Thiên 70 — Phẩm 70 – Ba trí tuệ

 Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (kinh lớn về trí tuệ toàn hảo đưa người tu sang bờ giác ngộ), phẩm Tam Tuệ (ba loại trí tuệ), thứ bảy mươi.

 Tu-bồ-đề (một đệ tử lớn của Phật, nổi tiếng hiểu sâu lẽ “không”) bạch Phật: “Thưa Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính)! Bồ-tát ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn, tức người phát nguyện tu hành để thành Phật và cứu giúp mọi chúng sinh) thực hành Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ toàn hảo, thấy suốt bản chất thật của mọi sự vật, đưa người tu vượt sang bờ giác ngộ) như thế nào? Làm sinh khởi Bát-nhã ba-la-mật như thế nào? Tu tập Bát-nhã ba-la-mật như thế nào?”

 Phật dạy: “Vì sắc (phần vật chất, thân thể, hình tướng) là tịch diệt (vốn lắng dứt, không thật sinh khởi), vì sắc là không (không có thực thể riêng), vì sắc là hư dối, vì sắc không bền chắc, nên hãy thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Thọ (cảm giác vui, khổ, trung tính), tưởng (sự nhận biết hình ảnh, khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm) và thức (sự phân biệt, nhận biết) cũng như vậy.

 Như ông hỏi: ‘Làm sinh khởi Bát-nhã ba-la-mật như thế nào?’ Thì vì giống như hư không mà sinh, nên hãy sinh khởi Bát-nhã ba-la-mật như vậy. Như ông hỏi: ‘Tu tập Bát-nhã ba-la-mật như thế nào?’ Thì vì tu tập để phá vỡ (không chấp giữ) mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng), nên hãy tu tập Bát-nhã ba-la-mật như vậy.”

 Tu-bồ-đề thưa: “Thưa Thế Tôn! Thực hành Bát-nhã ba-la-mật, sinh khởi Bát-nhã ba-la-mật, tu tập Bát-nhã ba-la-mật thì phải trong bao lâu?”

 Phật dạy: “Từ lúc mới phát ý (lần đầu phát tâm cầu thành Phật) cho đến khi ngồi nơi đạo tràng (chỗ Phật ngồi thành đạo), đều phải thực hành, phải sinh khởi, phải tu tập Bát-nhã ba-la-mật.”

 Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thưa Thế Tôn! Phải chăng những tâm nối tiếp nhau đều phải thực hành Bát-nhã ba-la-mật?”

 Phật dạy: “Luôn không rời tâm hướng về Tát-bà-nhã (trí biết tất cả mọi sự), không để ý niệm nào khác chen vào, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật, là sinh khởi Bát-nhã ba-la-mật, là tu tập Bát-nhã ba-la-mật. Lại nữa, vì tâm và tâm số pháp (các trạng thái tâm lý đi kèm theo tâm như ưa, ghét, nhớ nghĩ…) không vận hành, nên đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật, là sinh khởi Bát-nhã ba-la-mật, là tu tập Bát-nhã ba-la-mật.”

 Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thưa Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát tu Bát-nhã ba-la-mật thì có đạt được Tát-bà-nhã không?”

 Phật dạy: “Không.”

 “Thưa Thế Tôn! Không tu Bát-nhã ba-la-mật thì có đạt được Tát-bà-nhã không?”

 Phật dạy: “Không.”

 “Thưa Thế Tôn! Vừa tu vừa không tu thì có đạt được Tát-bà-nhã không?”

 Phật dạy: “Không.”

 “Thưa Thế Tôn! Chẳng phải tu cũng chẳng phải không tu thì có đạt được Tát-bà-nhã không?”

 Phật dạy: “Không.”

 “Thưa Thế Tôn! Nếu không phải như thế, thì làm sao mới đạt được Tát-bà-nhã?”

 Phật dạy: “Bồ-tát ma-ha-tát đạt được Tát-bà-nhã giống như tướng ‘như’ (cái chân thật như vốn là, không thay đổi, của mọi pháp).”

 “Thưa Thế Tôn! Thế nào là tướng ‘như’?”

 “Giống như thật tế (giới hạn chân thật, tức chính chỗ tận cùng chân thật của mọi pháp).”

 “Thế nào là giống như thật tế?”

 “Giống như pháp tánh (bản tính chân thật của mọi pháp).”

 “Thế nào là giống như pháp tánh?”

 “Giống như tánh của cái ‘ta’, tánh của chúng sinh, tánh của thọ mạng (cái sự sống, tuổi thọ được cho là có thật).”

 “Thưa Thế Tôn! Thế nào là tánh của cái ‘ta’, tánh của chúng sinh, tánh của thọ mạng?”

 Phật hỏi Tu-bồ-đề: “Ý ông nghĩ sao, cái ‘ta’, chúng sinh, thọ mạng có thể nắm bắt được không?”

 Tu-bồ-đề thưa: “Không thể nắm bắt được.”

 Phật dạy: “Nếu cái ‘ta’, chúng sinh, thọ mạng không thể nắm bắt được, thì làm sao lại nói có tánh của cái ‘ta’, tánh của chúng sinh, tánh của thọ mạng? Nếu trong Bát-nhã ba-la-mật không nói có một pháp nào, thì sẽ đạt được Nhất thiết chủng trí (trí tuệ của Phật, biết trọn vẹn tất cả mọi pháp cùng mọi chủng loại, mọi chi tiết của chúng).”

