Thiên 37 — Phẩm 23 – Bồ-tát Sư Tử Hống (phần 3)

 Phẩm Bồ-tát Sư Tử Hống, phần ba (Bồ-tát: người phát tâm cầu giác ngộ, nguyện cứu độ hết thảy chúng sinh; Sư Tử Hống, nghĩa là "tiếng sư tử rống", là tên vị Bồ-tát hỏi Phật trong phẩm này)

 Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Đức Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính)! Như lời Phật dạy, tất cả các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đều có hai loại nhân. Một là chính nhân (nguyên nhân chính, trực tiếp sinh ra sự vật). Hai là duyên nhân (nhân phụ trợ, tức các điều kiện giúp sự vật thành tựu). Do hai nhân ấy thì lẽ ra không có trói buộc và cởi trói.

 Năm ấm (ngũ ấm: năm nhóm hợp thành thân tâm một chúng sinh, gồm sắc là thân xác vật chất, thọ là cảm giác, tưởng là sự nhận biết hình ảnh và khái niệm, hành là ý chí tạo tác, thức là sự hay biết) cứ từng niệm (từng khoảnh khắc cực ngắn) sinh rồi diệt. Đã sinh diệt như thế thì ai bị trói, ai được cởi?

 Bạch Thế Tôn! Nhờ năm ấm này mà sinh ra năm ấm đời sau. Ấm này tự diệt, không đi sang ấm kia. Tuy không đi sang ấm kia mà vẫn sinh ra được ấm kia. Cũng như nhờ hạt giống mà sinh ra mầm: hạt không đi sang mầm, tuy không đi sang mầm mà vẫn sinh ra được mầm. Chúng sinh cũng như vậy, thế thì sao lại nói trói buộc, cởi trói?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật gọi người nghe)! Hãy lắng nghe, lắng nghe cho kỹ! Ta sẽ vì ông mà phân tích giảng giải.

 Này thiện nam tử! Như khi một người sắp lìa đời, chịu khổ lớn, họ hàng vây quanh gào khóc buồn rầu. Người ấy hoảng sợ, không biết nương cậy, cầu cứu vào đâu. Tuy còn năm giác quan mà không còn hay biết gì. Tay chân run rẩy, không tự giữ được. Thân thể lạnh dần, hơi ấm sắp hết. Lúc ấy người đó thấy hiện ra cảnh tượng quả báo của những việc thiện, ác đã làm trước kia.

 Này thiện nam tử! Như khi mặt trời sắp lặn, bóng của núi non, gò đống hiện ra và dời dần về phía đông, theo lẽ thì không thể đi về phía tây. Quả của nghiệp (nghiệp: những việc làm, lời nói, ý nghĩ có tác dụng dẫn đến kết quả về sau) nơi chúng sinh cũng như thế: khi ấm này diệt thì ấm kia nối tiếp sinh ra. Cũng như đèn sáng lên thì bóng tối mất, đèn tắt thì bóng tối sinh.

 Này thiện nam tử! Như con dấu bằng sáp in vào bùn: dấu và bùn hợp nhau, con dấu hết mà hình chữ thành. Con dấu sáp ấy không biến đổi mà nằm lại trong bùn. Hình chữ không phải do bùn sinh ra, cũng không phải từ chỗ khác đến, mà do nhân duyên của con dấu nên sinh ra hình chữ ấy.

 Ấm hiện tại diệt thì ấm của trung ấm sinh (trung ấm: thân trung gian, tồn tại trong khoảng từ lúc chết đến lúc thụ sinh vào đời mới). Ấm hiện tại rốt cuộc không biến thành năm ấm của trung ấm. Năm ấm của trung ấm cũng không tự sinh, cũng không từ nơi khác đến, mà nhờ ấm hiện tại nên sinh ra ấm trung ấm, giống như dấu in vào bùn, con dấu hết mà hình chữ thành. Tên gọi tuy không khác, nhưng thời điểm mỗi bên khác nhau. Vì thế ta nói năm ấm của trung ấm không phải mắt thịt thấy được, mà chỉ thiên nhãn (con mắt của cõi trời, khả năng thấy siêu việt vượt khỏi mắt thường) mới thấy được.

 Trong trung ấm có ba thứ thức ăn (những thứ nuôi dưỡng, duy trì sự sống). Một là tư thực (sự nuôi dưỡng bằng ý muốn, sự mong cầu). Hai là xúc thực (sự nuôi dưỡng bằng sự tiếp xúc của giác quan với cảnh vật). Ba là ý thực (sự nuôi dưỡng bằng tâm thức duy trì thân mạng).

 Trung ấm có hai loại: một là quả của nghiệp thiện, hai là quả của nghiệp ác. Do nghiệp thiện nên có giác quán (sự tìm xét và suy xét của tâm) thiện. Do nghiệp ác nên có giác quán ác.

 Lúc cha mẹ giao hợp, trung ấm theo nhân duyên của nghiệp mà một mạch hướng về chỗ thụ sinh. Nó sinh lòng yêu đối với mẹ, sinh lòng giận đối với cha. Khi tinh của cha xuất ra thì cho đó là của mình, thấy rồi lòng vui thích, sinh hoan hỷ. Do nhân duyên của ba thứ phiền não ấy (phiền não: những trạng thái tâm ô nhiễm gây khổ não; ở đây là tham, sân, si) mà ấm của trung ấm hoại đi, sinh ra năm ấm đời sau, như con dấu in vào bùn, dấu hết mà hình chữ thành.

 Khi sinh ra, các căn (các giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) có người đủ, có người không đủ. Người đủ thì thấy sắc (hình dáng màu sắc) liền sinh tham. Vì sinh tham nên gọi là ái (lòng đắm say). Vì mê cuồng mà sinh tham, nên gọi là vô minh (sự mê muội, không thấy biết chân lý). Do hai nhân duyên tham ái và vô minh nên mọi cảnh giới thấy được đều bị nhìn trái ngược. Vô thường mà thấy là thường còn. Vô ngã (không có cái "tôi" thật sự) mà thấy là có ngã. Không vui mà thấy là vui. Không sạch mà thấy là sạch.

 Do bốn điên đảo (bốn cái thấy trái ngược ấy) nên làm việc thiện, ác. Phiền não tạo ra nghiệp, nghiệp lại tạo ra phiền não, đó gọi là trói buộc. Vì nghĩa ấy nên gọi là năm ấm sinh.

 Người ấy nếu được gần gũi Phật, đệ tử Phật và các thiện tri thức (bạn lành, bậc thầy chỉ dẫn đúng đường tu), thì được nghe và thọ nhận mười hai bộ kinh (toàn bộ giáo pháp của Phật, được chia thành mười hai thể loại). Vì nghe pháp nên quán xét cảnh giới thiện. Quán xét cảnh giới thiện nên được trí tuệ lớn. Trí tuệ lớn gọi là chính tri kiến (sự thấy biết đúng đắn). Có tri kiến ấy nên đối với sinh tử sinh lòng hối hận. Sinh lòng hối hận nên không còn ham vui. Không còn ham vui nên phá được lòng tham.

 Phá được lòng tham nên tu bát thánh đạo (tám con đường chân chính của bậc thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng nghề, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng). Tu bát thánh đạo nên không còn sinh tử. Không còn sinh tử nên gọi là được giải thoát (thoát khỏi mọi trói buộc khổ đau). Như lửa không gặp củi thì gọi là tắt. Dứt sinh tử nên gọi là diệt độ (dập tắt hết khổ, vượt qua biển sinh tử). Vì nghĩa ấy nên gọi là năm ấm diệt."

 Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Trong hư không không có gai, sao lại nói nhổ gai? Ấm không có gì buộc, sao lại nói trói buộc?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Năm ấm bị xiềng xích phiền não trói buộc. Lìa năm ấm thì không có phiền não riêng. Lìa phiền não thì không có năm ấm riêng. Này thiện nam tử! Như cây cột đỡ ngôi nhà: lìa nhà thì không có cột, lìa cột thì không có nhà. Năm ấm của chúng sinh cũng như thế: vì có phiền não nên gọi là trói buộc, vì không có phiền não nên gọi là giải thoát.

 Này thiện nam tử! Như nắm tay, chắp tay, buộc trói, ba việc ấy: hợp lại thì sinh, tan ra thì diệt, ngoài ra không có pháp nào khác. Năm ấm của chúng sinh cũng như thế: vì có phiền não nên gọi là trói buộc, vì không có phiền não nên gọi là giải thoát.

 Này thiện nam tử! Như nói danh sắc trói buộc chúng sinh (danh là phần tinh thần, gồm cảm giác, nhận biết, ý chí, sự hay biết; sắc là phần thân xác vật chất). Nếu danh sắc diệt thì không còn chúng sinh. Lìa danh sắc thì không có chúng sinh riêng. Lìa chúng sinh thì không có danh sắc riêng. Cho nên cũng gọi là danh sắc trói buộc chúng sinh, cũng gọi là chúng sinh trói buộc danh sắc."

 Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Như mắt không tự thấy mắt, ngón tay không tự chạm ngón tay, dao không tự cắt dao, cảm thọ không tự cảm nhận chính nó. Sao Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc từ chân như mà đến) lại nói danh sắc trói buộc danh sắc? Vì sao? Nói danh sắc tức là chúng sinh, nói chúng sinh tức là danh sắc. Nếu nói danh sắc trói buộc chúng sinh thì tức là danh sắc trói buộc danh sắc."

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Như khi hai bàn tay chắp lại, không có pháp nào khác đến làm cho chúng hợp lại. Danh và sắc cũng như thế. Vì nghĩa ấy ta nói danh sắc trói buộc chúng sinh. Nếu lìa danh sắc thì được giải thoát, vì thế ta nói chúng sinh giải thoát."

 Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Nếu có danh sắc là bị trói buộc, thì các vị A-la-hán (bậc thánh đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh, là quả vị cao nhất của người tu để tự giải thoát) chưa lìa danh sắc, lẽ ra cũng bị trói buộc?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Giải thoát có hai loại: một là dứt hạt giống, hai là dứt quả. Dứt hạt giống tức là dứt phiền não. Các vị A-la-hán đã dứt phiền não, các kết (những sợi dây trói, tên khác của phiền não) đã mục nát, vì thế hạt giống kết không thể trói buộc họ. Vì chưa dứt quả (tức thân năm ấm do nghiệp cũ đưa lại) nên gọi là bị quả trói buộc. Các vị A-la-hán không thấy Phật tính (bản tính có thể thành Phật vốn có nơi mọi chúng sinh). Vì không thấy nên không đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn vẹn của Phật). Vì nghĩa ấy có thể nói họ bị quả trói buộc, nhưng không thể nói họ bị danh sắc trói buộc.

 Này thiện nam tử! Ví như thắp đèn: khi dầu chưa cạn thì ánh sáng không tắt, nếu dầu cạn thì chắc chắn tắt. Này thiện nam tử! Dầu ví cho các phiền não, đèn ví cho chúng sinh. Mọi chúng sinh vì có dầu phiền não nên không vào Niết-bàn (trạng thái dứt sạch phiền não và khổ đau, giải thoát hoàn toàn). Nếu dứt được thì vào Niết-bàn."

 Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Đèn và dầu là hai thứ có bản chất khác nhau. Chúng sinh và phiền não thì không như thế. Chúng sinh tức là phiền não, phiền não tức là chúng sinh. Chúng sinh gọi là năm ấm, năm ấm gọi là chúng sinh. Năm ấm gọi là phiền não, phiền não gọi là năm ấm. Sao Như Lai lại đem ví với cây đèn?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Ví dụ có tám loại. Một là thuận dụ (ví dụ đi theo chiều xuôi, từ nhân đến quả). Hai là nghịch dụ (ví dụ đi theo chiều ngược, từ quả lần về nhân). Ba là hiện dụ (ví dụ lấy việc ngay trước mắt). Bốn là phi dụ (ví dụ lấy điều không có thật). Năm là tiên dụ (đưa ví dụ trước rồi mới nói điều được ví). Sáu là hậu dụ (nói điều cần dạy trước rồi mới đưa ví dụ). Bảy là tiên hậu dụ (đưa ví dụ cả trước lẫn sau). Tám là biến dụ (ví dụ trọn khắp, từng phần đều có điều tương ứng).

 Thế nào là thuận dụ? Như trong kinh nói: trời đổ mưa lớn thì ngòi rãnh đều đầy. Ngòi rãnh đầy nên hố nhỏ đầy. Hố nhỏ đầy nên hố lớn đầy. Hố lớn đầy nên suối nhỏ đầy. Suối nhỏ đầy nên suối lớn đầy. Suối lớn đầy nên ao nhỏ đầy. Ao nhỏ đầy nên ao lớn đầy. Ao lớn đầy nên sông nhỏ đầy. Sông nhỏ đầy nên sông lớn đầy. Sông lớn đầy nên biển lớn đầy.

 Mưa pháp của Như Lai cũng như thế. Chúng sinh đầy đủ giới (những điều răn giữ cho thân, miệng trong sạch). Giới đầy đủ nên tâm không hối hận đầy đủ. Tâm không hối hận đầy đủ nên hoan hỷ đầy đủ. Hoan hỷ đầy đủ nên sự xa lìa (xa lìa điều ác và sự náo động) đầy đủ. Xa lìa đầy đủ nên an ổn đầy đủ. An ổn đầy đủ nên tam-muội (trạng thái tâm định, chuyên chú một chỗ không tán loạn) đầy đủ. Tam-muội đầy đủ nên chính tri kiến đầy đủ. Chính tri kiến đầy đủ nên sự chán lìa (chán bỏ sinh tử) đầy đủ. Chán lìa đầy đủ nên sự quở trách (tự quở trách, chê bỏ những lỗi lầm của sinh tử) đầy đủ. Quở trách đầy đủ nên giải thoát đầy đủ. Giải thoát đầy đủ nên Niết-bàn đầy đủ. Đó gọi là thuận dụ.

 Thế nào là nghịch dụ? Biển lớn có gốc, đó là sông lớn. Sông lớn có gốc, đó là sông nhỏ. Sông nhỏ có gốc, đó là ao lớn. Ao lớn có gốc, đó là ao nhỏ. Ao nhỏ có gốc, đó là suối lớn. Suối lớn có gốc, đó là suối nhỏ. Suối nhỏ có gốc, đó là hố lớn. Hố lớn có gốc, đó là hố nhỏ. Hố nhỏ có gốc, đó là ngòi rãnh. Ngòi rãnh có gốc, đó là mưa lớn.

 Niết-bàn có gốc, đó là giải thoát. Giải thoát có gốc, đó là quở trách. Quở trách có gốc, đó là chán lìa. Chán lìa có gốc, đó là chính tri kiến. Chính tri kiến có gốc, đó là tam-muội. Tam-muội có gốc, đó là an ổn. An ổn có gốc, đó là xa lìa. Xa lìa có gốc, đó là tâm hoan hỷ. Tâm hoan hỷ có gốc, đó là không hối hận. Không hối hận có gốc, đó là giữ giới. Giữ giới có gốc, đó là mưa pháp. Đó gọi là nghịch dụ.

 Thế nào là hiện dụ? Như trong kinh nói: tâm tính chúng sinh giống như con khỉ. Tính khỉ là bỏ cái này nắm cái kia. Tâm tính chúng sinh cũng thế: bám víu vào sắc, tiếng, hương, vị, xúc chạm và các đối tượng của ý, không lúc nào dừng nghỉ. Đó gọi là hiện dụ.

 Thế nào là phi dụ? Như xưa kia ta bảo vua Ba-tư-nặc (vua nước Kiều-tát-la thời Phật): "Đại vương! Có những người thân tín từ bốn phương về, ai cũng nói: 'Đại vương! Có bốn ngọn núi lớn từ bốn phương kéo đến định hại dân chúng.' Nhà vua nghe vậy thì sẽ tính kế gì?" Vua đáp: "Bạch Thế Tôn! Giả sử có núi như thế kéo đến thì không còn chỗ trốn tránh, chỉ nên chuyên tâm giữ giới và bố thí (đem của cải, sức lực giúp cho người khác)." Ta liền khen: "Hay thay, Đại vương! Bốn ngọn núi ta nói chính là sinh, già, bệnh, chết của chúng sinh. Sinh, già, bệnh, chết thường đến bức bách con người, sao Đại vương lại không giữ giới, bố thí?"

 Vua hỏi: "Bạch Thế Tôn! Giữ giới, bố thí được quả gì?" Ta đáp: "Đại vương! Được hưởng nhiều niềm vui ở cõi người và cõi trời." Vua hỏi: "Bạch Thế Tôn! Nếu cây ni-câu-đà (một loại cây đa lớn ở Ấn Độ) giữ giới, bố thí thì cũng được hưởng an vui ở cõi người, cõi trời chăng?" Ta đáp: "Đại vương! Cây ni-câu-đà không thể giữ giới, bố thí. Nếu nó làm được thì cũng hưởng quả như vậy, không khác." Đó gọi là phi dụ.

 Thế nào là tiên dụ? Trong kinh ta có nói: ví như có người tham đắm hoa đẹp, lúc đang hái thì bị nước cuốn trôi. Chúng sinh cũng thế, tham đắm năm dục (năm thứ ham muốn nảy sinh từ sắc, tiếng, hương, vị, xúc chạm) nên bị sinh, già, chết cuốn chìm. Đó gọi là tiên dụ. Thế nào là hậu dụ? Như kinh Pháp Cú nói:

 Chớ khinh điều ác nhỏ, cho rằng chẳng tai ương; giọt nước tuy nhỏ bé,

 dần dần đầy chum lớn.

