Phẩm Tứ Tướng (bốn phương diện ý nghĩa của kinh Đại Niết Bàn), phẩm thứ bảy, phần một.
Phật lại bảo Ca Diếp (vị Bồ Tát đang thưa hỏi Phật trong kinh này): "Này thiện nam tử (cách Phật gọi người nam có lòng lành, tin theo đạo). Bồ Tát Ma Ha Tát (bậc tu hành lớn, phát nguyện thành Phật để cứu giúp mọi loài) khi phân tích, mở bày Đại Bát Niết Bàn (cảnh giới giải thoát rốt ráo, lớn lao, hết mọi khổ đau và phiền não) thì có bốn phương diện ý nghĩa. Bốn điều ấy là gì? Một là tự sửa mình cho ngay chính. Hai là sửa người khác cho ngay chính. Ba là biết tùy câu hỏi mà đáp. Bốn là khéo hiểu ý nghĩa của nhân duyên (lý do, hoàn cảnh khiến một lời dạy được nói ra).
Ca Diếp, thế nào là tự sửa mình cho ngay chính? Đó là khi Phật Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân lý) thấy các nhân duyên mà nói ra lời dạy. Ví như một vị tỳ kheo (người nam xuất gia, đã thọ đủ giới) thấy một đống lửa lớn, liền nói: 'Ta thà ôm lấy đống lửa đang cháy rực này, chứ quyết không dám đối với mười hai bộ kinh (toàn bộ lời Phật dạy, chia thành mười hai thể loại) và bí mật tạng (kho giáo lý sâu kín) mà Như Lai đã nói, lại chê bai rằng kinh này là do ma (loài chuyên phá hoại người tu đạo) nói ra.' Nếu ai nói rằng Như Lai, Pháp (giáo lý của Phật) và Tăng (đoàn thể người tu theo Phật) là vô thường (không bền lâu, có lúc phải mất), thì người nói như vậy là tự lừa dối mình và cũng lừa dối người khác. Thà lấy dao bén tự cắt lưỡi mình, chứ quyết không nói rằng Như Lai, Pháp, Tăng là vô thường. Nếu nghe người khác nói vậy thì cũng không tin nhận, và đối với kẻ nói như thế nên sinh lòng thương xót. Như Lai, Pháp, Tăng là điều không thể nghĩ bàn; phải giữ vững niềm tin như thế, và tự xem thân mình như đống lửa. Đó gọi là tự sửa mình cho ngay chính.
Ca Diếp, thế nào là sửa người khác cho ngay chính? Khi Phật đang nói pháp, có một người đàn bà đang nuôi con nhỏ bằng sữa, đến chỗ Phật, cúi đầu lạy sát chân Phật. Trong lòng bà có điều lo lắng, tự mình suy nghĩ rồi ngồi sang một bên. Bấy giờ Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, một danh hiệu của Phật) biết rõ mà vẫn cố ý hỏi: 'Có phải vì thương con mà chị cho con ăn nhiều tô (váng sữa, bơ làm từ sữa), không biết lường xem nó có tiêu hóa được hay không?' Người đàn bà liền thưa với Phật: 'Thật lạ lùng thay, bạch Thế Tôn, Ngài khéo biết được điều con đang nghĩ trong lòng. Xin Như Lai dạy con nên cho ăn nhiều ít thế nào. Bạch Thế Tôn, sáng nay con đã cho con ăn nhiều tô, sợ nó không tiêu được mà chết yểu chăng. Xin Như Lai giải thích cho con.' Phật nói: 'Thức ăn con chị đã ăn sẽ tiêu hóa ngay, lại còn giúp nó thêm tuổi thọ.' Người đàn bà nghe xong, trong lòng vô cùng mừng rỡ, lại nói: 'Như Lai nói thật nên con vui mừng.'
Thế Tôn cũng như vậy: vì muốn điều phục (dạy dỗ, uốn nắn cho thuần thục) chúng sinh (mọi loài có sự sống và cảm giác), nên khéo phân biệt điều tiêu được và điều không tiêu được, và cũng nói rằng các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) là vô ngã (không có cái "ta" thật sự, bền chắc), là vô thường. Nếu Phật Thế Tôn nói về cái thường (bền vững mãi mãi) ngay từ đầu, thì những người đang được giáo hóa sẽ cho rằng pháp này giống với ngoại đạo (các đạo khác ngoài đạo Phật), liền bỏ đi.
Phật lại bảo người đàn bà: 'Khi con chị lớn lên, tự đi lại được, thì mọi thức ăn, kể cả thứ khó tiêu, nó đều tiêu được; khi ấy lượng tô cho ăn lúc trước sẽ không còn đủ nữa. Các đệ tử Thanh văn (những người tu nhờ nghe lời Phật dạy, mong tự giải thoát cho mình) của ta cũng như vậy, giống như đứa con nhỏ của chị, chưa thể tiêu hóa được giáo pháp về sự thường còn. Vì thế ban đầu ta nói về khổ và vô thường. Khi các đệ tử Thanh văn của ta đã đủ công đức (phước lành và sức tu hành tích lũy được), đủ sức tu học kinh điển Đại thừa (giáo pháp lớn, hướng đến cứu độ tất cả chúng sinh và thành Phật), thì trong kinh ấy ta nói cho họ về sáu vị. Sáu vị là gì? Nói rằng khổ là vị chua, vô thường là vị mặn, vô ngã là vị đắng, lạc (an vui) là vị ngọt, ngã (cái ta chân thật) là vị cay, thường là vị nhạt. Trong thế gian có ba vị, đó là vô thường, vô ngã, không vui. Lấy phiền não (những tâm xấu như tham, giận, si mê làm rối khổ tâm) làm củi, lấy trí tuệ làm lửa, nhờ nhân duyên ấy mà nấu thành món ăn Niết Bàn, tức là thường, lạc, ngã, khiến các đệ tử đều ưa thích.'
Phật lại bảo người đàn bà: 'Nếu chị có việc phải đi nơi khác, thì nên đuổi đứa con hư ra khỏi nhà, và đem hết kho báu giao cho đứa con ngoan, chỉ cho nó biết.' Người đàn bà thưa với Phật: 'Thật đúng như lời Ngài dạy. Kho châu báu thì nên chỉ cho con ngoan, không chỉ cho con hư.' 'Này chị (?), ta cũng như vậy. Khi nhập Bát Niết Bàn (lúc Phật rời bỏ thân xác ở đời), kho pháp sâu kín, vô thượng (cao nhất, không gì hơn) của Như Lai, ta không trao cho các đệ tử Thanh văn, cũng như kho báu của chị không chỉ cho con hư; mà nhất định phải giao phó cho các vị Bồ Tát, cũng như kho báu của chị giao cho con ngoan. Vì sao vậy? Vì các đệ tử Thanh văn sinh ý nghĩ biến đổi, cho rằng Phật Như Lai thật sự diệt độ (mất đi, không còn nữa), nhưng thật ra ta không hề diệt độ. Cũng như khi chị đi xa chưa về, đứa con hư liền bảo rằng chị đã chết, nhưng thật ra chị không chết. Còn các vị Bồ Tát thì nói rằng Như Lai thường còn, không biến đổi, cũng như đứa con ngoan của chị không nói chị đã chết. Vì lẽ đó, ta đem kho bí mật vô thượng giao cho các vị Bồ Tát.' Này thiện nam tử, nếu có chúng sinh cho rằng Phật thường còn, không biến đổi, thì nên biết nhà ấy chính là có Phật. Đó gọi là sửa người khác cho ngay chính.