 Tu-bồ-đề thưa: “Thưa Thế Tôn! Chẳng phải chỉ riêng Bát-nhã ba-la-mật là không thể nói được, mà Thiền-na ba-la-mật (sự tu thiền định toàn hảo) cho đến Đàn-na ba-la-mật (sự bố thí toàn hảo) cũng không thể nói được.”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Bát-nhã ba-la-mật không thể nói được; Đàn-na ba-la-mật cho đến tất cả các pháp, dù là pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) hay pháp vô vi (những gì không do tạo tác, không sinh không diệt), dù là pháp của Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ cho riêng mình), pháp của Bích-chi Phật (người tự giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không cần thầy, không đi giáo hóa), pháp của Bồ-tát hay pháp của Phật, cũng đều không thể nói được.”

 “Thưa Thế Tôn! Nếu tất cả các pháp đều không thể nói được, thì sao lại nói: đây là địa ngục, đây là súc sinh, đây là ngạ quỷ (quỷ đói), đây là người, đây là trời; đây là Tu-đà-hoàn (bậc vừa vào dòng thánh, quả vị đầu tiên của người tu theo Thanh văn), đây là Tư-đà-hàm (bậc chỉ còn trở lại cõi người một lần), A-na-hàm (bậc không còn trở lại cõi dục), A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh), Bích-chi Phật, đây là các đức Phật?”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Ý ông nghĩ sao, cái tên gọi ‘chúng sinh’ ấy có thật sự nắm bắt được không?”

 Tu-bồ-đề thưa: “Thưa Thế Tôn! Không thể nắm bắt được.”

 Phật dạy: “Nếu chúng sinh không thể nắm bắt được, thì làm sao lại nói có địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời, Tu-đà-hoàn cho đến Phật? Đúng vậy, Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, phải học rằng tất cả các pháp đều không thể nói được.”

 Tu-bồ-đề thưa: “Thưa Thế Tôn! Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, phải học về sắc, phải học về thọ, tưởng, hành, thức, cho đến phải học về Nhất thiết chủng trí.”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Khi Bồ-tát ma-ha-tát học Bát-nhã ba-la-mật, phải học rằng sắc không tăng không giảm, cho đến phải học rằng Nhất thiết chủng trí không tăng không giảm.”

 Tu-bồ-đề thưa: “Thưa Thế Tôn! Thế nào là học sắc không tăng không giảm, cho đến học Nhất thiết chủng trí không tăng không giảm?”

 Phật dạy: “Vì không sinh không diệt nên học như vậy.”

 “Thưa Thế Tôn! Thế nào gọi là học không sinh không diệt?”

 Phật dạy: “Không khởi, không tạo tác, vì các hành nghiệp (các việc làm tạo nên nghiệp) dù có dù không.”

 “Thưa Thế Tôn! Thế nào gọi là không khởi, không tạo tác, các hành nghiệp dù có dù không?”

 Phật dạy: “Vì quán (quan sát sâu bằng trí tuệ) rằng tự tướng (tướng riêng của chính nó) của các pháp là không.”

 “Thưa Thế Tôn! Phải quán tự tướng của các pháp là không như thế nào?”

 Phật dạy: “Phải quán sắc, tướng của sắc là không; phải quán thọ, tưởng, hành, thức, tướng của thức là không; phải quán mắt, tướng của mắt là không, cho đến ý; sắc (cảnh hình sắc) cho đến pháp (đối tượng của ý); nhãn thức giới (lĩnh vực nhận biết của mắt) cho đến ý thức giới, tướng của ý thức giới là không (?).

 Phải quán nội không (cái không của các căn bên trong như mắt, tai…), tướng của nội không là không, cho đến phải quán tự tướng không (cái không của tướng riêng mỗi pháp), tướng của tự tướng không là không. Phải quán Tứ thiền (bốn tầng thiền định của cõi sắc), tướng của Tứ thiền là không, cho đến Diệt thọ tưởng định (tầng định cao nhất, dứt hết cảm giác và tri giác), tướng của Diệt thọ tưởng định là không. Phải quán Tứ niệm xứ (bốn phép quán: thân là bất tịnh, cảm thọ là khổ, tâm là vô thường, các pháp là vô ngã), tướng của Tứ niệm xứ là không, cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn khắp của Phật), tướng của A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề là không. Đúng vậy, Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, phải thực hành theo lẽ tự tướng của các pháp là không.”

 “Thưa Thế Tôn! Nếu sắc, tướng của sắc là không, cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, tướng của A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề là không, thì Bồ-tát ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã ba-la-mật như thế nào?”

 Phật dạy: “Không thực hành, đó gọi là thực hành Bát-nhã ba-la-mật.”

 “Thưa Thế Tôn! Vì sao không thực hành lại là thực hành Bát-nhã ba-la-mật?”

 Phật dạy: “Vì Bát-nhã ba-la-mật không thể nắm bắt được, Bồ-tát không thể nắm bắt được, việc thực hành cũng không thể nắm bắt được, người thực hành, pháp được thực hành, nơi thực hành cũng không thể nắm bắt được, cho nên gọi là Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật bằng cách không thực hành. Vì tất cả mọi hý luận (những lời bàn luận, suy diễn phân biệt rỗng không, xa rời sự thật) đều không thể nắm bắt được.”

 “Thưa Thế Tôn! Nếu không thực hành là Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, thì Bồ-tát mới phát ý thực hành Bát-nhã ba-la-mật như thế nào?”

 “Tu-bồ-đề! Bồ-tát từ lúc mới phát ý trở đi, phải học pháp không, không có gì để nắm giữ. Vị Bồ-tát ấy dùng pháp không nắm giữ ấy mà bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định; dùng pháp không nắm giữ ấy mà tu trí tuệ; cho đến Nhất thiết chủng trí cũng như vậy.”

 Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thưa Thế Tôn! Thế nào gọi là hữu sở đắc (có chỗ nắm giữ, có cái để đạt được)? Thế nào gọi là vô sở đắc (không có chỗ nắm giữ, không có cái gì để đạt được)?”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Phàm cái gì còn hai (còn đối đãi, chia ra hai bên), đó là hữu sở đắc; không còn hai, đó là vô sở đắc.”

 “Thưa Thế Tôn! Thế nào là hai, là hữu sở đắc? Thế nào là không hai, là vô sở đắc?”

 Phật dạy: “Mắt và sắc là hai, cho đến ý và pháp là hai, cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề và Phật là hai. Đó gọi là hai.”

 “Thưa Thế Tôn! Là từ trong hữu sở đắc mà có vô sở đắc? Hay từ trong vô sở đắc mà có vô sở đắc?”

 Phật dạy: “Không phải từ trong hữu sở đắc mà có vô sở đắc, cũng không phải từ trong vô sở đắc mà có vô sở đắc. Tu-bồ-đề! Hữu sở đắc và vô sở đắc bình đẳng như nhau, đó gọi là vô sở đắc. Đúng vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát phải học trong pháp bình đẳng giữa hữu sở đắc và vô sở đắc. Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát học Bát-nhã ba-la-mật như vậy, gọi là người vô sở đắc, không có lỗi lầm.”

 Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thưa Thế Tôn! Nếu Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, không thực hành hữu sở đắc, cũng không thực hành vô sở đắc, thì làm sao từ một địa (một bậc tu chứng của Bồ-tát) lên một địa khác, đạt được Nhất thiết chủng trí?”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, không trụ trong hữu sở đắc mà từ một địa lên một địa khác. Vì sao vậy? Vì trụ trong hữu sở đắc thì không thể từ một địa lên một địa khác. Vì sao vậy? Tu-bồ-đề! Vô sở đắc là tướng của Bát-nhã ba-la-mật, vô sở đắc là tướng của A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, vô sở đắc cũng là tướng của người thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã ba-la-mật như vậy.”

 Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thưa Thế Tôn! Nếu Bát-nhã ba-la-mật không thể nắm bắt được, A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề cũng không thể nắm bắt được, người thực hành Bát-nhã ba-la-mật cũng không thể nắm bắt được, thì làm sao Bồ-tát ma-ha-tát lại phân biệt tướng của các pháp: đây là sắc, đây là thọ, tưởng, hành, thức, cho đến đây là A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề?”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, không nắm được sắc, không nắm được thọ, tưởng, hành, thức, cho đến không nắm được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.”

 “Thưa Thế Tôn! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà sắc không thể nắm bắt được, cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề không thể nắm bắt được, thì làm sao đầy đủ Đàn-na ba-la-mật (bố thí toàn hảo), cho đến đầy đủ Bát-nhã ba-la-mật, mà vào được Bồ-tát pháp vị (địa vị vững chắc của Bồ-tát, không còn thoái lui)? Vào rồi, làm sao làm thanh tịnh cõi nước Phật, thành tựu (giáo hóa, giúp trưởng thành) chúng sinh, đạt được Nhất thiết chủng trí? Đạt được Nhất thiết chủng trí rồi, làm sao chuyển pháp luân (giảng dạy giáo pháp, ví như lăn bánh xe pháp đi khắp nơi), làm Phật sự, cứu độ chúng sinh ra khỏi sinh tử?”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Bồ-tát ma-ha-tát không vì sắc mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cho đến không vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật.”

 Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thưa Thế Tôn! Vậy Bồ-tát vì việc gì mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật?”

 Phật dạy: “Vì không vì điều gì cả mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Tất cả các pháp đều không có mục đích, không có tạo tác; Bát-nhã ba-la-mật cũng không có mục đích, không có tạo tác; A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề cũng không có mục đích, không có tạo tác; Bồ-tát cũng không có mục đích, không có tạo tác. Đúng vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã ba-la-mật một cách không có mục đích, không có tạo tác.”

 Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thưa Thế Tôn! Nếu các pháp không có mục đích, không có tạo tác, thì không nên phân biệt có ba thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu): Thanh văn thừa, Bích-chi Phật thừa và Phật thừa.”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Trong chỗ các pháp không có mục đích, không có tạo tác thì không có phân biệt; trong chỗ có mục đích, có tạo tác thì mới có phân biệt. Vì sao vậy? Kẻ phàm phu ngu si không được nghe pháp của bậc thánh, nên chấp vào năm thọ ấm (năm nhóm yếu tố hợp thành con người, do chấp thủ mà có, gây ra khổ), tức là sắc, thọ, tưởng, hành, thức; chấp vào Đàn-na ba-la-mật, cho đến chấp vào A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.

 Người ấy nghĩ: ‘Có sắc này, ta được sắc này.’ Cho đến nghĩ: ‘Có A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề này, ta được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề này.’ Vị Bồ-tát ấy nghĩ như vầy: ‘Ta sẽ đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, ta sẽ cứu độ chúng sinh ra khỏi sinh tử.’ Tu-bồ-đề! Ta dùng năm nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) mà quán xét, còn không thấy được sắc cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, huống gì kẻ cuồng si không có mắt ấy lại muốn đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, cứu độ chúng sinh ra khỏi sinh tử?”

 Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thưa Thế Tôn! Nếu Phật dùng năm nhãn quán xét mà không thấy có chúng sinh nào trong sinh tử để cứu độ, thì nay Thế Tôn làm sao đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, lại phân biệt chúng sinh có ba tụ (ba nhóm): chánh định (nhóm chắc chắn sẽ giác ngộ), tà định (nhóm chắc chắn sa đọa) và bất định (nhóm chưa xác định, tùy duyên mà lên hay xuống)?”