 Đó gọi là hậu dụ. Thế nào là tiên hậu dụ? Ví như cây chuối, ra buồng thì chết. Kẻ ngu được người cung phụng cũng thế. Như con la mang thai thì mạng không còn bao lâu.

 Thế nào là biến dụ? Như trong kinh nói: ở cõi trời Ba Mươi Ba (cõi trời Đao-lợi, ở trên đỉnh núi Tu-di, có ba mươi ba vị thiên chủ) có cây Ba-lợi-chất-đa. Rễ cây ăn sâu xuống đất năm do-tuần (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ cổ, mỗi do-tuần khoảng mười mấy cây số), cao một trăm do-tuần, cành lá tỏa ra bốn phía năm mươi do-tuần.

 Lá già thì vàng. Chư thiên (các vị trời) thấy vậy thì vui mừng, vì lá này chẳng bao lâu nữa sẽ rụng. Lá rụng rồi lại vui mừng, vì cành này chẳng bao lâu nữa sẽ đổi màu. Cành đổi màu rồi lại vui mừng, vì màu này chẳng bao lâu nữa sẽ nhú nụ. Thấy rồi lại vui mừng, vì nụ này chẳng bao lâu nữa sẽ nhọn ra như mỏ chim. Thấy rồi lại vui mừng, vì nụ nhọn này chẳng bao lâu nữa sẽ nở. Khi hoa nở, hương thơm tỏa khắp năm mươi do-tuần, ánh sáng chiếu xa tám mươi do-tuần. Khi ấy chư thiên suốt ba tháng mùa hạ ở dưới gốc cây hưởng vui.

 Này thiện nam tử! Các đệ tử của ta cũng như thế. Lá ngả vàng ví cho đệ tử ta khởi ý muốn xuất gia. Lá rụng ví cho đệ tử ta cạo bỏ râu tóc. Cành đổi màu ví cho đệ tử ta qua thủ tục bạch tứ yết-ma (nghi thức của tăng đoàn: một lần trình bày việc trước đại chúng và ba lần hỏi ý chấp thuận) mà thọ giới cụ túc (giới đầy đủ dành cho người xuất gia chính thức). Lúc mới nhú nụ ví cho đệ tử ta phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Nụ nhọn ví cho Bồ-tát bậc Thập trụ (mười địa vị tu chứng cao của Bồ-tát) thấy được Phật tính. Hoa nở ví cho Bồ-tát đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Hương thơm ví cho vô số chúng sinh khắp mười phương thọ trì giới cấm. Ánh sáng ví cho danh hiệu của Như Lai vang khắp mười phương không gì ngăn ngại. Ba tháng mùa hạ ví cho ba tam-muội (ba loại định: định không, định vô tướng tức không bám vào hình tướng, định vô nguyện tức không còn mong cầu). Chư thiên cõi Ba Mươi Ba hưởng vui ví cho chư Phật ở trong đại Niết-bàn được thường, lạc, ngã, tịnh (bốn đức của Niết-bàn: thường còn, an vui, tự tại chân thật, trong sạch). Đó gọi là biến dụ.

 Này thiện nam tử! Những ví dụ được dẫn ra không nhất thiết phải lấy trọn vẹn. Có khi lấy một phần nhỏ, có khi lấy phần nhiều, có khi lấy toàn bộ. Như nói "mặt Như Lai như trăng tròn", đó là lấy một phần nhỏ. Này thiện nam tử! Ví như có người chưa từng thấy sữa, hỏi người khác: "Sữa giống cái gì?" Người kia đáp: "Như nước, như mật, như vỏ ốc trắng." Nước là ở chỗ ướt, mật là ở chỗ ngọt, vỏ ốc là ở màu sắc. Tuy dẫn ba ví dụ, nhưng chưa phải là chính sữa. Này thiện nam tử! Ta nói ví dụ cây đèn để ví cho chúng sinh cũng như thế.

 Này thiện nam tử! Lìa nước thì không có sông. Chúng sinh cũng thế, lìa năm ấm thì không có chúng sinh riêng. Này thiện nam tử! Như lìa thùng xe, sàn xe, bánh xe, nan hoa, trục xe, vành xe thì không có cỗ xe nào khác. Chúng sinh cũng thế.

 Này thiện nam tử! Nếu muốn ráp cho khớp ví dụ cây đèn kia thì hãy lắng nghe kỹ, nay ta sẽ nói. Bấc đèn ví cho hai mươi lăm cõi tồn tại (toàn bộ các cảnh giới trong vòng sinh tử, chia làm hai mươi lăm loại). Dầu ví cho ái. Ánh sáng ví cho trí tuệ. Phá tan bóng tối ví cho phá vô minh. Hơi ấm ví cho thánh đạo. Như đèn cạn dầu thì ngọn lửa tắt, chúng sinh hết ái thì thấy Phật tính. Tuy còn danh sắc nhưng danh sắc không trói buộc được. Tuy còn ở trong hai mươi lăm cõi, nhưng không bị các cõi ấy làm nhiễm ô."

 Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Năm ấm của chúng sinh trống rỗng, không có gì thật. Vậy ai là người nhận lời dạy mà tu tập đạo?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Mọi chúng sinh đều có tâm ghi nhớ, tâm trí tuệ, tâm phát nguyện, tâm siêng năng tinh tấn, tâm tin, tâm định. Các pháp ấy tuy từng niệm sinh diệt, nhưng vẫn nối tiếp nhau giống nhau không dứt, vì thế gọi là tu đạo."

 Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Các pháp ấy đều từng niệm diệt. Cái từng niệm diệt ấy cũng chỉ nối tiếp giống nhau. Vậy làm sao tu tập được?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Như ngọn đèn tuy từng niệm diệt mà vẫn có ánh sáng phá tan bóng tối. Các pháp như tâm ghi nhớ cũng như thế. Này thiện nam tử! Như thức ăn của chúng sinh tuy từng niệm diệt mà vẫn làm người đói được no. Ví như thuốc tốt tuy từng niệm diệt mà vẫn chữa lành bệnh. Ánh sáng mặt trời, mặt trăng tuy từng niệm diệt mà vẫn làm cây rừng cỏ cây lớn lên.

 Này thiện nam tử! Ông hỏi từng niệm diệt thì làm sao tăng trưởng. Vì tâm không đứt đoạn nên gọi là tăng trưởng. Này thiện nam tử! Như người đọc thuộc sách, những chữ câu được đọc không thể cùng lúc; chữ trước không đến chữ giữa, chữ giữa không đến chữ sau. Con người, chữ viết và ý nghĩ đều từng niệm diệt, nhưng vì luyện lâu nên được thông thạo.

 Này thiện nam tử! Ví như người thợ vàng, từ khi mới học nghề cho đến lúc đầu bạc, tuy từng niệm diệt, cái trước không đến cái sau, nhưng nhờ tích lũy luyện tập nên làm ra đồ ngày càng khéo, vì thế được khen là thợ vàng giỏi. Đọc tụng kinh sách cũng như thế.

 Này thiện nam tử! Ví như hạt giống, đất không hề bảo nó: "Mày hãy nảy mầm!" Nhưng do pháp tính (quy luật tự nhiên vốn có của sự vật) nên mầm tự mọc. Cho đến hoa cũng không bảo: "Mày hãy kết quả!" Nhưng do pháp tính nên quả tự sinh. Chúng sinh tu đạo cũng như thế.

 Này thiện nam tử! Ví như phép đếm, số một không đến số hai, số hai không đến số ba, tuy từng niệm diệt mà vẫn đếm tới nghìn, tới vạn. Chúng sinh tu đạo cũng như thế.

 Này thiện nam tử! Ví như ngọn đèn từng niệm diệt. Ngọn lửa diệt trước không hề dặn ngọn lửa sau: "Ta diệt rồi, ngươi sinh ra phải phá tan bóng tối."

 Này thiện nam tử! Ví như con bê vừa sinh ra liền tìm bú. Cái khôn biết tìm sữa ấy thật không ai dạy. Tuy từng niệm diệt, nhưng lúc đầu đói rồi sau no. Vì thế nên biết không thể đòi cái trước cái sau giống hệt nhau; nếu giống hệt nhau thì không thể sinh ra cái khác. Chúng sinh tu đạo cũng như thế: ban đầu tuy chưa tăng tiến, nhưng nhờ tu lâu nên phá được mọi phiền não."

 Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Như lời Phật dạy, người Tu-đà-hoàn (bậc thánh quả đầu tiên, nghĩa là "người đã vào dòng thánh", không còn đọa vào các cõi khổ) sau khi chứng quả, tuy sinh vào nước xấu ác vẫn giữ giới: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói hai lưỡi (nói đâm thọc gây chia rẽ), không uống rượu. Năm ấm của bậc Tu-đà-hoàn diệt ngay tại đây, không đến nước xấu ác kia. Sự tu đạo cũng vậy, không đến nước xấu ác. Nếu là nối tiếp giống nhau, thì sao không sinh vào cõi nước trong sạch tốt đẹp? Còn nếu năm ấm ở nước xấu ác không phải là năm ấm của Tu-đà-hoàn, thì làm sao lại không làm nghiệp ác?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Người Tu-đà-hoàn tuy sinh vào nước xấu ác nhưng rốt cuộc không mất danh hiệu Tu-đà-hoàn. Năm ấm thì không giống nhau, vì thế ta mới dẫn ví dụ con bê. Người Tu-đà-hoàn tuy sinh vào nước xấu ác, nhưng nhờ sức của đạo nên không làm nghiệp ác.

 Này thiện nam tử! Ví như ở núi Hương có vua sư tử, vì thế mọi loài chim bay thú chạy đều tuyệt dấu khỏi núi ấy, không dám lại gần. Có lúc sư tử chúa sang núi Tuyết, các loài chim thú vẫn không dám ở lại núi Hương. Người Tu-đà-hoàn cũng như thế, tuy không tu đạo nhưng nhờ sức của đạo nên không làm các điều ác.

 Này thiện nam tử! Ví như có người uống cam lộ (thứ nước ngọt của cõi trời, tương truyền uống vào được bất tử). Cam lộ tuy đã tiêu mất, nhưng nhờ sức mạnh của nó mà người ấy không sinh không chết. Này thiện nam tử! Như ở núi Tu-di (ngọn núi lớn ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo) có loại thuốc quý tên là Lăng-già-lợi. Người uống nó, tuy thuốc từng niệm diệt, nhưng nhờ sức thuốc nên không gặp tai họa khổ đau.

 Này thiện nam tử! Như chỗ ngồi của vua Chuyển luân (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chính pháp), vua tuy không có mặt mà không ai dám lại gần. Vì sao? Vì oai lực của vua. Người Tu-đà-hoàn cũng như thế, tuy sinh vào nước xấu ác, không tu tập đạo, nhưng nhờ sức của đạo nên không làm nghiệp ác.

 Này thiện nam tử! Năm ấm của Tu-đà-hoàn diệt ở chỗ này, tuy sinh ra năm ấm khác, nhưng vẫn không mất năm ấm Tu-đà-hoàn. Này thiện nam tử! Ví như chúng sinh vì muốn có quả nên ra sức làm lụng với hạt giống: bón phân, chăm sóc, tưới nước. Chưa được quả thì hạt đã mất, nhưng vẫn gọi là nhờ hạt mà được quả. Năm ấm của Tu-đà-hoàn cũng như thế.

 Này thiện nam tử! Ví như có người tài sản rất giàu, chỉ có một người con nhưng người con đã chết trước. Người con ấy có con, đang ở xứ khác. Người giàu kia bỗng nhiên qua đời. Đứa cháu nghe tin liền về nhận gia sản. Dù biết của cải ấy không phải do mình làm ra, nhưng việc thu nhận không ai ngăn cản. Vì sao? Vì cùng một dòng họ. Năm ấm của Tu-đà-hoàn cũng như thế."

 Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Như Phật có nói bài kệ (bài thơ tóm ý giáo pháp):

 Tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ giới đầy đủ) nếu tu tập giới, định và trí tuệ,

 nên biết người như thế không thoái lui, gần gũi đại Niết-bàn.

 Bạch Thế Tôn! Thế nào là tu giới? Thế nào là tu định? Thế nào là tu tuệ?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Nếu có người giữ giới cấm mà chỉ vì lợi riêng, để được hưởng vui ở cõi người cõi trời, không vì cứu độ hết thảy chúng sinh, không vì giữ gìn chính pháp cao tột, mà chỉ vì được cung phụng, vì sợ ba đường ác (ba cõi khổ: địa ngục, ngạ quỷ tức loài quỷ đói, súc sinh), vì tuổi thọ, sắc đẹp, sức khỏe, an ổn, tài biện luận lưu loát, vì sợ phép nước, sợ tiếng xấu, vì việc làm ăn ở đời, thì giữ giới như vậy không gọi là tu tập giới.

 Này thiện nam tử! Thế nào gọi là thật sự tu tập giới? Khi giữ giới, nếu là vì cứu độ hết thảy chúng sinh, vì giữ gìn chính pháp, để độ người chưa được độ, để giúp người chưa hiểu được hiểu, để người không nơi nương tựa có chỗ nương tựa, để người chưa vào Niết-bàn được vào. Khi tu như vậy thì không thấy giới, không thấy hình tướng của giới, không thấy người giữ giới, không thấy quả báo, không bận tâm đến việc phạm giới. Này thiện nam tử! Nếu được như vậy thì gọi là tu tập giới.

 Thế nào gọi là tu tập tam-muội? Khi tu tam-muội mà chỉ vì tự mình thoát khổ, vì được cung phụng, không vì chúng sinh, không vì giữ gìn chính pháp. Hoặc vì thấy những lỗi lầm như tham dục, thức ăn dơ bẩn, căn nam căn nữ, chín lỗ trên thân không sạch (hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng và hai đường đại tiểu tiện), cãi cọ kiện tụng, đánh đập đâm chém, giết hại lẫn nhau. Nếu vì những việc ấy mà tu tam-muội thì không gọi là tu tập tam-muội.

 Này thiện nam tử! Thế nào gọi là thật sự tu tam-muội? Nếu vì chúng sinh mà tu tập tam-muội, đối với chúng sinh được tâm bình đẳng. Vì muốn cho chúng sinh được pháp không thoái lui. Vì muốn cho chúng sinh được tâm thánh. Vì muốn cho chúng sinh được Đại thừa (giáo pháp "cỗ xe lớn", con đường cứu độ hết thảy chúng sinh cùng thành Phật). Vì muốn giữ gìn pháp cao tột. Vì muốn cho chúng sinh không thoái lui khỏi giác ngộ. Vì muốn cho chúng sinh được định Thủ-lăng-nghiêm (loại định kiên cố dũng mãnh, bậc cao nhất của Bồ-tát). Vì muốn cho chúng sinh được định Kim cương (định vững chắc như kim cương, phá tan mọi phiền não). Vì muốn cho chúng sinh được đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, nắm giữ mọi giáo pháp không quên mất). Vì muốn cho chúng sinh được bốn vô ngại (bốn tài giảng giải không trở ngại: thông suốt giáo pháp, thông suốt ý nghĩa, thông suốt ngôn từ, giảng nói lưu loát hoan hỷ). Vì muốn cho chúng sinh thấy Phật tính. Khi thực hành như vậy thì không thấy tam-muội, không thấy hình tướng của tam-muội, không thấy người tu, không thấy quả báo. Này thiện nam tử! Nếu được như vậy thì gọi là tu tập tam-muội.

 Thế nào gọi là tu trí tuệ? Nếu người tu nghĩ thế này: "Nếu ta tu tập trí tuệ như thế thì được giải thoát, vượt qua ba đường ác. Ai có thể làm lợi ích cho hết thảy chúng sinh? Ai có thể đưa người qua khỏi đường sinh tử? Phật ra đời thật khó gặp, như hoa ưu-đàm (loài hoa tương truyền rất lâu mới nở một lần). Nay ta có thể dứt các kết phiền não, ắt được giải thoát. Vì thế ta phải siêng tu trí tuệ, mau dứt phiền não, sớm được thoát khổ." Tu như vậy không gọi là tu tập trí tuệ.

 Thế nào gọi là tu tập trí tuệ? Là khi quán thấy cái khổ của sinh, già, chết, thấy hết thảy chúng sinh bị vô minh che lấp, không biết tu tập chính đạo cao tột, thì nguyện: "Mong thân này của tôi thay cho chúng sinh chịu mọi khổ não lớn. Những cảnh nghèo cùng hèn kém, tâm phạm giới, nghiệp tham, sân, si của chúng sinh, mong tất cả đều dồn về thân tôi. Mong các chúng sinh không còn tham chấp, không bị danh sắc trói buộc. Mong các chúng sinh sớm vượt qua sinh tử, để một mình tôi ở lại trong đó mà không chán. Mong cho hết thảy đều được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề." Khi tu như vậy thì không thấy trí tuệ, không thấy hình tướng của trí tuệ, không thấy người tu, không thấy quả báo. Như thế gọi là tu tập trí tuệ.

 Này thiện nam tử! Tu tập giới, định, tuệ như vậy gọi là Bồ-tát. Không tu giới, định, tuệ được như vậy thì gọi là Thanh văn (người nghe lời Phật dạy rồi tu tập chỉ cốt để tự mình giải thoát).

