Thiên 7 — Phẩm 7 – Ba thứ giả danh

 Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (Ma-ha: lớn; Bát-nhã: trí tuệ thấy rõ thực chất của mọi sự vật; Ba-la-mật: đến bờ bên kia, tức tu hành đến chỗ hoàn thành trọn vẹn), phẩm thứ bảy: Ba thứ giả lập (ba thứ chỉ được đặt ra tạm thời, không có thực thể: tên gọi, những vật do nhiều phần hợp lại, và các pháp).

 Bấy giờ Phật bảo Tuệ mạng (tiếng tôn xưng dành cho vị tu sĩ, ý nói người lấy trí tuệ làm mạng sống) Tu-bồ-đề (một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lẽ "không"): "Ông hãy giảng dạy Bát-nhã Ba-la-mật cho các vị Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát: người phát nguyện cầu thành Phật để cứu giúp mọi loài; Ma-ha-tát: bậc đại sĩ, người có tâm nguyện lớn lao), đúng như cách các vị Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải thành tựu Bát-nhã Ba-la-mật."

 Ngay lúc ấy, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát, các vị đại đệ tử hàng Thanh văn (những đệ tử nghe lời Phật dạy mà tu để tự mình được giải thoát) và chư thiên (các vị trời) đều nghĩ thế này: "Tuệ mạng Tu-bồ-đề sẽ tự dùng sức trí tuệ của mình để giảng Bát-nhã Ba-la-mật cho các vị Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? Hay là nhờ sức của Phật?"

 Tuệ mạng Tu-bồ-đề biết điều mà các vị Bồ-tát Ma-ha-tát, các vị đại đệ tử và chư thiên đang nghĩ trong lòng, bèn nói với Tuệ mạng Xá-lợi-phất (một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất): "Những pháp (lời dạy, giáo lý) mà các đệ tử của Phật nói ra, những điều họ chỉ dạy, đều là nhờ sức của Phật. Pháp do Phật nói ra không trái ngược với pháp tướng (thực chất chân thật của các pháp); những thiện nam tử (người con trai hiền lành, tức người tu tốt) ấy học pháp này, rồi chứng được pháp này. Phật nói việc ấy ví như ngọn đèn (từ một ngọn đèn mà thắp sang nhiều ngọn khác, ánh sáng vẫn từ ngọn đèn gốc mà ra). Này Xá-lợi-phất! Tất cả hàng Thanh văn và Bích-chi Phật (người tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không nghe Phật dạy, chỉ lo tự giải thoát) thật không có sức để giảng Bát-nhã Ba-la-mật cho các vị Bồ-tát Ma-ha-tát."

 Bấy giờ Tuệ mạng Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: "Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật) có nói đến Bồ-tát, đến chữ 'Bồ-tát'; vậy pháp nào gọi là Bồ-tát? Bạch Thế Tôn! Chúng con không thấy có pháp nào gọi là Bồ-tát, thì làm sao dạy Bát-nhã Ba-la-mật cho Bồ-tát được?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bát-nhã Ba-la-mật cũng chỉ có tên gọi, gọi là Bát-nhã Ba-la-mật. Bồ-tát và chữ 'Bồ-tát' cũng chỉ có tên gọi; tên gọi ấy không ở bên trong, không ở bên ngoài, không ở khoảng giữa.