 “Tu-bồ-đề! Ta đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, hoàn toàn không thấy có ba tụ chúng sinh, dù là chánh định, tà định hay bất định. Tu-bồ-đề! Vì chúng sinh đối với cái không có mà tưởng là có; Ta vì muốn trừ bỏ sự chấp trước sai lầm ấy, nên theo pháp thế tục mà nói là có chứng đắc, chứ không phải theo đệ nhất nghĩa (chân lý tối cao, sự thật rốt ráo).”

 “Thưa Thế Tôn! Chẳng phải trụ nơi đệ nhất nghĩa mà đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề sao?”

 Phật dạy: “Không phải.”

 “Thưa Thế Tôn! Vậy trụ nơi điên đảo (thấy biết sai lệch, trái với sự thật) mà đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề sao?”

 Phật dạy: “Không phải.”

 “Thưa Thế Tôn! Nếu không trụ nơi đệ nhất nghĩa mà đạt được, cũng không trụ nơi điên đảo mà đạt được, thì há chẳng phải Thế Tôn không đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề sao?”

 Phật dạy: “Không phải vậy. Ta thật sự đã đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, mà không trụ vào đâu cả, dù là tướng hữu vi hay tướng vô vi. Tu-bồ-đề! Ví như người do Phật hóa hiện ra, không trụ nơi tướng hữu vi, không trụ nơi tướng vô vi, mà người hóa hiện ấy cũng có đến có đi, cũng ngồi cũng đứng.

 Tu-bồ-đề! Người hóa hiện ấy, giả như thực hành Đàn-na ba-la-mật (bố thí toàn hảo), thực hành Thi-la ba-la-mật (giữ giới toàn hảo), Sằn-đề ba-la-mật (nhẫn nhục toàn hảo), Tỳ-lê-da ba-la-mật (tinh tấn toàn hảo), Thiền-na ba-la-mật (thiền định toàn hảo), Bát-nhã ba-la-mật; thực hành Tứ thiền, Tứ vô lượng tâm (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ, bi, hỷ, xả), Tứ vô sắc định (bốn tầng định của cõi không còn hình sắc), Ngũ thần thông (năm năng lực siêu phàm: thấy xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, biến hóa tự tại); thực hành Tứ niệm xứ cho đến Bát thánh đạo phần (tám con đường chân chính của bậc thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng);

 nhập Không tam-muội (trạng thái định tâm quán mọi pháp là không), Vô tướng tam-muội (định tâm không chấp vào hình tướng), Vô tác tam-muội (định tâm không mong cầu, không tạo tác); thực hành nội không cho đến vô pháp hữu pháp không (cái không của cả cái không có lẫn cái có); thực hành Bát bối xả (tám phép thiền quán giúp lìa bỏ tham đắm), Cửu thứ đệ định (chín tầng định tu lần lượt nối tiếp nhau); Thập lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), Tứ vô sở úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp của Phật), Tứ vô ngại trí (bốn trí hiểu biết và giảng nói thông suốt không trở ngại), đại từ đại bi (lòng thương yêu ban vui và xót thương cứu khổ lớn lao); rồi đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, chuyển pháp luân. Người hóa hiện ấy lại hóa ra vô lượng chúng sinh có ba tụ. Tu-bồ-đề! Ý ông nghĩ sao, người hóa hiện ấy có thật thực hành Đàn-na ba-la-mật, cho đến có thật có chúng sinh thuộc ba tụ không?”

 Tu-bồ-đề thưa: “Không có.”

 “Tu-bồ-đề! Phật cũng như vậy, biết các pháp như huyễn hóa, giống như người hóa hiện cứu độ những chúng sinh hóa hiện, không có chúng sinh thật nào để cứu độ. Đúng vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật như người do Phật hóa hiện thực hành vậy.”

 Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thưa Thế Tôn! Nếu tất cả các pháp như huyễn hóa, thì Phật với người hóa hiện có gì khác nhau?”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Phật với người hóa hiện không có gì khác nhau. Vì sao vậy? Phật có thể làm được việc, người hóa hiện cũng có thể làm được việc.”

 “Thưa Thế Tôn! Nếu không có Phật, một mình người hóa hiện có thể làm được việc không?”

 Phật dạy: “Có thể làm được việc.”

 Tu-bồ-đề thưa: “Thưa Thế Tôn! Không có Phật thì làm sao người hóa hiện làm được việc?”

 “Tu-bồ-đề! Ví như thời quá khứ có đức Phật tên là Tu-phiến-đa, vì muốn độ các Bồ-tát, nên hóa ra một vị Phật rồi tự mình diệt độ (nhập Niết-bàn, rời bỏ thân xác). Vị Phật hóa hiện ấy ở lại nửa kiếp (kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài) làm Phật sự, thọ ký (báo trước việc sẽ thành Phật) cho những người đáng được thọ ký đang tu hạnh Bồ-tát, rồi mới diệt độ. Tất cả chúng sinh trong thế gian đều cho rằng Phật thật sự diệt độ. Tu-bồ-đề! Người hóa hiện thật ra không sinh không diệt. Đúng vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật phải tin và biết các pháp như huyễn hóa.”

