Phẩm Bồ-tát Sư Tử Hống (tên vị Bồ-tát, nghĩa là "Tiếng rống của sư tử"; Bồ-tát là người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh), phần thứ hai.
Này thiện nam tử (người con trai hiền lành, lời Phật gọi người nghe)! Lại có cách "thấy bằng mắt": chư Phật Như Lai (Như Lai là danh hiệu của Phật, chỉ bậc đã đạt chân lý như thật) và Bồ-tát Thập trụ (Bồ-tát đã lên bậc thứ mười, bậc cao nhất trong mười bậc tu của Bồ-tát) thấy Phật tính (bản tính có thể thành Phật vốn sẵn trong chúng sinh) bằng mắt. Lại có cách "thấy nhờ nghe": tất cả chúng sinh, cho đến Bồ-tát bậc thứ chín, thấy Phật tính nhờ nghe. Nếu Bồ-tát nghe rằng tất cả chúng sinh đều có Phật tính mà trong lòng không tin, thì không gọi là thấy nhờ nghe.
Này thiện nam tử! Nếu có người con trai hiền, người con gái hiền muốn thấy Như Lai, thì phải tu học mười hai bộ kinh (toàn bộ giáo pháp của Phật, chia thành mười hai thể loại), thụ trì (nhận lấy và giữ gìn), đọc tụng, chép viết và giảng giải. Bồ-tát Sư Tử Hống ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát cao cả) thưa: "Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, danh hiệu của Phật)! Tất cả chúng sinh không thể biết được trạng thái của tâm Như Lai. Phải quan sát thế nào thì mới biết được?"
"Này thiện nam tử! Tất cả chúng sinh thật không thể biết được trạng thái của tâm Như Lai. Nếu muốn quan sát để biết thì có hai cách: một là thấy bằng mắt, hai là thấy nhờ nghe. Nếu thấy mọi việc làm bằng thân của Như Lai, nên biết đó chính là Như Lai; đó gọi là thấy bằng mắt. Nếu xét mọi lời nói của Như Lai, nên biết đó chính là Như Lai; đó gọi là thấy nhờ nghe. Nếu thấy dung mạo không chúng sinh nào sánh bằng, nên biết đó chính là Như Lai; đó gọi là thấy bằng mắt. Nếu nghe âm thanh vi diệu, hay nhất, khác hẳn âm thanh của chúng sinh, nên biết đó chính là Như Lai; đó gọi là thấy nhờ nghe.
Nếu thấy phép thần thông (năng lực siêu phàm) Như Lai làm ra thì xét xem là vì chúng sinh hay vì lợi lộc cúng dường; nếu vì chúng sinh chứ không vì lợi lộc, nên biết đó chính là Như Lai; đó gọi là thấy bằng mắt. Nếu xét lúc Như Lai dùng tha tâm trí (trí biết được ý nghĩ trong lòng người khác) để quán xét chúng sinh, xem Ngài nói vì lợi lộc hay nói vì chúng sinh; nếu vì chúng sinh chứ không vì lợi lộc, nên biết đó chính là Như Lai; đó gọi là thấy nhờ nghe. Xét xem Như Lai nhận thân này như thế nào, vì sao nhận thân, vì ai mà nhận thân; đó gọi là thấy bằng mắt. Nếu xét xem Như Lai thuyết pháp như thế nào, vì sao thuyết pháp, vì ai mà thuyết pháp; đó gọi là thấy nhờ nghe. Người ta dùng việc ác bằng thân mà đối xử, Ngài không giận, nên biết đó chính là Như Lai; đó gọi là thấy bằng mắt. Người ta dùng lời ác mà đối xử, Ngài không giận, nên biết đó chính là Như Lai; đó gọi là thấy nhờ nghe.
Nếu thấy Bồ-tát lúc mới sinh, đi bảy bước về mỗi hướng trong mười phương; các đại tướng quỷ thần Ma-ni Bạt-đà và Phú-na Bạt-đà cầm cờ phướn, lọng che; vô lượng vô biên thế giới rung động; ánh sáng vàng rực rỡ khắp hư không; long vương Nan-đà và Bạt-nan-đà dùng sức thần thông tắm thân Bồ-tát; tượng các vị trời đứng dậy đón rước lễ lạy; tiên nhân A-tư-đà chắp tay cung kính; đang tuổi tráng niên mà bỏ dục lạc như nhổ bỏ nước mũi nước bọt, không bị niềm vui thế gian làm mê hoặc; xuất gia tu đạo, ưa chốn vắng lặng; vì muốn phá tà kiến (cách thấy sai lầm) mà tu khổ hạnh sáu năm; đối với mọi chúng sinh bình đẳng không phân biệt; tâm luôn ở trong thiền định, chưa từng tán loạn; tướng tốt và vẻ đẹp (ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp đặc biệt trên thân Phật) trang nghiêm rực rỡ trên thân; nơi nào Ngài đi qua, gò đống đều bằng phẳng; y phục cách thân bốn tấc mà không rơi; khi đi mắt nhìn thẳng, không ngó hai bên; thức ăn Ngài dùng không có gì còn nguyên mà thải ra (?); chỗ Ngài ngồi đứng, cỏ không lay động rối loạn; vì điều phục chúng sinh mà đến thuyết pháp, lòng không kiêu mạn — đó gọi là thấy bằng mắt.
Nếu nghe rằng Bồ-tát đi bảy bước xong liền nói: 'Thân này của ta nay là thân cuối cùng.' Tiên nhân A-tư-đà chắp tay nói: 'Đại vương nên biết, thái tử Tất-đạt nhất định sẽ thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn, cao nhất, không gì hơn), quyết không ở nhà làm Chuyển luân vương (vị vua lý tưởng có bánh xe báu, dùng chính pháp cai trị khắp thiên hạ). Vì sao? Vì tướng tốt hiện rõ ràng. Tướng của Chuyển luân thánh vương không rõ ràng, còn tướng trên thân thái tử Tất-đạt thì sáng rõ, vì thế nhất định sẽ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.' Thấy già, bệnh, chết, Ngài lại nói: 'Tất cả chúng sinh thật đáng thương xót, luôn bị sinh, già, bệnh, chết đeo đuổi mà không biết quán xét, luôn đi trong khổ đau; ta sẽ dứt bỏ điều ấy.'
Ngài theo tiên nhân A-la-la, người có năm phép thần thông, học vô tưởng định (phép thiền định dứt hết mọi tư tưởng); thành tựu rồi, sau đó Ngài nói định ấy là không đúng. Ngài theo tiên nhân Uất-đà học phi hữu tưởng phi vô tưởng định (tầng thiền định cao nhất trong cõi vô sắc, chẳng phải có tư tưởng cũng chẳng phải không có tư tưởng); thành tựu rồi, Ngài nói định ấy không phải Niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não, thoát hẳn vòng sinh tử) mà vẫn là pháp của sinh tử (vòng luân hồi sống chết). Tu khổ hạnh sáu năm không đạt được gì, Ngài liền nói: 'Tu khổ hạnh này rỗng không, chẳng được gì. Nếu nó chân thật thì ta đã phải đạt được; vì nó hư dối nên ta chẳng được gì. Đó gọi là tà thuật, không phải chính đạo.'
Sau khi thành đạo, Phạm thiên (vị trời làm chủ cõi trời Phạm) đến khuyến thỉnh: 'Kính mong Như Lai vì chúng sinh mà mở rộng cam lộ (sương ngọt bất tử, ví cho chính pháp đưa đến Niết-bàn), nói pháp vô thượng.' Phật nói: 'Này Phạm vương, tất cả chúng sinh luôn bị phiền não che lấp, không thể tiếp nhận lời chính pháp của ta.' Phạm vương lại thưa: 'Thế Tôn, chúng sinh có ba loại: căn cơ lanh lợi, căn cơ bậc trung, căn cơ chậm lụt. Người căn cơ lanh lợi có thể tiếp nhận, kính mong Ngài vì họ mà nói.' Phật nói: 'Này Phạm vương, hãy lắng nghe, lắng nghe! Nay ta sẽ vì tất cả chúng sinh mà mở cửa cam lộ.' Rồi tại nước Ba-la-nại, Ngài chuyển bánh xe chính pháp (ví việc thuyết giảng giáo pháp lần đầu, làm cho giáo pháp lăn đi khắp nơi như bánh xe), giảng về trung đạo (con đường ở giữa, không rơi vào hai cực đoan).
Chúng sinh không phá các kết (phiền não trói buộc), nhưng chẳng phải không thể phá; vì chẳng phải phá cũng chẳng phải không phá, nên gọi là trung đạo. Không độ chúng sinh, nhưng chẳng phải không thể độ; đó gọi là trung đạo. Chẳng phải tất cả đều thành tựu, cũng chẳng phải không thành tựu; đó gọi là trung đạo. Phàm điều gì nói ra, Ngài không tự xưng là thầy, không gọi ai là đệ tử; đó gọi là trung đạo. Nói pháp không vì lợi lộc, nhưng chẳng phải không có kết quả; đó gọi là trung đạo. Lời đúng đắn, lời chân thật, lời hợp thời, lời chân chính, nói ra không hề vô ích, vi diệu bậc nhất — những điều như thế gọi là thấy nhờ nghe. Này thiện nam tử, trạng thái của tâm Như Lai thật không thể thấy được; nếu có người con trai hiền, người con gái hiền muốn thấy Như Lai, thì nên dựa vào hai cách này."
Bấy giờ Bồ-tát Sư Tử Hống ma-ha-tát bạch Phật: "Thế Tôn! Như trước Ngài đã nói, lấy quả xoài (am-la) ví cho bốn hạng người: có người hành vi tế nhị mà tâm không chân thật; có người tâm tế nhị mà hành vi không chân thật; có người tâm tế nhị và hành vi cũng chân thật; có người tâm không tế nhị và hành vi cũng không chân thật. Hai hạng đầu làm sao biết được? Như lời Phật dạy, chỉ dựa vào hai cách này thì không thể biết."