 Này Tu-bồ-đề! Ví như nói tên 'ngã' (cái tôi), nó có là do nhiều thứ hòa hợp lại; tên 'ngã' ấy không sinh không diệt (không thật có sự sinh ra, cũng không thật có sự mất đi), chỉ vì theo tên gọi của thế gian mà nói ra. Cũng như những tên: chúng sinh (loài có sự sống), thọ giả (kẻ sống lâu), mạng giả (kẻ có mạng sống), sinh giả (kẻ được sinh ra), dưỡng dục giả (kẻ được nuôi lớn), chúng số (kẻ được đếm vào trong đám đông), nhân (con người), tác giả (kẻ làm), sử tác giả (kẻ khiến người khác làm), khởi giả (kẻ khởi lên việc), sử khởi giả (kẻ khiến người khác khởi lên việc), thọ giả (kẻ nhận chịu quả báo), sử thọ giả (kẻ khiến người khác nhận chịu), tri giả (kẻ biết), kiến giả (kẻ thấy)… — đều là những tên khác nhau để chỉ một cái tôi tưởng là có thật — tất cả đều do các pháp hòa hợp mà có. Những tên ấy không sinh không diệt, chỉ vì theo tên gọi của thế gian mà nói ra. Bát-nhã Ba-la-mật, Bồ-tát và chữ 'Bồ-tát' cũng như vậy, đều do hòa hợp mà có, cũng không sinh không diệt, chỉ vì theo tên gọi của thế gian mà nói ra.

 Này Tu-bồ-đề! Ví như cái thân do hòa hợp mà có, nó cũng không sinh không diệt, chỉ vì theo tên gọi của thế gian mà nói ra. Này Tu-bồ-đề! Ví như sắc, thọ, tưởng, hành, thức (năm uẩn, năm nhóm hợp thành con người: sắc là phần hình chất vật lý; thọ là cảm nhận vui, khổ; tưởng là sự nhận ra hình ảnh, khái niệm; hành là các hoạt động tạo tác của tâm như ý muốn; thức là sự phân biệt, nhận biết) cũng do hòa hợp mà có, chúng cũng không sinh không diệt, chỉ vì theo tên gọi của thế gian mà nói ra. Này Tu-bồ-đề! Bát-nhã Ba-la-mật, Bồ-tát và chữ 'Bồ-tát' cũng như vậy, đều do hòa hợp mà có, cũng không sinh không diệt, chỉ vì theo tên gọi của thế gian mà nói ra.

 Này Tu-bồ-đề! Ví như con mắt do hòa hợp mà có, nó cũng không sinh không diệt, chỉ vì theo tên gọi của thế gian mà nói ra; con mắt ấy không ở bên trong, không ở bên ngoài, không ở khoảng giữa. Tai, mũi, lưỡi, thân, ý (cùng với mắt là sáu căn, tức sáu cửa nhận biết) do hòa hợp mà có, chúng cũng không sinh không diệt, chỉ vì theo tên gọi của thế gian mà nói ra. Từ sắc cho đến pháp (sáu trần, tức sáu loại đối tượng của sáu căn: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, vật chạm xúc, và các ý niệm) cũng như vậy. Nhãn giới (cõi phạm vi của con mắt) do hòa hợp mà có, nó cũng không sinh không diệt, chỉ vì theo tên gọi của thế gian mà nói ra; cho đến ý thức giới (cõi phạm vi của sự nhận biết bằng ý) cũng như vậy (đây là mười tám giới: sáu căn, sáu trần và sáu thức). Này Tu-bồ-đề! Bát-nhã Ba-la-mật, Bồ-tát và chữ 'Bồ-tát' cũng như vậy, đều do hòa hợp mà có, cũng không sinh không diệt, chỉ vì theo tên gọi của thế gian mà nói ra; tên gọi ấy không ở bên trong, không ở bên ngoài, không ở khoảng giữa.

 Này Tu-bồ-đề! Ví như trong thân mình có cái gọi là đầu, chỉ có tên gọi thôi; cổ, vai, cánh tay, sống lưng, sườn, đùi, bắp chân, bàn chân đều do hòa hợp mà có. Những pháp ấy và tên gọi của chúng cũng không sinh không diệt, chỉ vì theo tên gọi mà nói ra; tên gọi ấy cũng không ở bên trong, cũng không ở bên ngoài, không ở khoảng giữa. Này Tu-bồ-đề! Bát-nhã Ba-la-mật, Bồ-tát và chữ 'Bồ-tát' cũng như vậy, đều do hòa hợp mà có, chỉ vì theo tên gọi mà nói ra; chúng cũng không sinh không diệt, không ở bên trong, không ở bên ngoài, không ở khoảng giữa.

