PHẨM PHƯƠNG TIỆN (sự khéo léo dùng cách thích hợp để tu hành và cứu giúp người khác mà không vướng mắc vào đâu), THỨ SÁU MƯƠI CHÍN
Bấy giờ ông Tu-bồ-đề (một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lẽ "không") thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn kính gọi Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính)! Vị Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát là người phát nguyện tu thành Phật để cứu giúp mọi loài; ma-ha-tát nghĩa là "bậc lớn", chỉ vị Bồ-tát đã tu lâu, tâm nguyện rộng lớn) thành tựu được phương tiện lực (sức khéo léo dùng cách thích hợp để tu hành và cứu người) như thế, thì từ lúc phát ý (lúc khởi tâm quyết chí tu thành Phật) đến nay đã bao lâu?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Vị Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu được phương tiện lực ấy, từ lúc phát ý đến nay đã trải qua vô lượng ức a-tăng-kỳ kiếp (kiếp là khoảng thời gian cực dài trong vũ trụ; a-tăng-kỳ nghĩa là con số nhiều đến không đếm được)."
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Vị Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu phương tiện lực như thế đã cúng dường (dâng lễ vật, phụng sự với lòng tôn kính) bao nhiêu vị Phật?"
Phật nói: "Vị Bồ-tát thành tựu phương tiện lực ấy đã cúng dường số Phật nhiều như cát sông Hằng (sông lớn ở Ấn Độ; cát sông Hằng là cách nói chỉ con số nhiều vô kể)."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát có được phương tiện lực như thế đã gieo trồng những thiện căn (gốc lành, tức những việc làm tốt đẹp làm nền cho quả tốt về sau) nào?"
Phật nói: "Bồ-tát thành tựu phương tiện lực như thế, từ lúc mới phát ý đến nay, đối với Đàn-na ba-la-mật (ba-la-mật nghĩa là "đến bờ bên kia", tức pháp tu hoàn hảo đưa người từ khổ đau đến giải thoát; Đàn-na ba-la-mật là sự hoàn hảo về bố thí, tức cho đi) không gì là không đầy đủ; đối với Thi-la ba-la-mật (sự hoàn hảo về giữ giới, tức giữ gìn đạo đức), Sằn-đề ba-la-mật (sự hoàn hảo về nhẫn nhục, tức chịu đựng mà không giận), Tỳ-lê-da ba-la-mật (sự hoàn hảo về tinh tấn, tức siêng năng không lười), Thiền-na ba-la-mật (sự hoàn hảo về thiền định, tức giữ tâm yên lặng chuyên chú) và Bát-nhã ba-la-mật (sự hoàn hảo về trí tuệ, tức trí sáng suốt thấy rõ bản chất "không" của mọi vật) cũng không gì là không đầy đủ."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu phương tiện lực như thế thật là hiếm có."
Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu phương tiện lực như thế thật là hiếm có. Tu-bồ-đề! Ví như mặt trời mặt trăng đi vòng chiếu khắp bốn thiên hạ (bốn châu lục lớn quanh núi Tu-di theo vũ trụ quan Phật giáo, tức cả thế giới loài người), đem lại nhiều lợi ích. Bát-nhã ba-la-mật cũng vậy, soi sáng năm ba-la-mật kia, đem lại nhiều lợi ích.
Tu-bồ-đề! Ví như vị Chuyển luân Thánh vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chính pháp, có bánh xe báu tự bay đi trước để chinh phục bốn phương), nếu không có luân bảo (bánh xe báu) thì không được gọi là Chuyển luân Thánh vương; vì có luân bảo nên mới được gọi là Chuyển luân Thánh vương. Năm ba-la-mật cũng vậy, nếu rời Bát-nhã ba-la-mật thì không được mang tên ba-la-mật; vì không rời Bát-nhã ba-la-mật nên mới được mang tên ba-la-mật.
Tu-bồ-đề! Ví như người đàn bà không có chồng thì dễ bị người khác ức hiếp. Năm ba-la-mật cũng vậy, nếu xa rời Bát-nhã ba-la-mật thì ma (kẻ chuyên phá hoại việc tu hành) hoặc ma thiên (ma ở cõi trời) dễ dàng phá hoại. Ví như người đàn bà có chồng thì khó bị ức hiếp. Năm ba-la-mật cũng vậy, có được Bát-nhã ba-la-mật thì ma hoặc ma thiên không thể phá hoại được.
Tu-bồ-đề! Ví như vị tướng quân áo giáp vũ khí đầy đủ thì kẻ địch mạnh ở nước láng giềng không thể đánh bại. Năm ba-la-mật cũng vậy, không xa rời Bát-nhã ba-la-mật thì ma hoặc ma thiên, hoặc kẻ tăng thượng mạn (người kiêu ngạo, chưa chứng được mà tự cho là đã chứng), cho đến Bồ-tát chiên-đà-la (chiên-đà-la vốn là hạng người bị xem là thấp hèn nhất ở Ấn Độ xưa; ở đây chỉ kẻ mang danh Bồ-tát mà làm điều xấu ác, phá hoại người tu) cũng không thể phá hoại được.
Tu-bồ-đề! Ví như các vua nước nhỏ theo đúng thời tiết đến chầu hầu Chuyển luân Thánh vương. Năm ba-la-mật cũng vậy, đều thuận theo Bát-nhã ba-la-mật. Ví như muôn dòng sông suối đều chảy vào sông Hằng, rồi theo đó mà vào biển cả. Năm ba-la-mật cũng vậy, nhờ được Bát-nhã ba-la-mật che chở giữ gìn nên theo đó mà đến Tát-bà-nhã (trí biết tất cả, tức trí tuệ trọn vẹn của Phật). Ví như tay phải của con người làm việc gì cũng thuận tiện; Bát-nhã ba-la-mật cũng vậy. Như tay trái làm việc thì không thuận tiện; năm ba-la-mật cũng vậy.
