Thiên 76 — Phẩm 76 – Một niệm

 Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (kinh về trí tuệ lớn đưa sang bờ bên kia; "Bát-nhã" là trí tuệ thấy rõ bộ mặt thật của mọi sự vật, "Ba-la-mật" là đến bờ bên kia, tức hạnh tu được làm trọn vẹn, đưa đến giải thoát), Phẩm Nhất niệm (Một niệm, tức trong một khoảnh khắc của tâm) thứ bảy mươi sáu (bản Đan, tức bản Đại tạng khắc in ở nước Khiết Đan, ghi tên là Phẩm Vô lậu hành lục độ: Phẩm thực hành sáu hạnh đưa sang bờ bên kia với tâm trong sạch không còn phiền não).

 Tu-bồ-đề (một trong mười đệ tử lớn của Phật, nổi tiếng là người hiểu sâu nghĩa "không") thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật)! Nếu bản tánh của tất cả các pháp (pháp: mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) đều không có gì cả, thì Bồ-tát (người phát nguyện tu thành Phật để cứu giúp chúng sanh) thấy lợi ích gì mà vì chúng sanh phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh và trọn khắp, tức quả vị Phật)?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Chính vì bản tánh của tất cả các pháp không có gì cả, nên Bồ-tát vì chúng sanh mà cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì sao vậy? Này Tu-bồ-đề! Những ai còn thấy có chỗ đạt được, còn bám chấp vào cái 'có', thì khó mà giải thoát. Này Tu-bồ-đề! Những ai còn thấy có tướng 'đạt được', thì không có đạo (con đường tu dẫn đến giải thoát), không có quả (kết quả chứng đắc của sự tu), không có A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."

 Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Người không có tướng 'đạt được' thì có đạo, có quả, có A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề hay không?"

 "Này Tu-bồ-đề! Chính cái không có chỗ đạt được (vô sở đắc) là đạo, là quả, là A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, vì pháp tánh (bản tánh chân thật của các pháp) không bị phá hoại. Nếu ở trong pháp vô sở đắc mà còn muốn đạt đạo, muốn đạt quả, muốn đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì đó là muốn phá hoại pháp tánh."

 Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu pháp vô sở đắc chính là đạo, là quả, là A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì làm sao lại có Bồ-tát từ sơ địa (địa thứ nhất trong mười địa, tức mười bậc tu chứng của Bồ-tát) cho đến thập địa (địa thứ mười)? Làm sao có vô sanh pháp nhẫn (sự chứng biết vững chắc, an trú không lay chuyển nơi lẽ thật rằng các pháp vốn không sanh không diệt)? Làm sao có thần thông (năng lực siêu phàm) do quả báo mà có (tức tự nhiên có được như kết quả của công đức đã tu, không cần tu luyện lại)? Làm sao có bố thí (đem của cải, sức lực, giáo pháp giúp cho người), trì giới (giữ gìn giới luật), nhẫn nhục (chịu đựng điều trái ý mà không giận), tinh tấn (siêng năng tiến tu), thiền định (giữ tâm lắng yên chuyên nhất), trí tuệ do quả báo mà có? Trụ trong các pháp quả báo ấy, Bồ-tát có thể thành tựu chúng sanh (giáo hóa, giúp chúng sanh tu tiến đến chỗ thành tựu), làm thanh tịnh cõi nước Phật, và cúng dường (dâng lễ vật với lòng cung kính) chư Phật áo quần, đồ ăn uống, hương hoa, anh lạc (chuỗi ngọc đeo trang sức), nhà cửa, giường nằm, đèn đuốc, cùng mọi vật dụng cần cho đời sống. Cho đến khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, phước đức ấy vẫn không dứt; cho đến sau khi Bát Niết-bàn (nhập Niết-bàn hoàn toàn, tức Phật rời bỏ thân xác, chấm dứt hẳn vòng sanh tử), xá-lợi (phần di cốt còn lại sau khi hỏa táng) và các đệ tử vẫn được cúng dường, rồi phước ấy mới diệt hết?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Chính vì các pháp có tướng vô sở đắc nên mới đạt được Bồ-tát sơ địa cho đến thập địa. Có thần thông, bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ do quả báo mà có, có việc thành tựu chúng sanh, làm thanh tịnh cõi Phật; cũng nhờ nhân duyên thiện căn (gốc lành, tức những việc lành đã gieo, làm gốc sanh ra quả tốt) mà có thể làm lợi ích chúng sanh, cho đến sau khi Bát Niết-bàn, xá-lợi và các đệ tử vẫn được cúng dường."

 Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu các pháp có tướng vô sở đắc, thì bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ và các thần thông có gì khác nhau?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Trong pháp vô sở đắc thì bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ, thần thông không có gì khác nhau; chỉ vì chúng sanh bám chấp vào bố thí cho đến thần thông, nên mới phân biệt mà nói ra."

 "Bạch Thế Tôn! Vì sao trong pháp vô sở đắc thì bố thí cho đến thần thông không có gì khác nhau?"