 “Thưa Thế Tôn! Nếu Phật và người do Phật hóa hiện không khác nhau, thì làm sao khiến việc bố thí được thanh tịnh? Như người cúng dường Phật, người ấy cho đến khi vào Vô dư Niết-bàn (Niết-bàn trọn vẹn, không còn thân xác hay bất cứ gì sót lại), phước đức vẫn không hết. Nếu cúng dường vị Phật hóa hiện, thì phước đức của người ấy cho đến khi vào Vô dư Niết-bàn cũng không hết hay sao?”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Phật vì thật tướng (tướng chân thật) của các pháp mà làm phước điền (ruộng phước: nơi gieo việc lành sẽ được phước báo, như gieo hạt vào ruộng tốt) cho tất cả chúng sinh, trời và người. Vị Phật hóa hiện cũng vì thật tướng của các pháp mà làm phước điền cho tất cả chúng sinh, trời và người.”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Hãy gác lại chuyện Phật hóa hiện và phước đức gieo nơi Phật hóa hiện. Nếu có thiện nam, thiện nữ chỉ đem lòng cung kính mà niệm Phật (nhớ nghĩ đến Phật), thì nhờ nhân duyên của thiện căn (gốc lành) ấy, cho đến khi dứt hết khổ, phước ấy vẫn không hết. Tu-bồ-đề! Hãy gác lại việc cung kính niệm Phật. Nếu có thiện nam, thiện nữ chỉ rải một đóa hoa vào hư không mà niệm Phật, cho đến khi dứt hết khổ, phước ấy vẫn không hết.

 Tu-bồ-đề! Hãy gác lại việc cung kính niệm Phật và rải hoa niệm Phật. Nếu có người chỉ một lần xưng ‘Nam mô Phật’ (con xin quy kính đức Phật), cho đến khi dứt hết khổ, phước ấy vẫn không hết. Đúng vậy, Tu-bồ-đề! Gieo trồng nơi phước điền là Phật thì phước ấy vô lượng. Vì thế, Tu-bồ-đề! Phải biết Phật và Phật hóa hiện không khác nhau, vì tướng của các pháp không khác. Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã ba-la-mật như vậy, đi vào thật tướng của các pháp. Thật tướng của các pháp ấy không nên phá hoại, tức là tướng của Bát-nhã ba-la-mật cho đến tướng của A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.”

 Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thưa Thế Tôn! Nếu thật tướng của các pháp không nên phá hoại, thì vì sao Phật lại phá hoại tướng của các pháp mà nói: ‘Đây là sắc, đây là thọ, tưởng, hành, thức; đây là pháp bên trong, đây là pháp bên ngoài; đây là pháp lành, đây là pháp chẳng lành; đây là hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy, còn bị trói buộc trong sinh tử), đây là vô lậu (không còn phiền não); đây là thế gian, đây là xuất thế gian (vượt ra khỏi thế gian); đây là pháp hữu tránh (còn tranh cãi, còn phiền não gây xung đột), đây là pháp vô tránh (không còn tranh chấp); đây là pháp hữu vi, đây là pháp vô vi’ v.v.? Thưa Thế Tôn! Há chẳng phải là phá hoại tướng của các pháp sao?”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Không phải vậy. Ta dùng tướng tên gọi để chỉ bày các pháp, là muốn khiến chúng sinh hiểu rằng Phật không phá hoại pháp tướng của các pháp.”

 Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thưa Thế Tôn! Phật dùng tướng tên gọi để nói các pháp, khiến chúng sinh hiểu. Thưa Thế Tôn! Nếu tất cả các pháp không có tên, không có tướng, thì làm sao dùng tên và tướng để chỉ bày cho chúng sinh mà muốn họ hiểu được?”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Theo pháp thế tục thì có tên có tướng, nhưng thật ra không có chỗ nào để bám chấp. Tu-bồ-đề! Như người phàm nghe nói khổ thì chấp vào tên gọi, chạy theo hình tướng. Tu-bồ-đề! Các đức Phật và các đệ tử thì không chấp vào tên, không chạy theo tướng. Tu-bồ-đề! Nếu tên mà dính vào tên, tướng mà dính vào tướng, thì ‘không’ cũng phải dính vào ‘không’, ‘vô tướng’ cũng phải dính vào ‘vô tướng’, ‘vô tác’ cũng phải dính vào ‘vô tác’, thật tế cũng phải dính vào thật tế, pháp tánh cũng phải dính vào pháp tánh, tánh vô vi cũng phải dính vào tánh vô vi.

 Tu-bồ-đề! Tất cả các pháp ấy chỉ có tên và tướng, mà các pháp ấy không trụ trong tên và tướng. Đúng vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát chỉ trụ trong tên và tướng mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật, nhưng cũng không nên chấp vào tên và tướng ấy.”

 “Thưa Thế Tôn! Nếu tất cả pháp hữu vi chỉ là tên và tướng, thì Bồ-tát ma-ha-tát vì ai mà phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, chịu đủ thứ khó nhọc? Khi Bồ-tát tu đạo thì bố thí, giữ giới, thực hành nhẫn nhục, siêng năng tinh tấn, vào thiền định, tu trí tuệ; thực hành Tứ thiền, Tứ vô lượng tâm, Tứ vô sắc định, Tứ niệm xứ cho đến Bát thánh đạo phần; thực hành không, thực hành vô tướng, thực hành vô tác; thực hành Thập lực của Phật cho đến đầy đủ đại từ đại bi.”

 Phật dạy: “Như lời Tu-bồ-đề nói: nếu tất cả pháp hữu vi chỉ có tên và tướng, thì Bồ-tát ma-ha-tát vì ai mà tu đạo Bồ-tát? Tu-bồ-đề! Nếu pháp hữu vi chỉ có tên và tướng, thì đều chỉ là tên và tướng như nhau, mà tên và tướng cũng là không (?). Vì thế, Bồ-tát ma-ha-tát tu đạo Bồ-tát, đạt được Nhất thiết chủng trí; đạt được Nhất thiết chủng trí rồi thì chuyển pháp luân; chuyển pháp luân rồi thì dùng pháp ba thừa cứu độ chúng sinh được giải thoát. Tên và tướng ấy cũng không sinh không diệt, không trụ, không biến đổi.”

