Thiên 3 — Phẩm 3 – Tu tập tương ưng

 Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (Ma-ha nghĩa là lớn; Bát-nhã ba-la-mật là trí tuệ hoàn hảo đưa người tu sang bờ bên kia, tức trí tuệ thấy rõ mọi sự vật vốn là không, nhờ đó vượt khỏi vòng sinh tử mà giác ngộ), phẩm thứ ba: Tập Ứng (tu tập sao cho khế hợp với trí tuệ Bát-nhã) (bản kinh của nước Khiết Đan gọi là phẩm Tập Tương Ứng).

 Phật bảo Xá-lợi-phất (vị đệ tử có trí tuệ bậc nhất của Phật): "Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, tức người phát nguyện tu hành để thành Phật và cứu độ tất cả chúng sinh) khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật nên suy nghĩ thế này: 'Bồ-tát chỉ là cái tên gọi, Phật cũng chỉ là chữ gọi, Bát-nhã ba-la-mật cũng chỉ là chữ gọi. Sắc chỉ là chữ gọi; thọ, tưởng, hành, thức cũng chỉ là chữ gọi.' (Sắc, thọ, tưởng, hành, thức là năm uẩn, tức năm nhóm yếu tố hợp thành con người: sắc là phần vật chất như thân thể và cảnh vật; thọ là cảm nhận khổ, vui hay không khổ không vui; tưởng là nhận biết, hình dung; hành là các hoạt động tạo tác của tâm như ý muốn; thức là sự phân biệt, hay biết.)

 Xá-lợi-phất! Như cái 'ta' chỉ là chữ gọi, rốt cuộc chẳng bao giờ tìm thấy được một cái 'ta' nào. Chúng sinh, kẻ có tuổi thọ, kẻ có mạng sống, kẻ được sinh ra, kẻ được nuôi lớn, con người gồm nhiều yếu tố hợp lại, kẻ làm, kẻ sai khiến làm, kẻ khởi lên việc, kẻ khiến khởi lên việc, kẻ nhận chịu, kẻ khiến nhận chịu, kẻ biết, kẻ thấy — tất cả những thứ ấy (đều là những tên khác nhau người ta đặt cho cái 'ta' tưởng là có thật) đều không thể tìm thấy được. Vì là bất khả đắc không (cái không theo nghĩa không có gì để nắm bắt được), nên chỉ dùng tên gọi mà nói thôi.

 Bồ-tát ma-ha-tát cũng thực hành Bát-nhã ba-la-mật như thế: không thấy cái ta, không thấy chúng sinh, cho đến không thấy kẻ biết, kẻ thấy; ngay cả tên gọi được dùng để nói cũng không thấy. Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật như vậy thì, trừ trí tuệ của Phật ra, vượt lên trên tất cả hàng Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) và Bích-chi Phật (người tự tu tự ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, cũng chỉ cầu giải thoát cho mình), vì dùng lẽ không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì đối với vị Bồ-tát ma-ha-tát này, các pháp mang tên gọi và chỗ mà tên gọi bám vào cũng đều không thể nắm bắt được. Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát mà thực hành được như thế thì gọi là thực hành Bát-nhã ba-la-mật.

 Ví như khắp cõi Diêm-phù-đề (cõi đất phía nam núi Tu-di, chỉ thế giới loài người) đầy tre, gai, lúa, cỏ tranh, và các vị tỳ-kheo (người xuất gia tu hành theo Phật) nhiều như số ấy, ai cũng có trí tuệ như Xá-lợi-phất, Mục-kiền-liên (vị đệ tử thần thông bậc nhất của Phật)…, mà đem so với trí tuệ của Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì một trăm phần không bằng một phần, một nghìn phần, trăm nghìn ức phần, cho đến dùng số đếm hay thí dụ cũng không thể nào sánh kịp. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát ma-ha-tát dùng trí tuệ để cứu độ, giải thoát tất cả chúng sinh.

 Xá-lợi-phất! Hãy gác lại việc khắp Diêm-phù-đề đầy những vị như Xá-lợi-phất, Mục-kiền-liên. Giả sử khắp cõi tam thiên đại thiên (một thế giới rộng lớn gồm một nghìn lần một nghìn lần một nghìn thế giới nhỏ) đầy những vị như Xá-lợi-phất, Mục-kiền-liên, cũng hãy gác lại việc ấy. Giả sử khắp mười phương, các cõi nước nhiều như cát sông Hằng, đầy những vị có trí tuệ như Xá-lợi-phất, Mục-kiền-liên, mà đem so với trí tuệ của Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì một trăm phần không bằng một phần, một nghìn phần, trăm nghìn ức phần, cho đến dùng số đếm hay thí dụ cũng không thể nào sánh kịp.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, chỉ tu trí tuệ trong một ngày thôi đã vượt lên trên tất cả hàng Thanh văn và Bích-chi Phật."

