Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (kinh về trí tuệ lớn đưa người sang bờ giác ngộ), phẩm Biến Học (học khắp mọi con đường tu) thứ bảy mươi bốn.
Bấy giờ Tu-bồ-đề (một trong các đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu lý "không") thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Phật: bậc được cả thế gian kính trọng)! Vị Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát: người phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) ấy thành tựu trí tuệ lớn, thực hành pháp sâu xa này mà cũng không nhận quả báo (kết quả do việc làm đem lại, như phước vui ở thế gian) sao?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đúng vậy, đúng vậy! Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu trí tuệ lớn, thực hành Bát-nhã ba-la-mật (hạnh trí tuệ thấu suốt bản chất thật của các pháp, được làm trọn vẹn đến mức đưa sang bờ giác ngộ) sâu xa này mà cũng không nhận quả báo. Vì sao? Vì vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy không lay động trong pháp tính (bản tính chân thật của mọi pháp, tức mọi sự vật hiện tượng)."
"Bạch Thế Tôn! Không lay động trong bản tính của những pháp nào?"
Phật dạy: "Không lay động trong tính vô sở hữu (bản tính không có gì cả, không có thực thể). Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát không lay động trong tính của sắc (hình sắc, phần vật chất, thân thể), không lay động trong tính của thọ (cảm giác), tưởng (sự nhận biết hình ảnh, khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm), thức (sự phân biệt, nhận biết) — năm yếu tố này hợp thành con người; không lay động trong tính của Đàn-na ba-la-mật (hạnh bố thí trọn vẹn), không lay động trong tính của Thi-la ba-la-mật (hạnh giữ giới trọn vẹn), Sằn-đề ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục trọn vẹn), Tỳ-lê-da ba-la-mật (hạnh tinh tấn trọn vẹn), Thiền-na ba-la-mật (hạnh thiền định trọn vẹn), Bát-nhã ba-la-mật; không lay động trong tính của Tứ thiền (bốn tầng thiền định thuộc cõi Sắc), không lay động trong tính của Tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn: từ, bi, hỷ, xả), không lay động trong tính của Tứ vô sắc định (bốn tầng định vượt ngoài hình sắc); không lay động trong tính của Tứ niệm xứ (bốn phép quán: quán thân là nhơ nhớp, cảm giác là khổ, tâm là vô thường, các pháp là không có "ta"), cho đến không lay động trong tính của Bát thánh đạo phần (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng); không lay động trong tính của Không tam-muội (tam-muội là trạng thái tâm định chuyên nhất; đây là định quán các pháp đều không), Vô tướng tam-muội (định quán các pháp không có hình tướng), Vô tác tam-muội (định không còn mong cầu, tạo tác), cho đến đại từ đại bi. Vì sao? Tu-bồ-đề! Vì bản tính của các pháp ấy chính là không có gì cả. Tu-bồ-đề! Không thể dùng pháp không có mà đạt được pháp có."
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Pháp có có thể đạt được pháp có chăng?"
Phật dạy: "Không."
"Bạch Thế Tôn! Pháp có có thể đạt được pháp không có chăng?"
Phật dạy: "Không."
"Bạch Thế Tôn! Pháp không có có thể đạt được pháp không có chăng?"
Phật dạy: "Không."
"Bạch Thế Tôn! Nếu không có chẳng thể đạt được có, có chẳng thể đạt được có, có chẳng thể đạt được không có, không có chẳng thể đạt được không có, thì chẳng lẽ Thế Tôn không đắc đạo sao?"
Phật dạy: "Có đắc."
"Bạch Thế Tôn! Không theo bốn câu ấy, vậy làm sao mà có đắc?"