Ca Diếp, thế nào là biết tùy câu hỏi mà đáp? Ví như có người đến hỏi Phật Thế Tôn: 'Con phải làm thế nào để không tốn tiền của mà vẫn được gọi là đại thí chủ (người bố thí lớn)?' Phật nói: 'Nếu có các vị sa môn (người xuất gia tu hành), bà la môn (giới tu sĩ, tầng lớp cao nhất trong xã hội Ấn Độ xưa) ít ham muốn, biết đủ, không nhận, không cất giữ đồ vật không trong sạch, thì hãy đem tôi tớ, người hầu bố thí cho họ. Người tu phạm hạnh (đời sống trong sạch, dứt hẳn chuyện nam nữ) thì đem nữ sắc bố thí. Người đã bỏ rượu thịt thì đem rượu thịt bố thí. Người không ăn quá giờ ngọ (người tu chỉ ăn trước giữa trưa) thì đem thức ăn sau giờ ngọ bố thí. Người không dùng hoa và hương thơm thì đem hoa và hương bố thí. Bố thí như vậy thì tiếng tăm bố thí lan khắp thiên hạ, mà chưa từng tốn của mình một mảy may nào.' Đó gọi là biết tùy câu hỏi mà đáp.
Bấy giờ Bồ Tát Ca Diếp thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, người ăn thịt thì không nên đem thịt bố thí cho họ. Vì sao vậy? Vì con thấy người không ăn thịt có công đức lớn." Phật khen Ca Diếp: "Hay thay, hay thay! Nay ông đã khéo hiểu ý ta. Bồ Tát hộ pháp (người giữ gìn, bảo vệ chánh pháp) phải nên như vậy. Này thiện nam tử, từ hôm nay trở đi, ta không cho phép các đệ tử Thanh văn ăn thịt. Khi nhận vật cúng dường do lòng tin của thí chủ, phải xem thức ăn ấy như thịt của con mình."
Bồ Tát Ca Diếp lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, vì sao Như Lai không cho phép ăn thịt?" "Này thiện nam tử, người ăn thịt là cắt đứt hạt giống của lòng đại từ (lòng thương yêu lớn, muốn đem niềm vui đến cho mọi loài)." Ca Diếp lại hỏi: "Vì sao trước đây Như Lai cho phép tỳ kheo ăn ba thứ thịt sạch (thịt mà mình không thấy giết, không nghe giết cho mình, không nghi là giết cho mình)?" "Ca Diếp, ba thứ thịt sạch ấy là tùy theo sự việc mà dần dần đặt ra giới cấm." Bồ Tát Ca Diếp lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, vì nhân duyên gì mà trước kia cấm mười thứ thịt không sạch, cho đến chín thứ thịt sạch, nay lại không cho phép nữa?" Phật bảo Ca Diếp: "Đó cũng là nhân theo sự việc mà dần dần đặt ra giới cấm. Nên biết đó chính là ý nghĩa hiện nay dứt hẳn việc ăn thịt."
Bồ Tát Ca Diếp lại thưa với Phật: "Vì sao Như Lai lại khen cá thịt là món ăn ngon?" "Này thiện nam tử, ta không hề nói các thứ cá thịt là món ăn ngon. Ta nói mía, gạo tẻ, đường phèn, tất cả các loại lúa, lúa mạch, đường đen, sữa, sữa đặc, váng sữa, dầu là món ăn ngon. Dù ta có nói nên cất giữ các loại áo quần, nhưng những thứ được giữ phải là áo đã nhuộm cho bạc màu (không dùng màu tươi đẹp, để khỏi sinh lòng ham thích). Huống gì lại tham đắm mùi vị cá thịt."
Ca Diếp lại nói: "Nếu Như Lai đã cấm ăn thịt, thì năm thứ vị ấy: sữa, sữa đặc, nước sữa chua, váng sữa sống, váng sữa chín, dầu mè…, cùng các thứ áo quần, áo kiêu xa da (áo dệt bằng tơ tằm), vỏ ốc, vỏ sò, da thuộc, bát đĩa bằng vàng bạc — những thứ như vậy cũng không nên nhận." "Này thiện nam tử, không nên theo cái thấy của bọn Ni Kiền (một phái ngoại đạo khổ hạnh ở Ấn Độ, tu bằng cách lõa thể). Tất cả giới cấm Như Lai đặt ra đều có ý riêng. Vì có ý riêng nên cho phép ăn ba thứ thịt sạch; vì có ý riêng nên cấm mười thứ thịt; vì có ý riêng nên cấm hết tất cả, kể cả thịt con vật tự chết. Ca Diếp, từ hôm nay ta cấm các đệ tử không được ăn bất cứ thứ thịt nào nữa. Ca Diếp, người ăn thịt, dù đi, dù đứng, dù ngồi, dù nằm, tất cả chúng sinh ngửi thấy hơi thịt nơi họ đều sinh sợ hãi. Ví như có người vừa đến gần sư tử, mọi người thấy họ, ngửi thấy mùi hôi của sư tử, cũng sinh sợ hãi.
Này thiện nam tử, như người ăn tỏi, mùi hôi khó chịu đáng ghét; người khác thấy họ, ngửi mùi hôi liền bỏ đi; dù từ xa trông thấy cũng chẳng muốn nhìn, huống chi lại gần. Người ăn thịt cũng như vậy: tất cả chúng sinh ngửi hơi thịt nơi họ đều sợ hãi, sinh ý nghĩ sợ chết; các loài có sự sống dưới nước, trên đất, trên không đều bỏ chạy, đều bảo người này là kẻ thù của chúng ta. Vì thế Bồ Tát không quen ăn thịt. Vì muốn cứu độ chúng sinh mà Bồ Tát thị hiện (làm ra vẻ bên ngoài để giáo hóa) ăn thịt; tuy làm ra vẻ ăn nhưng thật ra không ăn. Này thiện nam tử, Bồ Tát như vậy, đến thức ăn trong sạch còn chẳng ăn, huống chi là ăn thịt.
Này thiện nam tử, sau khi ta nhập Niết Bàn vô lượng trăm năm, bốn bậc thánh nhân (bốn bậc đã chứng quả: Tu đà hoàn, Tư đà hàm, A na hàm, A la hán) cũng đều nhập Niết Bàn hết. Sau khi thời chánh pháp (thời kỳ giáo pháp còn nguyên vẹn, có người tu và chứng quả) diệt, đến thời tượng pháp (thời kỳ giáo pháp chỉ còn hình thức giống như thật, ít người chứng quả), sẽ có những tỳ kheo bề ngoài như người giữ luật, ít đọc tụng kinh, ham mê ăn uống để nuôi béo thân mình. Áo quần mặc trên người thô xấu, hình dung tiều tụy, chẳng có chút oai đức. Họ nuôi trâu dê, gánh củi cỏ; tóc, râu, móng tay đều dài và nhọn. Tuy mặc áo cà sa (áo của người xuất gia) mà giống như thợ săn; nhìn chăm chăm, đi chầm chậm, như mèo rình chuột. Họ thường rêu rao rằng: "Ta đã chứng quả A la hán (bậc đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh)." Họ nhiều bệnh tật, ngủ nằm nơi dơ bẩn; bên ngoài tỏ ra hiền lành, bên trong ôm lòng tham lam ganh ghét, giống như bọn bà la môn giữ hạnh câm (tu bằng cách không nói năng). Thật ra họ không phải sa môn mà chỉ làm ra vẻ sa môn; tà kiến (cái thấy sai lệch) bừng bừng, chê bai chánh pháp. Những người như vậy phá hoại giới luật, hạnh chân chính, oai nghi (phép tắc đi đứng nằm ngồi) do Như Lai đặt ra, phá hoại cả những lời dạy về quả giải thoát và phép lìa bỏ đồ không trong sạch, phá hoại giáo lý bí mật rất sâu; mỗi người tùy ý mình nói ngược kinh luật, rồi bảo rằng: "Như Lai đều cho phép chúng ta ăn thịt." Tự mình đặt ra luận thuyết ấy rồi bảo là Phật nói, cùng nhau tranh cãi, ai nấy đều tự xưng là sa môn, con dòng họ Thích (đệ tử của Phật Thích Ca).