 Xá-lợi-phất bạch Phật: "Thưa Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật)! Trí tuệ của hàng Thanh văn, như trí tuệ của bậc Tu-đà-hoàn (quả vị thứ nhất, người mới dự vào dòng thánh), Tư-đà-hàm (quả vị thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần nữa), A-na-hàm (quả vị thứ ba, không còn trở lại cõi dục), A-la-hán (quả vị thứ tư, đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh), trí tuệ của Bích-chi Phật, trí tuệ của Phật — các thứ trí ấy không có gì sai khác, không trái nghịch nhau, đều là vô sinh tánh không (vốn không hề sinh ra, bản tính là không). Nếu các pháp không trái nghịch nhau, vốn không sinh, bản tính là không, thì các pháp ấy không có gì khác biệt. Vì sao Thế Tôn lại nói Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, tu trí tuệ một ngày đã vượt lên trên hàng Thanh văn, Bích-chi Phật?"

 Phật bảo Xá-lợi-phất: "Ý ông nghĩ sao? Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, tu trí tuệ một ngày, trong lòng nghĩ: 'Ta thực hành đạo tuệ (trí tuệ biết rõ mọi con đường tu hành để dẫn dắt người khác) để làm lợi ích cho tất cả chúng sinh; ta sẽ dùng nhất thiết chủng trí (trí tuệ trọn vẹn của Phật, biết rõ mọi pháp đến từng loại, từng chi tiết) để biết tất cả các pháp và cứu độ tất cả chúng sinh.' Trí tuệ của hàng Thanh văn, Bích-chi Phật có việc như thế không?"

 Xá-lợi-phất thưa: "Thưa Thế Tôn, không có!"

 "Xá-lợi-phất! Ý ông nghĩ sao? Hàng Thanh văn, Bích-chi Phật có ai từng nghĩ thế này không: 'Chúng ta sẽ đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn khắp của Phật), cứu độ tất cả chúng sinh, khiến họ đạt được Vô dư Niết-bàn (sự giải thoát hoàn toàn, không còn sót lại chút phiền não hay thân xác nào để phải tái sinh)?'"

 Xá-lợi-phất thưa: "Thưa Thế Tôn, không có!"

 Phật bảo Xá-lợi-phất: "Do nhân duyên ấy, nên biết trí tuệ của hàng Thanh văn, Bích-chi Phật mà đem so với trí tuệ của Bồ-tát ma-ha-tát thì một trăm phần không bằng một phần, một nghìn phần, trăm nghìn ức phần, cho đến dùng số đếm hay thí dụ cũng không thể sánh kịp.

 Xá-lợi-phất! Ý ông nghĩ sao? Hàng Thanh văn, Bích-chi Phật có ai từng nghĩ thế này không: 'Ta thực hành sáu ba-la-mật (sáu hạnh tu hoàn hảo đưa sang bờ giác ngộ: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) để thành tựu chúng sinh (giáo hóa, giúp chúng sinh tu hành đến nơi đến chốn), trang nghiêm cõi nước (làm cho cõi Phật của mình được tốt đẹp, thanh tịnh), đầy đủ mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có, như biết rõ điều hợp lẽ và không hợp lẽ, biết rõ nghiệp báo ba đời…), bốn điều không sợ hãi (bốn sự tự tin hoàn toàn khi thuyết pháp giữa đại chúng), bốn trí không ngăn ngại (bốn khả năng hiểu và giảng nói thông suốt về giáo pháp, ý nghĩa, ngôn ngữ và biện luận), mười tám pháp bất cộng (mười tám đức tính riêng chỉ Phật mới có, không chung với ai khác), cứu độ, giải thoát vô lượng a-tăng-kỳ (số lớn đến mức không đếm được) chúng sinh, khiến họ được Niết-bàn (sự giải thoát, dứt hết khổ đau và phiền não)?'"

 Xá-lợi-phất thưa: "Thưa Thế Tôn, không có!"