Ví như các dòng nước dù lớn dù nhỏ đều chảy vào biển cả, hoà làm một vị mặn. Năm ba-la-mật cũng vậy, được Bát-nhã ba-la-mật che chở, theo Bát-nhã ba-la-mật mà vào Tát-bà-nhã, nên được mang tên ba-la-mật.
Ví như bốn đạo quân (tượng binh, mã binh, xa binh và bộ binh) của Chuyển luân Thánh vương thì có luân bảo đi trước dẫn đường. Vua muốn dừng thì bánh xe liền dừng, để bốn đạo quân được toại nguyện, mà bánh xe cũng không rời khỏi chỗ đó. Bát-nhã ba-la-mật cũng vậy, dẫn năm ba-la-mật đến Tát-bà-nhã, thường dừng ở trong đó, không vượt quá chỗ ấy. Ví như bốn đạo quân của Chuyển luân Thánh vương thường có luân bảo đi trước dẫn đường; Bát-nhã ba-la-mật cũng vậy, dẫn năm ba-la-mật đến Tát-bà-nhã.
Khi an trụ trong Bát-nhã ba-la-mật, cũng không phân biệt rằng: "Đàn-na ba-la-mật theo ta, còn Thi-la ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật, Tỳ-lê-da ba-la-mật, Thiền-na ba-la-mật không theo ta." Đàn-na ba-la-mật cũng không phân biệt rằng: "Ta theo Bát-nhã ba-la-mật, còn Thi-la ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật, Tỳ-lê-da ba-la-mật, Thiền-na ba-la-mật không theo." Thi-la ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật, Tỳ-lê-da ba-la-mật, Thiền-na ba-la-mật cũng như thế. Vì sao vậy? Vì bản tính của các ba-la-mật không có chỗ nào để nương, cũng không làm ra được gì (?); tự tính (bản chất tự có, riêng có của một vật) vốn là không, hư dối như dã mã (ảo ảnh sóng nắng, như mặt nước lung linh thấy trên đồng xa lúc trời nóng)."
Bấy giờ Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu tự tính của mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) đều là không, thì làm sao Bồ-tát ma-ha-tát thực hành sáu ba-la-mật mà sẽ đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn, tức quả vị Phật)?"
"Tu-bồ-đề! Khi thực hành sáu ba-la-mật, Bồ-tát ma-ha-tát nghĩ thế này: 'Tâm người đời đều điên đảo (nhìn sai sự thật, thấy giả là thật, thấy vô thường là thường). Nếu ta không thực hành phương tiện lực thì không thể cứu chúng sinh ra khỏi sinh tử (vòng sinh ra rồi chết đi, chết rồi lại sinh, trôi lăn mãi trong đau khổ). Ta phải vì chúng sinh mà thực hành Đàn-na ba-la-mật, Thi-la ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật, Tỳ-lê-da ba-la-mật, Thiền-na ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật.'
Vị Bồ-tát ấy vì chúng sinh mà buông bỏ những vật bên trong (như thân thể, tay chân của mình) và những vật bên ngoài (như của cải). Khi buông bỏ thì nghĩ thế này: 'Ta chẳng buông bỏ gì cả. Vì sao? Vì vật này rồi cũng nhất định sẽ hư hoại.' Bồ-tát suy nghĩ như vậy thì có thể làm đầy đủ Đàn-na ba-la-mật.
Vì chúng sinh mà trọn không phạm giới. Vì sao? Vì Bồ-tát nghĩ thế này: 'Ta vì chúng sinh mà phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nếu giết hại sinh mạng thì là điều không nên; cho đến ta vì chúng sinh mà phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nếu theo tà kiến (cách thấy sai lệch), hoặc tham đắm quả vị Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình), Bích-chi Phật (người tự tu tự ngộ một mình, không giáo hoá người khác), thì là điều không nên.' Bồ-tát ma-ha-tát suy nghĩ như vậy thì có thể làm đầy đủ Thi-la ba-la-mật.
Bồ-tát vì chúng sinh mà không có tâm giận dữ, cho đến không khởi lên dù chỉ một niệm giận. Bồ-tát suy nghĩ thế này: 'Ta phải làm lợi ích cho chúng sinh, sao lại khởi tâm giận?' Bồ-tát làm như vậy thì có thể làm đầy đủ Sằn-đề ba-la-mật.
Bồ-tát vì chúng sinh, cho đến khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thường không sinh tâm lười biếng. Bồ-tát thực hành như vậy thì có thể làm đầy đủ Tỳ-lê-da ba-la-mật.
Bồ-tát vì chúng sinh, cho đến khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, không sinh tâm tán loạn. Bồ-tát thực hành như vậy thì có thể làm đầy đủ Thiền-na ba-la-mật.