 Lại nữa, này thiện nam tử! Thế nào gọi là tu tập giới? Là phá bỏ được mười sáu ác luật nghi (mười sáu lối sống, nghề nghiệp ác đã thành thói quen) của hết thảy chúng sinh. Mười sáu điều ấy là gì? Một là vì lợi mà nuôi dê con, béo rồi đem bán lại. Hai là vì lợi mà mua về giết thịt. Ba là vì lợi mà nuôi heo con, béo rồi đem bán lại. Bốn là vì lợi mà mua về giết thịt. Năm là vì lợi mà nuôi

 bê nghé, béo rồi đem bán lại. Sáu là vì lợi mà mua về giết thịt. Bảy là vì lợi mà nuôi gà cho béo, béo rồi đem bán lại. Tám là vì lợi mà mua về giết thịt. Chín là câu cá. Mười là thợ săn. Mười một là cướp đoạt. Mười hai là đao phủ. Mười ba là giăng lưới bắt chim. Mười bốn là nói hai lưỡi. Mười lăm là cai ngục. Mười sáu là dùng bùa chú bắt rồng rắn. Nếu vì chúng sinh mà dứt hẳn được mười sáu nghiệp ác ấy thì gọi là tu giới.

 Thế nào là tu định? Là dứt được mọi tam-muội của thế gian. Đó là định "không có thân", định này khiến chúng sinh sinh tâm điên đảo, cho đó là Niết-bàn. Lại có định "tâm không bờ bến", định "khối thanh tịnh", định "bờ mé của thế gian", định "thế gian đoạn diệt", định "tự tính của thế gian", định "bậc trượng phu của thế gian" (?), định Phi tưởng phi phi tưởng (tầng định cao nhất của thế gian, trong đó không còn tưởng thô nhưng chưa hẳn hết tưởng). Các loại định như thế khiến chúng sinh sinh tâm điên đảo, cho đó là Niết-bàn. Nếu dứt hẳn được các tam-muội ấy thì gọi là tu tập tam-muội.

 Thế nào gọi là tu tập trí tuệ? Là phá được mọi cái thấy sai lầm ở thế gian. Hết thảy chúng sinh đều có cái thấy sai lầm. Đó là cho rằng: sắc chính là ta, cũng là cái của ta; trong sắc có ta, trong ta có sắc; cho đến thức cũng như vậy. Hoặc cho rằng: cái thường còn chính là ta, sắc mất mà ta vẫn còn. Hoặc cho rằng: sắc chính là ta, sắc mất thì ta mất. Lại có người nói: kẻ làm gọi là ta, kẻ chịu quả gọi là sắc. Lại có người nói: kẻ làm gọi là sắc, kẻ chịu quả gọi là ta. Lại có người nói: không có người làm, không có người chịu, tự sinh tự diệt, đều không do nhân duyên. Lại có người nói: không có người làm, không có người chịu, tất cả đều do trời Tự Tại (vị thần được ngoại đạo cho là đấng sáng tạo muôn vật) tạo ra. Lại có người nói: không có người làm, không có người chịu, tất cả đều do thời gian tạo ra. Lại có người nói: người làm và người chịu đều không có, năm đại (năm yếu tố cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió, hư không) như đất v.v. gọi là chúng sinh. Này thiện nam tử! Nếu phá được những cái thấy sai lầm như thế của hết thảy chúng sinh thì gọi là tu tập trí tuệ.

 Này thiện nam tử! Tu tập giới là để thân được yên lặng. Tu tập tam-muội là để tâm được yên lặng. Tu tập trí tuệ là để phá lòng nghi. Phá lòng nghi là để tu tập đạo. Tu tập đạo là để thấy Phật tính. Thấy Phật tính là để được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề là để được đại Niết-bàn cao tột. Được đại Niết-bàn là để dứt hết thảy sinh tử, hết thảy phiền não, hết thảy các cõi tồn tại, hết thảy các giới (các tầng thế giới: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc), hết thảy các đế (những sự thật thuộc phạm vi thế gian như khổ và nguyên nhân của khổ) của chúng sinh. Dứt sinh tử cho đến dứt các đế là để được pháp thường, lạc, ngã, tịnh."

 Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Như lời Phật dạy, nếu không sinh không diệt thì gọi là đại Niết-bàn. Sự sinh (đời sống sinh tử) cũng như thế, không sinh không diệt, vì sao không được gọi là Niết-bàn?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Đúng vậy, đúng vậy, như ông nói. Sự sinh này tuy không sinh không diệt, nhưng có đầu có cuối."

 "Bạch Thế Tôn! Pháp sinh tử này cũng không có đầu không có cuối. Nếu không đầu không cuối thì gọi là thường. Thường tức là Niết-bàn. Vì sao không gọi sinh tử là Niết-bàn?"

 "Này thiện nam tử! Pháp sinh tử này đều có nhân có quả. Vì có nhân có quả nên không được gọi là Niết-bàn. Vì sao? Vì bản thể của Niết-bàn không có nhân, không có quả."

 Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Niết-bàn cũng có nhân quả. Như Phật đã nói:

 Do nhân nên sinh cõi trời, do nhân đọa đường ác;

 do nhân mà Niết-bàn, thế nên đều có nhân.

 Như xưa kia Phật bảo các tỳ-kheo: 'Nay ta sẽ nói về đạo và quả của sa-môn (người xuất gia tu hành).' Sa-môn là người tu trọn vẹn giới, định, tuệ. Đạo là bát thánh đạo. Quả của sa-môn chính là Niết-bàn. Bạch Thế Tôn! Niết-bàn như thế há chẳng phải là quả sao? Sao lại nói bản thể Niết-bàn không nhân không quả?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Cái mà ta nói là nhân của Niết-bàn chính là Phật tính. Bản tính của Phật tính không sinh ra Niết-bàn, vì thế ta nói Niết-bàn không có nhân. Vì Niết-bàn phá được phiền não nên gọi là quả lớn. Vì không do đạo sinh ra nên gọi là không có quả. Vì thế Niết-bàn không nhân không quả."

 Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Phật tính của chúng sinh là cái chung của tất cả, hay mỗi người có riêng? Nếu là cái chung, thì khi một người đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, hết thảy chúng sinh lẽ ra cũng cùng đạt được. Bạch Thế Tôn! Như hai mươi người cùng có chung một kẻ thù, nếu một người trừ được kẻ thù thì mười chín người kia cũng đều trừ được. Phật tính nếu như thế, thì một người đạt được, những người khác lẽ ra cũng đạt được. Nếu mỗi người có riêng thì Phật tính là vô thường. Vì sao? Vì có thể đếm được. Thế nhưng Phật nói Phật tính của chúng sinh không phải một, không phải hai. Nếu mỗi người có riêng thì không nên nói chư Phật bình đẳng, cũng không nên nói Phật tính như hư không."

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Phật tính của chúng sinh không phải một, không phải hai. Chư Phật bình đẳng như hư không. Hết thảy chúng sinh cùng có chung Phật tính. Nếu ai tu được bát thánh đạo thì nên biết người ấy được thấy rõ Phật tính. Này thiện nam tử! Ở núi Tuyết có loài cỏ tên là Nhẫn nhục, bò ăn cỏ ấy thì sữa thành đề-hồ (món tinh chất ngon nhất làm từ sữa, qua nhiều lần tinh luyện mà có). Phật tính của chúng sinh cũng như thế."

 Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Như lời Phật dạy, cỏ Nhẫn nhục là một cây hay nhiều cây? Nếu là một thì bò ăn sẽ hết. Nếu là nhiều thì sao lại nói Phật tính của chúng sinh cũng như thế? Như lời Phật dạy, nếu ai tu tập bát thánh đạo thì thấy Phật tính. Nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Nếu đạo chỉ có một thì giống như cỏ Nhẫn nhục, lẽ ra phải có lúc hết. Nếu có lúc hết thì một người tu rồi, những người khác không còn phần. Nếu đạo có nhiều thì sao gọi là tu tập đầy đủ? Cũng không thể gọi là tát-bà-nhã trí (trí biết tất cả, trí tuệ trọn vẹn của Phật)."

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Như con đường bằng phẳng, mọi chúng sinh đều đi trên đó mà không ai cản trở ai. Giữa đường có cây, bóng mát trong lành, người đi đường dừng xe nghỉ ngơi dưới gốc. Thế nhưng bóng cây vẫn thường ở đó, không dời đi, cũng không tiêu mất, không ai mang đi được. Con đường ví cho thánh đạo, bóng cây ví cho Phật tính.

 Này thiện nam tử! Ví như thành lớn chỉ có một cửa, tuy nhiều người qua lại ra vào mà không ai có thể cản trở, cũng không ai phá hỏng hay mang cửa đi được. Này thiện nam tử! Ví như cây cầu là chỗ người đi qua, cũng không ai ngăn chặn, cản trở, phá hỏng hay mang đi được. Này thiện nam tử! Ví như thầy thuốc giỏi chữa khắp mọi bệnh, cũng không ai có thể ngăn thầy chỉ chữa người này mà bỏ người kia. Thánh đạo và Phật tính cũng như thế."

 Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Các ví dụ Phật dẫn ra, nghĩa không phải như thế. Vì sao? Người đi trước trên đường thì làm vướng người đi sau, sao lại nói không có cản trở? Các ví dụ khác cũng vậy. Nếu thánh đạo và Phật tính như thế, thì khi một người tu lẽ ra phải làm vướng những người khác."

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Điều ông nói không hợp nghĩa. Đạo mà ta ví dụ là ví dụ một phần nhỏ, không phải toàn bộ. Này thiện nam tử! Con đường thế gian thì có cản trở, có khác biệt chỗ này chỗ kia, không bình đẳng. Đạo vô lậu (con đường tu không còn bị phiền não rò rỉ làm ô nhiễm) thì không như thế. Đạo ấy khiến chúng sinh không có cản trở, bình đẳng không hai, không có phương hướng, nơi chốn, không có khác biệt chỗ này chỗ kia. Chính đạo như thế đối với Phật tính của hết thảy chúng sinh là liễu nhân (nhân làm cho cái vốn có được hiển lộ ra), không phải sinh nhân (nhân sinh ra cái trước đó chưa có), giống như ngọn đèn sáng soi rõ đồ vật.

 Này thiện nam tử! Hết thảy chúng sinh đều có vô minh làm nhân duyên cho hành (những hoạt động tạo nghiệp), không thể nói một người có vô minh làm duyên cho hành rồi thì những người khác không còn. Hết thảy chúng sinh đều có vô minh làm nhân duyên cho hành, vì thế nói mười hai nhân duyên (mười hai mắt xích nối nhau tạo thành vòng sinh tử, bắt đầu từ vô minh và kết thúc ở già chết) bình đẳng nơi tất cả. Đạo vô lậu chân chính mà chúng sinh tu tập cũng như thế, đều dứt như nhau phiền não, bốn loài sinh (sinh từ thai, sinh từ trứng, sinh từ chỗ ẩm ướt, sinh do biến hóa), các cõi và các nẻo tồn tại của chúng sinh. Vì nghĩa ấy nên gọi là bình đẳng. Những ai đã chứng đắc thì sự thấy biết của người này người kia không cản trở nhau, vì thế được gọi là tát-bà-nhã trí."

 Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Thân của chúng sinh không phải một loại: có thân trời, có thân người, thân súc sinh, thân ngạ quỷ (loài quỷ đói), thân địa ngục. Bao nhiêu loại thân sai khác như thế, sao lại nói Phật tính là một?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Ví như có người bỏ thuốc độc vào sữa, thì cho đến đề-hồ cũng đều có độc. Sữa không gọi là lạc (sữa đông), lạc không gọi là sữa, cho đến đề-hồ cũng vậy. Tên gọi tuy đổi khác nhưng chất độc không mất, khắp trong năm vị (năm sản phẩm lần lượt chế từ sữa: sữa, sữa đông, váng sữa sống, váng sữa chín, đề-hồ) đều như thế. Nếu uống đề-hồ cũng có thể chết người, dù thật ra không hề bỏ độc vào đề-hồ.

 Phật tính của chúng sinh cũng như thế. Tuy ở trong năm nẻo (năm cõi luân hồi: trời, người, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục) nhận những thân khác nhau, nhưng Phật tính ấy luôn là một, không biến đổi."

 Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Mười sáu nước lớn (mười sáu vương quốc lớn ở Ấn Độ thời Phật) có sáu thành lớn: thành Xá-bà-đề (tức thành Xá-vệ), thành Bà-chỉ-đa, thành Chiêm-bà, thành Tì-xá-li, thành Ba-la-nại, thành Vương Xá. Sáu thành ấy lớn nhất trên đời. Vì sao Như Lai bỏ những nơi ấy, lại đến thành Câu-thi-na ở vùng biên địa tồi tàn, cực kỳ quê mùa chật hẹp này mà nhập bát-niết-bàn (nhập Niết-bàn trọn vẹn, tức Phật lìa đời)?"

 "Này thiện nam tử! Ông không nên nói thành Câu-thi-na là vùng biên địa tồi tàn, cực kỳ quê mùa chật hẹp. Nên nói thành này được trang nghiêm bằng những công đức vi diệu. Vì sao? Vì đây là nơi chư Phật và Bồ-tát đã đi qua, ở lại. Này thiện nam tử! Như nhà của người nghèo hèn, nếu vua đi qua ghé vào thì phải khen rằng nhà này trang nghiêm đẹp đẽ, phúc đức đầy đủ, nên mới khiến đại vương quay xe ghé thăm. Này thiện nam tử! Như người bệnh nặng uống thứ thuốc dơ bẩn tầm thường mà khỏi bệnh, thì phải vui mừng khen ngợi rằng thuốc này hay nhất, quý nhất, chữa lành bệnh cho ta. Này thiện nam tử! Như người đi thuyền giữa biển lớn, thuyền bỗng vỡ, không có gì để bám, nhờ bám vào một xác chết mà vào được bờ. Đến bờ rồi thì phải rất vui mừng khen ngợi cái xác ấy: 'Nhờ gặp được ngươi mà ta được yên lành.' Thành Câu-thi-na cũng như thế, là nơi chư Phật và Bồ-tát đã đi qua, ở lại, sao lại nói là thành nhỏ ở biên địa, tồi tàn, quê mùa chật hẹp?

 Này thiện nam tử! Ta nhớ xưa kia, cách đây số kiếp nhiều như cát sông Hằng (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài), có một kiếp tên là Thiện Giác. Bấy giờ có vị Thánh vương họ Kiều-thi-ca, đầy đủ bảy báu (bảy thứ quý của vua Chuyển luân: bánh xe báu, voi báu, ngựa báu, ngọc báu, người nữ báu, quan giữ kho báu, tướng quân báu) và có đủ một nghìn người con. Chính vị vua ấy đã dựng nên thành này lần đầu, chu vi dài rộng mười hai do-tuần, trang nghiêm bằng bảy báu. Đất có nhiều sông, nước trong sạch, mềm mát, ngọt ngon, đó là sông Ni-liên-thiền, sông Y-la-bạt-đề, sông Hi-liên-thiền, sông Y-sưu-mạt-đôi, sông Tì-bà-xá-na. Những sông như thế có đến năm trăm. Bờ bên này bên kia các sông cây cối rậm rạp, hoa quả tươi tốt. Bấy giờ người dân sống lâu vô lượng.

 Khi ấy vua Chuyển luân Thánh vương, sau một trăm năm, rao truyền thế này: "Như lời Phật dạy, tất cả các pháp đều vô thường. Nếu ai tu tập mười điều thiện (không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói đâm thọc, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không thấy biết sai lầm) thì dứt được nỗi khổ lớn của vô thường ấy." Người dân nghe vậy đều cùng nhau vâng theo tu mười điều thiện. Lúc ấy ta nghe được danh hiệu của Phật, thọ trì mười điều thiện, suy nghĩ tu tập, lần đầu phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Phát tâm ấy rồi, ta lại đem pháp ấy dạy lại cho vô số chúng sinh rằng tất cả các pháp đều vô thường, biến đổi, hư hoại. Vì thế nay ta tiếp nối ở nơi này cũng nói các pháp vô thường, biến đổi, hư hoại, chỉ nói thân Phật là pháp thường còn. Ta nhớ lại nhân duyên đã làm thuở xưa, vì thế nay đến đây nhập Niết-bàn, cũng là muốn đền đáp ân xưa của đất này. Vì nghĩa ấy nên trong kinh ta nói: "Quyến thuộc của ta là những người nhận ơn thì biết đền ơn."

 Lại nữa, này thiện nam tử! Thuở xưa khi chúng sinh sống lâu vô lượng, bấy giờ thành này tên là Câu-xá-bạt-đề, chu vi dài rộng năm mươi do-tuần. Khi ấy dân cư cõi Diêm-phù-đề (châu lục nơi loài người sinh sống, ở phía nam núi Tu-di) ở sát nhau, gà bay từ làng này sang tới làng kia. Có vua Chuyển luân tên là Thiện Kiến, đầy đủ bảy báu, có đủ một nghìn người con, làm vua cả bốn châu thiên hạ. Thái tử đầu suy nghĩ về chính pháp mà thành Bích-chi Phật (bậc tự giác ngộ không cần thầy, thường xuất hiện vào thời không có Phật). Vua Chuyển luân thấy thái tử thành Bích-chi Phật, dáng vẻ oai nghiêm khoan thai, thần thông hiếm có. Thấy vậy rồi vua liền bỏ ngôi vua như vứt nước mũi nước bọt, xuất gia ở giữa rừng cây sa-la này. Trong tám vạn năm vua tu tập lòng từ (lòng thương muốn đem vui cho chúng sinh); lòng bi (thương xót muốn cứu khổ), lòng hỷ (vui theo niềm vui của người khác), lòng xả (buông bỏ, đối xử bình đẳng không thiên vị) mỗi thứ cũng tu tám vạn năm. Này thiện nam tử! Nên biết vua Thánh vương Thiện Kiến khi ấy chính là thân ta. Vì thế nay ta thường thích an trú trong bốn pháp ấy. Bốn pháp ấy gọi là tam-muội. Vì nghĩa ấy nên thân Như Lai thường, lạc, ngã, tịnh. Này thiện nam tử! Vì nhân duyên ấy nay ta đến dừng lại giữa rừng cây sa-la ở thành Câu-thi-na này, nhập vào tam-muội chính thụ (trạng thái định sâu, tâm nhận lãnh cảnh định một cách đúng đắn).