 Phật bảo Xá-lợi-phất: "Bồ-tát ma-ha-tát có thể nghĩ như thế này: 'Ta sẽ thực hành sáu ba-la-mật cho đến mười tám pháp bất cộng, thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, cứu độ, giải thoát vô lượng a-tăng-kỳ chúng sinh khiến họ được Niết-bàn.' Ví như con đom đóm không nghĩ thế này: 'Sức ta có thể soi sáng khắp cõi Diêm-phù-đề.' Các vị A-la-hán, Bích-chi Phật cũng thế, không nghĩ rằng: 'Chúng ta thực hành sáu ba-la-mật cho đến mười tám pháp bất cộng, đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, cứu độ, giải thoát vô lượng a-tăng-kỳ chúng sinh khiến họ được Niết-bàn.' Xá-lợi-phất! Ví như khi mặt trời mọc, ánh sáng chiếu khắp, trong cõi Diêm-phù-đề không chỗ nào không được soi sáng. Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy: thực hành sáu ba-la-mật cho đến mười tám pháp bất cộng, đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, cứu độ, giải thoát vô lượng a-tăng-kỳ chúng sinh khiến họ được Niết-bàn."

 Xá-lợi-phất bạch Phật: "Làm sao Bồ-tát ma-ha-tát vượt qua địa vị Thanh văn, Bích-chi Phật, đứng vững ở địa vị A-duy-việt-trí (địa vị không còn thoái lui, chắc chắn sẽ thành Phật), làm thanh tịnh con đường thành Phật?"

 Phật bảo Xá-lợi-phất: "Bồ-tát ma-ha-tát từ lúc mới phát tâm (mới khởi lòng cầu thành Phật) đã thực hành sáu ba-la-mật, an trú trong các pháp không, vô tướng, vô tác (ba cửa giải thoát: thấy mọi pháp đều không có tự tính; không bám vào hình tướng nào; không còn mong cầu, tạo tác điều gì), nên có thể vượt qua tất cả địa vị Thanh văn, Bích-chi Phật, đứng vững ở địa vị A-duy-việt-trí, làm thanh tịnh con đường thành Phật."

 Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bồ-tát ma-ha-tát ở địa vị nào thì có thể làm phước điền (ruộng phước: đối tượng mà người ta cúng dường, giúp đỡ thì được phước, ví như gieo hạt vào ruộng tốt) cho hàng Thanh văn, Bích-chi Phật?"

 Phật bảo Xá-lợi-phất: "Bồ-tát ma-ha-tát từ lúc mới phát tâm thực hành sáu ba-la-mật cho đến khi ngồi nơi đạo tràng (chỗ ngồi thành Phật dưới cội bồ-đề), trong suốt khoảng ấy, luôn làm phước điền cho hàng Thanh văn, Bích-chi Phật. Vì sao vậy? Vì nhờ có nhân duyên Bồ-tát ma-ha-tát mà các pháp lành ở thế gian mới sinh ra.

 Những gì là pháp lành? Đó là: mười điều lành (không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham, không giận, không tà kiến), năm giới (năm điều răn của người tu tại gia: không giết, không trộm, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu), giới trai tám phần (bát quan trai: tám điều giữ trong một ngày một đêm, trong đó có không ăn quá giờ ngọ), bốn bậc thiền (bốn tầng thiền định của cõi sắc), bốn tâm vô lượng (bốn tâm rộng lớn không bờ bến: từ là ban vui, bi là cứu khổ, hỷ là vui theo niềm vui của người, xả là buông bỏ, đối xử bình đẳng), bốn định vô sắc (bốn tầng thiền định vượt khỏi mọi hình sắc), bốn niệm xứ (bốn phép quán: thân là nhơ, cảm thọ là khổ, tâm là vô thường, các pháp là vô ngã), bốn chánh cần (bốn sự siêng năng đúng đắn: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm cho điều lành chưa sinh được sinh, làm cho điều lành đã sinh được tăng trưởng), bốn như ý túc (bốn nền tảng giúp đạt thiền định và thần thông: ý muốn, tinh tấn, tâm chuyên nhất, quán xét), năm căn (năm gốc rễ của sự tu: niềm tin, tinh tấn, chánh niệm, định, tuệ), năm lực (năm gốc rễ ấy khi đã thành sức mạnh), bảy giác phần (bảy yếu tố giúp giác ngộ), tám phần thánh đạo (con đường tám nhánh của bậc thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng) — tất cả đều xuất hiện ở đời.