 Bấy giờ Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thưa Thế Tôn! Thế Tôn có nói đến Nhất thiết chủng trí.”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Ta có nói Nhất thiết chủng trí.”

 Tu-bồ-đề thưa: “Phật nói Nhất thiết trí, nói Đạo chủng trí, nói Nhất thiết chủng trí; ba loại trí này khác nhau thế nào?”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Tát-bà-nhã (tức Nhất thiết trí: trí biết tổng quát tất cả các pháp đều không) là trí của tất cả Thanh văn và Bích-chi Phật; Đạo chủng trí (trí biết rõ mọi con đường tu để dẫn dắt chúng sinh) là trí của Bồ-tát ma-ha-tát; Nhất thiết chủng trí là trí của các đức Phật.”

 Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thưa Thế Tôn! Vì nhân duyên gì mà Tát-bà-nhã là trí của Thanh văn và Bích-chi Phật?”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Tất cả các tên gọi, tức là pháp bên trong và pháp bên ngoài, thì Thanh văn và Bích-chi Phật có thể biết, nhưng không thể dùng được tất cả các đạo và Nhất thiết chủng trí.”

 Tu-bồ-đề thưa: “Thưa Thế Tôn! Vì nhân duyên gì mà Đạo chủng trí là trí của các Bồ-tát ma-ha-tát?”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Tất cả các đạo thì Bồ-tát ma-ha-tát phải biết: dù là đạo Thanh văn, đạo Bích-chi Phật hay đạo Bồ-tát đều phải biết đầy đủ; lại phải dùng các đạo ấy để cứu độ chúng sinh, nhưng cũng không chứng nhập thật tế (không vội an trú vào chỗ chân thật rốt ráo để nhập Niết-bàn riêng mình).”

 Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thưa Thế Tôn! Như Phật nói Bồ-tát ma-ha-tát phải đầy đủ Phật đạo, mà không nên dùng đạo ấy để chứng nhập thật tế sao?”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Khi Bồ-tát ấy chưa làm thanh tịnh cõi Phật, chưa thành tựu chúng sinh, thì lúc ấy không nên chứng nhập thật tế.”

 Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thưa Thế Tôn! Bồ-tát trụ trong đạo mà chứng nhập thật tế chăng?”

 Phật dạy: “Không phải.”

 “Thưa Thế Tôn! Trụ trong phi đạo (cái không phải đạo) mà chứng nhập thật tế chăng?”

 Phật dạy: “Không phải.”

 “Thưa Thế Tôn! Trụ trong cả đạo lẫn phi đạo mà chứng nhập thật tế chăng?”

 Phật dạy: “Không phải.”

 “Thưa Thế Tôn! Trụ trong chỗ chẳng phải phi đạo cũng chẳng phải không phải phi đạo mà chứng nhập thật tế chăng?”

 Phật dạy: “Không phải.”

 “Thưa Thế Tôn! Vậy Bồ-tát ma-ha-tát trụ ở đâu mà chứng nhập thật tế?”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Ý ông nghĩ sao, ông trụ trong đạo, nhờ không thọ nhận (không chấp lấy) các pháp mà lậu tận (dứt sạch phiền não), được giải thoát chăng?”

 Tu-bồ-đề thưa: “Không phải vậy, thưa Thế Tôn!”

 “Ông trụ trong phi đạo mà lậu tận, được giải thoát chăng?”

 “Không phải vậy, thưa Thế Tôn!”

 “Ông trụ trong cả đạo lẫn phi đạo mà lậu tận, được giải thoát chăng?”

 “Không phải vậy, thưa Thế Tôn!”

 “Ông trụ trong chỗ chẳng phải phi đạo cũng chẳng phải không phải phi đạo mà lậu tận, được giải thoát chăng?”

 “Không phải vậy, thưa Thế Tôn! Con không trụ vào đâu cả, không thọ nhận các pháp, nên lậu tận, tâm được giải thoát.”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, không trụ vào đâu cả mà chứng nhập thật tế.”

 Tu-bồ-đề thưa: “Thưa Thế Tôn! Thế nào là tướng của Nhất thiết chủng trí?”

 Phật dạy: “Vì một tướng nên gọi là Nhất thiết chủng trí, tức là tướng tịch diệt của tất cả các pháp. Lại nữa, các pháp với hành tướng, chủng loại, hình dáng, tên gọi, cách hiển bày và lời nói về chúng, Phật đều biết đúng như thật. Vì thế gọi là Nhất thiết chủng trí.”

 Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thưa Thế Tôn! Nhất thiết trí, Đạo chủng trí, Nhất thiết chủng trí, ba trí này trong việc đoạn trừ kết sử (những phiền não trói buộc chúng sinh vào sinh tử) có khác nhau không, có đoạn hết hay còn sót không?”

 Phật dạy: “Về việc đoạn phiền não thì không khác nhau. Nhưng các đức Phật thì phiền não và tập khí (thói quen, dấu vết còn sót lại của phiền não) đều đoạn sạch hết; còn Thanh văn, Bích-chi Phật thì tập khí phiền não chưa đoạn sạch hết.”

 “Thưa Thế Tôn! Những người ấy không đạt được pháp vô vi mà đoạn được phiền não sao?”

 Phật dạy: “Không phải.”

 “Thưa Thế Tôn! Trong pháp vô vi có thể tìm thấy sự khác biệt không?”

 Phật dạy: “Không thể.”