Phật nói: "Hay thay, hay thay! Này thiện nam tử, hai hạng người được ví với quả xoài thật khó biết. Vì khó biết nên trong kinh ta đã nói: nên cùng ở chung với họ; ở chung mà chưa biết thì nên ở lâu; ở lâu mà chưa biết thì nên dùng trí tuệ; dùng trí tuệ mà chưa biết thì nên quan sát sâu xa. Nhờ quan sát mà biết được ai giữ giới, ai phạm giới. Này thiện nam tử, có đủ bốn việc: ở chung, ở lâu, trí tuệ và quan sát, rồi mới biết được người giữ giới hay phạm giới.
Này thiện nam tử, giới (những điều răn cấm do Phật đặt ra) có hai loại, người giữ giới cũng có hai: một là rốt ráo, hai là không rốt ráo. Có người vì một duyên cớ nào đó mà giữ giới cấm; người trí nên xét xem người ấy giữ giới là vì lợi lộc cúng dường, hay giữ một cách rốt ráo. Này thiện nam tử, giới của Như Lai không vì duyên cớ gì, cho nên gọi là giới rốt ráo. Vì lẽ ấy, Bồ-tát dù bị các chúng sinh xấu ác làm tổn hại cũng không sinh lòng giận ghét ngăn ngại. Do đó Như Lai được gọi là thành tựu sự giữ giới trọn vẹn, giữ giới rốt ráo.
Này thiện nam tử, xưa có lần ta cùng Xá-lợi-phất (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ) và năm trăm đệ tử ở tại thành lớn Chiêm-bà nước Ma-già-đà. Khi ấy có người thợ săn đuổi theo một con chim bồ câu. Con bồ câu hoảng sợ bay đến bóng của Xá-lợi-phất mà vẫn còn run rẩy như cây chuối; đến trong bóng của ta thì thân tâm an ổn, hết sợ hãi. Vì thế nên biết, Như Lai Thế Tôn giữ giới trọn vẹn, đến cả bóng thân cũng có sức mạnh như vậy.
Này thiện nam tử, giới không rốt ráo còn không thể đạt được quả Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu tự giải thoát) hay Duyên giác (người tự quán lẽ nhân duyên mà giác ngộ, không cần nghe Phật dạy), huống chi đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lại có hai loại: một là vì lợi lộc, hai là vì chính pháp. Vì lợi lộc mà giữ giới cấm, nên biết giới ấy không thấy được Phật tính và Như Lai; dù có nghe đến tên Phật tính và Như Lai cũng chưa gọi là thấy nhờ nghe. Nếu vì chính pháp mà giữ giới cấm, nên biết giới ấy có thể thấy Phật tính và Như Lai; đó gọi là thấy bằng mắt, cũng gọi là thấy nhờ nghe.
Lại có hai loại: một là gốc sâu khó nhổ, hai là gốc cạn dễ lay. Nếu tu tập được ba tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú) không, vô tướng, vô nguyện (không: thấy mọi sự vật không có thực thể cố định; vô tướng: không bám vào hình tướng; vô nguyện: không còn mong cầu), đó gọi là gốc sâu khó nhổ. Nếu không tu ba tam-muội này, hoặc có tu nhưng vì hai mươi lăm hữu (hai mươi lăm cõi tồn tại trong vòng luân hồi), đó gọi là gốc cạn dễ lay. Lại có hai loại: một là vì bản thân, hai là vì chúng sinh. Người vì chúng sinh thì có thể thấy Phật tính và Như Lai.
Người giữ giới lại có hai loại: một là tự bản tính có thể giữ, hai là phải nhờ người khác dạy bảo. Nếu thụ giới rồi trải qua vô lượng đời chưa từng để mất, hoặc gặp nước xấu, gặp bạn ác, gặp thời ác, đời ác, nghe pháp tà ác, ở chung với kẻ tà kiến; lúc ấy dù không có nghi thức thụ giới, vẫn tu giữ như trước, không hề hủy phạm — đó gọi là tự bản tính có thể giữ. Nếu gặp thầy và chư tăng làm lễ bạch tứ yết-ma (nghi thức trao giới trong Tăng đoàn: một lần thông báo và ba lần hỏi ý chúng tăng) rồi mới được giới; dù được giới rồi vẫn phải nhờ hòa thượng (thầy chính truyền giới và dạy dỗ), các thầy, bạn đồng học, bạn lành khuyên bảo mới biết nên tiến nên dừng, nghe pháp, nói pháp, giữ đủ các oai nghi (phép tắc cử chỉ đi đứng nằm ngồi đúng mực của người tu) — đó gọi là phải nhờ người khác dạy bảo. Này thiện nam tử, người tự bản tính giữ được giới thì thấy bằng mắt Phật tính và Như Lai, cũng gọi là thấy nhờ nghe.
Giới lại có hai: một là giới Thanh văn, hai là giới Bồ-tát. Từ lúc mới phát tâm cho đến khi thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, đó gọi là giới Bồ-tát. Từ lúc quán xương trắng (phép thiền quán tưởng thân thể chỉ là bộ xương để dứt tham ái) cho đến khi chứng quả A-la-hán (quả vị cao nhất của Thanh văn, đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh), đó gọi là giới Thanh văn. Nếu có người giữ giới Thanh văn, nên biết người ấy không thấy Phật tính và Như Lai. Nếu có người giữ giới Bồ-tát, nên biết người ấy sẽ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, có thể thấy Phật tính, Như Lai và Niết-bàn."
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn! Vì nhân duyên gì mà giữ giới cấm?" Phật nói: "Này thiện nam tử, để lòng không hối hận. Vì sao cần không hối hận? Để được an vui. Vì sao cần an vui? Để xa lìa (mọi ràng buộc). Vì sao cần xa lìa? Để được an ổn. Vì sao cần an ổn? Để được thiền định. Vì sao cần thiền định? Để thấy biết đúng như thật. Vì sao cần thấy biết đúng như thật? Để thấy những tai hại của sinh tử. Vì sao cần thấy tai hại của sinh tử? Để tâm không tham đắm. Vì sao cần tâm không tham đắm? Để được giải thoát. Vì sao cần giải thoát? Để được Đại Niết-bàn vô thượng. Vì sao cần được Đại Bát Niết-bàn (Niết-bàn lớn trọn vẹn của Phật)? Để được pháp thường, lạc, ngã, tịnh (bốn đức của Niết-bàn: thường còn mãi, an vui trọn vẹn, chân ngã tự tại, trong sạch hoàn toàn). Vì sao cần được thường, lạc, ngã, tịnh? Để được chẳng sinh chẳng diệt. Vì sao cần được chẳng sinh chẳng diệt? Để thấy Phật tính. Vì thế Bồ-tát tự bản tính có thể giữ giới thanh tịnh rốt ráo.
Này thiện nam tử, vị tỳ-kheo (tăng sĩ nam đã thụ đủ giới) giữ giới, tuy không phát nguyện cầu tâm không hối hận, mà tâm không hối hận tự nhiên có được. Vì sao? Vì bản tính của các pháp vốn là như vậy. Tuy không cầu an vui, xa lìa, an ổn, thấy biết chân thật, thấy tai hại của sinh tử, tâm không tham đắm, giải thoát, Niết-bàn, thường lạc ngã tịnh, chẳng sinh chẳng diệt, thấy Phật tính, mà tự nhiên đạt được. Vì sao? Vì bản tính của các pháp vốn là như vậy."
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn! Nếu nhờ giữ giới mà được quả không hối hận, nhờ giải thoát mà được quả Niết-bàn, thì giới không có nhân, Niết-bàn không có quả. Giới nếu không có nhân thì gọi là thường còn; Niết-bàn có nhân thì là vô thường (không thường còn, có sinh có diệt). Nếu vậy thì Niết-bàn vốn không có mà nay mới có. Nếu vốn không có mà nay mới có thì là vô thường, giống như ngọn đèn được thắp. Niết-bàn nếu như thế, làm sao gọi là ngã, lạc, tịnh được?"
Phật nói: "Này thiện nam tử, hay thay, hay thay! Vì ông đã từng gieo các căn lành ở chỗ vô lượng đức Phật, nên mới có thể hỏi Như Lai nghĩa sâu xa như vậy. Này thiện nam tử, ông không quên điều mình đã nhớ từ trước nên mới hỏi như thế. Ta nhớ thuở xưa, trải qua vô lượng kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài), ở thành Ba-la-nại có Phật ra đời hiệu là Thiện Đắc. Khi ấy đức Phật đó trong ba trăm triệu năm giảng nói kinh Đại Niết-bàn như thế này. Lúc ấy ta và ông cùng ở trong hội đó. Ta đem việc này hỏi đức Phật ấy. Khi ấy Như Lai vì chúng sinh mà đang nhập tam-muội chính thụ (đi sâu vào thiền định), chưa trả lời nghĩa này. Hay thay, bậc đại sĩ! Ông lại nhớ được việc xưa như vậy. Hãy lắng nghe, lắng nghe, ta sẽ vì ông mà nói.