 Nhờ nhân duyên Bồ-tát mà sáu ba-la-mật, mười tám không (mười tám cách quán xét về tính không của mọi pháp), mười lực của Phật, bốn điều không sợ hãi, bốn trí không ngăn ngại, mười tám pháp bất cộng, đại từ đại bi (lòng thương yêu lớn, ban vui và cứu khổ cho tất cả chúng sinh), nhất thiết chủng trí — tất cả đều xuất hiện ở đời. Nhờ nhân duyên Bồ-tát mà có dòng họ lớn Sát-lợi (giai cấp vua chúa, võ tướng ở Ấn Độ), dòng họ lớn Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, giữ việc tế lễ ở Ấn Độ), những nhà cư sĩ giàu có lớn, cho đến các cõi trời từ trời Tứ Thiên Vương (cõi trời thấp nhất, do bốn vị vua trời cai quản) cho đến trời Phi Hữu Tưởng Phi Vô Tưởng (cõi trời cao nhất, nơi tâm tưởng vi tế đến mức không thể nói là có hay không) — tất cả đều xuất hiện ở đời. Nhờ nhân duyên Bồ-tát mà có các bậc Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Bích-chi Phật, Phật xuất hiện ở đời."

 Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bồ-tát ma-ha-tát có phải đền trả cho trọn phước của người bố thí cho mình không? (?)"

 Phật dạy: "Không phải. Vì sao vậy? Vì vốn đã đền trả trọn vẹn rồi. Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát là vị thí chủ lớn. Bố thí những gì? Bố thí các pháp lành. Những pháp lành nào? Mười điều lành, năm giới, cho đến mười tám pháp bất cộng, nhất thiết chủng trí — đem những thứ ấy mà bố thí cho chúng sinh."

 Xá-lợi-phất bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát tu tập Bát-nhã ba-la-mật như thế nào để được tương ưng (khế hợp, ăn khớp trọn vẹn) với Bát-nhã ba-la-mật?"

 Phật bảo Xá-lợi-phất: "Bồ-tát ma-ha-tát tu tập khế hợp với lẽ sắc là không, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật. Tu tập khế hợp với lẽ thọ, tưởng, hành, thức là không, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát tu tập khế hợp với lẽ mắt là không, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật. Tu tập khế hợp với lẽ tai, mũi, lưỡi, thân, ý là không, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật. Tu tập khế hợp với lẽ hình sắc (cái mắt thấy) là không, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật. Tu tập khế hợp với lẽ âm thanh, mùi hương, vị, xúc chạm và pháp (đối tượng của ý, tức các ý niệm, sự việc mà tâm nghĩ đến) là không, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 Tu tập khế hợp với lẽ nhãn giới (yếu tố mắt), sắc giới (yếu tố hình sắc mà mắt thấy), nhãn thức giới (yếu tố cái biết do mắt thấy) là không, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật. Tu tập khế hợp với lẽ các giới của tai — âm thanh — cái biết của tai, của mũi — mùi hương — cái biết của mũi, của lưỡi — vị — cái biết của lưỡi, của thân — xúc chạm — cái biết của thân, của ý — pháp — cái biết của ý đều là không, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 Tu tập khế hợp với lẽ khổ là không, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật. Tu tập khế hợp với lẽ tập, diệt, đạo là không, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật. (Khổ, tập, diệt, đạo là bốn chân lý: khổ là sự đau khổ của đời sống; tập là nguyên nhân gây khổ; diệt là sự chấm dứt khổ; đạo là con đường đưa đến chấm dứt khổ.)

 Tu tập khế hợp với lẽ vô minh (sự mê mờ, không thấy đúng sự thật) là không, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật. Tu tập khế hợp với lẽ hành (hành động tạo nghiệp), thức (thần thức đi vào thai), danh sắc (tâm và thân lúc mới thành hình), lục nhập (sáu giác quan), xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan và cảnh), thọ (cảm nhận), ái (lòng ham muốn), thủ (sự bám chấp), hữu (sự tạo thành đời sống mới), sinh (sự sinh ra), lão tử (già và chết) là không, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật. (Đây là mười hai nhân duyên, chuỗi mười hai mắt xích nối nhau làm nên vòng sinh tử.)

 Tu tập khế hợp với lẽ tất cả các pháp, dù là hữu vi (pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) hay vô vi (pháp không do tạo tác, không sinh không diệt), đều là không, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát tu tập khế hợp với tánh không (bản tính của mọi pháp vốn là không), đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật. Như vậy, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, tu tập khế hợp với bảy thứ không, đó là: tánh không (bản tính vốn không); tự tướng không (hình tướng riêng của mỗi pháp cũng là không); chư pháp không (tất cả các pháp đều không); vô sở đắc không (không có gì để nắm bắt được); vô pháp không (cái đã mất đi, không còn, cũng là không); hữu pháp không (cái đang có cũng là không); vô pháp hữu pháp không (cả cái không còn lẫn cái đang có đều là không) — đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật."