 “Thưa Thế Tôn! Nếu trong pháp vô vi không thể tìm thấy sự khác biệt, thì vì sao lại nói người này đã đoạn tập khí phiền não, người kia chưa đoạn tập khí phiền não?”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Tập khí không phải là phiền não. Các vị Thanh văn, Bích-chi Phật ấy nơi thân và miệng còn có những biểu hiện giống như tham dục, giận dữ, ngu si; kẻ phàm phu ngu si vì thế (mà chê bai họ) nên mắc tội. Tập khí của ba độc (ba thứ phiền não gốc: tham, sân, si) ấy, các đức Phật không còn chút nào.”

 Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thưa Thế Tôn! Nếu đạo là vô pháp (không có thực thể), Niết-bàn (sự dập tắt hoàn toàn phiền não và khổ đau) cũng là vô pháp, thì vì sao lại phân biệt nói: đây là Tu-đà-hoàn, đây là Tư-đà-hàm, đây là A-na-hàm, đây là A-la-hán, đây là Bích-chi Phật, đây là Bồ-tát, đây là Phật?”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Tất cả đều là dựa vào pháp vô vi mà có sự phân biệt: đây là Tu-đà-hoàn, đây là Tư-đà-hàm, đây là A-na-hàm, đây là A-la-hán, đây là Bích-chi Phật, đây là Bồ-tát, đây là Phật.”

 “Thưa Thế Tôn!”

 “Thật sự là dựa vào pháp vô vi mà phân biệt có Tu-đà-hoàn cho đến Phật sao? (?)”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Vì theo lời nói của thế gian nên mới có sai khác, chứ không phải theo đệ nhất nghĩa. Trong đệ nhất nghĩa thì không có lời nói phân biệt. Vì sao vậy? Vì trong đệ nhất nghĩa không có con đường của lời nói; chỉ vì đoạn trừ kết sử nên mới nói đến hậu tế (giới hạn sau cùng, tức điểm chấm dứt sinh tử).”

 Tu-bồ-đề thưa: “Thưa Thế Tôn! Trong lẽ tự tướng của các pháp là không, đến tiền tế (giới hạn ban đầu, điểm khởi đầu) còn không thể nắm bắt được, huống gì nói có hậu tế?”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Đúng vậy, đúng vậy! Trong lẽ tự tướng của các pháp là không thì không có tiền tế, huống gì có hậu tế; điều đó không thể có. Tu-bồ-đề! Vì chúng sinh không biết tự tướng của các pháp là không, nên mới vì họ mà nói đây là tiền tế, đây là hậu tế; còn trong lẽ tự tướng của các pháp là không thì tiền tế, hậu tế đều không thể nắm bắt được.

 Đúng vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát phải dùng pháp tự tướng không mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát thực hành pháp tự tướng không thì không chấp trước vào đâu cả, dù là pháp bên trong hay pháp bên ngoài, pháp hữu vi hay pháp vô vi, pháp Thanh văn, pháp Bích-chi Phật hay pháp Phật.”

 Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thế Tôn thường nói Bát-nhã ba-la-mật; vậy Bát-nhã ba-la-mật vì ý nghĩa gì mà gọi là Bát-nhã ba-la-mật?”

 Phật dạy: “Vì đạt được đệ nhất nghĩa, vượt qua tất cả các pháp mà đến bờ bên kia (bờ giác ngộ, giải thoát), vì ý nghĩa ấy nên gọi là Bát-nhã ba-la-mật.

 “Lại nữa, Tu-bồ-đề! Các đức Phật, Bồ-tát, Bích-chi Phật, A-la-hán dùng Bát-nhã ba-la-mật này mà vượt được sang bờ bên kia; vì ý nghĩa ấy nên gọi là Bát-nhã ba-la-mật.

 “Lại nữa, Tu-bồ-đề! Phân tích, cân nhắc, phá vỡ tất cả các pháp cho đến tận hạt bụi nhỏ nhất, trong đó không tìm được cái gì bền chắc; vì ý nghĩa ấy nên gọi là Bát-nhã ba-la-mật.

 “Lại nữa, Tu-bồ-đề! Như, pháp tánh, thật tế của các pháp đều nhập vào trong Bát-nhã ba-la-mật; vì ý nghĩa ấy nên gọi là Bát-nhã ba-la-mật.

 “Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bát-nhã ba-la-mật này không có pháp nào hoặc hợp hoặc tan, hoặc có hình sắc hoặc không có hình sắc, hoặc thấy được hoặc không thấy được, hoặc có đối ngại (chiếm chỗ, ngăn cản nhau) hoặc không có đối ngại, hoặc hữu lậu hoặc vô lậu, hoặc hữu vi hoặc vô vi. Vì sao vậy? Vì Bát-nhã ba-la-mật này không có sắc, không có hình, không có đối ngại, chỉ có một tướng, tức là vô tướng (không có tướng nào cả).

 “Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bát-nhã ba-la-mật này có thể sinh ra tất cả các pháp, tất cả tài biện thuyết ưa nói không cùng (khả năng giảng nói lưu loát, khiến người nghe ưa thích), tất cả sự soi sáng. Tu-bồ-đề! Đối với Bát-nhã ba-la-mật này, dù là ma (kẻ phá hoại việc tu hành), ma thiên (các vị trời thuộc phe ma), người Thanh văn, Bích-chi Phật, hay các phạm chí ngoại đạo (người tu theo đạo khác ngoài Phật giáo, nhất là tu sĩ Bà-la-môn), kẻ thù oán, người ác, đều không thể phá hoại Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì trong Bát-nhã ba-la-mật, những hạng người ấy đều không thể nắm bắt được. Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát ấy phải thực hành ý nghĩa của Bát-nhã ba-la-mật như vậy.