Giới cũng có nhân, đó là nghe chính pháp. Nghe chính pháp cũng có nhân, đó là gần gũi bạn lành. Gần gũi bạn lành cũng có nhân, đó là lòng tin. Có lòng tin cũng có nhân; nhân có hai loại: một là nghe pháp, hai là suy nghĩ ý nghĩa. Này thiện nam tử, lòng tin lấy việc nghe pháp làm nhân, nghe pháp lấy lòng tin làm nhân. Hai pháp như thế vừa là nhân vừa là nhân của nhân, vừa là quả vừa là quả của quả. Này thiện nam tử, giống như mấy cây gậy chống mà người Ni-kiền (một phái tu khổ hạnh ở Ấn Độ) dựng lên để đỡ cái bình, chúng làm nhân quả cho nhau, không thể rời nhau (?). Này thiện nam tử, như vô minh (sự si mê, không thấy rõ chân lý) làm duyên cho hành (những hoạt động tạo nghiệp), hành làm duyên cho vô minh; vô minh và hành này vừa là nhân vừa là nhân của nhân, vừa là quả vừa là quả của quả. Cho đến sinh làm duyên cho già chết, già chết làm duyên cho sinh; sinh và già chết này vừa là nhân vừa là nhân của nhân, vừa là quả vừa là quả của quả.
Này thiện nam tử, cái "sinh" có thể làm cho pháp khác sinh ra nhưng không tự sinh ra mình. Vì không tự sinh nên nhờ "sinh sinh" (cái làm cho chính cái sinh sinh ra) mà sinh. "Sinh sinh" cũng không tự sinh, nhờ "sinh" mà sinh. Vì thế hai cái sinh này vừa là nhân vừa là nhân của nhân, vừa là quả vừa là quả của quả. Này thiện nam tử, lòng tin và nghe pháp cũng như vậy.
Này thiện nam tử, cái là quả mà không phải nhân, đó là Đại Niết-bàn. Vì sao gọi là quả? Vì là quả cao nhất, là quả của sa-môn (người xuất gia tu hành), là quả của bà-la-môn (người tu hạnh thanh tịnh), vì dứt sinh tử, vì phá phiền não; vì thế gọi là quả. Vì là chỗ mà các phiền não bị quở trách (?), cho nên Niết-bàn gọi là quả; phiền não thì gọi là lỗi của lỗi (?). Này thiện nam tử, Niết-bàn không có nhân mà bản thể là quả. Vì sao? Vì không sinh diệt, vì không do tạo tác, vì không phải hữu vi (do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), vì là vô vi (không do tạo tác, không sinh không diệt), vì thường còn không đổi, vì không có nơi chốn, vì không có đầu cuối. Này thiện nam tử, nếu Niết-bàn có nhân thì không thể gọi là Niết-bàn. "Bàn" nghĩa là nhân, "bát-niết" nghĩa là không; vì không có nhân nên gọi là Niết-bàn."
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Như Phật nói Niết-bàn không có nhân, nghĩa ấy không đúng. Nếu nói 'không' thì gồm sáu nghĩa. Một là hoàn toàn không có nên gọi là không, như mọi pháp đều vô ngã (không có cái 'tôi' thật) và vô ngã sở (không có cái 'của tôi' thật). Hai là có lúc không có nên gọi là không, như người đời nói sông ao không có nước, (có lúc) không có mặt trời mặt trăng. Ba là vì ít nên gọi là không, như người đời nói thức ăn ít mặn thì gọi là không mặn, nước ngọt ít ngọt thì gọi là không ngọt. Bốn là vì không tiếp nhận nên gọi là không, như người chiên-đà-la (giai cấp thấp nhất ở Ấn Độ, làm nghề đồ tể, bị coi là ô uế) không thể thụ trì pháp của bà-la-môn, nên gọi là không phải bà-la-môn. Năm là vì tiếp nhận pháp xấu nên gọi là không, như người đời nói kẻ theo pháp xấu thì không gọi là sa-môn và bà-la-môn, nên gọi là không có sa-môn và bà-la-môn. Sáu là vì đối lập nên gọi là không, ví như không có màu trắng thì gọi là đen, không có sáng suốt thì gọi là vô minh. Thế Tôn, Niết-bàn cũng vậy: vì có lúc không có nhân nên gọi là Niết-bàn."
Phật nói: "Này thiện nam tử, ông vừa nói sáu nghĩa như thế, sao không dẫn nghĩa 'hoàn toàn không có' để ví cho Niết-bàn, mà lại lấy nghĩa 'có lúc không có'? Này thiện nam tử, bản thể của Niết-bàn hoàn toàn không có nhân, giống như vô ngã và vô ngã sở. Này thiện nam tử, pháp thế gian và Niết-bàn hoàn toàn không đối lập nhau, vì thế sáu điều ấy không thể dùng làm ví dụ. Này thiện nam tử, tất cả các pháp đều không có ngã, nhưng Niết-bàn này thì chân thật có ngã. Vì lẽ ấy, Niết-bàn không có nhân mà bản thể là quả.
Cái là nhân mà không phải quả, gọi là Phật tính. Vì không do nhân sinh ra nên là nhân mà không phải quả; vì không phải quả của sa-môn nên gọi là không phải quả. Vì sao gọi là nhân? Vì là liễu nhân. Này thiện nam tử, nhân có hai loại: một là sinh nhân (nhân trực tiếp làm cho sự vật sinh ra), hai là liễu nhân (nhân làm cho cái vốn có hiện rõ ra, như đèn soi tỏ đồ vật). Cái có thể sinh ra pháp gọi là sinh nhân; đèn có thể soi rõ đồ vật nên gọi là liễu nhân. Các kết phiền não gọi là sinh nhân; cha mẹ của chúng sinh gọi là liễu nhân. Như hạt lúa v.v. gọi là sinh nhân; đất, nước, phân bón v.v. gọi là liễu nhân. Lại có sinh nhân, đó là sáu ba-la-mật (sáu hạnh tu đưa đến bờ giác ngộ: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lại có liễu nhân, đó là Phật tính đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lại có liễu nhân, đó là sáu ba-la-mật đối với Phật tính. Lại có sinh nhân, đó là Thủ-lăng-nghiêm tam-muội (phép thiền định kiên cố mạnh mẽ, phá trừ mọi phiền não) đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lại có liễu nhân, đó là tám chính đạo (tám con đường đúng: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng) đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lại có sinh nhân, đó là lòng tin và sáu ba-la-mật."
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn! Như Phật nói thấy Như Lai và Phật tính, nghĩa ấy thế nào? Thế Tôn, thân Như Lai không có hình tướng, chẳng dài chẳng ngắn, chẳng trắng chẳng đen, không có phương hướng nơi chốn, không ở trong ba cõi (cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc — toàn bộ thế giới luân hồi), không phải tướng hữu vi, không phải đối tượng của nhãn thức (sự nhận biết qua mắt), thì làm sao thấy được? Phật tính cũng vậy."
Phật nói: "Này thiện nam tử, thân Phật có hai loại: một là thường, hai là vô thường. Thân vô thường là thân hiện ra bằng phương tiện để độ thoát tất cả chúng sinh; đó gọi là thấy bằng mắt. Thân thường là thân giải thoát của Như Lai Thế Tôn; vừa gọi là thấy bằng mắt, vừa gọi là thấy nhờ nghe. Phật tính cũng có hai: một là có thể thấy, hai là không thể thấy. Có thể thấy là đối với Bồ-tát Thập trụ và chư Phật Thế Tôn; không thể thấy là đối với tất cả chúng sinh. Thấy bằng mắt là Bồ-tát Thập trụ và chư Phật Như Lai thấy bằng mắt Phật tính của chúng sinh. Thấy nhờ nghe là tất cả chúng sinh và Bồ-tát bậc chín nghe rằng có Phật tính.
Thân Như Lai lại có hai loại: một là có sắc (có hình chất), hai là không có sắc. Có sắc là sự giải thoát của Như Lai; không có sắc là vì Như Lai đã vĩnh viễn dứt mọi tướng sắc. Phật tính có hai loại: một là có sắc, hai là không có sắc. Có sắc là A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; không có sắc là từ phàm phu cho đến Bồ-tát Thập trụ. Bồ-tát Thập trụ thấy chưa rõ ràng, nên gọi là không có sắc. Này thiện nam tử, Phật tính lại có hai loại: một là có sắc, hai là không có sắc. Có sắc là chư Phật và Bồ-tát; không có sắc là tất cả chúng sinh. Có sắc gọi là thấy bằng mắt; không có sắc gọi là thấy nhờ nghe. Phật tính chẳng ở trong cũng chẳng ở ngoài; tuy chẳng ở trong ngoài nhưng không mất không hoại, nên nói chúng sinh đều có Phật tính."
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn! Như Phật nói tất cả chúng sinh đều có Phật tính, như trong sữa có lạc (sữa chua, sữa đông), còn Phật tính của Kim cương lực sĩ (vị thần hộ pháp cầm chày kim cương) và chư Phật thì như đề hồ (tinh chất cao nhất chế từ sữa) trong sạch. Sao Như Lai lại nói Phật tính chẳng ở trong chẳng ở ngoài?"
Phật nói: "Này thiện nam tử, ta cũng không nói trong sữa có sẵn lạc; vì lạc từ sữa sinh ra nên nói là có lạc." "Thế Tôn, mọi pháp sinh ra đều có thời điểm của nó." "Này thiện nam tử, lúc còn là sữa thì không có lạc, cũng không có sinh tô (bơ sống), thục tô (bơ chín), đề hồ; tất cả chúng sinh cũng gọi đó là sữa. Vì thế ta nói trong sữa không có lạc. Nếu có thì sao không được gọi bằng hai tên, như người giỏi hai nghề thì được gọi là thợ vàng thợ sắt? Lúc là lạc thì không có sữa, sinh tô, thục tô và đề hồ; chúng sinh cũng gọi đó là lạc, không gọi là sữa, sinh tô, thục tô hay đề hồ. Cho đến đề hồ cũng vậy. Này thiện nam tử, nhân có hai loại: một là chính nhân (nhân chủ yếu, tự nó chuyển thành quả), hai là duyên nhân (nhân phụ trợ giúp quả thành tựu). Chính nhân như sữa sinh ra lạc; duyên nhân như men, hơi ấm v.v. Vì lạc từ sữa sinh ra, nên nói trong sữa có tính của lạc."