 Phật bảo Xá-lợi-phất: "Bồ-tát ma-ha-tát khi tu tập khế hợp với bảy thứ không thì không thấy sắc là tương ưng hay không tương ưng, không thấy thọ, tưởng, hành, thức là tương ưng hay không tương ưng; không thấy sắc có tướng sinh hay tướng diệt, không thấy thọ, tưởng, hành, thức có tướng sinh hay tướng diệt; không thấy sắc có tướng nhơ hay tướng sạch, không thấy thọ, tưởng, hành, thức có tướng nhơ hay tướng sạch; không thấy sắc hợp với thọ, không thấy thọ hợp với tưởng, không thấy tưởng hợp với hành, không thấy hành hợp với thức. Vì sao vậy? Vì không có pháp nào hợp với pháp nào cả, bởi bản tính của chúng là không.

 Xá-lợi-phất! Trong cái không của sắc thì không có sắc; trong cái không của thọ, tưởng, hành, thức thì không có thức. Xá-lợi-phất! Vì sắc là không nên không có tướng hư hoại; vì thọ là không nên không có tướng cảm nhận; vì tưởng là không nên không có tướng nhận biết; vì hành là không nên không có tướng tạo tác; vì thức là không nên không có tướng hay biết. Vì sao vậy? Xá-lợi-phất! Sắc chẳng khác không, không chẳng khác sắc; sắc chính là không, không chính là sắc; thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy.

 Xá-lợi-phất! Tướng không của các pháp ấy không sinh không diệt, không nhơ không sạch, không thêm không bớt. Pháp không ấy chẳng phải quá khứ, chẳng phải vị lai, chẳng phải hiện tại. Vì thế trong cái không không có sắc, không có thọ, tưởng, hành, thức; không có mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; không có hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị, xúc chạm, pháp; không có nhãn giới cho đến không có ý thức giới; cũng không có vô minh, cũng không có sự hết vô minh, cho đến cũng không có già chết, cũng không có sự hết già chết; không có khổ, tập, diệt, đạo; cũng không có trí, cũng không có chứng đắc; cũng không có Tu-đà-hoàn, không có quả Tu-đà-hoàn; không có Tư-đà-hàm, không có quả Tư-đà-hàm; không có A-na-hàm, không có quả A-na-hàm; không có A-la-hán, không có quả A-la-hán; không có Bích-chi Phật, không có đạo Bích-chi Phật; không có Phật, cũng không có Phật đạo.

 Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát tu tập khế hợp như vậy, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật. Xá-lợi-phất! Vị Bồ-tát ma-ha-tát này thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà không thấy Bát-nhã ba-la-mật là tương ưng hay không tương ưng; không thấy Đàn-na ba-la-mật (hạnh bố thí hoàn hảo), Thi-la ba-la-mật (hạnh giữ giới hoàn hảo), Sằn-đề ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục hoàn hảo), Tỳ-lê-da ba-la-mật (hạnh tinh tấn hoàn hảo), Thiền-na ba-la-mật (hạnh thiền định hoàn hảo) là tương ưng hay không tương ưng; cũng không thấy sắc là tương ưng hay không tương ưng, không thấy thọ, tưởng, hành, thức là tương ưng hay không tương ưng; không thấy mắt cho đến ý, hình sắc cho đến pháp, các giới mắt — hình sắc — cái biết của mắt cho đến các giới ý — pháp — cái biết của ý là tương ưng hay không tương ưng; không thấy bốn niệm xứ cho đến tám phần thánh đạo, mười lực của Phật cho đến nhất thiết chủng trí là tương ưng hay không tương ưng. Như vậy, Xá-lợi-phất! Nên biết Bồ-tát ma-ha-tát đã tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì không không hợp với không, vô tướng không hợp với vô tướng, vô tác không hợp với vô tác. Vì sao vậy? Vì không, vô tướng, vô tác vốn chẳng có hợp hay không hợp. Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát tu tập khế hợp như vậy, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì đi vào lẽ tự tướng của các pháp là không; đi vào rồi thì đối với sắc không làm cho hợp, cũng không làm cho không hợp; đối với thọ, tưởng, hành, thức không làm cho hợp, cũng không làm cho không hợp. Sắc không hợp với tiền tế (khoảng thời gian trước, tức quá khứ). Vì sao vậy? Vì không thấy tiền tế. Sắc không hợp với hậu tế (khoảng thời gian sau, tức vị lai). Vì sao vậy? Vì không thấy hậu tế. Sắc không hợp với hiện tại. Vì sao vậy? Vì không thấy hiện tại. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì tiền tế không hợp với hậu tế, hậu tế không hợp với tiền tế, hiện tại không hợp với tiền tế và hậu tế, tiền tế và hậu tế cũng không hợp với hiện tại, vì ba thời ấy đều gọi là không. Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát tu tập khế hợp như vậy, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì Tát-bà-nhã (trí biết tất cả, tức trí tuệ của Phật) không hợp với đời quá khứ. Vì sao vậy? Đời quá khứ còn không thể thấy, huống gì Tát-bà-nhã hợp với đời quá khứ. Tát-bà-nhã không hợp với đời vị lai. Vì sao vậy? Đời vị lai còn không thể thấy, huống gì Tát-bà-nhã hợp với đời vị lai. Tát-bà-nhã không hợp với đời hiện tại. Vì sao vậy? Đời hiện tại còn không thể thấy, huống gì Tát-bà-nhã hợp với đời hiện tại. Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát tu tập khế hợp như vậy, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì sắc không hợp với Tát-bà-nhã, vì sắc không thể thấy được. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Mắt không hợp với Tát-bà-nhã, vì mắt không thể thấy được. Tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng như vậy. Hình sắc không hợp với Tát-bà-nhã, vì hình sắc không thể thấy được. Âm thanh, mùi hương, vị, xúc chạm, pháp cũng như vậy. Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát tu tập khế hợp như vậy, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì Đàn-na ba-la-mật không hợp với Tát-bà-nhã, vì Đàn-na ba-la-mật không thể thấy được; cho đến Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy. Bốn niệm xứ không hợp với Tát-bà-nhã, vì bốn niệm xứ không thể thấy được; cho đến tám phần thánh đạo cũng như vậy. Mười lực của Phật cho đến mười tám pháp bất cộng không hợp với Tát-bà-nhã, vì mười lực của Phật cho đến mười tám pháp bất cộng không thể thấy được. Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát tu tập khế hợp như vậy, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì Phật không hợp với Tát-bà-nhã, Tát-bà-nhã không hợp với Phật; Bồ-đề (sự giác ngộ) không hợp với Tát-bà-nhã, Tát-bà-nhã không hợp với Bồ-đề. Vì sao vậy? Vì Phật chính là Tát-bà-nhã, Tát-bà-nhã chính là Phật; Bồ-đề chính là Tát-bà-nhã, Tát-bà-nhã chính là Bồ-đề. Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà tu tập khế hợp như vậy, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì không tu tập theo ý sắc là có, cũng không tu tập theo ý sắc là không có; thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Không tu tập theo ý sắc là thường còn, cũng không tu tập theo ý sắc là vô thường (không thường còn, luôn biến đổi); thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Không tu tập theo ý sắc là khổ, cũng không tu tập theo ý sắc là vui; thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Không tu tập theo ý sắc là ta, cũng không tu tập theo ý sắc chẳng phải ta; thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Không tu tập theo ý sắc là tịch diệt (lặng yên, dứt hết phiền não), cũng không tu tập theo ý sắc chẳng tịch diệt; thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Không tu tập theo ý sắc là không, cũng không tu tập theo ý sắc chẳng phải không; thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Không tu tập theo ý sắc có tướng, cũng không tu tập theo ý sắc không có tướng; thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Không tu tập theo ý sắc có tạo tác, cũng không tu tập theo ý sắc không có tạo tác; thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy.

 Vị Bồ-tát ma-ha-tát này khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật không nghĩ thế này: 'Ta đang thực hành Bát-nhã ba-la-mật, ta không thực hành Bát-nhã ba-la-mật, ta chẳng phải thực hành cũng chẳng phải không thực hành Bát-nhã ba-la-mật.' Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát tu tập khế hợp như vậy, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát không vì Bát-nhã ba-la-mật mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật; không vì Đàn-na ba-la-mật, Thi-la ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật, Tỳ-lê-da ba-la-mật, Thiền-na ba-la-mật mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật; không vì địa vị A-duy-việt-trí mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật; không vì thành tựu chúng sinh mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật; không vì làm thanh tịnh cõi Phật mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật; không vì mười lực của Phật, bốn điều không sợ hãi, bốn trí không ngăn ngại, mười tám pháp bất cộng mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật.