 “Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát muốn thực hành ý nghĩa sâu xa của Bát-nhã ba-la-mật, thì phải thực hành nghĩa vô thường (mọi thứ đều thay đổi, không thường còn), nghĩa khổ, nghĩa không, nghĩa vô ngã (không có cái ‘ta’ thật sự); cũng phải thực hành nghĩa của Khổ trí (trí biết rõ sự thật về khổ), Tập trí (trí biết rõ nguyên nhân của khổ), Diệt trí (trí biết rõ sự dứt khổ), Đạo trí (trí biết rõ con đường dứt khổ), Pháp trí (trí thấy rõ bốn sự thật ấy nơi cõi dục), Tỷ trí (trí suy ra bốn sự thật ấy nơi các cõi cao hơn), Thế trí (trí hiểu biết theo lẽ thế gian), Tha tâm trí (trí biết tâm người khác), Tận trí (trí biết mình đã dứt hết phiền não), Vô sinh trí (trí biết mình không còn tái sinh), Như thật trí (trí biết đúng như thật mọi pháp). Đúng vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát vì ý nghĩa của Bát-nhã ba-la-mật mà phải thực hành Bát-nhã ba-la-mật.”

 Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thưa Thế Tôn! Trong Bát-nhã ba-la-mật sâu xa này, điều có nghĩa (có ích lợi) và điều phi nghĩa (không có ích lợi) đều không thể nắm bắt được, thì làm sao Bồ-tát vì ý nghĩa của Bát-nhã ba-la-mật sâu xa mà phải thực hành Bát-nhã ba-la-mật?”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Bồ-tát ma-ha-tát vì ý nghĩa của Bát-nhã ba-la-mật sâu xa, phải nghĩ như vầy: ‘Tham dục là phi nghĩa, những điều như thế không nên làm theo; giận dữ, ngu si là phi nghĩa, những điều như thế không nên làm theo. Tất cả tà kiến (những cái thấy sai lầm) là vô nghĩa, những điều như thế không nên làm theo.’ Vì sao vậy? Vì tướng ‘như’ của ba độc thì không có nghĩa, cũng không có phi nghĩa; tướng ‘như’ của tất cả tà kiến thì không có nghĩa, cũng không có phi nghĩa.

 “Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát phải nghĩ như vầy: ‘Sắc chẳng phải nghĩa, chẳng phải phi nghĩa, cho đến thức chẳng phải nghĩa, chẳng phải phi nghĩa; Đàn-na ba-la-mật cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề chẳng phải nghĩa, chẳng phải phi nghĩa.’ Vì sao vậy? Tu-bồ-đề! Khi Phật đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, không có pháp nào có thể nắm bắt được, dù là nghĩa hay phi nghĩa. Tu-bồ-đề! Dù có Phật hay không có Phật, pháp tướng của các pháp vẫn thường trụ, không có nghĩa, không có phi nghĩa. Đúng vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật phải lìa cả nghĩa lẫn phi nghĩa.”

 Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thưa Thế Tôn! Vì sao Bát-nhã ba-la-mật chẳng phải nghĩa, chẳng phải phi nghĩa?”

 Phật bảo Tu-bồ-đề: “Vì tất cả pháp hữu vi đều có tướng không tạo tác, nên Bát-nhã ba-la-mật chẳng phải nghĩa, chẳng phải phi nghĩa.”

 “Thưa Thế Tôn! Tất cả các bậc hiền thánh, dù là Phật hay đệ tử của Phật, đều lấy vô vi làm nghĩa (làm điều lợi ích, mục đích), vậy sao Phật lại nói: ‘Bát-nhã ba-la-mật không có nghĩa, không có phi nghĩa’?”

 Phật dạy: “Tuy tất cả các bậc hiền thánh, dù là Phật hay đệ tử của Phật, đều lấy vô vi làm nghĩa, nhưng cũng không vì thế mà làm tăng, cũng không vì thế mà làm giảm. Tu-bồ-đề! Ví như tướng ‘như’ của hư không, không thể làm lợi cho chúng sinh, cũng không thể làm hại chúng sinh. Đúng vậy, Tu-bồ-đề! Bát-nhã ba-la-mật của Bồ-tát ma-ha-tát không có tăng, không có giảm.”

 “Thưa Thế Tôn! Chẳng phải Bồ-tát ma-ha-tát học Bát-nhã ba-la-mật vô vi mà đạt được Nhất thiết chủng trí sao?”

 Phật dạy: “Đúng vậy, đúng vậy! Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát học Bát-nhã ba-la-mật vô vi này sẽ đạt được Nhất thiết chủng trí, vì không dùng pháp hai (pháp đối đãi).”

 “Thưa Thế Tôn! Pháp không hai có thể đạt được pháp không hai chăng?”

 Phật dạy: “Không thể.”

 Tu-bồ-đề thưa: “Pháp hai có thể đạt được pháp không hai chăng?”

 Phật dạy: “Không thể.”

 Tu-bồ-đề thưa: “Thưa Thế Tôn! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát không dùng pháp hai, cũng không dùng pháp không hai, thì làm sao sẽ đạt được Nhất thiết chủng trí?”

 “Tu-bồ-đề! Không có gì để đạt được, đó chính là đạt được; dùng sự đạt được ấy mà đạt được cái không có gì để đạt được.”

 Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật, quyển thứ hai mươi mốt.

 Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật, quyển thứ hai mươi hai.

 Đời Hậu Tần, Tam tạng (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển: Kinh, Luật, Luận) Cưu-ma-la-thập người nước Quy Tư (một nước cổ ở vùng Tân Cương ngày nay) dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video