Này thiện nam tử, khi ấy lại có những sa môn tích trữ thóc gạo sống, nhận lấy cá thịt, tự tay nấu nướng; cầm bình dầu, lọng báu, giày da; gần gũi vua chúa, quan lớn, trưởng giả (người giàu có, có thế lực); xem tướng, xem sao, chăm chỉ học nghề thuốc; nuôi tôi tớ, chứa vàng bạc, lưu ly (ngọc màu xanh biếc), xa cừ (một loại vỏ sò quý), mã não, pha lê, chân châu, san hô, hổ phách, ngọc bích, vỏ ốc quý, các loại trái cây, dưa quả; học các nghề như vẽ tranh, làm thợ nề, viết sách dạy học, trồng cây trồng củ; làm bùa ngải bằng trùng độc, đọc chú, làm ảo thuật, pha chế thuốc men; làm trò hát xướng đàn ca; dùng hương hoa trang điểm thân thể; chơi cờ bạc, đánh cờ vây, học các nghề khéo léo. Nếu có tỳ kheo nào lìa bỏ được những việc xấu như vậy, thì nên nói người ấy thật là đệ tử của ta."
Bấy giờ Ca Diếp lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, các tỳ kheo, tỳ kheo ni (người nữ xuất gia, đã thọ đủ giới), ưu bà tắc (nam cư sĩ tu tại gia), ưu bà di (nữ cư sĩ tu tại gia) sống nhờ người khác. Nếu khi đi khất thực (đi xin ăn) mà nhận được thức ăn có lẫn thịt, thì phải ăn thế nào cho đúng phép thanh tịnh?" Phật nói: "Ca Diếp, nên lấy nước rửa cho thức ăn tách khỏi thịt rồi mới ăn. Nếu bát đựng thức ăn bị dính thịt, chỉ cần không còn mùi vị thì cho phép dùng, không có tội. Nếu thấy trong thức ăn có nhiều thịt thì không nên nhận. Tất cả thịt hiện rõ đều không nên ăn; ai ăn thì mắc tội. Nay ta công bố giới cấm ăn thịt này; nếu nói rộng ra thì không thể nào hết được. Vì giờ nhập Niết Bàn đã đến nên ta nói tóm lược." Đó gọi là biết tùy câu hỏi mà đáp.
Ca Diếp, thế nào là khéo hiểu ý nghĩa nhân duyên? Ví như có bốn bộ chúng (bốn hạng đệ tử: tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di) đến hỏi ta rằng: "Bạch Thế Tôn, ý nghĩa như vậy, lúc Như Lai mới ra đời, vì sao không nói cho vua Ba Tư Nặc (vua nước Kiều Tát La thời Phật còn tại thế) nghe nghĩa sâu xa mầu nhiệm của pháp môn (cánh cửa, con đường tu học) này? Có lúc thì nói sâu, có lúc thì nói cạn; có khi gọi là phạm, có khi gọi là không phạm. Thế nào gọi là đọa? Thế nào gọi là luật? Thế nào là nghĩa của ba la đề mộc xoa (bộ giới điều người xuất gia phải giữ, giúp giải thoát khỏi từng điều lỗi)?"
Phật nói: "Ba la đề mộc xoa nghĩa là biết đủ, giữ trọn oai nghi, không nhận và không cất chứa gì; cũng gọi là tịnh mạng (cách sống trong sạch, nuôi thân bằng lối chân chính). Đọa nghĩa là bốn đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, a tu la). Đọa còn nghĩa là rơi vào địa ngục (cõi chịu cực hình khổ sở nhất), cho đến địa ngục A Tỳ (địa ngục nặng nhất, khổ không ngừng nghỉ); nói về sự nhanh chóng thì còn hơn cả mưa lớn đổ xuống. Người nghe điều ấy sợ hãi, giữ vững giới cấm, không phạm oai nghi, tu tập biết đủ, không nhận mọi đồ vật không trong sạch. Đọa còn nghĩa là nuôi lớn thêm địa ngục, súc sinh (loài vật), ngạ quỷ (loài quỷ đói). Vì các nghĩa ấy nên gọi là đọa. Ba la đề mộc xoa là lìa bỏ những việc làm xấu ác, tà vạy của thân, miệng, ý. Luật là đi vào giới, oai nghi và nghĩa lành của kinh sâu xa; ngăn không cho nhận mọi đồ vật không trong sạch và mọi nhân duyên không trong sạch; cũng ngăn bốn tội nặng (giết người, trộm cắp, dâm dục, nói dối là đã chứng thánh — phạm thì bị đuổi khỏi tăng đoàn), mười ba tội tăng tàn (tội nặng bậc hai, phạm rồi còn có thể sám hối trước tăng chúng để cứu vãn), hai pháp bất định (tội chưa xác định, tùy lời chứng mà xử), ba mươi tội xả đọa (tội do cất giữ vật dụng sai phép, phải bỏ vật ấy ra và sám hối), chín mươi mốt tội đọa (các lỗi nhỏ phải sám hối, nếu không sẽ đọa), bốn pháp hối quá (lỗi phải tự thú nhận trước người khác), nhiều pháp chúng học (các phép tắc cử chỉ phải học), bảy pháp diệt tránh (bảy cách dàn xếp tranh cãi trong tăng đoàn)…
Hoặc lại có người phá hết tất cả giới. Thế nào là tất cả? Tức là từ bốn tội nặng cho đến bảy pháp diệt tránh. Hoặc lại có người chê bai chánh pháp và kinh điển sâu xa, cùng những kẻ nhất xiển đề (người đã dứt hết căn lành, không tin nhân quả) đã thành tựu trọn vẹn, dứt sạch mọi tướng lành, không còn nhân duyên (để hướng thiện) (?). Những người như vậy tự cho mình là thông minh, lanh lợi, che giấu hết các tội nặng nhẹ; che giấu điều ác như con rùa giấu sáu bộ phận (đầu, đuôi và bốn chân vào trong mai). Các tội như vậy suốt đêm dài (thời gian lâu dài trong vòng sinh tử) không sám hối; vì không sám hối nên ngày đêm càng tăng thêm. Những tỳ kheo ấy không bao giờ phát lộ (tự nói ra, thú nhận) các tội đã phạm, khiến tội lỗi ngày càng lan rộng. Vì thế Như Lai biết rõ sự việc ấy rồi, mới dần dần đặt ra giới cấm, không thể đặt ra cùng một lúc."
Bấy giờ có thiện nam tử, thiện nữ nhân thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, Như Lai đã biết những việc như thế từ lâu, sao không đặt ra giới cấm từ trước? Lẽ nào Thế Tôn muốn cho chúng sinh vào địa ngục A Tỳ sao? Ví như nhiều người muốn đến phương khác, lạc mất đường chính, đi theo đường sai. Những người ấy vì không biết mình lạc nên đều cho đó là đường đúng, lại chẳng gặp ai để hỏi đúng sai. Chúng sinh cũng vậy, lầm lạc trong Phật pháp, không thấy được điều chân chính. Như Lai lẽ ra phải nói con đường chính từ trước, răn dạy các tỳ kheo: 'Đây là phạm giới, đây là giữ giới', nên đặt giới như vậy. Vì sao? Vì Như Lai là bậc chánh giác (giác ngộ chân chính), là bậc chân thật, biết và thấy con đường chính. Chỉ có Như Lai, bậc trời trong các cõi trời (bậc tôn quý nhất, hơn cả chư thiên), mới nói được công đức cao vượt của mười điều thiện (không giết hại, không trộm, không tà dâm, không nói dối, không nói đôi chiều, không nói lời ác, không nói lời thêu dệt, không tham, không giận, không si mê) cùng ý nghĩa của chúng. Vì thế chúng con thưa thỉnh rằng nên đặt giới từ trước."