Phật dạy: "Chẳng phải có, chẳng phải không có, không còn mọi hý luận (những suy diễn, phân biệt, bàn cãi rỗng do tâm bám chấp tạo ra), đó gọi là đắc đạo."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là hý luận của Bồ-tát ma-ha-tát?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát ma-ha-tát quán sắc là thường còn hay vô thường, đó là hý luận. Quán thọ, tưởng, hành, thức là thường còn hay vô thường, đó là hý luận. Quán sắc là khổ hay vui, thọ, tưởng, hành, thức là khổ hay vui, đó là hý luận. Quán sắc là có "ta" hay không phải "ta", thọ, tưởng, hành, thức là có "ta" hay không phải "ta"; sắc là tịch diệt (lặng tắt mọi khổ đau) hay không tịch diệt, thọ, tưởng, hành, thức là tịch diệt hay không tịch diệt, đó là hý luận. Cho rằng Khổ thánh đế (chân lý về khổ) cần phải thấy, Tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân của khổ) cần phải dứt, Diệt thánh đế (chân lý về sự hết khổ) cần phải chứng, Đạo thánh đế (chân lý về con đường hết khổ) cần phải tu, đó là hý luận. Cho rằng cần phải tu Tứ thiền, Tứ vô lượng tâm, Tứ vô sắc định, đó là hý luận. Cho rằng cần phải tu Tứ niệm xứ, Tứ chính cần (bốn sự siêng năng đúng: ngăn điều ác chưa sinh, dứt điều ác đã sinh, làm cho điều lành chưa sinh được sinh, làm tăng điều lành đã sinh), Tứ như ý túc (bốn nền tảng đem lại năng lực tự tại: mong muốn, tinh tấn, nhất tâm, quán xét), Ngũ căn (năm gốc rễ của đạo: tin, tinh tấn, nhớ nghĩ, định, tuệ), Ngũ lực (năm sức mạnh phát sinh từ năm căn ấy), Thất giác phân (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), Bát thánh đạo phần, đó là hý luận. Cho rằng cần phải tu Không giải thoát môn, Vô tướng giải thoát môn, Vô tác giải thoát môn (ba cửa đưa đến giải thoát: quán không, quán không tướng, quán không mong cầu), đó là hý luận. Cho rằng cần phải tu Bát bối xả (tám pháp thiền định giúp buông bỏ sự bám đắm), Cửu thứ đệ định (chín tầng định nhập liên tiếp theo thứ tự), đó là hý luận. Nghĩ rằng "ta sẽ vượt qua quả Tu-đà-hoàn (quả thánh đầu tiên), quả Tư-đà-hàm (quả thánh thứ hai), quả A-na-hàm (quả thánh thứ ba), quả A-la-hán (quả cao nhất của Thanh văn, dứt sạch phiền não), đạo Bích-chi Phật (đạo của bậc tự giác ngộ một mình)", đó là hý luận. Nghĩ rằng "ta sẽ đầy đủ Bồ-tát thập địa (mười giai đoạn tu tập của Bồ-tát)", đó là hý luận. Nghĩ rằng "ta sẽ vào Bồ-tát vị (ngôi vị chính thức, vững chắc của Bồ-tát, không còn thoái lui về Thanh văn, Bích-chi Phật)", đó là hý luận. Nghĩ rằng "ta sẽ làm trong sạch cõi nước Phật", đó là hý luận. Nghĩ rằng "ta sẽ thành tựu chúng sinh (giáo hóa, giúp chúng sinh tu đến thành tựu)", đó là hý luận. Nghĩ rằng "ta sẽ phát sinh Thập lực của Phật (mười năng lực hiểu biết đặc biệt của Phật), Tứ vô sở úy (bốn điều không e sợ khi giảng pháp), Tứ vô ngại trí (bốn trí hiểu biết và diễn đạt không trở ngại), Thập bát bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật có)", đó là hý luận. Nghĩ rằng "ta sẽ đạt nhất thiết chủng trí (trí biết rõ tất cả các pháp đến từng chi tiết, trí tuệ trọn vẹn của Phật)", đó là hý luận. Nghĩ rằng "ta sẽ dứt hết phiền não tập (tập khí: những thói quen, dấu vết còn sót lại của phiền não)", đó là hý luận.