 Này thiện nam tử! Ta nhớ xưa kia, cách đây vô lượng kiếp, thành này khi ấy tên là Ca-tì-la-vệ. Thành có vua tên là Bạch Tịnh (tức Tịnh Phạn), phu nhân của vua tên là Ma-da. Vua có một người con tên là Tất-đạt-đa. Bấy giờ vương tử không nhờ thầy dạy mà tự suy nghĩ, đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Ngài có hai đệ tử lớn: một là Xá-lợi-phất, hai là Đại Mục-kiền-liên. Đệ tử hầu cận tên là A-nan. Bấy giờ Thế Tôn ở giữa rừng song thụ (hai hàng cây sa-la mọc từng đôi) giảng nói kinh Đại Niết-bàn này. Khi ấy ta có mặt trong hội, được dự vào việc ấy. Nghe rằng mọi chúng sinh đều có Phật tính, nghe rồi liền không còn thoái lui khỏi con đường giác ngộ. Ta bèn tự phát nguyện: "Mong rằng đời sau khi tôi thành Phật, cha mẹ, đất nước, tên gọi, đệ tử, người hầu cận, việc thuyết pháp giáo hóa đều giống như Thế Tôn hiện nay, không khác." Vì nhân duyên ấy nay ta đến đây tuyên giảng kinh Đại Niết-bàn.

 Này thiện nam tử! Khi ta mới xuất gia, chưa đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, vua Tần-bà-sa-la (vua nước Ma-kiệt-đà) sai sứ đến nói: "Thái tử Tất-đạt! Nếu ngài làm Thánh vương thì tôi xin làm bề tôi. Nếu ngài không thích đời sống gia đình mà đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, xin ngài trước hết hãy đến thành Vương Xá này thuyết pháp độ người và nhận sự cúng dường (dâng thức ăn, y phục, đồ dùng để kính tặng) của tôi." Khi ấy ta im lặng, tức là đã nhận lời mời.

 Này thiện nam tử! Ta vừa đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề liền đến nước Kiệt-xà (?). Bấy giờ bên sông Ni-liên-thiền có một người Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ lo việc tế lễ ở Ấn Độ) họ Ca-diếp, cùng năm trăm đệ tử ở bên bờ sông ấy cầu đạo cao tột. Vì người ấy mà ta đến thuyết pháp. Ca-diếp nói: "Cù-đàm (họ của Phật)! Nay tôi tuổi đã già, đã một trăm hai mươi. Dân chúng nước Ma-già-đà cùng vị đại vương Tần-bà-sa-la đều cho rằng tôi đã chứng quả A-la-hán. Nay nếu tôi ngồi trước ông nghe pháp, e rằng dân chúng sinh lòng nghĩ sai: 'Đại đức (bậc có đức lớn) Ca-diếp không phải là A-la-hán sao?' Mong Cù-đàm mau sang nơi khác. Nếu dân chúng ở đây biết chắc Cù-đàm công đức hơn tôi, thì chúng tôi không còn được cúng dường nữa."

 Ta liền đáp: "Ca-diếp! Nếu ông không quá oán giận ta, xin cho ta tá túc một đêm, sáng mai sẽ đi sớm." Ca-diếp nói: "Cù-đàm! Lòng tôi không có gì khác, rất quý mến ông. Chỉ là chỗ tôi ở có một con rồng độc, tính rất hung dữ, e nó làm hại ông." Ta nói: "Ca-diếp! Độc trong các thứ độc không gì hơn ba độc (tham, sân, si). Nay ta đã dứt sạch. Độc của thế gian ta không sợ." Ca-diếp lại nói: "Nếu ông quả thật không sợ thì tốt lắm, xin mời ở lại."

 Này thiện nam tử! Lúc ấy ta cố ý vì Ca-diếp mà hiện mười tám phép biến hóa (mười tám loại thần thông biến hóa như bay lên, đi trên nước, thân phun lửa, thân tuôn nước...) như trong kinh đã nói. Bấy giờ Ca-diếp cùng năm trăm đồ chúng thấy nghe việc ấy liền chứng quả A-la-hán. Ca-diếp còn có hai người em: một tên là Già-da Ca-diếp, hai tên là Na-đề Ca-diếp. Thầy trò của họ cũng có năm trăm người, cũng đều chứng quả A-la-hán.

 Khi ấy đồ chúng của sáu thầy ngoại đạo (sáu vị thầy nổi tiếng thuộc các giáo phái ngoài Phật giáo thời bấy giờ) ở thành Vương Xá nghe việc ấy liền sinh lòng rất ác đối với ta. Lúc ấy ta giữ chữ tín, nhận lời mời của vua mà đến thành Vương Xá. Chưa đi được nửa đường, vua cùng vô số trăm nghìn người đều ra đón. Ta thuyết pháp cho họ. Nghe pháp xong, tám vạn sáu nghìn vị trời ở cõi dục (cõi của những chúng sinh còn ham muốn ăn uống, dâm dục) phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Mười hai vạn người tùy tùng của vua Tần-bà-sa-la chứng quả Tu-đà-hoàn. Vô số chúng sinh thành tựu tâm nhẫn (sự an nhiên chấp nhận chân lý, một bậc tu chứng). Vào thành rồi, ta độ Xá-lợi-phất, Đại Mục-kiền-liên cùng hai trăm năm mươi đồ chúng của họ, khiến họ bỏ tâm cũ mà xuất gia học đạo. Ta liền ở lại đó nhận sự cúng dường của vua. Sáu thầy ngoại đạo tụ họp lại với nhau, kéo đến thành Xá-vệ (kinh đô nước Kiều-tát-la).

 Khi ấy trong thành Xá-vệ có một vị trưởng giả (người giàu có, có danh vọng) tên là Tu-đạt-đa. Ông đến thành Vương Xá để hỏi vợ cho con. Đến thành ấy rồi, ông ở nhờ nhà trưởng giả San-đàn-na. Lúc ấy vị trưởng giả này nửa đêm thức dậy, bảo người nhà: "Các người hãy dậy, mau cùng nhau trang hoàng, quét dọn nhà cửa, sắp sửa cỗ bàn." Tu-đạt nghe vậy liền tự nghĩ: "Chẳng phải ông ấy định mời vua Ma-già sao? Hay có tiệc vui cưới hỏi?" Nghĩ vậy rồi bèn đến trước hỏi: "Thưa ngài! Ngài định mời vua Ma-già-đà Tần-bà-sa-la sao? Hay có tiệc vui cưới hỏi mà bận rộn không yên như thế?"

 Trưởng giả đáp: "Không phải, thưa cư sĩ (người tại gia). Sáng mai tôi mời Phật, bậc Pháp vương cao tột." Trưởng giả Tu-đạt vừa nghe đến danh hiệu Phật, lông trên người đều dựng đứng. Ông liền hỏi: "Thế nào gọi là Phật?" Trưởng giả đáp: "Ông chưa nghe sao? Ở thành Ca-tì-la có người con dòng họ Thích tên là Tất-đạt-đa, họ Cù-đàm, cha tên là Bạch Tịnh. Ngài sinh ra chưa bao lâu, các thầy xem tướng đoán rằng nhất định sẽ làm vua Chuyển luân Thánh vương, dễ như quả xoài đã nằm trong tay. Thế nhưng lòng ngài không ưa thích, bỏ ngôi mà xuất gia, không thầy mà tự giác ngộ, đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Tham, sân, si đã hết, thường còn không biến đổi, không sinh không diệt, không có lo sợ. Đối với mọi chúng sinh, lòng ngài bình đẳng, như cha mẹ nhìn con một. Thân tâm của ngài hơn hết trong mọi người, tuy hơn tất cả mà không kiêu mạn. Người xoa hương lên thân ngài hay kẻ cắt xẻo thân ngài, lòng ngài đối với cả hai không khác. Trí tuệ thông suốt, đối với các pháp không gì trở ngại. Ngài có đủ mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có), bốn vô úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp giữa đại chúng), năm trí và tam-muội (?), lòng đại từ đại bi và ba niệm xứ (ba chỗ an trú chính niệm của Phật: người nghe kính tin cũng không vui, người không nghe theo cũng không buồn, cả hai hạng ấy cùng có cũng không vui không buồn). Vì thế gọi là Phật. Sáng mai ngài nhận lời mời của tôi, vì vậy tôi vội vàng, chưa kịp tiếp ông."