Phật nói: "Này thiện nam tử, nếu nói Như Lai có thể vì chúng sinh nói rõ công đức cao vượt của mười điều thiện, thì Như Lai xem chúng sinh như La Hầu La (con ruột của Phật khi còn làm thái tử). Sao lại vặn hỏi rằng: 'Lẽ nào Thế Tôn muốn cho chúng sinh vào địa ngục?' Ta thấy dù chỉ một người có nhân duyên sẽ rơi vào địa ngục A Tỳ, ta còn vì người ấy mà ở lại đời một kiếp (một khoảng thời gian cực kỳ dài) hoặc gần một kiếp. Ta đối với chúng sinh có lòng đại từ đại bi (thương yêu và xót thương lớn lao), cớ sao lại lừa dối những người mà ta xem như con, để họ vào địa ngục? Này thiện nam tử, như trong nước của vua có người vá áo, thấy áo có lỗ thủng rồi mới vá. Như Lai cũng vậy, thấy chúng sinh có nhân duyên sẽ vào địa ngục A Tỳ, liền dùng điều thiện của giới để vá lại.
Này thiện nam tử, ví như Chuyển Luân Thánh Vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thế giới bằng chánh pháp, có bánh xe báu bay đi khắp nơi) trước hết nói cho dân chúng mười điều thiện; về sau dần dần có người làm điều ác, vua liền tùy theo sự việc mà dần dần ngăn chặn. Ngăn hết các điều ác rồi, sau đó vua mới tự thi hành phép tắc của thánh vương. Này thiện nam tử, ta cũng như vậy: dù có nói ra lời dạy, nhưng không thể đặt giới từ trước, mà phải nhân khi tỳ kheo dần dần làm điều sai pháp, sau đó mới tùy sự việc mà đặt giới. Những chúng sinh ưa thích pháp thì theo lời dạy mà tu hành; những người như vậy mới có thể thấy được pháp thân (thân chân thật của Phật, chính là chân lý, không sinh không diệt) của Như Lai. Như bánh xe báu của Chuyển Luân Vương là điều không thể nghĩ bàn, Như Lai cũng vậy, không thể nghĩ bàn; Pháp và Tăng — hai ngôi báu — cũng không thể nghĩ bàn; người nói pháp và người nghe pháp đều không thể nghĩ bàn. Đó gọi là khéo hiểu ý nghĩa nhân duyên. Bồ Tát phân tích, mở bày bốn phương diện ý nghĩa như vậy; đó gọi là ý nghĩa nhân duyên trong Đại Niết Bàn của Đại thừa.
Lại nữa, tự sửa mình cho ngay chính là được Đại Bát Niết Bàn này. Sửa người khác cho ngay chính là ta vì các tỳ kheo mà nói rằng Như Lai thường còn, không biến đổi. Tùy câu hỏi mà đáp là: Ca Diếp, nhân câu hỏi của ông mà ta được nói rộng nghĩa sâu xa mầu nhiệm này cho các Bồ Tát Ma Ha Tát, tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di. Ý nghĩa nhân duyên là: Thanh văn và Duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, chỉ lo giải thoát cho riêng mình) không hiểu nghĩa sâu xa như vậy, không biết rằng giống như chữ Y (một chữ Phạn viết bằng ba chấm xếp hình tam giác, không thành hàng dọc cũng không thành hàng ngang, ví cho ba điều gắn liền không tách rời) có ba chấm, giải thoát, Niết Bàn và Ma Ha Bát Nhã (trí tuệ lớn thấu suốt chân lý) hợp lại mà thành bí mật tạng. Nay ở đây ta nêu rõ và phân tích, để mở mắt trí tuệ cho các Thanh văn.
Giả sử có người nói rằng: "Bốn điều như vậy sao lại là một mà không phải là hư dối?" thì nên hỏi ngược lại: "Hư không, không có gì cả, không lay động, không ngăn ngại — bốn điều như vậy có gì khác nhau? Lẽ nào có thể gọi là hư dối sao?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy. Các câu ấy chỉ là một nghĩa, tức là nghĩa trống không." "Tự sửa mình, sửa người khác, tùy câu hỏi mà đáp, hiểu ý nghĩa nhân duyên cũng như vậy, chính là Đại Niết Bàn, bình đẳng không khác nhau."
Phật nói: "Ca Diếp, nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân nói rằng: 'Như Lai là vô thường. Làm sao biết là vô thường? Như Phật đã nói: diệt hết phiền não gọi là Niết Bàn. Như lửa tắt thì không còn gì cả; diệt hết phiền não cũng như vậy, nên gọi là Niết Bàn. Sao lại nói Như Lai là pháp thường còn, không biến đổi? Như Phật đã nói: lìa khỏi các cõi hữu (các cõi tồn tại trong vòng sinh tử) mới gọi là Niết Bàn; trong Niết Bàn không có các cõi hữu. Sao lại nói Như Lai là pháp thường còn, không biến đổi? Như áo rách nát hết thì không gọi là vật nữa; Niết Bàn cũng vậy, diệt hết phiền não thì không gọi là vật. Sao lại nói Như Lai là pháp thường còn, không biến đổi? Như Phật đã nói: lìa dục, vắng lặng dứt hết gọi là Niết Bàn. Như người bị chặt đầu thì không còn đầu; lìa dục, vắng lặng dứt hết cũng như vậy, trống không, không còn gì, nên gọi là Niết Bàn. Sao lại nói Như Lai là pháp thường còn, không biến đổi? Như Phật đã nói:
Ví như sắt nung đỏ, búa đập tóe tia lửa, tung ra rồi tắt ngay,
chẳng biết ở nơi đâu. Người được giải thoát chân chính cũng lại như vậy:
đã vượt qua dâm dục và bùn lầy của các cõi hữu, đến được chốn không lay động,
chẳng ai biết đi về đâu.
Vậy sao lại nói Như Lai là pháp thường còn, không biến đổi?' Ca Diếp, nếu có người vặn hỏi như vậy thì gọi là vặn hỏi sai lệch. Ca Diếp, ông cũng không nên nghĩ rằng tánh Như Lai là diệt mất hết. Ca Diếp, diệt hết phiền não thì không gọi là vật. Vì sao? Vì đã dứt hẳn vĩnh viễn, rốt ráo, nên gọi là thường. Câu ấy là vắng lặng, không gì hơn được; diệt hết mọi tướng, không còn sót lại gì. Câu ấy trong sáng tinh khiết, thường còn, không thoái lui. Vì thế Niết Bàn gọi là thường còn; Như Lai cũng vậy, thường còn không biến đổi. Nói 'tia lửa tóe ra' là chỉ phiền não. 'Tung ra rồi tắt ngay, chẳng biết ở nơi đâu' là nói các đức Như Lai diệt hết phiền não rồi thì không còn ở trong năm đường (năm cõi luân hồi: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời). Vì thế Như Lai là pháp thường còn, không biến đổi. Lại nữa Ca Diếp, thầy của chư Phật chính là Pháp; vì thế Như Lai cung kính cúng dường Pháp. Vì Pháp thường còn nên chư Phật cũng thường còn."