"Tu-bồ-đề! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật, vì sắc thường hay vô thường là điều không thể hý luận, nên không hý luận. Vì thọ, tưởng, hành, thức thường hay vô thường là điều không thể hý luận, nên không hý luận. Cho đến nhất thiết chủng trí cũng không thể hý luận, nên không hý luận. Vì sao? Vì cái có tính chẳng thể hý luận cái có tính, cái không có tính chẳng thể hý luận cái không có tính. Ngoài có tính và không có tính, không còn pháp nào có thể nắm bắt được để gọi là người hý luận, pháp hý luận, chỗ hý luận. Vì thế, Tu-bồ-đề! Sắc không có hý luận, thọ, tưởng, hành, thức cho đến nhất thiết chủng trí không có hý luận. Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật không hý luận."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Vì sao sắc không thể hý luận, cho đến nhất thiết chủng trí không thể hý luận?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Sắc không có tự tính, cho đến nhất thiết chủng trí không có tự tính. Tu-bồ-đề! Nếu pháp không có tự tính, thì đó chính là không hý luận. Vì thế, sắc không thể hý luận, cho đến nhất thiết chủng trí không thể hý luận. Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát có thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật không hý luận như vậy, thì khi ấy được vào Bồ-tát vị."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu các pháp không có tự tính, thì Bồ-tát đi theo con đường nào để vào Bồ-tát vị? Dùng đạo Thanh văn (con đường của người nghe Phật dạy mà tu để tự giải thoát)? Dùng đạo Bích-chi Phật? Hay dùng đạo Phật?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Không phải nhờ đạo Thanh văn, không phải nhờ đạo Bích-chi Phật, không phải nhờ đạo Phật mà được vào Bồ-tát vị; Bồ-tát ma-ha-tát học khắp các đạo rồi mới được vào Bồ-tát vị. Tu-bồ-đề! Ví như bậc Bát nhân (bậc thứ tám tính ngược từ quả A-la-hán xuống, tức người đang trên đường hướng tới quả Tu-đà-hoàn) trước học các đạo rồi mới vào chính vị (địa vị chắc chắn của bậc thánh), chưa đắc quả mà trước đã sinh ra con đường dẫn đến quả. Bồ-tát cũng vậy, trước học khắp các đạo rồi mới vào Bồ-tát vị; cũng chưa đạt nhất thiết chủng trí mà trước đã sinh Kim cang tam-muội (định vững chắc như kim cương, phá tan những phiền não sau cùng), khi ấy nhờ trí tuệ ứng hợp trong một niệm (một khoảnh khắc tâm) mà đạt nhất thiết chủng trí."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát học khắp các đạo rồi vào Bồ-tát vị, thì bậc Bát nhân, bậc hướng Tu-đà-hoàn (đang tu hướng đến quả ấy) và bậc đắc Tu-đà-hoàn, bậc hướng Tư-đà-hàm và bậc đắc Tư-đà-hàm, bậc hướng A-na-hàm và bậc đắc A-na-hàm, bậc hướng A-la-hán và bậc đắc A-la-hán, đạo Bích-chi Phật, đạo Phật — các đạo ấy mỗi đạo một khác. Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát học khắp các đạo rồi mới vào Bồ-tát vị, thì vị Bồ-tát ấy nếu sinh đạo của bậc Bát nhân thì phải làm bậc Bát nhân, sinh kiến đạo (giai đoạn lần đầu thấy rõ chân lý) thì phải làm Tu-đà-hoàn, sinh tư duy đạo (giai đoạn tu tập để dứt các phiền não còn sót) thì phải làm Tư-đà-hàm, làm A-na-hàm, làm A-la-hán, nếu sinh đạo Bích-chi Phật thì làm Bích-chi Phật. Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát làm bậc Bát nhân rồi mới vào Bồ-tát vị, thì không có lẽ ấy. Không vào Bồ-tát vị mà đạt nhất thiết chủng trí, cũng không có lẽ ấy. Làm Tu-đà-hoàn cho đến làm Bích-chi Phật rồi mới vào Bồ-tát vị, cũng không có lẽ ấy. Không vào Bồ-tát vị mà đạt nhất thiết chủng trí, cũng không có lẽ ấy. Bạch Thế Tôn! Con làm sao biết được rằng Bồ-tát ma-ha-tát học khắp các đạo mà được vào Bồ-tát vị?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đúng vậy, đúng vậy! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát làm bậc Bát nhân, đắc quả Tu-đà-hoàn, cho đến đắc quả A-la-hán, đắc đạo Bích-chi Phật, rồi mới vào Bồ-tát vị, thì không có lẽ ấy. Không vào Bồ-tát vị mà sẽ đạt nhất thiết chủng trí, cũng không có lẽ ấy. Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát từ lúc mới phát tâm thực hành sáu ba-la-mật (sáu hạnh tu trọn vẹn: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), thì dùng trí tuệ mà quán xét, vượt qua tám địa. Tám địa là gì? Đó là Càn tuệ địa (bậc "trí khô": có trí tuệ nhưng chưa được nước thiền định thấm nhuần), Tính địa (bậc đã có tính tùy thuận chân lý, gần thấy đạo), Bát nhân địa (bậc Bát nhân), Kiến địa (bậc thấy đạo, tức quả Tu-đà-hoàn), Bạc địa (bậc phiền não đã mỏng, tức Tư-đà-hàm), Ly dục địa (bậc đã lìa dục, tức A-na-hàm), Dĩ biện địa (bậc việc tu đã xong, tức A-la-hán), Bích-chi Phật địa. Bồ-tát đi thẳng qua các địa ấy, dùng đạo chủng trí (trí biết rõ mọi loại đạo, mọi con đường tu để dẫn dắt chúng sinh) mà vào Bồ-tát vị. Vào Bồ-tát vị rồi, dùng nhất thiết chủng trí mà dứt hết phiền não tập. Tu-bồ-đề! Trí hay sự đoạn trừ của bậc Bát nhân đều là vô sinh pháp nhẫn (sự thấu hiểu và an trụ vững chắc vào chân lý rằng các pháp vốn không sinh không diệt) của Bồ-tát. Trí hay sự đoạn trừ của Tu-đà-hoàn, của Tư-đà-hàm, của A-na-hàm, của A-la-hán, của Bích-chi Phật đều là vô sinh nhẫn của Bồ-tát. Bồ-tát học đạo Thanh văn, Bích-chi Phật như vậy, rồi dùng đạo chủng trí mà vào Bồ-tát vị. Vào Bồ-tát vị rồi, dùng nhất thiết chủng trí dứt hết phiền não tập, đắc đạo Phật. Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát học khắp các đạo một cách đầy đủ, sẽ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn khắp, tức quả vị Phật). Đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rồi, dùng quả ấy mà đem lợi ích cho chúng sinh."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Những đạo mà Thế Tôn nói là đạo Thanh văn, đạo Bích-chi Phật, đạo Phật. Vậy thế nào là đạo chủng trí của Bồ-tát?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát ma-ha-tát nên phát sinh trí trong sạch biết mọi loại đạo. Tu-bồ-đề! Thế nào là trí trong sạch biết mọi loại đạo? Đối với những pháp có thể dùng hình tướng của các pháp mà bày tỏ ra, Bồ-tát nên biết một cách đúng đắn. Biết đúng rồi, giảng giải, chỉ bày cho người khác, khiến chúng sinh hiểu được. Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy nên hiểu mọi âm thanh, ngôn ngữ, dùng các âm thanh ấy mà nói pháp, vang khắp tam thiên đại thiên thế giới (một vũ trụ rộng lớn gồm một nghìn triệu thế giới nhỏ) như tiếng vang (có nghe mà không thật). Vì thế, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát nên học đầy đủ tất cả các đạo trước. Trí về đạo đã đầy đủ rồi, nên phân biệt biết được thâm tâm (chí hướng, điều ẩn sâu trong lòng) của chúng sinh, tức là chúng sinh địa ngục, đạo địa ngục, nhân địa ngục, quả địa ngục, đều nên biết và nên ngăn chặn. Đạo súc sinh, ngạ quỷ (loài quỷ đói), nhân súc sinh, ngạ quỷ, quả súc sinh, ngạ quỷ, đều nên biết và nên ngăn chặn. Nhân và quả của đạo các loài rồng, quỷ thần, càn-thát-bà (thần âm nhạc ở cõi trời, sống bằng mùi hương), khẩn-đà-la (thần ca múa của trời), ma-hầu-la-già (thần rắn lớn), a-tu-la (loài thần hiếu chiến, hay ganh ghét với chư thiên), đều nên biết và nên ngăn chặn. Nhân và quả của đạo người nên biết. Nhân và quả của đạo các cõi trời nên biết: nhân và quả của đạo các cõi trời Tứ Thiên Vương (cõi trời của bốn vị vua trời giữ bốn phương), Tam Thập Tam (cõi trời có ba mươi ba vị trời đứng đầu), Dạ-ma, Đâu-suất-đà, Hóa Lạc, Tha Hóa Tự Tại (sáu cõi trời này thuộc cõi Dục, nơi còn ham muốn), Phạm thiên, Quang Âm, Biến Tịnh, Quảng Quả, Vô Tưởng, A-bà-la-ha, Vô Nhiệt, Dị Kiến, Hỷ Kiến, A-ca-ni-tra (các cõi trời này thuộc cõi Sắc, nơi chỉ còn thân sắc vi tế, A-ca-ni-tra là cõi cao nhất), đều nên biết. Nhân và quả của đạo các cõi Vô biên hư không xứ, Vô biên thức xứ, Vô sở hữu xứ, Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ (bốn cõi Vô sắc, không còn hình sắc) nên biết. Nhân và quả của Tứ niệm xứ, Tứ chính cần, Tứ như ý túc, Ngũ căn, Ngũ lực, Thất giác phân, Bát thánh đạo phần nên biết. Nhân và quả của Không giải thoát môn, Vô tướng giải thoát môn, Vô tác giải thoát môn, Thập lực của Phật, Tứ vô sở úy, Tứ vô ngại trí, Thập bát bất cộng pháp, đại từ đại bi nên biết. Bồ-tát dùng đạo ấy khiến chúng sinh vào đạo Tu-đà-hoàn, cho đến đạo A-la-hán, Bích-chi Phật, cho đến đạo A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Tu-bồ-đề! Đó gọi là đạo chủng trí trong sạch của Bồ-tát ma-ha-tát. Bồ-tát học đạo chủng trí này rồi, thâm nhập vào tướng thâm tâm của chúng sinh. Thâm nhập rồi, tùy theo tâm của chúng sinh mà nói pháp thích hợp, lời nói không hư dối. Vì sao? Vì vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy khéo biết căn tướng (căn cơ, khả năng tiếp nhận) của chúng sinh, biết tâm và tâm số pháp (các trạng thái tâm lý đi kèm theo tâm) của hết thảy chúng sinh, biết chỗ hướng đến trong vòng sống chết của họ. Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật như vậy. Vì sao? Vì hết thảy các pháp lành hỗ trợ đạo đều nằm trong Bát-nhã ba-la-mật, là điều mà các Bồ-tát ma-ha-tát, Thanh văn, Bích-chi Phật đều nên thực hành."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Từ Tứ niệm xứ cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, hết thảy các pháp ấy đều không hợp, không tan, không màu sắc, không hình dạng, không đối ngại (không chạm cản nhau), chỉ một tướng, tức là không tướng. Bạch Thế Tôn! Vậy làm sao các trợ đạo pháp (những pháp tu hỗ trợ cho sự giác ngộ) ấy có thể đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề? Bạch Thế Tôn! Pháp không hợp, không tan, không màu sắc, không hình dạng, không đối ngại, một tướng tức là không tướng ấy, thì không có gì để lấy, không có gì để bỏ, ví như hư không, không lấy không bỏ."
Phật dạy: "Đúng vậy, đúng vậy! Tu-bồ-đề! Các pháp tự tướng đều không (tự thân đặc tính của chúng vốn trống rỗng, không có thực thể riêng), không có gì để lấy, không có gì để bỏ. Tu-bồ-đề! Có những chúng sinh không biết các pháp tự tướng đều không, vì những chúng sinh ấy mà chỉ bày các trợ đạo pháp, khiến họ đi đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Tất cả sắc, thọ, tưởng, hành, thức; tất cả Đàn-na ba-la-mật, Thi-la ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật, Tỳ-lê-da ba-la-mật, Thiền-na ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật; tất cả nội không, ngoại không cho đến vô pháp hữu pháp không (mười tám loại "không", từ "bên trong là không", "bên ngoài là không" cho đến "cả cái không có lẫn cái có đều không"); từ sơ thiền cho đến Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ; từ Tứ niệm xứ cho đến Bát thánh đạo phần; ba cửa giải thoát, Bát bối xả, Cửu thứ đệ định; Thập lực của Phật, Tứ vô sở úy, Tứ vô ngại trí, Thập bát bất cộng pháp, đại từ đại bi, nhất thiết chủng trí — các pháp ấy, trong thánh pháp (pháp của bậc thánh) này, đều không hợp, không tan, không màu sắc, không hình dạng, không đối ngại, chỉ một tướng, tức là không tướng. Là dựa theo thế tục pháp (cách nói theo quy ước thông thường của thế gian) mà nói cho chúng sinh hiểu, chứ không phải theo đệ nhất nghĩa (chân lý tối thượng). Tu-bồ-đề! Trong hết thảy các pháp ấy, Bồ-tát ma-ha-tát dùng trí tuệ thấy biết đúng như pháp mà học. Học rồi, phân biệt pháp nào nên dùng, pháp nào không nên dùng." Tu-bồ-đề thưa:
"Bạch Thế Tôn! Bồ-tát phân biệt những pháp nào rồi mới biết nên dùng hay không nên dùng?" Phật dạy: "Pháp Thanh văn, Bích-chi Phật, phân biệt rồi biết là không nên dùng. Nhất thiết chủng trí, phân biệt rồi biết là nên dùng. Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát ở trong thánh pháp này nên học Bát-nhã ba-la-mật."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Vì sao gọi là thánh pháp? Thế nào là thánh pháp?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Pháp của các Thanh văn, Bích-chi Phật, của các Bồ-tát ma-ha-tát và chư Phật, đối với tham dục, giận dữ, si mê thì không hợp không tan; đối với thân kiến (chấp thân này là cái "ta" có thật), giới thủ (bám chấp vào giới cấm, nghi lễ sai lầm mà cho là đường giải thoát), nghi (nghi ngờ chân lý) thì không hợp không tan; đối với dục nhiễm (sự tham đắm cõi Dục), giận dữ thì không hợp không tan; đối với sắc nhiễm (tham đắm cõi Sắc), vô sắc nhiễm (tham đắm cõi Vô sắc), trạo (tâm xao động không yên), mạn (kiêu mạn), vô minh (sự mê muội không thấy chân lý) thì không hợp không tan; đối với từ sơ thiền đến đệ tứ thiền thì không hợp không tan; đối với từ, bi, hỷ, xả, từ Hư không xứ đến Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ thì không hợp không tan; đối với từ Tứ niệm xứ đến Bát thánh đạo phần thì không