 Này Tu-bồ-đề! Ví như những vật bên ngoài như cỏ cây, cành lá, thân cây, đốt cây; tất cả những thứ như thế chỉ vì theo tên gọi mà nói ra. Những pháp ấy và tên gọi của chúng cũng không sinh không diệt, không ở bên trong, không ở bên ngoài, không ở khoảng giữa. Này Tu-bồ-đề! Bát-nhã Ba-la-mật, Bồ-tát và chữ 'Bồ-tát' cũng như vậy, đều do hòa hợp mà có; những pháp ấy và tên gọi của chúng cũng không sinh không diệt, không ở bên trong, không ở bên ngoài, không ở khoảng giữa.

 Này Tu-bồ-đề! Ví như danh hiệu của chư Phật trong quá khứ do hòa hợp mà có, chúng cũng không sinh không diệt, chỉ vì theo tên gọi mà nói ra; chúng cũng không ở bên trong, không ở bên ngoài, không ở khoảng giữa. Bát-nhã Ba-la-mật, Bồ-tát và chữ 'Bồ-tát' cũng như vậy. Này Tu-bồ-đề! Ví như giấc mộng, tiếng vang, cái bóng, trò ảo thuật, sóng nắng (ảo ảnh như mặt nước do hơi nóng bốc lên), những gì do Phật hóa hiện ra — tất cả đều do hòa hợp mà có, chỉ vì theo tên gọi mà nói ra; những pháp ấy và tên gọi của chúng không sinh không diệt, không ở bên trong, không ở bên ngoài, không ở khoảng giữa. Bát-nhã Ba-la-mật, Bồ-tát và chữ 'Bồ-tát' cũng như vậy.

 Như thế đó, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì phải học như thế này: tên gọi là giả lập (danh giả thi thiết: tên chỉ là đặt ra tạm thời), những thứ được nắm lấy là giả lập (thọ giả thi thiết: những vật do nhiều phần gom lại mà được nắm giữ, gọi thành một khối, cũng chỉ là đặt ra tạm thời), các pháp là giả lập (pháp giả thi thiết: ngay cả những yếu tố cơ bản cấu thành mọi vật cũng chỉ là đặt ra tạm thời)."

 "Lại nữa, Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, thì không thấy tên gọi 'sắc' là thường (còn mãi, không đổi), không thấy tên gọi 'thọ, tưởng, hành, thức' là thường. Không thấy tên gọi 'sắc' là vô thường (đổi thay, không còn mãi), không thấy tên gọi 'thọ, tưởng, hành, thức' là vô thường. Không thấy tên gọi 'sắc' là vui, không thấy tên gọi 'sắc' là khổ. Không thấy tên gọi 'sắc' là ngã (có cái tôi thật), không thấy tên gọi 'sắc' là vô ngã (không có cái tôi thật). Không thấy tên gọi 'sắc' là không (trống rỗng, không có tự thể), không thấy tên gọi 'sắc' là vô tướng (không có hình tướng để nắm bắt), không thấy tên gọi 'sắc' là vô tác (không có gì để mong cầu, tạo tác), không thấy tên gọi 'sắc' là tịch diệt (lặng yên, dứt hết phiền não). Không thấy tên gọi 'sắc' là nhơ, không thấy tên gọi 'sắc' là sạch. Không thấy tên gọi 'sắc' là sinh, không thấy tên gọi 'sắc' là diệt. Không thấy tên gọi 'sắc' ở bên trong, không thấy tên gọi 'sắc' ở bên ngoài, không thấy tên gọi 'sắc' ở khoảng giữa. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Mắt, sắc, nhãn thức (sự nhận biết bằng mắt), nhãn xúc (sự tiếp xúc giữa mắt, cảnh và nhận biết), các cảm thọ sinh ra do nhân duyên của nhãn xúc; cho đến ý, pháp, ý thức, ý xúc, các cảm thọ sinh ra do nhân duyên của ý xúc, cũng như vậy.