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn! Nếu sữa không có tính lạc, sừng cũng không có, sao lạc không sinh ra từ sừng?"
"Này thiện nam tử, sừng cũng sinh ra lạc. Vì sao? Ta cũng đã nói duyên nhân có hai: một là men, hai là hơi ấm. Tính của sừng là ấm nên cũng có thể làm sinh ra lạc." Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn, nếu sừng sinh ra được lạc, sao người muốn có lạc lại tìm sữa mà không lấy sừng?" Phật nói: "Này thiện nam tử, vì thế nên ta nói có chính nhân và duyên nhân." Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Nếu trong sữa vốn không có tính lạc mà nay mới có, thì trong sữa vốn cũng không có cây am-ma-la (một loại cây ăn quả ở Ấn Độ), sao không sinh ra cây ấy? Vì cả hai đều không có." "Này thiện nam tử, sữa cũng có thể làm sinh cây am-ma-la: nếu lấy sữa tưới, trong một đêm cây cao thêm năm thước. Vì lẽ ấy ta nói có hai nhân. Này thiện nam tử, nếu mọi pháp đều chỉ do một nhân sinh ra thì mới có thể vặn hỏi rằng sao trong sữa không sinh ra cây am-ma-la. Này thiện nam tử, ví như tứ đại (bốn yếu tố: đất, nước, lửa, gió) làm nhân duyên cho mọi sắc (vật chất, hình tướng), nhưng các sắc mỗi thứ mỗi khác, không giống nhau. Vì lẽ ấy, trong sữa không sinh ra cây am-ma-la."
"Thế Tôn! Như Phật nói có hai loại nhân là chính nhân và duyên nhân, vậy Phật tính của chúng sinh thuộc loại nhân nào?" "Này thiện nam tử, Phật tính của chúng sinh cũng có hai loại nhân: một là chính nhân, hai là duyên nhân. Chính nhân là chính các chúng sinh; duyên nhân là sáu ba-la-mật."
Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn! Nay con chắc chắn biết trong sữa có tính lạc. Vì sao? Con thấy người đời muốn có lạc thì chỉ lấy sữa, không bao giờ lấy nước. Vì thế nên biết sữa có tính lạc." "Này thiện nam tử, điều ông hỏi không đúng. Vì sao? Ví như có người muốn thấy hình mặt mình thì liền lấy con dao (để soi)."
Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn! Chính vì lẽ ấy mà sữa có tính lạc. Nếu trong dao không có hình mặt thì sao lại lấy dao?" Phật nói: "Này thiện nam tử, nếu trong dao này nhất định có hình mặt, sao hình lại bị méo lệch: dựng dao đứng thì thấy mặt dài, đặt nằm ngang thì thấy mặt rộng? Nếu đó là mặt của chính mình, sao lại thấy dài? Nếu là mặt người khác, sao lại gọi là hình mặt của mình? Nếu nhờ mặt mình mà thấy mặt người khác, sao không thấy hình mặt lừa, mặt ngựa?" Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn, vì ánh mắt chiếu tới đó nên thấy mặt dài." Phật nói: "Này thiện nam tử, ánh mắt ấy thật không chiếu tới đó. Vì sao? Vì gần và xa đều thấy cùng một lúc, và vì không thấy những vật ở khoảng giữa.
Này thiện nam tử, nếu ánh mắt phải chiếu tới mới thấy, thì mọi chúng sinh đều thấy lửa, sao không bị bỏng? Như người nhìn xa thấy vật trắng, lẽ ra không phải ngờ đó là chim hộc, là lá cờ, là người hay là cây. Nếu ánh mắt chiếu tới được, sao thấy được vật trong khối pha lê, cá và đá dưới vực sâu? Nếu không chiếu tới mà thấy, sao thấy được vật trong pha lê mà không thấy được hình sắc bên ngoài bức tường? Vì thế nếu nói ánh mắt chiếu tới đó nên thấy mặt dài, thì nghĩa ấy không đúng.
Này thiện nam tử, như ông nói trong sữa có lạc, sao người bán sữa chỉ lấy tiền sữa mà không đòi tiền lạc? Người bán ngựa cái chỉ lấy tiền ngựa mà không đòi tiền ngựa con? Này thiện nam tử, người đời vì không có con nên đi cưới vợ; người vợ nếu có mang thì không thể gọi là con gái (chưa chồng) nữa. Nếu nói người con gái có tính sinh con nên mới cưới, thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Nếu có tính con thì cũng phải có tính cháu; nếu có cháu thì cháu và con là anh em. Vì sao? Vì cùng một bụng sinh ra. Vì thế ta nói người con gái không có sẵn tính con. Nếu trong sữa có tính lạc, sao không thấy năm vị (sữa, lạc, sinh tô, thục tô, đề hồ) cùng một lúc? Nếu trong hạt cây ni-câu-đà (cây đa Ấn Độ, hạt rất nhỏ mà cây rất to) có sẵn thân cây cao năm trượng, sao không thấy cùng một lúc các hình sắc khác nhau của mầm, thân, cành, lá, hoa, quả?
Này thiện nam tử, sữa có lúc màu khác, vị khác, kết quả khác; cho đến đề hồ cũng vậy. Sao có thể nói sữa có tính lạc? Này thiện nam tử, ví như có người ngày mai mới uống bơ mà hôm nay đã than mùi hôi; nói trong sữa nhất định có tính lạc cũng giống như vậy. Này thiện nam tử, ví như có người có bút, giấy, mực hợp lại mà thành chữ, nhưng trong giấy này vốn không có chữ; vì vốn không có nên nhờ duyên mà thành. Nếu vốn có thì cần gì các duyên? Ví như màu xanh và màu vàng hợp lại thành màu lục; nên biết hai màu ấy vốn không có tính màu lục. Nếu vốn có thì cần gì hợp lại? Này thiện nam tử, ví như chúng sinh nhờ ăn mà sống, nhưng trong thức ăn thật không có sự sống; nếu vốn có sự sống thì lúc chưa ăn, thức ăn đã phải là sự sống rồi. Này thiện nam tử, tất cả các pháp vốn không có tự tính. Vì lẽ ấy ta nói bài kệ:
Vốn không, nay có;
Vốn có, nay không;
Ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) có pháp (cố định) —
Không hề có lẽ ấy.
Này thiện nam tử, tất cả các pháp do nhân duyên mà sinh, do nhân duyên mà diệt. Này thiện nam tử, nếu bên trong chúng sinh có sẵn Phật tính, thì tất cả chúng sinh lẽ ra đã có thân Phật như ta hiện nay. Phật tính của chúng sinh không phá, không hoại, không lôi kéo, không nắm bắt, không trói buộc, như hư không ở trong chúng sinh. Tất cả chúng sinh đều có hư không, vì không bị ngăn ngại nên ai cũng không tự thấy mình có hư không ấy. Nếu chúng sinh không có hư không thì không thể đi lại, đứng, ngồi, nằm, không thể sinh ra lớn lên. Vì lẽ ấy, trong kinh ta nói tất cả chúng sinh có hư không giới (cõi khoảng không trống rỗng); hư không giới gọi là hư không. Phật tính của chúng sinh cũng như vậy. Bồ-tát Thập trụ thấy được chút ít, như thấy viên ngọc kim cương (?). Này thiện nam tử, Phật tính của chúng sinh là cảnh giới của chư Phật, không phải điều Thanh văn và Duyên giác biết được. Tất cả chúng sinh không thấy Phật tính, vì thế luôn bị phiền não trói buộc, trôi lăn trong sinh tử. Vì thấy Phật tính nên các kết phiền não không thể trói buộc được nữa, thoát khỏi sinh tử, đạt Đại Niết-bàn."
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn! Tất cả chúng sinh có tính Phật tính, như trong sữa có tính lạc. Nếu sữa không có tính lạc, sao Phật nói có hai loại nhân: một là chính nhân, hai là duyên nhân? Duyên nhân thì một là men, hai là hơi ấm; hư không không có tính nên không có duyên nhân." Phật nói: "Này thiện nam tử, nếu trong sữa nhất định có tính lạc thì cần gì duyên nhân?" Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn, chính vì có tính nên mới cần duyên nhân. Vì sao? Vì muốn thấy rõ. Duyên nhân chính là liễu nhân. Thế Tôn, ví như trong chỗ tối vốn có sẵn các đồ vật, vì muốn thấy nên dùng đèn soi rõ; nếu vốn không có thì đèn soi cái gì? Như trong đất sét có cái bình, nên cần người, nước, bàn xoay, dây, gậy v.v. làm liễu nhân. Như hạt ni-câu-đà cần đất, nước, phân bón làm liễu nhân. Men và hơi ấm đối với sữa cũng vậy, cần làm liễu nhân. Vì thế tuy trước đã có tính, vẫn phải nhờ liễu nhân rồi mới thấy được. Vì lẽ ấy, chắc chắn biết trong sữa vốn có tính lạc."