hợp không tan; đối với từ nội không đến đại bi, hữu vi tính (bản chất của những gì do nhân duyên tạo thành) và vô vi tính (bản chất của cái không do tạo tác, không sinh không diệt) thì không hợp không tan. Vì sao? Vì hết thảy các pháp ấy đều không màu sắc, không hình dạng, không đối ngại, một tướng, tức là không tướng. Pháp không màu sắc với pháp không màu sắc thì không hợp không tan; pháp không hình dạng với pháp không hình dạng thì không hợp không tan; pháp không ngăn ngại với pháp không ngăn ngại thì không hợp không tan; pháp một tướng với pháp một tướng thì không hợp không tan; pháp không tướng với pháp không tướng thì không hợp không tan. Tu-bồ-đề! Đó là không màu sắc, không hình dạng, không ngăn ngại, một tướng, tức là không tướng. Bát-nhã ba-la-mật, các Bồ-tát ma-ha-tát nên học; học rồi thì không nắm bắt được tướng của các pháp."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát không học tướng của sắc sao? Không học tướng của thọ, tưởng, hành, thức sao? Không học tướng của mắt cho đến tướng của ý (sáu căn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), không học tướng của sắc cho đến tướng của pháp (sáu cảnh mà sáu căn tiếp xúc: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, đối tượng của ý); không học tướng của địa chủng cho đến tướng của thức chủng (sáu yếu tố cơ bản: đất, nước, lửa, gió, không gian, thức); không học tướng của Đàn-na ba-la-mật, tướng của Thi-la ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật, Tỳ-lê-da ba-la-mật, Thiền-na ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật; không học nội không cho đến vô pháp hữu pháp không; không học tướng của sơ thiền cho đến tướng của đệ tứ thiền; không học tướng của từ cho đến tướng của xả; không học tướng của Vô biên không cho đến tướng của Phi hữu tưởng phi vô tưởng; không học tướng của Tứ niệm xứ cho đến tướng của Bát thánh đạo phần; không học tướng của Không tam-muội, tướng của Vô tướng, Vô tác tam-muội; không học tướng của Bát bối xả, Cửu thứ đệ định; không học tướng của Thập lực của Phật, tướng của Tứ vô sở úy, tướng của Tứ vô ngại trí, tướng của Thập bát bất cộng pháp, tướng của đại từ đại bi; không học tướng của Khổ thánh đế, tướng của Tập, Diệt, Đạo thánh đế; không học tướng của mười hai nhân duyên (mười hai khâu nối tiếp nhau tạo nên vòng sống chết) theo chiều nghịch và chiều thuận (chiều diệt mất và chiều phát sinh); không học tướng của hữu vi tính, tướng của vô vi tính sao? Bạch Thế Tôn! Nếu không học tướng của các pháp, thì Bồ-tát ma-ha-tát làm sao học được tướng của các pháp hữu vi hay vô vi, để học rồi vượt qua địa vị Thanh văn, Bích-chi Phật? Nếu không vượt qua địa vị Thanh văn, Bích-chi Phật, thì làm sao vào Bồ-tát vị? Nếu không vào Bồ-tát vị, thì làm sao đạt nhất thiết chủng trí? Nếu không đạt nhất thiết chủng trí, thì làm sao chuyển pháp luân (giảng dạy chánh pháp, ví như bánh xe lăn đi nghiền nát phiền não)? Nếu không chuyển pháp luân, thì làm sao dùng tam thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu: Thanh văn, Bích-chi Phật, Bồ-tát) để cứu độ chúng sinh ra khỏi vòng sống chết?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Nếu các pháp thật có tướng, thì Bồ-tát nên học tướng ấy. Tu-bồ-đề! Vì hết thảy các pháp thật ra không tướng, không màu sắc, không hình dạng, không ngăn ngại, một tướng, tức là không tướng. Vì thế, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát không học tướng, cũng không học không tướng. Vì sao? Vì dù có Phật ra đời hay không có Phật, tính một tướng của các pháp vẫn thường còn như vậy."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu hết thảy các pháp chẳng phải có tướng, chẳng phải không tướng, thì Bồ-tát ma-ha-tát tu Bát-nhã ba-la-mật như thế nào? Nếu không tu Bát-nhã ba-la-mật thì không thể vượt qua địa vị Thanh văn, Bích-chi Phật; nếu không vượt qua địa vị Thanh văn, Bích-chi Phật thì không thể vào Bồ-tát vị; nếu không vào Bồ-tát vị thì không đạt được vô sinh pháp nhẫn; nếu không đạt được vô sinh pháp nhẫn thì không thể có được các thần thông (những năng lực siêu phàm) của Bồ-tát; nếu không có được thần thông của Bồ-tát thì không thể làm trong sạch cõi nước Phật, thành tựu chúng sinh; nếu không làm trong sạch cõi nước Phật, thành tựu chúng sinh thì không thể đạt nhất thiết chủng trí; nếu không đạt nhất thiết chủng trí thì không thể chuyển pháp luân; nếu không chuyển pháp luân thì không thể khiến chúng sinh đắc quả Tu-đà-hoàn, quả Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, đạo Bích-chi Phật; không thể khiến họ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, cũng không thể khiến chúng sinh được phước bố thí, cũng không thể khiến họ được phước giữ giới, phước tu thiền định."