Bồ Tát Ca Diếp lại thưa với Phật: "Nếu lửa phiền não diệt thì Như Lai cũng diệt, vậy Như Lai không có chỗ thường trụ. Như sắt văng ra, màu đỏ tắt rồi thì chẳng biết đi đâu; phiền não của Như Lai cũng vậy, diệt rồi không đến chỗ nào. Lại như sắt kia, sức nóng và màu đỏ tắt rồi thì không còn nữa; Như Lai cũng vậy, diệt rồi là không còn thường. Diệt lửa phiền não liền vào Niết Bàn, nên biết Như Lai chính là vô thường." "Này thiện nam tử, sắt ở đây là chỉ phàm phu (người thường chưa giác ngộ). Phàm phu tuy diệt phiền não, nhưng diệt rồi lại sinh, nên gọi là vô thường. Như Lai không như vậy, diệt rồi không sinh lại nữa, nên gọi là thường." Ca Diếp lại nói: "Như màu đỏ của sắt tắt rồi, đem bỏ vào lửa lại thì màu đỏ lại sinh. Nếu Như Lai cũng vậy thì lẽ ra sẽ sinh lại kết (những trói buộc của phiền não). Nếu kết sinh lại thì chính là vô thường." Phật nói: "Ca Diếp, nay ông không nên nói như vậy rằng Như Lai là vô thường. Vì sao? Vì Như Lai là thường. Này thiện nam tử, như củi cháy tắt rồi thì có tro; phiền não diệt rồi thì có Niết Bàn. Các ví dụ áo rách, chặt đầu, bình vỡ cũng như vậy; những thứ ấy đều có tên gọi riêng, gọi là áo rách, đầu bị chặt, bình vỡ. Ca Diếp, như sắt nguội rồi có thể làm nóng lại, Như Lai không như vậy; đã dứt phiền não thì rốt ráo mát mẻ, lửa phiền não hừng hực không bao giờ sinh lại nữa. Ca Diếp nên biết, vô lượng chúng sinh giống như sắt kia; ta dùng lửa trí tuệ vô lậu (trí tuệ không còn dính chút phiền não nào) hừng hực để đốt cháy những trói buộc phiền não của chúng sinh."
Ca Diếp lại nói: "Hay thay, hay thay! Nay con đã biết chắc rằng Như Lai nói chư Phật là thường còn." Phật nói: "Ca Diếp, ví như thánh vương ở trong hậu cung (khu cung cấm dành cho vợ và cung nữ của vua), hoặc có lúc đi dạo chơi trong vườn sau; vua tuy không có mặt giữa các thể nữ (cung nữ hầu hạ vua), nhưng cũng không thể nói thánh vương đã băng hà. Này thiện nam tử, Như Lai cũng vậy: tuy không hiện ra ở cõi Diêm Phù Đề (thế giới loài người chúng ta đang sống), mà đi vào Niết Bàn, cũng không gọi là vô thường. Như Lai ra khỏi vô lượng phiền não, đi vào nơi an vui của Niết Bàn, dạo chơi giữa những đóa hoa giác ngộ, vui vẻ hưởng niềm an lạc."
Ca Diếp lại hỏi: "Như Phật đã nói: 'Ta đã vượt qua biển lớn phiền não từ lâu.' Nếu Phật đã vượt qua biển phiền não, thì vì cớ gì còn cưới Gia Du Đà La (vợ của Phật khi còn làm thái tử) và sinh ra La Hầu La? Vì nhân duyên ấy, nên biết Như Lai chưa vượt qua biển lớn của các trói buộc phiền não. Xin Như Lai nói rõ nhân duyên ấy."
Phật bảo Ca Diếp: "Ông không nên nói rằng Như Lai đã vượt qua biển lớn phiền não từ lâu, vì cớ gì còn cưới Gia Du Đà La, sinh La Hầu La, rồi vì nhân duyên ấy mà cho rằng Như Lai chưa vượt qua biển lớn của các trói buộc phiền não. Này thiện nam tử, Đại Niết Bàn này có thể dựng lập nghĩa lớn. Các ông nay hãy hết lòng lắng nghe cho kỹ, rồi nói rộng cho người khác, chớ sinh kinh ngạc nghi ngờ. Nếu có Bồ Tát Ma Ha Tát an trụ trong Đại Niết Bàn, thì núi chúa Tu Di (ngọn núi cao lớn nhất, đứng giữa một thế giới, theo vũ trụ quan Phật giáo) cao rộng như vậy, Bồ Tát có thể lấy mà đặt vào trong một hạt cải; còn các chúng sinh nương ở núi Tu Di cũng không bị chật chội, không có cảm giác bị dời đi dời lại, vẫn như cũ không khác. Chỉ có người đáng được cứu độ mới thấy vị Bồ Tát ấy đặt núi Tu Di vào trong hạt cải, rồi lại đặt về chỗ cũ. Này thiện nam tử, lại có Bồ Tát Ma Ha Tát an trụ trong Đại Niết Bàn, có thể đặt cả tam thiên đại thiên thế giới (một vùng vũ trụ rộng lớn gồm một tỷ thế giới nhỏ) vào trong một hạt cải; chúng sinh trong đó cũng không bị chật chội, không có cảm giác bị dời đi dời lại, vẫn như cũ không khác. Chỉ có người đáng được cứu độ mới thấy vị Bồ Tát ấy đặt tam thiên đại thiên thế giới vào trong hạt cải, rồi lại đặt về chỗ cũ. Này thiện nam tử, lại có Bồ Tát Ma Ha Tát an trụ trong Đại Niết Bàn, có thể đặt tam thiên đại thiên thế giới vào một lỗ chân lông, cho đến đặt về chỗ cũ cũng như vậy.
Này thiện nam tử, lại có Bồ Tát Ma Ha Tát an trụ trong Đại Niết Bàn, cắt lấy các thế giới tam thiên đại thiên của chư Phật ở mười phương, đặt trên mũi kim như xâu lá táo, ném sang thế giới của một đức Phật khác ở phương khác; tất cả chúng sinh ở trong đó không hề hay biết mình bị đem đi, đem lại, đang ở chỗ nào; chỉ có người đáng được cứu độ mới thấy được. Cho đến đặt về chỗ cũ cũng như vậy. Này thiện nam tử, lại có Bồ Tát Ma Ha Tát an trụ trong Đại Niết Bàn, cắt lấy các thế giới tam thiên đại thiên của chư Phật ở mười phương, đặt trên bàn tay phải như bàn xoay của thợ gốm, ném sang những thế giới nhiều như bụi nhỏ ở phương khác; không một chúng sinh nào có cảm giác bị dời đi dời lại; chỉ có người đáng được cứu độ mới thấy được. Cho đến đặt về chỗ cũ cũng như vậy. Này thiện nam tử, lại có Bồ Tát Ma Ha Tát an trụ trong Đại Niết Bàn, cắt lấy tất cả vô lượng thế giới của chư Phật ở mười phương, đem chứa hết vào thân mình; chúng sinh trong đó đều không bị chật chội, cũng không có cảm giác bị dời đi dời lại hay về chỗ ở; chỉ có người đáng được cứu độ mới thấy được. Cho đến đặt về chỗ cũ cũng như vậy. Này thiện nam tử, lại có Bồ Tát Ma Ha Tát an trụ trong Đại Niết Bàn, đem mười phương thế giới đặt vào trong một hạt bụi; chúng sinh trong đó cũng không bị chật chội, không có cảm giác bị dời đi dời lại; chỉ có người đáng được cứu độ mới thấy được. Cho đến đặt về chỗ cũ cũng như vậy.
Này thiện nam tử, Bồ Tát Ma Ha Tát an trụ trong Đại Niết Bàn thì có thể thị hiện vô lượng các loại thần thông biến hóa (năng lực siêu phàm, biến hóa khôn lường); vì thế gọi là Đại Bát Niết Bàn. Những thần thông biến hóa vô lượng mà Bồ Tát Ma Ha Tát ấy thị hiện như vậy, tất cả chúng sinh không ai đo lường được. Thế thì nay sao ông lại có thể biết được rằng Như Lai gần gũi ái dục mà sinh ra La Hầu La?