"Này thiện nam tử, nếu trong sữa nhất định có tính lạc thì đó chính là liễu nhân; đã là liễu nhân thì cần gì soi rõ nữa? Này thiện nam tử, nếu liễu nhân có tính soi rõ thì lẽ ra luôn tự soi rõ mình; nếu không tự soi rõ mình thì làm sao soi rõ cái khác? Nếu nói liễu nhân có hai tính: một là tự soi rõ mình, hai là soi rõ cái khác, thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Liễu nhân là một pháp, sao lại có hai? Nếu có hai thì sữa cũng phải có hai; nếu trong sữa không có hai tướng, sao riêng liễu nhân lại có hai?" Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn, như người đời nói 'tôi cùng mọi người là tám người', liễu nhân cũng vậy, vừa tự soi rõ mình vừa soi rõ cái khác." Phật nói: "Này thiện nam tử, liễu nhân nếu như vậy thì không phải là liễu nhân. Vì sao? Người đếm có thể đếm thân mình và thân người khác nên nói được là tám; còn bản thân cái sắc ấy tự nó không có tướng soi rõ. Vì không có tướng soi rõ nên phải cần đến trí mới đếm được mình và người. Vì thế liễu nhân không thể tự soi rõ mình, cũng không soi rõ cái khác.
Này thiện nam tử, nếu tất cả chúng sinh có sẵn Phật tính, sao còn phải tu tập vô lượng công đức? Nếu nói tu tập là liễu nhân thì lập luận ấy đã bị bác bỏ giống như (lập luận về) lạc rồi. Nếu nói trong nhân nhất định có quả, thì giới, định, tuệ không thể tăng trưởng. Ta thấy người đời vốn không có giới cấm, thiền định, trí tuệ; theo thầy học rồi mới dần dần tăng thêm. Nếu nói lời thầy dạy là liễu nhân, thì lúc thầy dạy, người học chưa có giới, định, tuệ; nếu là soi rõ thì phải soi rõ cái chưa có, sao lại soi rõ giới, định, tuệ khiến chúng tăng trưởng được?"
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn! Nếu không có liễu nhân, sao lại gọi là có sữa có lạc?" "Này thiện nam tử, ở đời trả lời câu hỏi vặn có ba cách. Một là trả lời theo lối dẫn chuyển, như trước đã nói: vì sao gọi là giới? Vì không hối hận… cho đến vì để được Đại Niết-bàn. Hai là trả lời bằng im lặng, như có vị phạm chí (người tu theo đạo Bà-la-môn) đến hỏi ta: 'Ngã là thường còn chăng?' Lúc ấy ta im lặng. Ba là trả lời bằng cách nêu nghi vấn ngược lại, như trong kinh này: nếu liễu nhân có hai thì sao trong sữa không có hai? Này thiện nam tử, nay ta trả lời theo lối dẫn chuyển: như người đời nói có sữa có lạc, là vì chắc chắn sẽ được, cho nên gọi là có sữa có lạc. Phật tính cũng vậy, chúng sinh có Phật tính là vì sau này sẽ thấy."
Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn! Như lời Phật nói, nghĩa ấy không đúng. Quá khứ đã diệt, vị lai chưa đến, sao gọi là có? Nếu nói sẽ có thì gọi là có, nghĩa ấy không đúng. Như người đời thấy không có con thì nói là không có con. Nếu tất cả chúng sinh không có Phật tính, sao lại nói tất cả chúng sinh đều có Phật tính?"
Phật nói: "Này thiện nam tử, quá khứ gọi là có. Ví như trồng cây quýt: mầm mọc lên thì hạt mất, mầm cũng ngọt; cho đến khi ra quả, vị cũng như vậy; chín rồi mới chua. Này thiện nam tử, vị chua ấy, ở hạt, ở mầm, cho đến lúc quả mới ra đều không có, không theo từ gốc mà có; đến lúc chín, hình sắc tướng mạo đổi thì sinh vị chua. Vị chua ấy vốn không mà nay có; tuy vốn không mà nay có nhưng không phải không nhờ cái gốc ban đầu. Như vậy, hạt giống ban đầu tuy đã qua rồi vẫn được gọi là có. Vì lẽ ấy quá khứ gọi là có. Sao lại gọi vị lai là có? Ví như có người trồng mè, có người hỏi: 'Trồng cái này để làm gì?' Đáp: 'Có dầu.' Thật ra chưa có dầu; mè chín rồi, lấy hạt rang, hấp, giã, ép mới có dầu. Nên biết người ấy không nói dối. Vì lẽ ấy gọi vị lai là có.
Sao lại gọi quá khứ là có? Này thiện nam tử, ví như có người lén ở chỗ kín chửi vua; trải qua nhiều năm vua mới nghe được. Nghe rồi liền hỏi: 'Vì sao chửi ta?' Người ấy đáp: 'Đại vương, tôi không chửi. Vì sao? Vì lời chửi đã mất rồi.' Vua nói: 'Kẻ chửi và ta, cả hai đều còn đây, sao nói là đã mất?' Vì nhân duyên ấy mà người kia mất mạng. Này thiện nam tử, hai điều ấy thật đã không còn, nhưng quả không mất; đó gọi là quá khứ có. Sao lại gọi vị lai là có? Ví như có người đến chỗ thợ gốm hỏi: 'Có bình không?' Đáp: 'Có bình.' Nhưng người thợ gốm thật chưa có bình; vì có đất sét nên nói có bình. Nên biết người ấy không nói dối. Trong sữa có lạc, Phật tính của chúng sinh cũng như vậy. Muốn thấy Phật tính thì nên quán xét thời điểm và hình sắc. Vì thế ta nói tất cả chúng sinh đều có Phật tính, thật không hư dối."
Sư Tử Hống thưa: "Nếu tất cả chúng sinh không có Phật tính, làm sao đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề? Chính nhờ chính nhân mà chúng sinh đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Chính nhân là gì? Đó là Phật tính. Thế Tôn, nếu hạt ni-câu-đà không có cây ni-câu-đà, sao gọi là hạt ni-câu-đà mà không gọi là hạt khư-đà-la (một loại cây gỗ cứng)? Thế Tôn, như họ Cù-đàm (họ của Phật Thích-ca) không thể gọi là họ A-để-da, họ A-để-da cũng không thể gọi là họ Cù-đàm. Hạt ni-câu-đà cũng vậy, không thể gọi là hạt khư-đà-la; hạt khư-đà-la không thể gọi là hạt ni-câu-đà. Như Thế Tôn không thể rời bỏ dòng họ Cù-đàm, Phật tính của chúng sinh cũng như vậy. Vì lẽ ấy, nên biết chúng sinh đều có Phật tính."
Phật nói: "Này thiện nam tử, nếu nói trong hạt có cây ni-câu-đà thì nghĩa ấy không đúng. Nếu có, sao không thấy? Này thiện nam tử, như các vật ở đời vì có nhân duyên mà không thể thấy. Những nhân duyên gì? Xa quá nên không thấy, như dấu chim bay trên không; gần quá nên không thấy, như lông mi của mắt mình; hư hỏng nên không thấy, như người giác quan đã hỏng; ý nghĩ rối loạn nên không thấy, như khi tâm không chuyên nhất; nhỏ quá nên không thấy, như hạt bụi li ti; bị che nên không thấy, như sao sau mây; nhiều quá nên không thấy, như hạt mè trong đống lúa; giống nhau nên không thấy, như hạt đậu lẫn trong đống đậu. Cây ni-câu-đà không thuộc tám nhân duyên ấy; nếu có, sao không thấy? Nếu nói vì nhỏ nên không thấy thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì hình tướng cây to lớn. Nếu nói tính nó nhỏ thì sao lại lớn lên? Nếu nói vì bị che nên không thấy thì lẽ ra phải luôn không thấy. Vốn không có tướng to, nay lại thấy to, nên biết cái to ấy vốn không có tính để thấy. Vốn không có tính để thấy mà nay thấy được, nên biết cái thấy ấy cũng vốn không có tính. Hạt cũng vậy, vốn không có cây mà nay có, thì có lỗi gì?"
Sư Tử Hống thưa: "Như Phật nói có hai loại nhân: một là chính nhân, hai là liễu nhân. Hạt ni-câu-đà nhờ đất, nước, phân bón làm liễu nhân nên từ nhỏ thành to." Phật nói: "Này thiện nam tử, nếu vốn có thì cần gì liễu nhân? Nếu vốn không có tính thì soi rõ cái gì? Nếu trong ni-câu-đà vốn không có tướng to mà nhờ liễu nhân mới sinh ra cái to, sao không sinh ra cây khư-đà-la? Vì cả hai đều không có. Này thiện nam tử, nếu nhỏ mà không thấy thì to lẽ ra phải thấy; ví như một hạt bụi thì không thấy được, nhiều hạt bụi gom lại thì phải thấy được. Cũng vậy, trong hạt lẽ ra phải thấy được cái to. Vì sao? Vì trong đó đã có mầm, thân, hoa, quả; mỗi quả có vô lượng hạt, mỗi hạt có vô lượng cây, vì thế gọi là to. Đã có cái to ấy thì phải thấy được. Này thiện nam tử, nếu hạt ni-câu-đà có tính ni-câu-đà mà sinh ra cây, thì mắt thấy hạt ấy bị lửa đốt, vậy tính bị đốt ấy cũng phải vốn có. Nếu vốn có thì cây không thể sinh ra. Nếu mọi pháp vốn có sẵn cả sinh lẫn diệt, sao lại sinh trước diệt sau mà không cùng một lúc? Vì lẽ ấy, nên biết không có tính có sẵn."
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn! Nếu hạt ni-câu-đà vốn không có tính cây mà sinh ra cây, sao hạt ấy không ra dầu? Vì cả hai đều không có." "Này thiện nam tử, hạt ấy cũng có thể ra dầu; tuy vốn không có tính nhưng nhờ nhân duyên mà có."