 Vì sao vậy? Vì khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, thì chữ 'Bát-nhã Ba-la-mật', Bồ-tát và chữ 'Bồ-tát', trong tính hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) cũng không thấy, trong tính vô vi (những gì không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt) cũng không thấy. Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì đối với các pháp ấy đều không phân biệt. Bồ-tát ấy thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, đứng vững trong pháp không thể bị phá hoại mà tu tứ niệm xứ (bốn phép quán niệm: quán thân là không sạch, quán cảm thọ là khổ, quán tâm là vô thường, quán các pháp là vô ngã), lúc ấy không thấy Bát-nhã Ba-la-mật, không thấy chữ 'Bát-nhã Ba-la-mật', không thấy Bồ-tát, không thấy chữ 'Bồ-tát'. Cho đến khi tu mười tám pháp bất cộng (mười tám đức tính riêng chỉ Phật mới có, không chung với hàng Thanh văn, Bích-chi Phật hay Bồ-tát), cũng không thấy Bát-nhã Ba-la-mật, không thấy chữ 'Bát-nhã Ba-la-mật', không thấy Bồ-tát, không thấy chữ 'Bồ-tát'. Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật như vậy, chỉ biết thực tướng (dáng thật, bản chất chân thật) của các pháp. Thực tướng của các pháp thì không nhơ, không sạch.

 Như thế đó, Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, phải biết như thế này: tên gọi là giả lập. Đã biết tên gọi là giả rồi, thì không dính mắc vào sắc, không dính mắc vào thọ, tưởng, hành, thức; không dính mắc vào mắt cho đến ý; không dính mắc vào sắc cho đến pháp; không dính mắc vào nhãn thức cho đến không dính mắc vào ý thức; không dính mắc vào nhãn xúc cho đến không dính mắc vào ý xúc; không dính mắc vào các cảm thọ sinh ra do nhân duyên của nhãn xúc — dù khổ, dù vui, dù không khổ không vui — cho đến không dính mắc vào các cảm thọ sinh ra do nhân duyên của ý xúc — dù khổ, dù vui, dù không khổ không vui; không dính mắc vào tính hữu vi, không dính mắc vào tính vô vi; không dính mắc vào Đàn-na Ba-la-mật (hoàn thành việc bố thí), Thi-la Ba-la-mật (hoàn thành việc giữ giới), Sằn-đề Ba-la-mật (hoàn thành việc nhẫn nhục), Tì-lê-da Ba-la-mật (hoàn thành việc tinh tấn, siêng năng), Thiền-na Ba-la-mật (hoàn thành việc thiền định), Bát-nhã Ba-la-mật (hoàn thành trí tuệ); không dính mắc vào ba mươi hai tướng (ba mươi hai nét tốt đẹp đặc biệt trên thân Phật), không dính mắc vào thân Bồ-tát; không dính mắc vào nhục nhãn (mắt thịt) của Bồ-tát cho đến không dính mắc vào Phật nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời thấy xa thấy suốt, mắt tuệ thấy lẽ không, mắt pháp thấy rõ các pháp môn cứu độ, và mắt Phật thấy biết tất cả); không dính mắc vào trí Ba-la-mật (sự hoàn thành trí biết), không dính mắc vào thần thông Ba-la-mật (sự hoàn thành các năng lực siêu phàm); không dính mắc vào nội không (cái bên trong như sáu căn là không) cho đến không dính mắc vào vô pháp hữu pháp không (cả cái không có lẫn cái có đều là không) — đây là mười tám loại 'không'; không dính mắc vào việc thành tựu chúng sinh (giáo hóa, giúp chúng sinh tu thành), không dính mắc vào việc làm thanh tịnh cõi Phật (làm cho cõi nước nơi mình sẽ thành Phật được trong sạch, tốt đẹp), không dính mắc vào pháp phương tiện (những cách khéo léo để tu và để cứu độ chúng sinh). Vì sao vậy? Vì đối với các pháp ấy, không có người dính mắc, không có pháp để dính mắc, không có chỗ dính mắc; tất cả đều không có.