Bồ-tát vì chúng sinh, cho đến khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, trọn không rời trí tuệ. Vì sao? Vì ngoài trí tuệ ra thì không thể dùng pháp nào khác để cứu độ chúng sinh. Bồ-tát thực hành như vậy thì có thể làm đầy đủ Bát-nhã ba-la-mật."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu các ba-la-mật không có tướng sai khác nhau, thì sao Bát-nhã ba-la-mật lại là bậc nhất, cao nhất, nhiệm mầu nhất trong năm ba-la-mật?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đúng vậy, đúng vậy! Các ba-la-mật tuy không sai khác, nhưng nếu không có Bát-nhã ba-la-mật thì năm ba-la-mật kia không được mang tên ba-la-mật; nhờ Bát-nhã ba-la-mật mà năm ba-la-mật mới được mang tên ba-la-mật. Tu-bồ-đề! Ví như những thân thể đủ mọi màu sắc, khi đến bên núi chúa Tu-di (ngọn núi lớn nhất ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo, làm bằng các thứ báu, ánh sáng của nó nhuộm mọi vật đến gần thành một màu) thì đều cùng một màu. Năm ba-la-mật cũng vậy, nhờ Bát-nhã ba-la-mật mà vào trong Tát-bà-nhã thì cùng một thứ, không khác nhau; không phân biệt đây là Đàn-na ba-la-mật, đây là Thi-la ba-la-mật, đây là Sằn-đề ba-la-mật, đây là Tỳ-lê-da ba-la-mật, đây là Thiền-na ba-la-mật, đây là Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Vì các ba-la-mật ấy không có tự tính. Do nhân duyên ấy mà các ba-la-mật không sai khác nhau."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu theo nghĩa chân thật thì không có phân biệt, vậy sao Bát-nhã ba-la-mật lại cao nhất, nhiệm mầu nhất trong năm ba-la-mật?"
Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Tu-bồ-đề! Tuy trong nghĩa chân thật không có phân biệt, nhưng theo cách nói của thế gian mà tạm đặt tên là Đàn-na ba-la-mật, Thi-la ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật, Tỳ-lê-da ba-la-mật, Thiền-na ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật, cốt để cứu chúng sinh ra khỏi sinh tử; mà thật ra chúng sinh ấy không sinh không chết, không khởi lên không lui mất. Tu-bồ-đề! Vì chúng sinh là không có thật, nên phải biết mọi pháp đều không có thật. Do nhân duyên ấy mà Bát-nhã ba-la-mật là cao nhất, nhiệm mầu nhất trong năm ba-la-mật. Tu-bồ-đề! Ví như trong mọi người nữ ở cõi Diêm-phù-đề (châu lục phía nam núi Tu-di, nơi loài người chúng ta sống), thì ngọc nữ bảo (người vợ báu của Chuyển luân Thánh vương, đẹp đẽ và hoàn hảo nhất) là bậc nhất, cao nhất, đẹp nhất. Bát-nhã ba-la-mật cũng vậy, là bậc nhất, cao nhất, nhiệm mầu nhất trong năm ba-la-mật."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Phật vì ý gì mà nói Bát-nhã ba-la-mật là cao nhất, nhiệm mầu nhất?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Vì Bát-nhã ba-la-mật này thu nhận mọi pháp lành, đưa đến trong Tát-bà-nhã, an trụ theo cách không trụ chấp vào đâu."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật có pháp nào để nắm giữ, có pháp nào để buông bỏ chăng?"
Phật nói: "Không, Tu-bồ-đề! Bát-nhã ba-la-mật không có pháp nào để nắm giữ, không có pháp nào để buông bỏ. Vì sao? Vì đối với mọi pháp đều không nắm giữ cũng không buông bỏ."
"Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật không nắm giữ, không buông bỏ những pháp nào?"
Phật nói: "Bát-nhã ba-la-mật đối với sắc (hình chất, phần vật chất) không nắm giữ không buông bỏ; đối với thọ (cảm giác), tưởng (nhận biết, hình dung), hành (các tạo tác của tâm như ý muốn), thức (sự hay biết phân biệt) — (năm thứ này gọi chung là năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người) — cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề cũng không nắm giữ không buông bỏ."
"Bạch Thế Tôn! Thế nào là không nắm giữ sắc, cho đến không nắm giữ A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề?"
Phật nói: "Nếu Bồ-tát không nghĩ tưởng đến sắc, cho đến không nghĩ tưởng đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì gọi là không nắm giữ sắc, cho đến không nắm giữ A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Nếu không nghĩ tưởng đến sắc, cho đến không nghĩ tưởng đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì làm sao tăng thêm thiện căn? Thiện căn không tăng thì làm sao làm đầy đủ các ba-la-mật? Nếu không đầy đủ các ba-la-mật thì làm sao đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Nếu Bồ-tát không nghĩ tưởng đến sắc, cho đến không nghĩ tưởng đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì chính lúc đó thiện căn tăng thêm. Vì thiện căn tăng thêm nên đầy đủ các ba-la-mật. Vì các ba-la-mật đầy đủ nên đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì sao? Vì khi không nghĩ tưởng đến sắc, cho đến không nghĩ tưởng đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì liền đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
"Bạch Thế Tôn! Vì nhân duyên gì mà khi không nghĩ tưởng đến sắc, cho đến khi không nghĩ tưởng đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì liền đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề?"
Phật nói: "Vì có nghĩ tưởng nên dính mắc vào cõi Dục (cõi của những loài còn ham muốn ăn uống, dục tình), cõi Sắc (cõi trời của những loài đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế) và cõi Vô sắc (cõi trời của những loài không còn thân hình, chỉ còn tâm thức); không nghĩ tưởng thì không dính mắc vào đâu. Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì không nên dính mắc vào điều gì."
"Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật như thế thì nên an trụ ở đâu?"
Phật nói: "Bồ-tát ma-ha-tát thực hành như thế thì không trụ vào sắc, cho đến không trụ vào Nhất thiết chủng trí (trí tuệ của Phật biết rõ tất cả mọi pháp theo từng loại, từng chi tiết)."
"Bạch Thế Tôn! Vì nhân duyên gì mà không trụ trong sắc, cho đến không trụ trong Nhất thiết chủng trí?"
Phật nói: "Vì không dính mắc nên không trụ. Vì sao? Vì vị Bồ-tát ấy không thấy có pháp nào để dính mắc, để an trụ. Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát dùng pháp không dính mắc, không an trụ mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật.
Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát nghĩ thế này: 'Nếu có thể thực hành như vậy, tu tập như vậy, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Nay ta đang thực hành Bát-nhã ba-la-mật, đang tu tập Bát-nhã ba-la-mật.' Nếu chấp lấy hình tướng như vậy thì xa rời Bát-nhã ba-la-mật; xa rời Bát-nhã ba-la-mật thì xa rời Đàn-na ba-la-mật, cho đến xa rời Nhất thiết chủng trí. Vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật không có chỗ để dính mắc, cũng không có người dính mắc, bởi tự tính vốn không có.
Bồ-tát ma-ha-tát nếu lại chấp lấy hình tướng như vậy thì sẽ thoái lui khỏi Bát-nhã ba-la-mật. Nếu thoái lui khỏi Bát-nhã ba-la-mật thì là thoái lui khỏi A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, không được thọ ký (được Phật báo trước rằng về sau sẽ thành Phật).
Bồ-tát ma-ha-tát lại nghĩ thế này: 'An trụ trong Bát-nhã ba-la-mật này thì có thể sinh ra Đàn-na ba-la-mật, cho đến có thể sinh ra đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu mọi loài khỏi khổ).' Nếu nghĩ như vậy thì là đánh mất Bát-nhã ba-la-mật. Người đánh mất Bát-nhã ba-la-mật thì không thể sinh ra Đàn-na ba-la-mật, cho đến không thể sinh ra đại bi.
Bồ-tát nếu lại nghĩ thế này: 'Chư Phật biết mọi pháp không có tướng để nhận lấy, nên đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.' Bồ-tát nếu diễn nói, chỉ bày, dạy bảo như vậy thì là đánh mất Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Vì chư Phật đối với mọi pháp không có gì để biết, không có gì để đạt, cũng không có pháp nào để nói, huống chi lại có cái gì để đạt được? Điều ấy không thể có."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thế nào thì không mắc lỗi ấy?"
Phật nói: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật nghĩ thế này: 'Các pháp không có thật, không thể nắm lấy. Nếu pháp không có thật, không thể nắm lấy, thì không có gì để đạt được.' Nếu thực hành như vậy thì là thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát dính mắc vào cái pháp 'không có thật' ấy thì xa rời Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Vì trong Bát-nhã ba-la-mật không có pháp nào để dính mắc."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật xa rời Bát-nhã ba-la-mật sao? Đàn-na ba-la-mật xa rời Đàn-na ba-la-mật sao? Cho đến Nhất thiết chủng trí xa rời Nhất thiết chủng trí sao? Bạch Thế Tôn! Nếu Bát-nhã ba-la-mật xa rời Bát-nhã ba-la-mật, cho đến Nhất thiết chủng trí xa rời Nhất thiết chủng trí, thì Bồ-tát làm sao đạt được Bát-nhã ba-la-mật, cho đến đạt được Nhất thiết chủng trí?"
Phật nói: "Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì không khởi lên ý nghĩ 'sắc là sắc này', 'sắc của ai'; cho đến đối với Nhất thiết chủng trí cũng không khởi lên ý nghĩ 'đây là Nhất thiết chủng trí', 'Nhất thiết chủng trí của ai'. Như vậy Bồ-tát có thể sinh ra Bát-nhã ba-la-mật, cho đến có thể sinh ra Nhất thiết chủng trí.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì không quán xét sắc là thường hay vô thường (còn mãi hay đổi thay), là khổ hay vui, là ngã hay vô ngã (có cái tôi thật hay không có cái tôi thật), là không hay chẳng phải không, là lìa hay chẳng phải lìa. Vì sao? Vì tự tính không thể sinh ra tự tính; cho đến Nhất thiết chủng trí cũng như thế. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật quán xét sắc, cho đến quán xét Nhất thiết chủng trí như vậy, thì có thể sinh ra Bát-nhã ba-la-mật, cho đến có thể sinh ra Nhất thiết chủng trí.
Ví như Chuyển luân Thánh vương đi đến đâu thì bốn đạo quân đều đi theo đến đó. Bát-nhã ba-la-mật cũng vậy, đi đến đâu thì năm ba-la-mật đều đi theo, đến trong Tát-bà-nhã mà an trụ. Ví như người đánh xe giỏi điều khiển cỗ xe bốn ngựa không lạc khỏi đường bằng, muốn đến đâu thì đến đó. Bát-nhã ba-la-mật cũng vậy, điều khiển năm ba-la-mật không lạc khỏi đường chính, đến được Tát-bà-nhã."
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là con đường của Bồ-tát ma-ha-tát? Thế nào là chẳng phải đường?"
Phật nói: "Con đường của Thanh văn không phải con đường của Bồ-tát; con đường của Bích-chi Phật không phải con đường của Bồ-tát; con đường của Nhất thiết trí (trí biết tất cả, trí tuệ của Phật) mới là con đường của Bồ-tát ma-ha-tát. Tu-bồ-đề! Đó gọi là con đường và chẳng phải con đường của Bồ-tát ma-ha-tát."
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật của các Bồ-tát ma-ha-tát là vì việc lớn mà khởi lên, tức là để chỉ ra đây là đường, đây chẳng phải đường chăng?"
Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Tu-bồ-đề! Bát-nhã ba-la-mật vì việc lớn mà khởi lên, tức là để chỉ ra đây là đường, đây chẳng phải đường. Tu-bồ-đề! Bát-nhã ba-la-mật này khởi lên để cứu độ vô lượng chúng sinh, khởi lên để làm lợi ích cho a-tăng-kỳ chúng sinh. Bát-nhã ba-la-mật tuy làm lợi ích như vậy, nhưng cũng không nhận lấy sắc, không nhận lấy thọ, tưởng, hành, thức, cũng không nhận lấy quả vị Thanh văn, Bích-chi Phật. Tu-bồ-đề! Bát-nhã ba-la-mật là người dẫn đường của các Bồ-tát ma-ha-tát, chỉ ra A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, có thể khiến họ xa lìa quả vị Thanh văn, Bích-chi Phật mà an trụ nơi Tát-bà-nhã. Bát-nhã ba-la-mật không có gì sinh ra, không có gì diệt đi, vì các pháp thường trụ (vốn như thế mãi, không đổi khác)."