Này thiện nam tử, ta đã an trụ trong Đại Niết Bàn này từ lâu, thị hiện đủ loại thần thông biến hóa. Trong tam thiên đại thiên thế giới này, ở trăm ức mặt trời, mặt trăng, trăm ức cõi Diêm Phù Đề, ta thị hiện đủ mọi cách, như đã nói rộng trong kinh Thủ Lăng Nghiêm. Ta ở trong tam thiên đại thiên thế giới, hoặc ở cõi Diêm Phù Đề thị hiện nhập Niết Bàn, nhưng cũng không phải rốt ráo nhập Niết Bàn. Hoặc ở cõi Diêm Phù Đề thị hiện vào thai mẹ, khiến cha mẹ nghĩ rằng ta là con của họ; nhưng thân ta đây hoàn toàn không phải từ sự hòa hợp của ái dục mà sinh ra. Ta đã lìa ái dục từ vô lượng kiếp đến nay. Thân ta hiện nay chính là pháp thân; chỉ vì thuận theo thế gian mà thị hiện vào thai.
Này thiện nam tử, ở vườn Lâm Vi Ni (Lumbini, nơi Phật đản sinh) thuộc cõi Diêm Phù Đề này, ta thị hiện sinh ra từ mẹ là Ma Da (hoàng hậu, mẹ của thái tử Tất Đạt). Sinh ra rồi liền có thể đi bảy bước về phương đông, nói lên rằng: "Ta là bậc tôn quý nhất, cao nhất trong loài người, chư thiên (các vị trời) và a tu la (loài thần có phước lớn nhưng hay ganh ghét, gây chiến)." Cha mẹ, người và trời thấy vậy vừa kinh ngạc vừa vui mừng, cho là việc hiếm có. Những người ấy cho rằng đó là đứa trẻ sơ sinh; nhưng thân ta đây đã lìa xa những điều như vậy từ vô lượng kiếp. Thân như vậy chính là pháp thân, không phải do thịt, máu, gân, mạch, xương, tủy tạo thành. Vì thuận theo phép tắc của chúng sinh thế gian nên ta thị hiện làm trẻ thơ. Đi bảy bước về phương nam là thị hiện muốn làm ruộng phước cao nhất (nơi gieo phước tốt nhất, ai cúng dường, kính lễ thì được phước lớn) cho vô lượng chúng sinh. Đi bảy bước về phương tây là thị hiện sự sinh đã hết, dứt hẳn già chết, đây là thân cuối cùng. Đi bảy bước về phương bắc là thị hiện đã vượt qua sinh tử của các cõi hữu. Đi bảy bước về phương đông là thị hiện làm người dẫn đường cho chúng sinh. Đi bảy bước về bốn hướng phụ là thị hiện dứt diệt mọi phiền não và dòng giống của bốn loại ma (ma phiền não, ma năm uẩn tức thân tâm, ma chết, ma trời), thành bậc Như Lai, Ứng Cúng (bậc xứng đáng được trời người cúng dường), Chánh Biến Tri (bậc hiểu biết đúng đắn và trọn khắp mọi điều). Đi bảy bước lên trên là thị hiện không bị đồ vật dơ bẩn làm nhiễm ô, giống như hư không. Đi bảy bước xuống dưới là thị hiện mưa pháp dập tắt lửa địa ngục, khiến chúng sinh nơi ấy được an ổn vui sướng; còn với kẻ hủy phạm giới cấm thì thị hiện làm sương giá mưa đá.
Ở cõi Diêm Phù Đề, sinh ra được bảy ngày thì ta thị hiện cạo tóc. Mọi người đều cho rằng ta là trẻ thơ mới cạo tóc lần đầu. Tất cả người, trời, ma vương Ba Tuần (vua của loài ma, chuyên ngăn cản người tu), sa môn, bà la môn, không ai có thể thấy được đỉnh đầu của ta (tướng đỉnh đầu nhô cao của Phật, không ai thấy được tận cùng), huống chi là cầm dao đến cạo tóc. Nếu có ai cầm dao đến được đỉnh đầu ta thì không có lẽ ấy. Ta đã cạo bỏ râu tóc từ vô lượng kiếp; chỉ vì muốn thuận theo phép tắc thế gian nên thị hiện cạo tóc.
Ta sinh ra rồi, cha mẹ đưa ta vào đền thờ trời, đem ta ra trình với thần Ma Hê Thủ La (vị đại tự tại thiên, thần tối cao được người Ấn Độ xưa thờ phụng). Thần Ma Hê Thủ La vừa thấy ta liền chắp tay cung kính, đứng sang một bên. Ta đã lìa bỏ phép vào đền thờ trời như vậy từ vô lượng kiếp; vì muốn thuận theo phép tắc thế gian nên thị hiện như vậy. Ta ở cõi Diêm Phù Đề thị hiện xỏ tai; thật ra không chúng sinh nào có thể xỏ tai ta được; vì thuận theo phép tắc của chúng sinh thế gian nên thị hiện như vậy. Lại dùng các thứ báu làm bông tai hình sư tử để trang sức tai; nhưng ta đã lìa bỏ đồ trang sức từ vô lượng kiếp; vì muốn thuận theo phép tắc thế gian nên thị hiện như vậy. Ta thị hiện vào trường học để học chữ viết, văn thư; nhưng ta đã thành tựu đầy đủ từ vô lượng kiếp, nhìn khắp tất cả chúng sinh trong ba cõi (cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc — toàn bộ thế giới luân hồi), không ai đủ sức làm thầy ta; vì muốn thuận theo phép tắc thế gian nên thị hiện vào trường học. Vì vậy gọi là Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Biến Tri. Việc học cưỡi voi, cưỡi ngựa, đấu sức và các nghề khác cũng như vậy.
Ở cõi Diêm Phù Đề, ta lại thị hiện làm thái tử con vua; chúng sinh đều thấy ta làm thái tử, vui chơi hưởng lạc trong năm thứ dục (năm thứ ham muốn: tiền của, sắc đẹp, danh tiếng, ăn uống, ngủ nghỉ). Nhưng ta đã lìa bỏ niềm vui của năm thứ dục như vậy từ vô lượng kiếp; vì muốn thuận theo phép tắc thế gian nên thị hiện tướng như vậy. Thầy tướng xem cho ta, nói rằng nếu không xuất gia thì sẽ làm Chuyển Luân Thánh Vương, làm vua cõi Diêm Phù Đề; tất cả chúng sinh đều tin lời ấy. Nhưng ta đã bỏ ngôi Chuyển Luân Vương từ vô lượng kiếp để làm vua Pháp luân (vua của bánh xe chánh pháp, tức là Phật, người chuyển giáo pháp đi khắp nơi). Ở cõi Diêm Phù Đề, ta thị hiện lìa bỏ thể nữ cùng niềm vui năm dục, thấy người già, người bệnh, người chết và vị sa môn rồi xuất gia tu đạo; chúng sinh đều cho rằng thái tử Tất Đạt (tên của Phật khi còn làm thái tử) mới xuất gia lần đầu. Nhưng ta đã xuất gia học đạo từ vô lượng kiếp; vì thuận theo phép thế gian nên thị hiện như vậy.