Sư Tử Hống thưa: "Sao không gọi là dầu mè?" "Này thiện nam tử, vì nó không phải là mè. Này thiện nam tử, như duyên của lửa sinh ra lửa, duyên của nước sinh ra nước; tuy đều từ duyên mà ra nhưng không thể có lẫn nhau. Hạt ni-câu-đà và dầu mè cũng vậy, tuy đều từ duyên mà ra nhưng không sinh ra nhau. Tính của hạt ni-câu-đà chữa được bệnh lạnh, tính của dầu mè chữa được bệnh phong. Này thiện nam tử, ví như mía nhờ nhân duyên mà làm ra đường phèn và mật đen; tuy cùng một duyên nhưng màu sắc hình tướng khác nhau; đường phèn chữa bệnh nóng, mật đen chữa bệnh lạnh."
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn! Nếu trong sữa không có tính lạc, mè không có tính dầu, hạt ni-câu-đà không có tính cây, đất sét không có tính bình, tất cả chúng sinh không có Phật tính, thì điều Phật nói trước đây rằng tất cả chúng sinh đều có Phật tính nên sẽ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Người và trời không có tính cố định; vì không có tính nên người có thể làm trời, trời có thể làm người, đó là do nghiệp duyên chứ không phải do tính. Bồ-tát ma-ha-tát nhờ nhân duyên của nghiệp mà đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
Nếu các chúng sinh có Phật tính, thì vì nhân duyên gì mà những kẻ nhất-xiển-đề (kẻ đã dứt hết căn lành, không tin nhân quả) lại dứt các căn lành (gốc rễ sinh ra điều thiện) mà rơi vào địa ngục? Nếu tâm bồ-đề (tâm cầu giác ngộ thành Phật) là Phật tính thì những kẻ nhất-xiển-đề lẽ ra không thể dứt được; nếu dứt được thì sao nói Phật tính là thường còn? Nếu không thường còn thì không gọi là Phật tính. Nếu các chúng sinh có Phật tính, sao lại gọi là mới phát tâm? Sao lại nói là tì-bạt-trí (còn thoái lui) hay a-tì-bạt-trí (không còn thoái lui)? Kẻ tì-bạt-trí, nên biết người ấy không có Phật tính.
Thế Tôn, Bồ-tát ma-ha-tát một lòng hướng về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, có đại từ đại bi, thấy tai hại của sinh, già, chết, phiền não, quán xét Đại Niết-bàn không có các lỗi sinh, già, chết, phiền não, tin Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng) và nghiệp quả báo (việc làm thiện ác sẽ đem lại kết quả tương ứng), giữ gìn giới cấm — những pháp như thế gọi là Phật tính. Nếu ngoài các pháp ấy mà có Phật tính thì cần gì các pháp ấy làm nhân duyên?
Thế Tôn, như sữa không nhờ duyên mà ắt thành lạc, còn sinh tô thì không như vậy, phải đợi nhân duyên, tức là công sức người, nước, bình, dây khuấy. Chúng sinh cũng vậy: nếu có Phật tính thì lẽ ra không cần nhân duyên cũng đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Nếu nhất định có, sao người tu thấy nỗi khổ của ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh) và sinh, già, bệnh, chết mà sinh lòng thoái lui? Cũng không cần tu sáu ba-la-mật mà lẽ ra đã thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, như sữa không cần duyên mà thành lạc. Nhưng chẳng phải không nhờ sáu ba-la-mật mà thành được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì lẽ ấy, nên biết chúng sinh đều không có Phật tính.
Như trước Phật nói Tăng bảo (ngôi báu Tăng, đoàn thể người tu) là thường còn; nếu thường còn thì không phải vô thường; không phải vô thường thì làm sao đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề? Tăng nếu thường còn, sao lại nói tất cả chúng sinh đều có Phật tính? Thế Tôn, nếu chúng sinh từ xưa đến nay không có tâm bồ-đề, cũng không có tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, về sau mới có, thì Phật tính của chúng sinh cũng phải như vậy, vốn không về sau mới có. Vì lẽ ấy, tất cả chúng sinh lẽ ra không có Phật tính."
Phật nói: "Hay thay, hay thay! Này thiện nam tử, ông đã biết nghĩa Phật tính từ lâu, chỉ vì chúng sinh mà hỏi như vậy. Tất cả chúng sinh thật có Phật tính. Ông nói nếu chúng sinh có Phật tính thì không nên nói có người mới phát tâm. Này thiện nam tử, tâm không phải là Phật tính. Vì sao? Vì tâm là vô thường, còn Phật tính là thường còn. Ông hỏi vì sao có tâm thoái lui; thật ra không có tâm thoái lui. Nếu tâm thật có thoái lui thì rốt cuộc không thể đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; vì đạt được chậm nên gọi là thoái lui. Tâm bồ-đề này thật không phải là Phật tính. Vì sao? Vì những kẻ nhất-xiển-đề dứt căn lành mà rơi vào địa ngục. Nếu tâm bồ-đề là Phật tính thì bọn nhất-xiển-đề không thể gọi là nhất-xiển-đề, và tâm bồ-đề cũng không thể gọi là vô thường. Vì thế chắc chắn biết tâm bồ-đề thật không phải là Phật tính.
Này thiện nam tử, ông nói nếu chúng sinh có Phật tính thì không cần nhờ duyên, như sữa thành lạc; nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Nếu nói năm duyên làm thành sinh tô, nên biết Phật tính cũng như vậy. Ví như trong các loại đá có vàng, có bạc, có đồng, có sắt, đều cùng do tứ đại tạo thành, cùng một tên gọi, một thực chất (?), nhưng thứ lấy ra được thì mỗi loại một khác; phải nhờ nhiều duyên — phúc đức của chúng sinh, lò nung, công sức người — rồi mới lấy ra được. Vì thế nên biết vốn không có tính vàng (có sẵn thành hình). Phật tính của chúng sinh chưa gọi là Phật; nhờ nhân duyên các công đức hợp lại, thấy được Phật tính rồi mới thành Phật.
Ông nói chúng sinh đều có Phật tính sao lại không thấy; nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì các nhân duyên chưa hợp đủ. Này thiện nam tử, vì lẽ ấy ta nói hai nhân: chính nhân và duyên nhân. Chính nhân gọi là Phật tính; duyên nhân là phát tâm bồ-đề. Nhờ hai nhân duyên ấy mà đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, như từ đá lấy ra vàng.
Này thiện nam tử, ông nói Tăng là thường còn thì tất cả chúng sinh không có Phật tính. Này thiện nam tử, Tăng nghĩa là hòa hợp. Hòa hợp có hai: một là hòa hợp thế gian, hai là hòa hợp đệ nhất nghĩa (chân lý tối cao). Hòa hợp thế gian gọi là Tăng Thanh văn; hòa hợp đệ nhất nghĩa gọi là Tăng Bồ-tát. Tăng thế gian là vô thường, Phật tính là thường còn; như Phật tính thường còn, Tăng đệ nhất nghĩa cũng vậy. Lại nữa, có Tăng gọi là pháp hòa hợp; pháp hòa hợp là mười hai bộ kinh. Mười hai bộ kinh là thường còn, vì thế ta nói Pháp và Tăng là thường còn. Này thiện nam tử, Tăng nghĩa là hòa hợp; hòa hợp gọi là mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai khâu nối tiếp nhau tạo thành vòng sinh tử, bắt đầu từ vô minh, kết thúc ở già chết). Trong mười hai nhân duyên cũng có Phật tính; mười hai nhân duyên là thường còn, Phật tính cũng vậy. Vì thế ta nói Tăng có Phật tính. Lại nữa, Tăng là sự hòa hợp của chư Phật, vì thế ta nói Tăng có Phật tính.
Này thiện nam tử, ông hỏi nếu chúng sinh có Phật tính, sao lại có người thoái lui, có người không thoái lui. Hãy lắng nghe, lắng nghe, ta sẽ vì ông phân biệt giải nói. Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát có mười ba điều thì sẽ thoái lui. Mười ba điều ấy là gì? Một là lòng không tin. Hai là không chịu phát tâm. Ba là lòng nghi ngờ. Bốn là tiếc thân mạng và tiền của. Năm là đối với Niết-bàn sinh sợ hãi lớn, nghĩ rằng: sao lại khiến chúng sinh diệt mất vĩnh viễn? Sáu là lòng không nhẫn chịu được. Bảy là lòng không nhu hòa. Tám là buồn rầu phiền não. Chín là không vui thích. Mười là buông lung. Mười một là tự xem thường bản thân. Mười hai là tự thấy phiền não của mình không gì phá được. Mười ba là không thích tiến tới các pháp bồ-đề. Này thiện nam tử, đó là mười ba điều khiến các Bồ-tát thoái lui khỏi bồ-đề.
Lại có sáu điều phá hoại tâm bồ-đề. Sáu điều ấy là gì? Một là keo kiệt pháp (không chịu đem giáo pháp dạy người). Hai là đối với chúng sinh khởi tâm bất thiện. Ba là gần gũi bạn ác. Bốn là không siêng năng tinh tấn. Năm là tự cao kiêu mạn. Sáu là lo toan việc đời. Sáu điều như thế có thể phá hoại tâm bồ-đề.
Này thiện nam tử, có người được nghe rằng chư Phật Thế Tôn là thầy của trời và người, cao nhất trong chúng sinh không ai sánh bằng, hơn cả Thanh văn và Bích-chi-phật (tức Duyên giác), con mắt pháp sáng tỏ, thấy pháp không ngăn ngại, có thể độ chúng sinh qua biển khổ lớn. Nghe rồi liền phát nguyện lớn: "Nếu ở đời có người như thế thì ta cũng sẽ đạt được." Vì nhân duyên ấy mà phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Hoặc được người khác khuyên dạy mà phát tâm bồ-đề. Hoặc nghe Bồ-tát trải qua a-tăng-kỳ kiếp (số kiếp nhiều không đếm được) tu khổ hạnh rồi mới đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nghe xong suy nghĩ: "Nay ta không kham nổi khổ hạnh như thế, làm sao đạt được?" Vì thế mà có thoái lui.