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Nếu Bát-nhã ba-la-mật không có gì sinh ra, không có gì diệt đi, thì khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, nên bố thí thế nào? Nên giữ giới thế nào? Nên nhẫn nhục thế nào? Nên siêng năng tinh tấn thế nào? Nên vào thiền định thế nào? Nên tu trí tuệ thế nào?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát ma-ha-tát nên nghĩ đến Tát-bà-nhã mà bố thí; nghĩ đến Tát-bà-nhã mà giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, tu trí tuệ. Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy đem công đức (phần phúc lành có được nhờ việc tu hành, làm điều tốt) này chia sẻ cùng chúng sinh, và nên hồi hướng (hướng toàn bộ phúc lành ấy về một mục đích) về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Nếu hồi hướng như vậy thì tu đầy đủ sáu ba-la-mật cùng các công đức của lòng từ (thương yêu, muốn ban vui) và lòng bi (xót thương, muốn cứu khổ).
Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát không xa rời sáu ba-la-mật thì không xa rời Tát-bà-nhã. Vì thế, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát muốn đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì nên học, nên thực hành sáu ba-la-mật. Bồ-tát ma-ha-tát thực hành sáu ba-la-mật thì đầy đủ mọi thiện căn, sẽ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì thế, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát nên tập luyện thực hành sáu ba-la-mật."
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát nên tập luyện thực hành sáu ba-la-mật thế nào?"
Phật nói: "Bồ-tát ma-ha-tát nên quán xét như thế này: sắc không hợp không tan; thọ, tưởng, hành, thức không hợp không tan; cho đến Nhất thiết chủng trí không hợp không tan. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát tập luyện thực hành sáu ba-la-mật.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát nên nghĩ thế này: 'Ta sẽ không trụ trong sắc, không trụ trong thọ, tưởng, hành, thức, cho đến không trụ trong Nhất thiết chủng trí.' Nên tập luyện thực hành sáu ba-la-mật như vậy. Vì sao? Vì sắc này không có chỗ trụ, cho đến Tát-bà-nhã cũng không có chỗ trụ. Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát dùng pháp không trụ mà tập luyện thực hành sáu ba-la-mật thì sẽ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
Tu-bồ-đề! Ví như người đàn ông muốn ăn quả am-la (quả xoài) hoặc quả ba-na-bà (quả mít), thì phải gieo hạt, đúng thời tưới nước, chăm sóc giữ gìn, cây dần dần lớn lên, đến khi thời tiết thuận hợp thì có quả để hái mà ăn. Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát cũng vậy, muốn đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì phải học sáu ba-la-mật: dùng bố thí để thu phục, nâng đỡ chúng sinh; dùng giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ để thu phục, nâng đỡ chúng sinh, cứu chúng sinh ra khỏi sinh tử. Thực hành như vậy thì sẽ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
Vì thế, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát muốn không bị lời người khác lôi kéo thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Muốn làm thanh tịnh cõi Phật (cõi nước nơi một vị Phật giáo hoá; làm thanh tịnh là làm cho cõi ấy trong sạch tốt đẹp), muốn giúp chúng sinh tu tập thành tựu, muốn ngồi đạo tràng (chỗ ngồi giác ngộ thành Phật), muốn chuyển pháp luân (giảng dạy giáo pháp, ví như bánh xe lăn đi khắp nơi nghiền nát điều sai trái), thì phải học Bát-nhã ba-la-mật."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Nên học Bát-nhã ba-la-mật như thế sao?"
Phật nói: "Bồ-tát nên học Bát-nhã ba-la-mật như thế. Muốn được tự tại (làm chủ, không bị trói buộc) đối với mọi pháp thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Vì học Bát-nhã ba-la-mật này thì được tự tại trong mọi pháp.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bát-nhã ba-la-mật là lớn nhất trong mọi pháp. Ví như biển cả là lớn nhất trong muôn dòng sông; Bát-nhã ba-la-mật cũng vậy, là lớn nhất trong mọi pháp. Vì thế, những ai muốn cầu đạo Thanh văn, Bích-chi Phật và đạo Bồ-tát đều nên học Bát-nhã ba-la-mật, Đàn-na ba-la-mật, cho đến Nhất thiết chủng trí. Tu-bồ-đề! Ví như người bắn cung cầm cây cung và mũi tên như ý (vừa tay, bắn đâu trúng đó) thì không sợ kẻ thù. Bồ-tát ma-ha-tát cũng vậy, thực hành Bát-nhã ba-la-mật cho đến Nhất thiết chủng trí thì ma hoặc ma thiên không thể phá hoại. Vì thế, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát muốn đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì nên học Bát-nhã ba-la-mật. Vị Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật này được chư Phật mười phương (khắp mọi hướng: đông, tây, nam, bắc, bốn hướng giữa, trên và dưới) nhớ nghĩ, che chở."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Chư Phật mười phương nhớ nghĩ đến vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy như thế nào?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Đàn-na ba-la-mật thì chư Phật mười phương đều nhớ nghĩ đến; khi thực hành Thi-la ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật, Tỳ-lê-da ba-la-mật, Thiền-na ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật thì chư Phật mười phương đều nhớ nghĩ đến. Nhớ nghĩ thế nào? Bố thí là không thể nắm bắt được; giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ là không thể nắm bắt được, cho đến Nhất thiết chủng trí cũng không thể nắm bắt được. Vì Bồ-tát có thể không nắm bắt các pháp như vậy, nên chư Phật nhớ nghĩ đến vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Chư Phật không vì sắc mà nhớ nghĩ, không vì thọ, tưởng, hành, thức mà nhớ nghĩ, cho đến không vì Nhất thiết chủng trí mà nhớ nghĩ."