Ta ở cõi Diêm Phù thị hiện xuất gia, thọ giới cụ túc (giới đầy đủ của tỳ kheo), siêng năng tu đạo, chứng quả Tu đà hoàn (quả thánh thứ nhất, đã vào dòng thánh), quả Tư đà hàm (quả thánh thứ hai, chỉ còn tái sinh một lần), quả A na hàm (quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi dục), quả A la hán (quả thánh cao nhất của Thanh văn). Mọi người đều cho rằng quả A la hán dễ chứng, không khó. Nhưng ta đã thành quả A la hán từ vô lượng kiếp. Vì muốn cứu độ chúng sinh nên ta ngồi ở đạo tràng (nơi Phật thành đạo), dưới cây bồ đề (cây mà Phật ngồi dưới gốc để giác ngộ), lấy cỏ làm chỗ ngồi, hàng phục các loài ma; mọi người đều cho rằng ta mới hàng phục cung ma tại đạo tràng dưới cây bồ đề. Nhưng ta đã hàng phục từ vô lượng kiếp; vì muốn hàng phục những chúng sinh cứng cỏi, ngang bướng nên hiện ra sự biến hóa ấy.
Ta lại thị hiện đại tiện, tiểu tiện, thở ra thở vào; mọi người đều cho rằng ta thật có đại tiểu tiện, thở ra thở vào. Nhưng thân ta là quả báo đã đạt được, không có những điều phiền lụy ấy; vì thuận theo thế gian nên thị hiện như vậy. Ta lại thị hiện nhận vật cúng dường của người có lòng tin; nhưng thân ta hoàn toàn không đói khát; vì thuận theo phép thế gian nên thị hiện như vậy. Ta lại thị hiện giống như chúng sinh nên cũng có ngủ nghỉ; nhưng từ vô lượng kiếp ta đã đầy đủ trí tuệ vô thượng sâu xa mầu nhiệm, lìa xa ba cõi hữu. Vậy mà ta còn thị hiện đi đứng oai nghi, đau đầu, đau mắt, đau bụng, đau lưng, đau khắp cả thân, chịu quả báo bị giáo gỗ đâm để trả nợ cũ, rửa (?) tay chân, rửa mặt, súc miệng, dùng nhành dương (que xỉa răng làm bằng nhành cây) làm sạch răng. Mọi người đều cho rằng ta có những việc như vậy; nhưng thân ta hoàn toàn không có những điều ấy. Tay chân ta thanh tịnh như hoa sen, hương thơm trong sạch như hương hoa ưu bát la (hoa sen xanh). Tất cả chúng sinh cho rằng ta là người, nhưng thật ra ta không phải là người. Ta lại thị hiện nhận áo phẩn tảo (áo may từ vải vụn người ta vứt bỏ), giặt giũ khâu vá; nhưng từ lâu ta đã không cần đến áo ấy.
Mọi người đều cho rằng La Hầu La là con ta, vua Thâu Đầu Đàn (vua Tịnh Phạn, cha của thái tử Tất Đạt) là cha ta, phu nhân Ma Da là mẹ ta; ta ở trong thế gian hưởng mọi niềm vui, rồi bỏ những việc ấy mà xuất gia học đạo. Mọi người lại nói: "Đây là thái tử con vua, thuộc dòng họ lớn Cù Đàm (họ của dòng tộc Phật), lìa bỏ niềm vui thế gian để tìm pháp vượt ra khỏi thế gian." Nhưng ta đã lìa ái dục thế gian từ lâu; những việc như vậy đều chỉ là thị hiện. Tất cả chúng sinh đều cho rằng ta là người, nhưng thật ra không phải. Này thiện nam tử, ta tuy ở trong cõi Diêm Phù Đề này nhiều lần thị hiện nhập Niết Bàn, nhưng thật ra ta không rốt ráo nhập Niết Bàn. Vậy mà các chúng sinh đều cho rằng Như Lai thật sự đã diệt mất hết; nhưng tánh Như Lai thật ra không vĩnh viễn diệt mất. Vì thế nên biết đó là pháp thường còn, pháp không biến đổi. Này thiện nam tử, Đại Niết Bàn chính là pháp giới (cảnh giới chân thật, bản thể của mọi sự vật) của chư Phật Như Lai.
Ta lại thị hiện ra đời ở cõi Diêm Phù Đề; chúng sinh đều cho rằng ta mới thành Phật. Nhưng từ vô lượng kiếp ta đã làm xong những việc cần làm; vì thuận theo phép thế gian nên lại thị hiện ở cõi Diêm Phù Đề lần đầu ra đời thành Phật. Ta lại thị hiện ở cõi Diêm Phù Đề không giữ giới cấm, phạm bốn tội nặng; mọi người đều thấy và cho rằng ta thật sự phạm. Nhưng từ vô lượng kiếp ta đã giữ vững giới cấm, không hề có chút sơ hở thiếu sót nào. Ta lại thị hiện ở cõi Diêm Phù Đề làm nhất xiển đề; mọi người đều thấy đó là nhất xiển đề. Nhưng thật ra ta không phải nhất xiển đề. Nhất xiển đề làm sao có thể thành A nậu đa la tam miệu tam bồ đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của Phật) được? Ta lại thị hiện ở cõi Diêm Phù Đề phá hòa hợp tăng (gây chia rẽ trong đoàn thể tăng đang hòa thuận, một trong những tội nặng nhất); chúng sinh đều cho rằng ta là kẻ phá tăng. Ta xem khắp người và trời, không ai có thể phá được tăng đoàn hòa hợp. Ta lại thị hiện ở cõi Diêm Phù Đề giữ gìn chánh pháp; mọi người đều cho rằng ta là người hộ pháp, ai nấy đều kinh ngạc lạ lùng. Phép của chư Phật vốn như vậy, không nên kinh ngạc lạ lùng. Ta lại thị hiện ở cõi Diêm Phù Đề làm ma Ba Tuần; mọi người đều cho rằng ta là Ba Tuần. Nhưng từ vô lượng kiếp ta đã lìa xa việc của ma, thanh tịnh không nhiễm ô như hoa sen. Ta lại thị hiện ở cõi Diêm Phù Đề thành Phật bằng thân nữ; mọi người thấy vậy đều nói: "Thật lạ lùng, người nữ mà cũng thành được A nậu đa la tam miệu tam bồ đề." Như Lai rốt ráo không nhận thân nữ; chỉ vì muốn điều phục vô lượng chúng sinh nên hiện hình dạng người nữ. Vì thương xót tất cả chúng sinh nên lại thị hiện đủ loại hình sắc.
Ta lại thị hiện ở cõi Diêm Phù Đề sinh vào bốn đường (bốn cõi xấu: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, a tu la). Nhưng ta đã dứt hết nhân của các đường ấy từ lâu; kẻ khác là vì nhân nghiệp mà rơi vào bốn đường, còn ta vì cứu độ chúng sinh mà sinh vào trong đó. Ta lại thị hiện ở cõi Diêm Phù Đề làm Phạm Thiên Vương (vua cõi trời Phạm Thiên, được đạo Bà la môn tôn thờ là đấng sáng tạo), khiến những người thờ Phạm Thiên an trụ trong chánh pháp; nhưng thật ra ta không phải Phạm Thiên, mà các chúng sinh đều cho ta là Phạm Thiên thật. Thị hiện hình tướng các vị trời khắp các đền thờ trời cũng như vậy. Ta lại thị hiện ở cõi Diêm Phù Đề vào nhà kỹ nữ; nhưng thật ra ta không có ý nghĩ tham dục, thanh tịnh không nhiễm ô như hoa sen. Vì những chúng sinh tham dâm, đắm sắc, ta đứng ở ngã tư đường mà nói pháp mầu; nhưng thật ra ta không có tâm dục nhơ bẩn. Mọi người cho rằng ta giữ gìn đàn bà. Ta lại thị hiện ở cõi Diêm Phù Đề vào nhà kẻ tôi tớ, để dẫn dắt giáo hóa họ an trụ trong chánh pháp; nhưng thật ra ta không có nghiệp ác như vậy mà phải sa vào làm thân tôi tớ. Ta lại thị hiện ở cõi Diêm Phù Đề làm thầy dạy học, mở mang giáo hóa trẻ nhỏ, khiến chúng an trụ trong chánh pháp. Ta lại thị hiện ở cõi Diêm Phù Đề vào các nơi tụ tập uống rượu, đánh bạc, chơi cờ, thị hiện đủ thứ hơn thua, tranh cãi, để cứu vớt những chúng sinh ấy; nhưng thật ra ta không có nghiệp ác như vậy, mà các chúng sinh đều cho rằng ta làm những việc ấy. Ta lại thị hiện ở lâu nơi bãi tha ma, làm thân chim kên kên lớn để cứu độ các loài chim bay; các chúng sinh đều cho rằng ta thật là thân chim kên kên. Nhưng ta đã lìa nghiệp ấy từ lâu; vì muốn cứu độ các loài chim kên kên nên thị hiện như vậy.