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đúng vậy, đúng vậy! Các pháp không tướng, chẳng phải một tướng, chẳng phải khác tướng. Nếu tu không tướng, đó là tu Bát-nhã ba-la-mật."
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Vì sao tu không tướng là tu Bát-nhã ba-la-mật?"
Phật dạy: "Tu sự hoại diệt của các pháp (quán các pháp đều tan rã, không bám vào chúng như có thật), đó là tu Bát-nhã ba-la-mật."
"Bạch Thế Tôn! Vì sao tu sự hoại diệt của các pháp là tu Bát-nhã ba-la-mật?"
Phật dạy: "Tu sự hoại diệt của sắc là tu Bát-nhã ba-la-mật; tu sự hoại diệt của thọ, tưởng, hành, thức là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của mắt, của tai, mũi, lưỡi, thân, ý là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của hình sắc, của âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, đối tượng của ý là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của bất tịnh quán (phép quán thân thể là nhơ nhớp để dứt tham dục) là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của sơ thiền, của đệ nhị, đệ tam, đệ tứ thiền là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của từ, bi, hỷ, xả là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của Vô biên không xứ, Vô biên thức xứ, Vô sở hữu xứ, Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng (nhớ nghĩ đến Phật, giáo pháp và đoàn thể tăng chúng), niệm giới (nhớ nghĩ giới hạnh), niệm xả (nhớ nghĩ việc buông bỏ, bố thí), niệm thiên (nhớ nghĩ chư thiên và nhân lành sinh lên cõi trời), niệm diệt (nhớ nghĩ Niết-bàn tịch diệt), niệm A-na-ban-na (quán sát hơi thở ra vào) là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của mười sáu tướng dùng để quán bốn chân lý — tướng vô thường, tướng khổ, tướng không có "ta", tướng không; tướng tập (gom tụ), tướng nhân, tướng sinh, tướng duyên; tướng bế (đóng lại, dứt hết), tướng diệt, tướng diệu (tốt đẹp), tướng xuất (ra khỏi); tướng đạo, tướng chính, tướng tích (dấu vết dẫn đường), tướng ly (lìa bỏ) — là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của mười hai nhân duyên, tu sự hoại diệt của tướng "ta", tướng chúng sinh, tướng thọ mạng (một sinh mạng kéo dài), cho đến tu sự hoại diệt của tướng người biết, người thấy, là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của tướng thường còn, tướng vui, tướng sạch, tướng "ta" (bốn cái thấy sai lầm về thế gian) là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của Tứ niệm xứ cho đến Bát thánh đạo phần là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của Không tam-muội, Vô tướng tam-muội, Vô tác tam-muội là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của Bát bối xả, Cửu thứ đệ định là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của tam-muội có giác có quán (định còn sự tìm xét thô và dò xét tế của tâm), tam-muội không giác có quán (chỉ còn dò xét tế), tam-muội không giác không quán (không còn cả hai) là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của Khổ thánh đế, Tập thánh đế, Diệt thánh đế, Đạo thánh đế là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của khổ trí, tập trí, diệt trí, đạo trí (trí biết rõ từng chân lý trong bốn chân lý) là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của tận trí (trí biết phiền não đã dứt hết), vô sinh trí (trí biết phiền não không còn sinh lại) là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của pháp trí (trí biết chân lý ở cõi Dục), tỷ trí (trí suy ra biết tương tự ở cõi Sắc và Vô sắc), thế trí (trí hiểu biết theo lẽ thế gian), tha tâm trí (trí biết tâm người khác) là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của