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát học nhiều điều, mà thật ra không có gì để học sao?"
Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Tu-bồ-đề! Bồ-tát học nhiều điều, mà thật ra không có gì để học. Vì sao? Vì các pháp mà Bồ-tát ấy học đều không thể nắm bắt được."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Pháp Phật nói dù tóm lược hay rộng rãi, các Bồ-tát ma-ha-tát đều ở trong pháp ấy mà cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Sáu ba-la-mật dù tóm lược hay rộng rãi, đều nên thọ trì (tiếp nhận và giữ gìn), gần gũi, đọc tụng. Đọc tụng xong thì suy ngẫm, quán xét đúng đắn, vì khi ấy tâm và tâm sở (tâm sở: các trạng thái, hoạt động phụ thuộc vào tâm như vui, buồn, tham, giận) không còn vận hành nữa."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đúng vậy, đúng vậy! Bồ-tát ma-ha-tát học sáu ba-la-mật cả tóm lược lẫn rộng rãi thì sẽ biết tướng tóm lược và tướng rộng rãi của mọi pháp."
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát biết tướng tóm lược và rộng rãi của mọi pháp như thế nào?"
Phật nói: "Biết tướng như (cái tướng chân thật, vốn như thế, không đổi khác) của sắc; biết tướng như của thọ, tưởng, hành, thức, cho đến biết tướng như của Nhất thiết chủng trí. Như vậy là có thể biết tướng tóm lược và rộng rãi của mọi pháp."
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là tướng như của sắc? Thế nào là tướng như của thọ, tưởng, hành, thức, cho đến của Nhất thiết chủng trí?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Cái như của sắc ấy không sinh không diệt, không trụ không biến đổi; đó gọi là tướng như của sắc. Cho đến tướng như của Nhất thiết chủng trí cũng không sinh không diệt, không trụ không biến đổi; đó gọi là tướng như của Nhất thiết chủng trí. Bồ-tát ma-ha-tát nên học ở trong đó.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát ma-ha-tát biết thực tế (giới hạn chân thật, tức chỗ tột cùng của sự thật) của các pháp thì biết tướng tóm lược và rộng rãi của mọi pháp."
"Bạch Thế Tôn! Thế nào là thực tế của các pháp?"
Phật nói: "Không có giới hạn, đó gọi là thực tế. Bồ-tát học cái giới hạn ấy thì biết tướng tóm lược và rộng rãi của mọi pháp. Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát biết pháp tính (bản tính chân thật chung của mọi pháp) của các pháp, thì Bồ-tát ấy có thể biết tướng tóm lược và rộng rãi của mọi pháp."
"Bạch Thế Tôn! Thế nào là pháp tính của các pháp?"
Phật nói: "Tính của sắc gọi là pháp tính; tính ấy không có phần, cũng không phải không có phần. Tu-bồ-đề! Vì Bồ-tát ma-ha-tát biết pháp tính nên biết tướng tóm lược và rộng rãi của mọi pháp."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Lại nên biết tướng tóm lược và rộng rãi của mọi pháp như thế nào nữa?"
Phật nói: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát biết mọi pháp không hợp không tan."
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Những pháp nào không hợp không tan?"
Phật nói: "Sắc không hợp không tan; thọ, tưởng, hành, thức không hợp không tan; cho đến Nhất thiết chủng trí không hợp không tan. Tính hữu vi (các pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) và tính vô vi (các pháp không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt, như Niết-bàn) không hợp không tan. Vì sao? Vì các pháp ấy không có tự tính, làm sao có hợp có tan? Nếu pháp không có tự tính thì đó là phi pháp (chẳng phải pháp). Pháp và phi pháp không hợp không tan. Như vậy nên biết tướng tóm lược và rộng rãi của mọi pháp."
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật tóm lược của Bồ-tát ma-ha-tát. Bạch Thế Tôn! Trong Bát-nhã ba-la-mật tóm lược này, Bồ-tát ma-ha-tát mới phát ý nên học, cho đến Bồ-tát ma-ha-tát ở thập địa (mười cấp bậc tu chứng cao của Bồ-tát; thập địa là bậc thứ mười, cao nhất) cũng nên học. Bồ-tát ma-ha-tát học Bát-nhã ba-la-mật tóm lược này thì biết tướng tóm lược và rộng rãi của mọi pháp. Bạch Thế Tôn! Cửa này là chỗ các Bồ-tát ma-ha-tát lợi căn (căn cơ sắc bén, tức người sáng dạ, tiếp thu nhanh) bước vào."
Phật nói: "Bồ-tát độn căn (căn cơ chậm lụt) cũng có thể vào cửa này; Bồ-tát căn cơ bậc trung, Bồ-tát tâm tán loạn cũng có thể vào cửa này. Cửa này không có ngăn ngại; Bồ-tát ma-ha-tát nào một lòng chuyên học đều vào được cửa này. Người lười biếng, ít tinh tấn, nhớ nghĩ sai lầm, tâm rối loạn thì không thể vào; người tinh tấn không lười biếng, nhớ nghĩ đúng đắn, thu nhiếp được tâm thì có thể vào. Người muốn trụ ở bậc A-duy-việt-trí (bậc không còn thoái lui, chắc chắn sẽ thành Phật), muốn đạt Nhất thiết chủng trí thì có thể vào.
Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy nên học đúng như điều Bát-nhã ba-la-mật dạy, nên học đúng như điều Thiền ba-la-mật dạy, cho đến nên học đúng như điều Đàn ba-la-mật dạy; vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy sẽ đạt Nhất thiết trí. Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì mọi việc ma muốn khởi lên liền tiêu diệt. Vì thế, Bồ-tát ma-ha-tát muốn có phương tiện lực thì phải thực hành Bát-nhã ba-la-mật.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát thực hành như vậy, tập luyện như vậy, tu tập Bát-nhã ba-la-mật như vậy, thì lúc ấy chư Phật hiện đang ở trong vô lượng a-tăng-kỳ cõi nước đều nhớ nghĩ đến vị Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật ấy. Vì sao? Vì chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại đều sinh ra từ trong Bát-nhã ba-la-mật này. Vì thế, Bồ-tát ma-ha-tát nên suy nghĩ thế này: 'Pháp mà chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại đã đạt được, ta cũng sẽ đạt được.' Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát nên tập luyện Bát-nhã ba-la-mật. Nếu tập luyện Bát-nhã ba-la-mật như vậy thì mau đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì thế, Bồ-tát ma-ha-tát nên thường không rời ý niệm về Tát-bà-nhã.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật như vậy, dù chỉ trong khoảng một cái búng ngón tay, thì phúc đức của Bồ-tát ấy cũng rất nhiều. Nếu có người dạy chúng sinh trong tam thiên đại thiên quốc độ (một đại thiên thế giới, gồm một tỷ thế giới nhỏ như thế giới của chúng ta) mặc sức bố thí, dạy họ giữ giới, thiền định, trí tuệ, dạy họ đạt giải thoát (thoát khỏi mọi trói buộc phiền não) và giải thoát tri kiến (sự thấy biết rõ rằng mình đã giải thoát), dạy họ đạt quả Tu-đà-hoàn (quả vị đầu tiên của bậc thánh, đã vào dòng thánh) cho đến quả A-la-hán (bậc thánh đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh), đạo Bích-chi Phật, thì cũng không bằng vị Bồ-tát này tu Bát-nhã ba-la-mật dù chỉ trong khoảng một cái búng ngón tay. Vì sao? Vì từ trong Bát-nhã ba-la-mật này sinh ra bố thí, giữ giới, thiền định, trí tuệ, quả Tu-đà-hoàn cho đến đạo Bích-chi Phật. Chư Phật hiện tại ở mười phương cũng từ trong Bát-nhã ba-la-mật mà sinh ra, chư Phật quá khứ và vị lai cũng từ trong Bát-nhã ba-la-mật mà sinh ra.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát nên giữ ý niệm về Tát-bà-nhã mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật, dù trong chốc lát, nửa ngày, một ngày, một tháng, trăm ngày, một năm, trăm năm, một kiếp, trăm kiếp, cho đến vô lượng vô biên a-tăng-kỳ kiếp, thì phúc đức của vị Bồ-tát tu Bát-nhã ba-la-mật này rất nhiều; hơn cả việc dạy chúng sinh trong các thế giới nhiều như cát sông Hằng ở mười phương bố thí, giữ giới, thiền định, trí tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến, dạy họ đạt quả Tu-đà-hoàn cho đến đạo Bích-chi Phật. Vì sao? Vì chư Phật sinh ra từ trong Bát-nhã ba-la-mật, mới nói ra những bố thí, giữ giới, thiền định, trí tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến, quả Tu-đà-hoàn cho đến đạo Bích-chi Phật ấy.
Nếu có Bồ-tát ma-ha-tát an trụ đúng như điều Bát-nhã ba-la-mật dạy, thì nên biết Bồ-tát ma-ha-tát ấy là bậc A-duy-việt-trí, được chư Phật nhớ nghĩ đến. Thành tựu phương tiện lực như vậy thì nên biết Bồ-tát ấy đã gần gũi, cúng dường vô lượng nghìn vạn ức vị Phật, gieo trồng thiện căn, đi theo các thiện tri thức (bạn lành, thầy tốt dẫn dắt trên đường tu), đã lâu thực hành sáu ba-la-mật, đã lâu tu mười tám pháp không (mười tám cách quán xét để thấy mọi thứ đều không có tự tính), bốn niệm xứ (bốn phép quán: thân bất tịnh, cảm thọ là khổ, tâm vô thường, các pháp vô ngã), cho đến tám thánh đạo phần (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng), mười trí lực của Phật (mười năng lực hiểu biết đặc biệt chỉ Phật mới có), cho đến Nhất thiết chủng trí.
Nên biết Bồ-tát ấy trụ ở bậc Pháp vương tử (bậc "con của vua Pháp", tức người kế thừa Phật, sắp thành Phật), thoả mãn mọi tâm nguyện, thường không rời chư Phật, không rời các thiện căn, đi từ cõi Phật này đến cõi Phật khác. Nên biết Bồ-tát ấy có tài biện luận không cùng tận, có đầy đủ đà-la-ni (năng lực ghi nhớ và giữ gìn trọn vẹn mọi giáo pháp, không quên mất). Thân tướng đầy đủ, sự thọ ký đầy đủ, nên vì chúng sinh mà nhận lấy thân tái sinh.