Ta lại thị hiện ở cõi Diêm Phù Đề làm đại trưởng giả, để giúp vô lượng chúng sinh an trụ trong chánh pháp. Lại thị hiện làm các vua, quan lớn, vương tử, tể tướng, ở trong mỗi hàng ấy đều đứng bậc nhất; vì tu chánh pháp mà ở ngôi vua. Ta lại thị hiện ở cõi Diêm Phù Đề lúc kiếp dịch bệnh (thời kỳ bệnh dịch lan tràn) nổi lên, nhiều chúng sinh bị bệnh hành hạ, trước hết ta cho thuốc men, sau đó nói pháp mầu nhiệm, khiến họ an trụ nơi đạo bồ đề vô thượng (sự giác ngộ cao nhất). Mọi người đều cho rằng đó là kiếp dịch bệnh nổi lên. Lại thị hiện ở cõi Diêm Phù Đề lúc kiếp đói kém nổi lên, tùy theo nhu cầu mà cung cấp đồ ăn thức uống, sau đó nói pháp mầu nhiệm, khiến họ an trụ nơi đạo bồ đề vô thượng. Lại thị hiện ở cõi Diêm Phù Đề lúc kiếp chiến tranh nổi lên, liền nói pháp cho họ lìa bỏ oán thù, giết hại, khiến họ được an trụ nơi đạo bồ đề vô thượng. Lại thị hiện: với người chấp rằng mọi thứ là thường thì nói ý niệm vô thường; với người chấp ý niệm vui sướng thì nói ý niệm khổ; với người chấp ý niệm có cái ta thì nói ý niệm vô ngã; với người chấp ý niệm trong sạch thì nói ý niệm không trong sạch. Nếu có chúng sinh tham đắm ba cõi thì liền nói pháp khiến họ lìa khỏi nơi ấy. Vì cứu độ chúng sinh mà nói thuốc pháp vô thượng mầu nhiệm; vì muốn chặt đứt cây phiền não mà trồng cây thuốc pháp vô thượng; vì muốn cứu vớt các ngoại đạo mà diễn nói chánh pháp. Tuy thị hiện làm thầy của chúng sinh, nhưng trong tâm vốn không hề có ý nghĩ mình là thầy của chúng sinh. Vì muốn cứu vớt những kẻ hèn kém nên hiện vào trong hàng ngũ của họ mà nói pháp; không phải vì nghiệp ác mà phải nhận thân ấy.
Như Lai, bậc chánh giác, an trụ trong Đại Bát Niết Bàn như vậy, nên gọi là thường còn không biến đổi. Như cõi Diêm Phù Đề, thì các châu Đông Phất Vu Đãi (châu lục ở phía đông núi Tu Di), Tây Cù Da Ni (châu lục ở phía tây), Bắc Uất Đan Việt (châu lục ở phía bắc) cũng như vậy. Như bốn châu thiên hạ (bốn châu lục lớn quanh núi Tu Di), thì tam thiên đại thiên thế giới cũng như vậy; hai mươi lăm cõi hữu (hai mươi lăm nơi chúng sinh sinh tồn trong ba cõi) cũng vậy, như đã nói rộng trong kinh Thủ Lăng Nghiêm. Vì thế gọi là Đại Bát Niết Bàn. Nếu có Bồ Tát Ma Ha Tát an trụ trong Đại Bát Niết Bàn như vậy, thì có thể thị hiện thần thông biến hóa như thế mà không hề sợ hãi. Ca Diếp, vì duyên cớ ấy, ông không nên nói rằng La Hầu La là con của Phật. Vì sao? Vì từ vô lượng kiếp trong quá khứ ta đã lìa dục hữu (sự tồn tại trong cõi dục, cõi còn ham muốn tình dục và ăn uống). Vì thế Như Lai được gọi là thường còn, không biến đổi."
Ca Diếp lại nói: "Như Lai làm sao gọi là thường còn được? Như Phật đã nói: 'Như đèn tắt rồi thì không còn ở phương hướng, nơi chốn nào; Như Lai cũng vậy, đã diệt độ rồi thì cũng không còn ở phương hướng, nơi chốn nào.'" Phật nói: "Ca Diếp, này thiện nam tử, nay ông không nên nói rằng đèn tắt hết rồi thì không còn ở nơi chốn nào, Như Lai cũng vậy, đã diệt độ rồi thì không còn ở nơi chốn nào. Này thiện nam tử, ví như khi người nam người nữ thắp đèn, cái đèn dù lớn hay nhỏ cũng đều đổ đầy dầu; hễ còn dầu thì ánh sáng còn, nếu dầu cạn thì ánh sáng cũng tắt theo. Ánh sáng tắt ví như phiền não diệt; ánh sáng tuy tắt hết nhưng cái đèn vẫn còn. Như Lai cũng vậy, phiền não tuy diệt nhưng pháp thân vẫn thường còn. Này thiện nam tử, ý ông thế nào, ánh sáng và cái đèn có cùng mất một lượt không?" Ca Diếp đáp: "Bạch Thế Tôn, không phải vậy. Tuy không cùng mất một lượt nhưng cái đèn vẫn là vô thường. Nếu đem pháp thân ví với cái đèn, thì cái đèn vô thường, pháp thân cũng vậy, lẽ ra cũng là vô thường." "Này thiện nam tử, nay ông không nên vặn hỏi như vậy. Như thế gian nói đến đồ đựng, thì Như Lai Thế Tôn là đồ đựng pháp vô thượng; đồ đựng kia là vô thường, chứ không phải Như Lai. Trong tất cả các pháp, Niết Bàn là thường; Như Lai lấy Niết Bàn làm thể, nên gọi là thường.
Lại nữa, này thiện nam tử, nói đèn tắt là chỉ Niết Bàn mà A la hán chứng được; vì đã diệt tham ái và các phiền não nên ví như đèn tắt. A na hàm thì gọi là còn có tham; vì còn có tham nên không thể nói là giống như đèn tắt. Vì thế xưa kia ta nói theo cách che giấu (nói ẩn ý, chưa bày rõ nghĩa thật) rằng ví như đèn tắt, chứ không phải Đại Niết Bàn giống như đèn tắt. A na hàm nghĩa là không trở lại nhiều lần, lại không trở lại hai mươi lăm cõi hữu, không còn nhận thân hôi hám, thân có trùng, thân phải ăn uống, thân độc hại nữa; như vậy gọi là A na hàm. Nếu còn nhận thân thì gọi là na hàm (có trở lại); không nhận thân thì gọi là A na hàm (không trở lại). Có đi có lại thì gọi là na hàm; không đi không lại thì gọi là A na hàm."
Kinh Đại Bát Niết Bàn, hết quyển thứ tư.
Kinh Đại Bát Niết Bàn, quyển thứ năm.
Sa môn đời Tống (triều Lưu Tống thời Nam Bắc triều ở Trung Hoa) là Tuệ Nghiêm cùng những người khác dựa vào kinh Nê Hoàn (bản dịch cũ hơn của kinh Niết Bàn) mà bổ sung.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video