 Như thế đó, Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà không dính mắc vào tất cả các pháp, thì liền tăng thêm Đàn-na Ba-la-mật, Thi-la Ba-la-mật, Sằn-đề Ba-la-mật, Tì-lê-da Ba-la-mật, Thiền-na Ba-la-mật, Bát-nhã Ba-la-mật; vào được Bồ-tát vị (địa vị Bồ-tát đã chắc chắn đi trên đường thành Phật, không còn rơi xuống hàng Thanh văn hay Bích-chi Phật), đạt được bậc A-duy-việt-trí (bậc không còn thoái lui trên đường thành Phật); đầy đủ thần thông của Bồ-tát, đi từ cõi Phật này đến cõi Phật khác để thành tựu chúng sinh; cung kính, tôn trọng, ngợi khen chư Phật; vì để làm thanh tịnh cõi Phật, vì để được thấy chư Phật và cúng dường (dâng lễ vật cúng kính). Những đồ vật để cúng dường, vì thiện căn (gốc lành, công đức tốt) đã thành tựu nên muốn gì đều được nấy. Lại được nghe pháp do chư Phật nói ra; nghe rồi thì cho đến khi đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn, tức quả vị Phật) cũng không bao giờ quên mất; đạt được các môn Đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, nắm giữ mọi điều đã nghe không quên) và các môn Tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú một chỗ). Như thế đó, Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, phải biết tên gọi của các pháp là giả lập.

 Này Tu-bồ-đề! Ý ông nghĩ sao, sắc có phải là Bồ-tát không? Thọ, tưởng, hành, thức có phải là Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý có phải là Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp (hình sắc, âm thanh, mùi, vị, vật chạm xúc, ý niệm) có phải là Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Nhãn thức cho đến ý thức có phải là Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Này Tu-bồ-đề! Ý ông nghĩ sao, địa chủng (yếu tố đất, tức tính cứng chắc trong vật chất) có phải là Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Thủy chủng (yếu tố nước, tính ướt), hỏa chủng (yếu tố lửa, tính nóng), phong chủng (yếu tố gió, tính chuyển động), không chủng (yếu tố khoảng trống), thức chủng (yếu tố nhận biết) có phải là Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Theo ý Tu-bồ-đề thì sao, vô minh (sự mê mờ, không hiểu rõ chân lý — mắt xích đầu tiên trong mười hai nhân duyên, chuỗi mười hai khâu nối nhau gây ra sống chết luân hồi) có phải là Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Cho đến già chết (khâu cuối cùng trong mười hai nhân duyên) có phải là Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Theo ý Tu-bồ-đề thì sao, lìa sắc, lìa thọ, tưởng, hành, thức, cho đến lìa già chết, có phải là Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Này Tu-bồ-đề! Ý ông nghĩ sao, như tướng (cái tướng 'như thế', tức bản chất chân thật không đổi khác) của sắc có phải là Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Cho đến như tướng của già chết có phải là Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Lìa như tướng của sắc, cho đến lìa như tướng của già chết, có phải là Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ông xét theo ý nghĩa nào mà nói rằng sắc không phải là Bồ-tát, cho đến già chết không phải là Bồ-tát? Lìa sắc không phải là Bồ-tát, cho đến lìa già chết không phải là Bồ-tát? Như tướng của sắc không phải là Bồ-tát, cho đến như tướng của già chết không phải là Bồ-tát? Lìa như tướng của sắc không phải là Bồ-tát, cho đến lìa như tướng của già chết không phải là Bồ-tát?"

 Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Chúng sinh rốt ráo không thể nắm bắt được, huống chi lại là Bồ-tát. Sắc còn không thể nắm bắt được, huống chi sắc, lìa sắc, như tướng của sắc, lìa như tướng của sắc lại là Bồ-tát; cho đến già chết còn không thể nắm bắt được, huống chi già chết, lìa già chết, như tướng của già chết, lìa như tướng của già chết lại là Bồ-tát."

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Hay thay, hay thay! Đúng như vậy, Tu-bồ-đề! Vì Bồ-tát Ma-ha-tát và chúng sinh đều không thể nắm bắt được, nên Bát-nhã Ba-la-mật cũng không thể nắm bắt được. Hãy học như thế. Theo ý Tu-bồ-đề thì sao, sắc có phải là nghĩa (ý nghĩa, thực chất) của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!" "Thọ, tưởng, hành, thức có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Theo ý Tu-bồ-đề thì sao, sắc là thường có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Thọ, tưởng, hành, thức là thường có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Sắc là vô thường có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Thọ, tưởng, hành, thức là vô thường có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Sắc là vui có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Thọ, tưởng, hành, thức là vui có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Sắc là khổ có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Thọ, tưởng, hành, thức là khổ có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Sắc là ngã có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!" "Thọ, tưởng, hành, thức là ngã có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Sắc là phi ngã (không phải cái tôi) có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Thọ, tưởng, hành, thức là phi ngã có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Theo ý Tu-bồ-đề thì sao, sắc là không có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Thọ, tưởng, hành, thức là không có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Sắc là chẳng không có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Thọ, tưởng, hành, thức là chẳng không có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Tướng (hình tướng, dấu hiệu để nhận biết) của sắc có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Tướng của thọ, tưởng, hành, thức có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Sắc là vô tướng có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Thọ, tưởng, hành, thức là vô tướng có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Sắc là tác (có tạo tác, có mong cầu) có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Thọ, tưởng, hành, thức là tác có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Sắc là vô tác có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải!"

 "Thọ, tưởng, hành, thức là vô tác có phải là nghĩa của Bồ-tát không?"

 "Bạch Thế Tôn, không phải! Cho đến già chết cũng như vậy."

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ông xét theo ý nghĩa nào mà nói rằng sắc không phải là nghĩa của Bồ-tát, thọ, tưởng, hành, thức không phải là nghĩa của Bồ-tát, cho đến sắc, thọ, tưởng, hành, thức là vô tác không phải là nghĩa của Bồ-tát, cho đến già chết cũng như vậy?"

 Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Sắc rốt ráo không thể nắm bắt được, huống chi sắc lại là nghĩa của Bồ-tát; thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Bạch Thế Tôn! Sắc là thường rốt ráo không thể nắm bắt được, huống chi sắc là vô thường lại là nghĩa của Bồ-tát; cho đến thức cũng như vậy. Bạch Thế Tôn! Sắc là vui rốt ráo không thể nắm bắt được, huống chi sắc là khổ lại là nghĩa của Bồ-tát; cho đến thức cũng như vậy. Bạch Thế Tôn! Sắc là ngã rốt ráo không thể nắm bắt được, huống chi sắc là phi ngã lại là nghĩa của Bồ-tát; cho đến thức cũng như vậy. Bạch Thế Tôn! Sắc là có rốt ráo không thể nắm bắt được, huống chi sắc là không lại là nghĩa của Bồ-tát; cho đến thức cũng như vậy. Bạch Thế Tôn! Tướng của sắc rốt ráo không thể nắm bắt được, huống chi sắc là vô tướng lại là nghĩa của Bồ-tát; cho đến thức cũng như vậy. Bạch Thế Tôn! Sắc là tác rốt ráo không thể nắm bắt được, huống chi sắc là vô tác lại là nghĩa của Bồ-tát; cho đến thức cũng như vậy."