 Không vì nội không (các giác quan bên trong là không) mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật; không vì ngoại không (các cảnh bên ngoài là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (ngay cái 'không' cũng là không), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không), đệ nhất nghĩa không (chân lý cao nhất, tức Niết-bàn, cũng là không), hữu vi không (các pháp hữu vi là không), vô vi không (các pháp vô vi là không), tất cánh không (rốt ráo là không, không còn gì sót lại), vô thủy không (vòng sinh tử không có khởi đầu cũng là không), tán không (các pháp do nhiều phần hợp lại, tan ra thì không còn gì), tánh không, chư pháp không, tự tướng không, bất khả đắc không, vô pháp không, hữu pháp không, vô pháp hữu pháp không mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật; không vì Như (chân như, tức thực tướng như nó vốn là của các pháp), pháp tánh (bản tính chân thật của các pháp), thật tế (giới hạn tột cùng của sự thật) mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát ma-ha-tát này khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật không phá hoại tướng của các pháp. Tu tập khế hợp như vậy, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì không vì thần thông như ý (khả năng biến hóa, đi lại tự tại theo ý muốn) mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật; không vì thiên nhĩ (tai trời, nghe được mọi âm thanh xa gần), không vì tha tâm trí (trí biết được tâm ý người khác), không vì túc mạng trí (trí biết được các đời trước), không vì thiên nhãn (mắt trời, thấy được mọi thứ xa gần và sự sống chết của chúng sinh), không vì thần thông lậu tận (khả năng dứt sạch mọi phiền não) mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật còn không thấy Bát-nhã ba-la-mật, huống gì thấy thần thông của Bồ-tát. Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành như vậy, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật không nghĩ thế này: 'Ta dùng thần thông như ý bay đến phương đông, cúng dường, cung kính các đức Phật nhiều như cát sông Hằng.' Đối với phương nam, phương tây, phương bắc, bốn phương ở giữa, phương trên và phương dưới cũng như vậy.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật không nghĩ rằng: 'Ta dùng thiên nhĩ nghe pháp do các đức Phật ở mười phương giảng nói.' Không nghĩ rằng: 'Ta dùng tha tâm trí biết điều chúng sinh mười phương đang nghĩ trong lòng.' Không nghĩ rằng: 'Ta dùng túc mạng thông biết những việc chúng sinh mười phương đã làm trong các đời trước.' Không nghĩ rằng: 'Ta dùng thiên nhãn thấy chúng sinh mười phương chết ở chỗ này rồi sinh ra ở chỗ kia.' Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành như vậy, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật, và cũng có thể cứu độ vô lượng a-tăng-kỳ chúng sinh.

 Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật được như vậy thì ác ma (loài ma chuyên phá hoại người tu) không tìm được chỗ sơ hở để hại; mọi việc ở thế gian mong muốn đều được như ý; các đức Phật ở mười phương, mỗi phương nhiều như cát sông Hằng, đều che chở cho vị Bồ-tát này, khiến không rơi vào địa vị Thanh văn, Bích-chi Phật. Các cõi trời từ trời Tứ Thiên Vương cho đến trời A-ca-ni-tra (cõi trời cao nhất trong cõi sắc) cũng đều che chở cho vị Bồ-tát này, không để gặp trở ngại. Những tội nặng mà vị Bồ-tát này có đều được chịu nhẹ ngay trong đời hiện tại. Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát ma-ha-tát này đem lòng thương yêu rộng khắp đến với chúng sinh. Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành như vậy, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì mau chóng đạt được các pháp môn đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, nắm giữ trọn vẹn giáo pháp không quên mất) và các pháp môn tam-muội (các trạng thái thiền định, tâm chuyên nhất vững vàng); sinh ra ở đâu cũng luôn gặp các đức Phật, cho đến khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề chưa từng lìa xa việc được thấy Phật. Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát tu tập khế hợp như vậy, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật không nghĩ thế này: 'Có pháp này với pháp kia hoặc hợp hoặc không hợp, hoặc ngang bằng hoặc không ngang bằng.' Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát ma-ha-tát này không thấy pháp này với pháp khác hoặc hợp hoặc không hợp, hoặc ngang bằng hoặc không ngang bằng. Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát tu tập khế hợp như vậy, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật không nghĩ thế này: 'Ta sẽ mau đạt được pháp tánh, hoặc không đạt được.' Vì sao vậy? Vì pháp tánh không có tướng để đạt được. Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát tu tập khế hợp như vậy, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật không thấy có pháp nào ra ngoài pháp tánh. Tu tập khế hợp như vậy, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật không nghĩ thế này: 'Pháp tánh phân biệt các pháp.' Tu tập khế hợp như vậy, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật không nghĩ thế này: 'Pháp này có thể đạt được pháp tánh, hoặc không đạt được.' Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát này không thấy dùng pháp này mà có thể đạt được pháp tánh hay không đạt được. Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát tu tập khế hợp như vậy, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì pháp tánh không hợp với không, không cũng không hợp với pháp tánh. Tu tập khế hợp như vậy, đó gọi là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật.

