa bãi tha ma, hoặc ở chỗ trống không mái che, gặp đất có cỏ thì ngồi lên đó; đi xin ăn, xin được gì cũng cho là đủ; hoặc ngày chỉ ăn một lần ngồi, không quá một bữa; chỉ giữ ba y (ba tấm áo của người xuất gia), là y vải vụn hoặc y bằng lông thú — đó gọi là thiểu dục. Làm những việc ấy rồi lòng không hối tiếc, gọi là tri túc. Tu không tam-muội (định quán chiếu mọi pháp đều không có thực thể), gọi là tịch tĩnh. Đắc bốn quả rồi mà đối với tâm cầu a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề không ngừng nghỉ, gọi là tinh tấn. Chú tâm suy nghĩ rằng Như Lai thường còn mãi không biến đổi, gọi là chánh niệm. Tu tám giải thoát (tám tầng thiền quán giúp lìa bỏ dần sự dính mắc vào sắc và các cõi), gọi là chánh định. Đắc bốn vô ngại, gọi là chánh tuệ. Xa lìa bảy lậu (bảy loại phiền não rỉ chảy làm tâm ô nhiễm), gọi là giải thoát. Ca ngợi Niết-bàn không có mười tướng, gọi là khen ngợi giải thoát. Mười tướng là: sinh, già, bệnh, chết, sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, vô thường. Lìa xa mười tướng ấy gọi là Đại Niết-bàn. Thiện nam tử! Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát an trụ đầy đủ mười pháp như thế, tuy thấy Phật tánh mà không rõ ràng.

 Lại nữa, thiện nam tử! Vì ham muốn nhiều nên gần gũi vua quan, đại thần, trưởng giả, sát-lợi, bà-la-môn, tỳ-xá (giai cấp buôn bán, làm ăn), thủ-đà (giai cấp nô lệ, làm thuê), tự xưng mình đã đắc từ quả Tu-đà-hoàn đến quả A-la-hán, vì lợi dưỡng mà đi, đứng, ngồi, nằm, cho đến đại tiểu tiện; nếu thấy đàn-việt (thí chủ, người cúng dường) thì vẫn cung kính, chào đón, nói năng (để lấy lòng) — phá được ác dục ấy gọi là thiểu dục. Tuy chưa phá được các kết phiền não, nhưng đã cùng đi trên chỗ Như Lai đi, đó gọi là tri túc. Thiện nam tử! Hai pháp ấy là nhân duyên gần của niệm và định, thường được thầy dạy và bạn đồng học khen ngợi; ta cũng thường trong nhiều kinh ca ngợi khen ngợi hai pháp ấy. Nếu đủ được hai pháp ấy thì đến gần cửa Đại Niết-bàn và năm thứ vui, đó gọi là tịch tĩnh. Giữ giới vững chắc gọi là tinh tấn. Có hổ thẹn (biết xấu hổ với mình và với người khi làm sai) gọi là chánh niệm. Không thấy tướng của tâm gọi là chánh định. Không tìm cầu tánh, tướng, nhân duyên của các pháp, gọi là chánh tuệ. Vì không có tướng nên phiền não dứt, gọi là giải thoát. Ca ngợi kinh Đại Niết-bàn như thế gọi là khen ngợi giải thoát. Thiện nam tử! Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát an trụ mười pháp, tuy thấy Phật tánh mà không rõ ràng.

 Thiện nam tử! Như ông hỏi: Bồ-tát thập trụ do con mắt gì mà tuy thấy Phật tánh nhưng không rõ ràng; chư Phật Thế Tôn do con mắt gì mà thấy Phật tánh rõ ràng. Thiện nam tử! Vì thấy bằng tuệ nhãn (con mắt trí tuệ, thấy được lẽ không của các pháp) nên không rõ ràng; vì thấy bằng Phật nhãn (con mắt của Phật, thấy biết trọn vẹn mọi sự) nên được rõ ràng. Vì còn đang tu hạnh bồ-đề (con đường hướng đến giác ngộ) nên không rõ ràng; nếu không còn phải tu hạnh nữa thì được rõ ràng. Vì còn ở bậc thập trụ nên tuy thấy mà không rõ; vì không trụ, không đi nên được rõ ràng. Bồ-tát ma-ha-tát còn ở nơi nhân của trí tuệ nên thấy không rõ ràng; chư Phật Thế Tôn đã dứt cả nhân lẫn quả nên thấy rõ ràng. Cái biết tất cả gọi là Phật tánh; Bồ-tát thập trụ chưa được gọi là biết tất cả, vì thế tuy thấy mà không rõ ràng.

 Thiện nam tử! Thấy có hai cách: một là thấy bằng mắt, hai là thấy bằng nghe. Chư Phật Thế Tôn thấy Phật tánh bằng mắt, như nhìn quả a-ma-lặc trong lòng bàn tay. Bồ-tát thập trụ thấy Phật tánh bằng nghe nên không rõ ràng. Bồ-tát thập trụ chỉ tự biết mình nhất định sẽ đắc a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nhưng không biết được mọi chúng sinh đều có Phật tánh.

 Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ hai mươi lăm (hết).

 Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ hai mươi sáu.

 Sa-môn Tuệ Nghiêm và những người khác đời Tống (triều Lưu Tống thời Nam triều ở Trung Quốc) dựa vào kinh Nê-hoàn (bản dịch kinh Niết-bàn đời trước) mà bổ sung.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video