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Hay thay, hay thay! Đúng như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì nghĩa của sắc không thể nắm bắt được, nghĩa của thọ, tưởng, hành, thức không thể nắm bắt được, cho đến nghĩa của vô tác không thể nắm bắt được; hãy học Bát-nhã Ba-la-mật như thế.

 Này Tu-bồ-đề! Ông nói: 'Con không thấy có pháp nào gọi là Bồ-tát.' Này Tu-bồ-đề! Các pháp không thấy các pháp. Các pháp không thấy pháp tính (bản tính chân thật vốn có của mọi pháp), pháp tính không thấy các pháp. Pháp tính không thấy địa chủng, địa chủng không thấy pháp tính. Cho đến thức chủng không thấy pháp tính, pháp tính không thấy thức chủng. Pháp tính không thấy tính của mắt, sắc và nhãn thức; tính của mắt, sắc và nhãn thức không thấy pháp tính. Cho đến pháp tính không thấy tính của ý, pháp và ý thức; tính của ý, pháp và ý thức không thấy pháp tính. Này Tu-bồ-đề! Tính hữu vi không thấy tính vô vi, tính vô vi không thấy tính hữu vi. Vì sao vậy? Vì lìa hữu vi thì không thể nói vô vi, lìa vô vi thì không thể nói hữu vi.

 Như thế đó, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, đối với các pháp không thấy gì cả; lúc ấy không kinh hãi, không sợ, không khiếp, tâm cũng không chìm đắm nản lòng, không hối tiếc. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không thấy sắc, thọ, tưởng, hành, thức; không thấy mắt cho đến ý; không thấy sắc cho đến pháp; không thấy dâm, nộ, si (tham dục, giận dữ, ngu mê — ba thứ độc gốc của phiền não); không thấy vô minh cho đến già chết; không thấy ngã cho đến kẻ biết, kẻ thấy; không thấy dục giới (cõi còn ham muốn ăn uống, dâm dục, gồm cõi người và các cõi thấp, cõi trời thấp), sắc giới (cõi đã lìa ham muốn nhưng còn thân hình vi tế), vô sắc giới (cõi không còn hình chất, chỉ còn tâm); không thấy tâm của Thanh văn, tâm của Bích-chi Phật; không thấy Bồ-tát, không thấy pháp của Bồ-tát; không thấy Phật, không thấy pháp của Phật, không thấy Phật đạo (con đường thành Phật). Vì Bồ-tát ấy không thấy tất cả các pháp, nên không kinh hãi, không sợ, không khiếp, không chìm đắm, không hối tiếc."

 Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Do nhân duyên gì mà tâm Bồ-tát ấy không chìm đắm, không hối tiếc?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đối với Bồ-tát Ma-ha-tát, tất cả tâm và tâm số pháp (các trạng thái, tác dụng tâm lý đi kèm theo tâm, như cảm thọ, tưởng, ý muốn…) đều không thể nắm bắt, không thể thấy; vì thế mà tâm Bồ-tát Ma-ha-tát không chìm đắm, không hối tiếc."

 "Bạch Thế Tôn! Vì sao tâm Bồ-tát không kinh hãi, không sợ, không khiếp?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ý và ý thức của Bồ-tát ấy không thể nắm bắt, không thể thấy; vì thế mà không kinh hãi, không sợ, không khiếp. Như thế đó, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát vì tất cả các pháp không thể nắm bắt nên hãy thực hành Bát-nhã Ba-la-mật. Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát ở mọi chỗ tu hành mà không nắm được Bát-nhã Ba-la-mật, không nắm được Bồ-tát, không nắm được tên Bồ-tát, cũng không nắm được tâm Bồ-tát — đó chính là dạy Bồ-tát Ma-ha-tát."

 Hết quyển thứ hai Kinh Ma-ha Bát-nhã.

 Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật, quyển thứ ba.

 Đời Hậu Tần, Tam tạng (vị pháp sư thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Cưu-ma-la-thập người nước Quy Tư dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video