Này thiện nam tử, lại có năm điều làm thoái lui tâm bồ-đề. Năm điều ấy là gì? Một là thích xuất gia theo ngoại đạo (các đạo ngoài Phật giáo). Hai là không tu tâm đại từ. Ba là ưa tìm lỗi xấu của pháp sư (người giảng dạy giáo pháp). Bốn là luôn thích ở trong sinh tử. Năm là không thích thụ trì, đọc tụng, chép viết, giảng giải mười hai bộ kinh. Đó là năm điều làm thoái lui tâm bồ-đề. Lại có hai điều làm thoái lui tâm bồ-đề. Hai điều ấy là gì? Một là tham đắm năm thứ dục lạc (những thú vui do năm giác quan đem lại: sắc đẹp, âm thanh, mùi hương, vị ngon, xúc chạm). Hai là không thể cung kính tôn trọng Tam bảo. Vì nhiều nhân duyên như thế mà thoái lui tâm bồ-đề.
Thế nào gọi là tâm không thoái lui? Có người nghe rằng Phật có thể độ chúng sinh khỏi sinh, già, bệnh, chết, không theo thầy hỏi học mà tự nhiên tu tập đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, liền nghĩ: "Nếu đạo bồ-đề là có thể đạt được thì ta sẽ tu tập, nhất định đạt cho được." Vì nhân duyên ấy mà phát tâm bồ-đề. Mọi công đức đã làm, dù nhiều dù ít, đều đem hồi hướng (chuyển công đức đã làm hướng về một mục đích) về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, và phát nguyện rằng: "Nguyện con luôn được gần gũi chư Phật và đệ tử Phật, luôn được nghe pháp sâu xa, năm giác quan đầy đủ; nếu gặp khổ nạn cũng không mất tâm này."
Lại nguyện: "Chư Phật và các đệ tử luôn đối với con sinh lòng vui mừng; con được đủ năm căn lành (tin, siêng năng, nhớ nghĩ, định tâm, trí tuệ). Nếu chúng sinh chặt chém thân con, cắt tay chân, đầu, mắt, các khớp xương, con sẽ đối với họ sinh lòng đại từ, tự vui mừng sâu sắc, vì những người ấy làm tăng trưởng nhân duyên bồ-đề cho con; nếu không có họ thì con nhờ duyên gì mà thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề?"
Lại phát nguyện: "Đừng để con mang thân không có bộ phận sinh dục, hoặc có cả hai bộ phận nam nữ, hoặc thân nữ; không phải lệ thuộc người khác, không gặp chủ ác, không thuộc vua ác, không sinh ở nước ác. Nếu được thân tốt, dòng họ chân chính, giàu nhiều của báu, thì không sinh kiêu mạn. Khiến con luôn được nghe mười hai bộ kinh, thụ trì, đọc tụng, chép viết, giảng giải. Nếu vì chúng sinh mà giảng nói điều gì, nguyện người nghe kính tin không nghi, luôn không sinh ác tâm đối với con. Thà nghe ít mà hiểu nhiều ý nghĩa, chứ không muốn nghe nhiều mà không thấu nghĩa. Nguyện làm thầy của tâm mình, chứ không để tâm làm thầy mình. Việc làm của thân, lời nói, ý nghĩ không dính dáng với điều ác. Có thể đem an vui đến cho mọi chúng sinh. Giới nơi thân, trí tuệ nơi tâm vững vàng như núi. Vì muốn thụ trì chính pháp vô thượng mà không tiếc thân mạng tiền của. Không dùng vật bất tịnh (của cải có được không chính đáng) để làm việc phúc. Sống bằng chính mạng (nghề nghiệp chân chính), lòng không tà vạy dua nịnh. Nhận ơn thì luôn nhớ, ơn nhỏ đền đáp lớn. Hiểu rõ mọi việc và nghề nghiệp ở đời, hiểu rõ phong tục và tiếng nói của chúng sinh các xứ. Đọc tụng chép viết mười hai bộ kinh mà không sinh lòng biếng nhác. Nếu chúng sinh không thích nghe, thì dùng phương tiện dẫn dắt khiến họ thích nghe. Lời nói luôn mềm mỏng, miệng không nói điều ác. Chúng không hòa hợp thì làm cho hòa hợp; ai lo sợ thì giúp họ hết lo sợ.
Gặp đời đói kém thì làm cho được no đủ; gặp đời dịch bệnh thì làm vị đại y vương (thầy thuốc giỏi bậc nhất), thuốc men và tiền của cần dùng đều tự tại có đủ, khiến người bệnh đều được khỏi. Gặp kiếp đao binh thì có sức mạnh lớn, dứt hết sự tàn sát không còn sót. Có thể dứt mọi nỗi sợ hãi của chúng sinh, tức là sợ chết, sợ bị giam cầm, đánh đập, quăng ném, sợ nước, lửa, vua quan, giặc cướp, nghèo khó, phạm giới, tiếng xấu, đường ác — những nỗi sợ như thế đều sẽ dứt hết. Đối với cha mẹ, thầy, bậc trưởng thượng thì hết lòng cung kính; đối với kẻ oán ghét thì sinh lòng đại từ.
Luôn tu sáu niệm (nhớ nghĩ về Phật, Pháp, Tăng, giới, bố thí, cõi trời), pháp môn tam-muội về không, quán sự sinh diệt của mười hai nhân duyên, quán hơi thở ra vào, thiên hạnh (hạnh tu theo lẽ tự nhiên của bậc Bồ-tát đã chứng ngộ sâu), phạm hạnh (hạnh thanh tịnh, từ bi), thánh hạnh (hạnh tu của bậc thánh: giữ giới, thiền định, trí tuệ), kim cương tam-muội (thiền định vững chắc như kim cương, phá tan mọi phiền não) và định Thủ-lăng-nghiêm. Ở nơi không có Tam bảo, nguyện con tự được tâm vắng lặng. Nếu thân tâm chịu khổ lớn, cũng không mất tâm bồ-đề vô thượng. Không lấy tâm Thanh văn, Bích-chi-phật mà cho là đủ. Ở nơi không có Tam bảo, dù thường xuất gia trong pháp ngoại đạo, cũng là để phá tà kiến chứ không tu theo đạo ấy. Được tự tại đối với pháp, được tự tại đối với tâm. Đối với các pháp hữu vi thấy rõ lỗi lầm. Khiến con sợ đạo quả của hai thừa (Thanh văn và Duyên giác), như người tiếc mạng sợ mất thân. Vì chúng sinh mà vui lòng ở trong ba đường ác, như chúng sinh vui thích cõi trời Đao-lợi (cõi trời ba mươi ba, một cõi trời thuộc cõi dục). Vì từng người một mà trong vô lượng kiếp chịu khổ địa ngục, lòng không hối hận. Thấy người khác được lợi không sinh lòng ghen ghét, luôn vui mừng như chính mình được vui.
Nếu gặp Tam bảo, con sẽ dùng y phục, đồ ăn uống, đồ nằm, nhà cửa, thuốc men, đèn sáng, hoa hương, âm nhạc, cờ phướn lọng che và bảy thứ báu để cúng dường. Nếu thụ giới Phật thì giữ gìn bền chắc, không bao giờ nghĩ đến chuyện hủy phạm. Nếu nghe Bồ-tát làm những hạnh khó làm, tu khổ hạnh, thì lòng vui mừng không sinh hối hận. Tự biết được việc đời trước của mình, không bao giờ tạo nghiệp tham, sân, si (tham lam, giận dữ, si mê). Không vì quả báo mà gom góp nhân duyên. Đối với niềm vui hiện tại không sinh tham đắm."
Này thiện nam tử, nếu ai phát được những nguyện như thế, đó gọi là Bồ-tát không bao giờ thoái mất tâm bồ-đề, cũng gọi là thí chủ, có thể thấy Như Lai, thấy rõ Phật tính, có thể điều phục chúng sinh, độ thoát sinh tử, khéo giữ gìn chính pháp vô thượng, có thể đầy đủ sáu ba-la-mật. Này thiện nam tử, vì lẽ ấy, tâm không thoái lui không gọi là Phật tính. Này thiện nam tử, ông không thể vì có tâm thoái lui mà nói các chúng sinh không có Phật tính.
Ví như có hai người cùng nghe ở phương khác có núi bảy báu, trong núi có suối trong, vị ngọt ngon; ai đến được thì vĩnh viễn hết nghèo, uống nước ấy thì sống thêm vạn tuổi; chỉ có điều đường xa xôi, hiểm trở, nhiều khó khăn. Khi ấy hai người cùng muốn đi. Một người sắm sửa đủ thứ đồ đi đường, một người đi tay không chẳng mang gì. Cùng nhau tiến bước, giữa đường gặp một người mang nhiều của báu, đủ bảy thứ châu báu. Hai người liền tiến đến hỏi: "Thưa ngài, xứ ấy thật có núi bảy báu chăng?" Người ấy đáp: "Thật có, không dối. Tôi đã lấy được của báu và uống nước ấy rồi. Chỉ ngại đường hiểm, nhiều trộm cướp, sỏi đá gai góc, thiếu nước thiếu cỏ. Người đi thì nghìn vạn mà kẻ tới nơi rất ít."