Đàn-na ba-la-mật là tu Bát-nhã ba-la-mật; tu sự hoại diệt của Thi-la ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật, Tỳ-lê-da ba-la-mật, Thiền-na ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của nội không, ngoại không, nội ngoại không, không không (cái "không" cũng là không), đại không (mười phương đều không), đệ nhất nghĩa không (chân lý tối thượng cũng không), hữu vi không, vô vi không, tất cánh không (rốt ráo đều không), vô thủy không (không có khởi đầu cũng là không), tán không (các pháp do hợp lại rồi tan cũng là không), tính không, chư pháp không, tự tướng không, bất khả đắc không (không thể nắm bắt cũng là không), vô pháp không, hữu pháp không, vô pháp hữu pháp không là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của Thập lực của Phật, Tứ vô sở úy, Tứ vô ngại trí, Thập bát bất cộng pháp là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của quả Tu-đà-hoàn, quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả A-la-hán, đạo Bích-chi Phật là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của nhất thiết trí (trí biết tổng quát rằng mọi pháp đều không) là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu sự hoại diệt của việc dứt hết phiền não tập là tu Bát-nhã ba-la-mật."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là tu sự hoại diệt của sắc, cho đến tu sự hoại diệt của việc dứt hết phiền não tập, là tu Bát-nhã ba-la-mật?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật, không nghĩ rằng có pháp sắc, đó là tu Bát-nhã ba-la-mật. Không nghĩ rằng có thọ, tưởng, hành, thức, cho đến không nghĩ rằng có pháp dứt hết phiền não tập, đó là tu Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Người còn nghĩ rằng có pháp thì không tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu-bồ-đề! Người còn nghĩ rằng có pháp thì không tu Đàn-na ba-la-mật, Thi-la ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật, Tỳ-lê-da ba-la-mật, Thiền-na ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Tu-bồ-đề! Vì người ấy bám chấp vào pháp, không thực hành Đàn-na ba-la-mật cho đến Bát-nhã ba-la-mật. Người bám chấp như vậy thì không có giải thoát, không có đạo, không có Niết-bàn (sự dứt hết khổ đau, an lạc tuyệt đối). Người còn nghĩ rằng có pháp thì không tu Tứ niệm xứ, Tứ chính cần, Tứ như ý túc, Ngũ căn, Ngũ lực, Thất giác phân, Bát thánh đạo phần, không tu Không tam-muội, cho đến không tu nhất thiết chủng trí. Vì sao? Vì người ấy bám chấp vào pháp."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là có pháp? Thế nào là không pháp?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Hai (đối đãi) là có pháp, không hai là không pháp."
"Bạch Thế Tôn! Thế nào là hai?"
Phật dạy: "Tướng sắc là hai, tướng thọ, tưởng, hành, thức là hai; tướng mắt cho đến tướng ý là hai, tướng hình sắc cho đến tướng đối tượng của ý là hai; từ Đàn-na ba-la-mật cho đến tướng Phật, tướng A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, tướng của hữu vi tính và vô vi tính là hai. Tu-bồ-đề! Hết thảy các tướng đều là hai, hết thảy cái hai đều là có pháp; hễ có pháp "có" thì liền có sống chết, hễ có sống chết thì không thể lìa khỏi sinh, già, bệnh, chết, lo, buồn, khổ, não. Vì nhân duyên ấy, Tu-bồ-đề! Nên biết người còn theo hai tướng thì không có Đàn-na ba-la-mật cho đến Bát-nhã ba-la-mật, không có đạo, không có quả, cho đến không có thuận nhẫn (sự hiểu và chấp nhận tùy thuận theo chân lý, ở mức thấp hơn vô sinh pháp nhẫn), huống chi là thấy được tướng sắc cho đến thấy được tướng nhất thiết chủng trí. Nếu không tu đạo, thì làm sao đắc quả Tu-đà-hoàn cho đến quả A-la-hán, đạo Bích-chi Phật, A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề và dứt hết phiền não tập?"
Hết quyển thứ hai mươi hai Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật.
Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật, quyển thứ hai mươi ba.
Ngài Cưu-ma-la-thập, vị Tam tạng pháp sư (bậc thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo) người nước Quy Tư (một nước ở vùng Tây Vực), dịch vào thời Hậu Tần.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video