 "Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì nhãn giới không hợp với không, không cũng không hợp với nhãn giới; sắc giới không hợp với không, không cũng không hợp với sắc giới; nhãn thức giới không hợp với không, không cũng không hợp với nhãn thức giới; cho đến ý giới (yếu tố ý) không hợp với không, không cũng không hợp với ý giới; pháp giới (yếu tố pháp, tức đối tượng của ý) không hợp với không, không cũng không hợp với pháp giới; ý thức giới (yếu tố cái biết của ý) không hợp với không, không cũng không hợp với ý thức giới.

 Vì thế, Xá-lợi-phất! Sự tương ưng với không này gọi là sự tương ưng bậc nhất. Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành theo lẽ không thì không rơi vào địa vị Thanh văn, Bích-chi Phật, có thể làm thanh tịnh cõi Phật, thành tựu chúng sinh, mau chóng đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Xá-lợi-phất! Trong các sự tương ưng, tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật là bậc nhất, tôn quý nhất, thù thắng nhất, mầu nhiệm nhất, không gì cao hơn. Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát ma-ha-tát này thực hành tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật, tức là không, vô tướng, vô tác, nên biết vị Bồ-tát này chẳng khác gì người đã được thọ ký (được Phật báo trước rằng sẽ thành Phật), hoặc đã gần được thọ ký.

 Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát tương ưng như vậy thì có thể làm lợi ích sâu dày cho vô lượng a-tăng-kỳ chúng sinh. Vị Bồ-tát ma-ha-tát này cũng không nghĩ thế này: 'Ta tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật, các đức Phật sẽ thọ ký cho ta, ta sẽ gần được thọ ký, ta sẽ làm thanh tịnh cõi Phật, ta đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rồi sẽ chuyển pháp luân (giảng dạy giáo pháp, ví như lăn bánh xe pháp đi khắp nơi để nghiền nát phiền não).' Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát ma-ha-tát này không thấy có pháp nào ra ngoài pháp tánh, cũng không thấy có pháp nào thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cũng không thấy có pháp nào được các đức Phật thọ ký, cũng không thấy có pháp nào đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.

 Vì sao vậy? Vì Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật không khởi lên ý tưởng về cái ta, ý tưởng về chúng sinh, cho đến ý tưởng về kẻ biết, kẻ thấy. Vì sao vậy? Vì chúng sinh rốt ráo không sinh không diệt, chúng sinh không có sinh, không có diệt. Nếu pháp không có tướng sinh, không có tướng diệt, thì làm sao có pháp nào sẽ thực hành Bát-nhã ba-la-mật? Như vậy, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát vì không thấy chúng sinh, nên gọi là thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Vì chúng sinh không thể nắm giữ, vì chúng sinh là không, vì chúng sinh không thể tìm được, vì chúng sinh vốn lìa (không có tự tính riêng), nên gọi là thực hành Bát-nhã ba-la-mật.

 Xá-lợi-phất! Trong các sự tương ưng, Bồ-tát ma-ha-tát có sự tương ưng bậc nhất, đó là tương ưng với không; sự tương ưng với không này vượt hơn các sự tương ưng khác. Bồ-tát ma-ha-tát tu tập lẽ không như vậy thì có thể sinh ra lòng đại từ đại bi. Bồ-tát ma-ha-tát tu tập tương ưng như vậy thì không sinh lòng keo kiệt, không sinh lòng phạm giới, không sinh lòng giận dữ, không sinh lòng lười biếng, không sinh lòng tán loạn, không sinh lòng ngu tối."

 Hết quyển thứ nhất của kinh Ma-ha Bát-nhã.

 Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật, quyển thứ hai.

 Đời Hậu Tần, Tam tạng (vị pháp sư thông suốt ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) người nước Quy Tư (một nước ở vùng Tây Vực) là Cưu-ma-la-thập dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video