Nghe xong, một người liền hối hận, nói rằng: "Đường đã xa xôi, gian nan không phải một; người đi vô số mà kẻ tới nơi chẳng bao nhiêu, ta làm sao đến được? Gia sản của ta nay cũng tạm đủ dùng; nếu đi đường này có khi mất mạng; thân mạng không còn thì sống lâu ở đâu ra?" Người kia lại nói: "Có người qua được thì ta cũng qua được. Nếu quả tới nơi thì được như nguyện, lấy châu báu, uống nước ngọt; nếu không tới được thì lấy cái chết làm hạn." Bấy giờ hai người, một người hối hận quay lui, một người tiến lên. Người tiến lên đến được núi ấy, lấy được nhiều của báu, uống nước như ý nguyện, mang nhiều thứ trở về nhà, phụng dưỡng cha mẹ, chu cấp cho họ hàng. Người quay về khi ấy thấy chuyện ấy, trong lòng nóng nảy, nghĩ: "Người ta đi rồi đã về, sao ta lại ở yên?" Liền sắm sửa lên đường mà đi.
Núi bảy báu ví cho Đại Niết-bàn. Nước ngọt ngon ví cho Phật tính. Hai người ví cho hai Bồ-tát mới phát tâm. Đường hiểm ác ví cho sinh tử. Người gặp giữa đường ví cho Phật Thế Tôn. Trộm cướp ví cho bốn loại ma (ma phiền não, ma năm uẩn tức thân tâm, ma chết, ma trời). Sỏi đá gai góc ví cho các phiền não. Không có nước cỏ ví cho việc không tu tập đạo bồ-đề. Người quay về ví cho Bồ-tát thoái lui. Người đi thẳng ví cho Bồ-tát không thoái lui.
Này thiện nam tử, Phật tính của chúng sinh thường còn không đổi, cũng như con đường hiểm kia, không thể nói vì người hối hận quay về mà con đường trở thành vô thường; Phật tính cũng vậy. Này thiện nam tử, trên đường bồ-đề rốt cuộc không có ai thoái lui. Này thiện nam tử, như người lúc nãy hối hận, thấy bạn đồng hành trước kia lấy được của báu trở về, có thế lực tự tại, phụng dưỡng cha mẹ, chu cấp đầy đủ họ hàng, hưởng nhiều an vui; thấy chuyện ấy rồi trong lòng nóng nảy, liền sắm sửa lên đường trở lại, không tiếc thân mạng, chịu đựng mọi khó khăn, rốt cuộc đến được núi bảy báu. Bồ-tát thoái lui cũng như vậy. Này thiện nam tử, tất cả chúng sinh nhất định sẽ thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì lẽ ấy, trong kinh ta nói: tất cả chúng sinh, cho đến kẻ phạm năm tội nghịch (giết cha, giết mẹ, giết A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá sự hòa hợp của Tăng đoàn), phạm bốn giới trọng (dâm dục, trộm cắp, giết người, nói dối mình đã chứng thánh) và nhất-xiển-đề, đều có Phật tính."
Sư Tử Hống thưa: "Thế Tôn! Thế nào là Bồ-tát có thoái lui và không thoái lui?" "Này thiện nam tử, nếu có Bồ-tát tu tập các nghiệp nhân duyên đưa đến ba mươi hai tướng tốt (ba mươi hai đặc điểm hình thể đặc biệt trên thân Phật) của Như Lai, thì được gọi là không thoái lui, được gọi là Bồ-tát ma-ha-tát, gọi là không lay chuyển, gọi là thương xót tất cả chúng sinh, gọi là hơn tất cả Thanh văn và Duyên giác, gọi là a-tì-bạt-trí. Này thiện nam tử, nếu Bồ-tát ma-ha-tát giữ giới không lay động, tâm bố thí không đổi dời, an trú trong lời chân thật vững như núi Tu-di (núi lớn nhất ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo), nhờ nghiệp duyên ấy mà được tướng lòng bàn chân bằng phẳng như đáy hộp. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát đối với cha mẹ, hòa thượng, thầy, bậc trưởng thượng, cho đến loài vật, đều dùng tiền của có được một cách chính đáng mà cúng dường, chu cấp, nhờ nghiệp duyên ấy mà được tướng bánh xe nghìn nan hoa dưới lòng bàn chân.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát không giết hại, không trộm cắp, đối với cha mẹ, thầy, bậc trưởng thượng luôn sinh lòng vui mừng, nhờ nghiệp duyên ấy mà được ba tướng: một là ngón tay thon dài, hai là gót chân dài, ba là thân hình vuông vức ngay thẳng; ba tướng ấy cùng một nghiệp duyên. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát tu bốn pháp nhiếp hóa (bốn cách thu phục lòng người: bố thí, nói lời dịu dàng, làm việc lợi ích, cùng làm việc với họ) để thu phục chúng sinh, nhờ nghiệp duyên ấy mà được tướng giữa các ngón tay có màng như chim ngỗng chúa trắng. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi cha mẹ, thầy, bậc trưởng thượng ốm đau, tự tay tắm rửa, lau chùi, nâng đỡ, xoa bóp, nhờ nghiệp duyên ấy mà được tay chân mềm mại. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát giữ giới, nghe pháp, bố thí không biết chán, nhờ nghiệp duyên ấy mà được tướng mắt cá chân tròn đầy, lông trên thân xoay hướng lên trên. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát chuyên tâm nghe pháp, giảng nói chính giáo, nhờ nghiệp duyên ấy mà được bắp chân như bắp chân nai chúa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát đối với chúng sinh không sinh lòng hại, ăn uống biết đủ, luôn thích bố thí, chăm sóc người bệnh, cho thuốc men, nhờ nghiệp duyên ấy mà thân hình tròn đầy cân đối như cây ni-câu-đà, đứng thẳng thì tay dài quá đầu gối, trên đỉnh đầu có nhục kế (khối thịt nhô cao như búi tóc), có tướng không ai thấy được đỉnh đầu. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát thấy người sợ hãi thì che chở cứu giúp, thấy người trần truồng chân đất thì cho áo quần, nhờ nghiệp duyên ấy mà được tướng bộ phận sinh dục ẩn kín. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát gần gũi người trí, xa lánh kẻ ngu, ưa hỏi đáp, quét dọn đường đi, nhờ nghiệp duyên ấy mà da dẻ mịn màng mềm mại, lông trên thân xoáy về bên phải. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát thường đem y phục, đồ ăn uống, đồ nằm, thuốc men, hương hoa, đèn sáng cho người, nhờ nghiệp duyên ấy mà được thân màu vàng, luôn tỏa ánh sáng rực rỡ.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi bố thí, vật quý mình trân trọng cũng bỏ ra được không tiếc, không xét người nhận là phúc điền (người đáng được cúng dường, như ruộng tốt gieo vào thì sinh phúc) hay không phải phúc điền, nhờ nghiệp duyên ấy mà được tướng bảy chỗ đầy đặn (hai bàn tay, hai bàn chân, hai vai và cổ). Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi bố thí lòng không nghi ngờ, nhờ nghiệp duyên ấy mà được giọng nói êm dịu. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát đúng pháp mà tìm tiền của để bố thí, nhờ nghiệp duyên ấy mà được chỗ hõm giữa hai vai đầy đặn, thân trên như sư tử, cánh tay và khuỷu tay tròn đầy thon thả. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát xa lìa lời nói hai lưỡi (đâm thọc gây chia rẽ), lời độc ác và lòng giận dữ, nhờ nghiệp duyên ấy mà được bốn mươi chiếc răng trắng sạch, đều đặn, khít khao. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát đối với chúng sinh tu tâm đại từ đại bi, nhờ nghiệp duyên ấy mà được tướng hai răng nanh (trắng đẹp). Nếu Bồ-tát ma-ha-tát luôn nguyện rằng: "Ai đến xin thì tùy ý cho", nhờ nghiệp duyên ấy mà được má như má sư tử.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát tùy theo chúng sinh cần đồ ăn uống gì đều cho hết, nhờ nghiệp duyên ấy mà được tướng nếm vị gì cũng thành vị ngon nhất. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát tự tu mười điều thiện (không giết, không trộm, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời ác, không nói lời thêu dệt, không tham, không giận, không si mê) và giáo hóa người khác cùng tu, nhờ nghiệp duyên ấy mà được lưỡi rộng dài. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát không nói lỗi người khác, không phỉ báng chính pháp, nhờ nghiệp duyên ấy mà được Phạm âm (giọng nói trong trẻo, vang xa như tiếng Phạm thiên). Nếu Bồ-tát ma-ha-tát thấy những kẻ oán ghét mà sinh lòng vui vẻ, nhờ nghiệp duyên ấy mà được mắt và lông mi màu xanh biếc (?). Nếu Bồ-tát ma-ha-tát không che giấu đức tốt của người, khen ngợi điều thiện của họ, nhờ nghiệp duyên ấy mà được tướng bạch hào (sợi lông trắng xoáy tròn giữa hai chân mày). Này thiện nam tử, nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi tu tập các nghiệp nhân duyên của ba mươi hai tướng như thế, thì được tâm bồ-đề không thoái lui.
Này thiện nam tử, tất cả chúng sinh là không thể nghĩ bàn; cảnh giới của chư Phật, nghiệp quả, Phật tính cũng không thể nghĩ bàn. Vì sao? Vì bốn pháp ấy đều là thường còn; vì thường còn nên không thể nghĩ bàn. Tất cả chúng sinh vì bị phiền não che lấp nên gọi là thường; dứt được phiền não thường ấy nên gọi là vô thường. Nếu nói tất cả chúng sinh là thường, thì sao còn tu tập tám chính đạo để dứt các khổ? Các khổ nếu dứt thì gọi là vô thường, còn niềm vui có được thì gọi là thường. Vì thế ta nói tất cả chúng sinh bị phiền não che lấp nên không thấy Phật tính; vì không thấy nên không đạt Niết-bàn."
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ hai mươi sáu.
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ hai mươi bảy.
Sa-môn Tuệ Nghiêm cùng các vị đời Tống dựa theo kinh Nê-hoàn (bản dịch kinh Niết-bàn đời trước) mà biên tập bổ sung.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video