 Tu-đạt-đa nói: "Hay thay, thưa ngài! Vị gọi là Phật ấy công đức cao tột, hiện nay ở đâu?" Trưởng giả đáp: "Hiện nay ở ngay đây, trong thành lớn Vương Xá, ở tại tinh xá (nơi ở tu hành của tăng chúng) Trúc Lâm Ca-lan-đà."

 Khi ấy Tu-đạt-đa một lòng nghĩ nhớ đến mọi công đức của Phật: mười lực, bốn vô úy, năm trí và tam-muội, lòng đại từ đại bi và ba niệm xứ. Đang nghĩ như vậy thì bỗng nhiên trời sáng rực, ánh sáng mạnh như giữa ban ngày. Ông liền theo ánh sáng đi ra đến cổng thành. Nhờ thần lực của Phật, cổng tự nhiên mở. Ra khỏi cổng rồi, trên đường có một ngôi đền thờ trời, Tu-đạt đi qua cúi lạy tỏ lòng kính. Lập tức trời lại tối đen. Ông hoảng sợ, muốn quay về chỗ trọ.

 Bấy giờ ở cổng thành có một vị thần, bảo Tu-đạt: "Này nhân giả! Nếu ông đến chỗ Như Lai thì được nhiều lợi lành." Tu-đạt-đa hỏi: "Lợi lành ra sao?" Vị thần nói: "Này trưởng giả! Giả sử có người đem chuỗi châu báu thật, trăm con ngựa hay, trăm con voi thơm (loài voi quý), trăm cỗ xe báu, trăm tượng người đúc bằng vàng, những người nữ xinh đẹp đeo chuỗi ngọc nạm đủ thứ báu, cung điện nhà cửa tuyệt đẹp chạm trổ hoa văn, mâm vàng đựng thóc bạc, mâm bạc đựng thóc vàng, mỗi thứ một trăm, đem bố thí cho một người, và cứ như thế lần lượt bố thí khắp cõi Diêm-phù-đề, thì công đức có được cũng không bằng người phát tâm bước một bước đến chỗ Như Lai."

 Tu-đạt-đa hỏi: "Thưa ngài, ngài là ai?" Vị thần nói: "Này trưởng giả! Ta là con trai của Bà-la-môn Thắng Tướng, là bạn lành của ông thuở trước. Ngày trước nhân thấy Xá-lợi-phất và Đại Mục-kiền-liên mà ta sinh lòng hoan hỷ, nên khi bỏ thân được làm con của Thiên vương phương bắc Tì-sa-môn (vị vua trời trấn giữ phương bắc), chuyên lo giữ gìn thành Vương Xá này. Ta chỉ vì lạy Xá-lợi-phất và các vị khác mà sinh lòng hoan hỷ, còn được tấm thân tốt đẹp như thế, huống chi được thấy Như Lai, bậc Đại sư, mà lễ lạy cúng dường."

 Trưởng giả Tu-đạt nghe vậy liền quay lại đường cũ, đến chỗ ta. Đến nơi, ông cúi đầu sát đất lạy dưới chân ta. Ta liền thuyết pháp hợp với căn cơ của ông. Trưởng giả nghe xong chứng quả Tu-đà-hoàn. Chứng quả rồi, ông lại thỉnh ta: "Như Lai đại từ! Cúi xin ngài đoái đến, về thành Xá-vệ nhận chút cúng dường nhỏ mọn của con." Ta liền hỏi: "Ở thành Xá-vệ, ông có tinh xá nào đủ chỗ cho chúng ta ở không?" Tu-đạt-đa thưa: "Nếu Phật thương xót nhận lời đến, con sẽ tự dốc sức lo liệu xây dựng." Này thiện nam tử! Lúc ấy ta im lặng nhận lời mời.

 Trưởng giả Tu-đạt đã được nhận lời, liền thưa với ta: "Từ trước đến nay con chưa từng làm việc này, cúi xin Như Lai sai Xá-lợi-phất chỉ bảo cách thức." Ta liền gọi Xá-lợi-phất, dặn đi giúp việc xây dựng. Bấy giờ Xá-lợi-phất cùng Tu-đạt-đa ngồi chung một cỗ xe đến thành Xá-vệ. Nhờ thần lực của ta, chỉ một ngày một đêm đã đến nơi.

 Khi ấy Tu-đạt-đa thưa với Xá-lợi-phất: "Thưa Đại đức! Ngoài thành lớn này, chỗ nào có khu đất không gần không xa, nhiều suối ao, có rừng cây đẹp, hoa quả sum suê, trong sạch, vắng vẻ rộng rãi? Con sẽ ở đó xây tinh xá cho Phật Thế Tôn và tăng chúng tỳ-kheo." Xá-lợi-phất nói: "Vườn rừng của Kỳ-đà không gần không xa, trong sạch vắng lặng, nhiều suối chảy, cây cối hoa quả mùa nào cũng có. Chỗ này tốt nhất, có thể xây tinh xá."

 Tu-đạt-đa nghe vậy liền đến chỗ đại trưởng giả Kỳ-đà, nói với Kỳ-đà: "Nay tôi muốn xây một ngôi tăng phường (nơi ở của tăng chúng) cho bậc Pháp vương cao tột, chỉ có vườn đất của ngài là xây được. Nay tôi muốn mua, ngài có bằng lòng bán cho không?" Kỳ-đà đáp: "Dù ông đem vàng ròng trải khắp mặt đất, tôi cũng không bán." Tu-đạt-đa nói: "Hay lắm, Kỳ-đà! Vậy đất rừng là của tôi, ngài hãy nhận vàng." Kỳ-đà đáp: "Vườn của tôi không bán, sao lại nhận vàng?" Tu-đạt-đa nói: "Nếu ngài không chịu thì chúng ta cùng đến chỗ người xử kiện." Hai vị trưởng giả liền cùng nhau đi đến. Người xử kiện phán: "Vườn thuộc về Tu-đạt, Kỳ-đà nhận vàng."

 Trưởng giả Tu-đạt lập tức sai người dùng xe ngựa chở vàng đến, tùy chở được bao nhiêu thì trải lên đất bấy nhiêu. Trong một ngày chỉ trải được năm trăm bước, vàng chưa phủ khắp. Kỳ-đà nói: "Trưởng giả nếu hối hận thì tùy ý thôi." Tu-đạt-đa đáp: "Tôi không hối hận." Rồi ông tự nghĩ nên lấy vàng từ kho nào cho đủ. Kỳ-đà nghĩ: "Như Lai, bậc Pháp vương, thật là cao tột, pháp mầu ngài giảng trong sạch không nhiễm ô, nên mới khiến người này coi nhẹ của báu đến thế." Ông liền nói với Tu-đạt: "Chỗ còn lại chưa trải vàng thì không cần vàng nữa, xin để tôi dâng cúng. Tôi sẽ tự xây cổng lầu cho Phật, để Như Lai thường đi qua ra vào."

 Trưởng giả Kỳ-đà tự xây cổng lầu. Trưởng giả Tu-đạt trong bảy ngày xây xong phòng lớn đủ ba trăm gian, sáu mươi ba chỗ thiền phòng tĩnh lặng (phòng để ngồi thiền), nhà mùa đông và nhà mùa hạ mỗi thứ riêng biệt, nhà bếp, phòng tắm, chỗ rửa chân, nhà vệ sinh lớn nhỏ, không thiếu thứ gì. Sắp đặt xong xuôi, ông liền cầm lư hương, hướng về thành Vương Xá từ xa nói rằng: "Những gì cần sắp đặt đã xong, cúi xin Như Lai từ bi thương xót, vì chúng sinh mà nhận chỗ ở này." Lúc ấy ta biết được lòng của vị trưởng giả từ xa, liền cùng đại chúng rời thành Vương Xá. Chỉ trong khoảng một người lực sĩ co duỗi cánh tay, đã đến tinh xá của Tu-đạt trong vườn rừng Kỳ-đà ở thành Xá-vệ. Ta đến rồi, trưởng giả Tu-đạt đem tất cả những gì đã sắp đặt dâng cúng cho ta. Ta nhận rồi liền ở lại đó.

 Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển hai mươi bảy

 Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển hai mươi tám

 Đời Tống, sa-môn Tuệ Nghiêm cùng những người khác dựa theo kinh Nê-hoàn (bản dịch cũ của kinh Niết-bàn) mà biên tập bổ sung

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video