Nên biết Bồ-tát ấy khéo biết tự môn (cửa chữ, tức các chữ cái làm cửa ngõ để hiểu nghĩa các pháp), khéo biết phi tự môn (cái không thuộc về chữ nghĩa); giỏi về nói, giỏi về không nói; giỏi về lối nói số ít, giỏi về lối nói số đôi, giỏi về lối nói số nhiều (theo ngữ pháp tiếng Phạn); khéo biết lời giống cái, khéo biết lời giống đực (cũng theo ngữ pháp tiếng Phạn); khéo biết sắc cho đến thức; khéo biết tính của thế gian, khéo biết tính của Niết-bàn (cảnh giới đã dứt hết phiền não và khổ đau, thoát khỏi sinh tử); khéo biết tướng của các pháp; khéo biết tướng hữu vi, khéo biết tướng vô vi; khéo biết pháp có, khéo biết pháp không; khéo biết tự tính, khéo biết tha tính (tính do cái khác mà có); khéo biết pháp hợp, khéo biết pháp tan; khéo biết pháp tương ưng (các pháp đi đôi, gắn liền với tâm), khéo biết pháp không tương ưng, khéo biết pháp vừa tương ưng vừa không tương ưng; khéo biết "như", khéo biết "chẳng như"; khéo biết pháp tính, khéo biết pháp vị (vị trí ổn định của các pháp, tức các pháp đều yên ở đúng vị trí chân thật của chúng); khéo biết duyên, khéo biết không duyên;
khéo biết ấm (tức uẩn, năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức), khéo biết giới (mười tám giới: sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức), khéo biết nhập (mười hai nhập: sáu giác quan cùng sáu đối tượng của chúng); khéo biết Tứ đế (bốn chân lý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ), khéo biết Mười hai nhân duyên (mười hai mắt xích nhân quả nối nhau tạo nên vòng sinh tử), khéo biết Bốn thiền (bốn tầng thiền định của cõi Sắc), khéo biết Bốn tâm vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ, bi, hỷ, xả), khéo biết các định Vô sắc (các tầng thiền định của cõi Vô sắc); khéo biết sáu ba-la-mật, khéo biết bốn niệm xứ, cho đến khéo biết Nhất thiết chủng trí.
Khéo biết tính hữu vi, khéo biết tính vô vi; khéo biết tính có, khéo biết tính không; khéo biết phép quán sắc, khéo biết phép quán thọ, tưởng, hành, thức, cho đến khéo biết phép quán Nhất thiết chủng trí; khéo biết sắc thì tướng sắc là không, khéo biết thọ, tưởng, hành, thức thì tướng thức là không, cho đến khéo biết bồ-đề (giác ngộ) thì tướng bồ-đề là không; khéo biết con đường buông bỏ, khéo biết con đường không buông bỏ; khéo biết sinh, khéo biết diệt, khéo biết trụ và biến đổi; khéo biết tham, khéo biết sân (giận), khéo biết si (mê muội); khéo biết không tham, khéo biết không sân, khéo biết không si; khéo biết thấy, khéo biết không thấy; khéo biết tà kiến, khéo biết chính kiến (cách thấy đúng đắn), khéo biết mọi kiến chấp;
khéo biết danh (phần tinh thần), khéo biết sắc (phần vật chất), khéo biết danh sắc (thân và tâm hợp lại); khéo biết nhân duyên (nguyên nhân trực tiếp), khéo biết thứ đệ duyên (duyên tiếp nối, tâm trước làm điều kiện cho tâm sau khởi lên liền theo), khéo biết duyên duyên (đối tượng làm điều kiện cho tâm nhận biết), khéo biết tăng thượng duyên (mọi điều kiện hỗ trợ hoặc không ngăn trở); khéo biết hành tướng (cách thức vận hành, hình thái của tâm khi nhận biết đối tượng); khéo biết khổ, khéo biết tập (nguyên nhân của khổ), khéo biết diệt (sự dứt khổ), khéo biết đạo (con đường dứt khổ); khéo biết địa ngục, khéo biết ngạ quỷ (quỷ đói), khéo biết súc sinh, khéo biết loài người, khéo biết cõi trời.
Khéo biết đường thú (nẻo tái sinh) địa ngục, khéo biết đường thú ngạ quỷ, khéo biết đường thú súc sinh, khéo biết đường thú loài người, khéo biết đường thú cõi trời; khéo biết Tu-đà-hoàn, khéo biết quả Tu-đà-hoàn, khéo biết đạo Tu-đà-hoàn; khéo biết Tư-đà-hàm (bậc thánh thứ hai, chỉ còn tái sinh cõi người một lần), khéo biết quả Tư-đà-hàm, khéo biết đạo Tư-đà-hàm; khéo biết A-na-hàm (bậc thánh thứ ba, không còn trở lại cõi Dục), khéo biết quả A-na-hàm, khéo biết đạo A-na-hàm; khéo biết A-la-hán, khéo biết quả A-la-hán, khéo biết đạo A-la-hán; khéo biết Bích-chi Phật, khéo biết quả Bích-chi Phật, khéo biết đạo Bích-chi Phật; khéo biết Phật, khéo biết Nhất thiết trí, khéo biết đạo Nhất thiết trí;
khéo biết các căn (căn cơ, năng lực tu tập của từng người), khéo biết các căn đầy đủ; khéo biết tuệ, khéo biết tuệ nhanh, khéo biết tuệ có sức mạnh, khéo biết tuệ sắc bén, khéo biết tuệ vượt thoát, khéo biết tuệ thông suốt, khéo biết tuệ rộng, khéo biết tuệ sâu, khéo biết tuệ lớn, khéo biết tuệ không gì sánh bằng, khéo biết tuệ chân thật; khéo biết đời quá khứ, khéo biết đời vị lai, khéo biết đời hiện tại; khéo biết phương tiện, khéo biết cách đối đãi với chúng sinh (?); khéo biết tâm, khéo biết thâm tâm (tâm sâu xa, ý chí bền chắc bên trong); khéo biết nghĩa, khéo biết lời; khéo biết phân biệt ba thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu: Thanh văn, Bích-chi Phật và Bồ-tát). Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, sinh ra Bát-nhã ba-la-mật, tu tập Bát-nhã ba-la-mật, thì được những lợi ích như thế."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video