 "Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát tu hạnh rộng lớn) khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không nắm bắt được bố thí; người cho, người nhận đều không thể nắm bắt, mà vẫn thực hành bố thí. Không nắm bắt được giới mà vẫn giữ giới; không nắm bắt được nhẫn mà vẫn thực hành nhẫn; không nắm bắt được tinh tấn mà vẫn tinh tấn; không nắm bắt được thiền mà vẫn tu thiền; không nắm bắt được trí tuệ mà vẫn thực hành trí tuệ; không nắm bắt được thần thông mà vẫn thực hành thần thông; không nắm bắt được tứ niệm xứ (bốn phép quán chiếu: quán thân là không sạch, quán cảm thọ là khổ, quán tâm là vô thường, quán các pháp là không có cái ta) mà vẫn tu tứ niệm xứ; cho đến không nắm bắt được bát thánh đạo phần (tám chi của con đường thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng) mà vẫn tu bát thánh đạo phần. Không nắm bắt được không tam-muội (tam-muội là trạng thái tâm định; không tam-muội là định quán mọi pháp đều không), vô tướng tam-muội (định quán mọi pháp không có hình tướng để bám vào), vô tác tam-muội (định không còn mong cầu, tạo tác điều gì) mà vẫn tu không, vô tướng, vô tác tam-muội. Không nắm bắt được chúng sanh mà vẫn thành tựu chúng sanh; không nắm bắt được việc làm thanh tịnh cõi Phật mà vẫn làm thanh tịnh cõi Phật; không nắm bắt được các pháp của Phật mà vẫn đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Như vậy, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát nên thực hành Bát-nhã Ba-la-mật vô sở đắc như thế. Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật vô sở đắc này thì ma (kẻ chuyên phá hoại việc tu hành) hay ma thiên (ma vương và quyến thuộc ở cõi trời) đều không thể phá hoại."

 Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, trong một niệm (một khoảnh khắc của tâm) mà đầy đủ sáu ba-la-mật (sáu hạnh tu đưa sang bờ giải thoát: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), tứ thiền (bốn bậc thiền định của cõi Sắc), tứ vô lượng tâm (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ là ban vui, bi là cứu khổ, hỷ là vui theo niềm vui của người, xả là buông bỏ, bình đẳng), tứ vô sắc định (bốn bậc định của cõi Vô sắc, vượt khỏi mọi hình sắc), tứ niệm xứ, tứ chánh cần (bốn sự siêng năng chân chánh: ngăn điều ác chưa sanh, dứt điều ác đã sanh, làm sanh điều lành chưa sanh, làm lớn thêm điều lành đã sanh), tứ như ý túc (bốn nền tảng của định giúp thành tựu như ý: ý muốn, siêng năng, tâm, suy xét), ngũ căn (năm gốc lành: tin, siêng năng, nhớ nghĩ, định, tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh do năm gốc lành ấy lớn mạnh), thất giác phần (bảy yếu tố giác ngộ: chọn lựa pháp, siêng năng, vui mừng, nhẹ nhàng an ổn, nhớ nghĩ, định, buông xả), bát thánh đạo phần, tam giải thoát môn (ba cửa giải thoát: không, vô tướng, vô tác), thập lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), tứ vô sở úy (bốn điều Phật hoàn toàn không sợ hãi khi thuyết pháp), tứ vô ngại trí (bốn trí hiểu biết và diễn nói không trở ngại: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn từ, về biện thuyết), thập bát bất cộng pháp (mười tám đức riêng có của Phật, không chung với hàng đệ tử), đại từ đại bi (lòng thương lớn, ban vui và cứu khổ cho tất cả), tam thập nhị tướng (ba mươi hai tướng tốt nơi thân Phật), bát thập tùy hình hảo (tám mươi vẻ đẹp phụ đi theo các tướng ấy)?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Mọi sự bố thí của Bồ-tát Ma-ha-tát đều không rời Bát-nhã Ba-la-mật; những gì tu về trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định đều không rời Bát-nhã Ba-la-mật; tứ thiền, tứ vô lượng tâm, tứ vô sắc định, việc tu tứ niệm xứ cho đến tám mươi vẻ đẹp phụ đều không rời Bát-nhã Ba-la-mật."

 Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát không rời Bát-nhã Ba-la-mật mà trong một niệm thực hành đầy đủ sáu ba-la-mật cho đến tám mươi vẻ đẹp phụ?"

 Phật dạy: "Khi Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, mọi sự bố thí đều không rời Bát-nhã Ba-la-mật, vì không có tướng hai (không phân chia thành hai bên đối lập, như người cho với người nhận, hay bố thí với trí tuệ). Lúc giữ giới cũng không có tướng hai; tu nhẫn nhục, siêng tinh tấn, nhập thiền định cũng không có tướng hai; cho đến tám mươi vẻ đẹp phụ cũng không có tướng hai."

 Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát khi bố thí thì không có tướng hai, cho đến khi tu tám mươi vẻ đẹp phụ thì không có tướng hai?"

 "Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì muốn làm đầy đủ Đàn-na ba-la-mật (hạnh bố thí đưa sang bờ bên kia). Trong Đàn-na ba-la-mật bao gồm các ba-la-mật khác cùng tứ niệm xứ, cho đến tám mươi vẻ đẹp phụ."

 "Bạch Thế Tôn! Làm sao Bồ-tát khi bố thí lại bao gồm các pháp vô lậu (lậu nghĩa là rỉ chảy, chỉ phiền não khiến tâm rò rỉ ra ngoài; vô lậu là trong sạch, không còn phiền não)?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì trụ trong tâm vô lậu mà bố thí. Trong tâm vô lậu không thấy có tướng nào, tức là ai cho, ai nhận, cho vật gì. Bồ-tát dùng tâm không tướng, tâm vô lậu ấy, dứt lòng ái luyến, dứt lòng keo kiệt tham lam mà thực hành bố thí. Lúc ấy không thấy có bố thí, cho đến không thấy có pháp A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Bồ-tát ấy với tâm không tướng, tâm vô lậu mà giữ giới, không thấy đó là giới, cho đến không thấy tất cả pháp của Phật. Với tâm không tướng, tâm vô lậu mà nhẫn nhục, không thấy đó là nhẫn nhục, cho đến không thấy tất cả pháp của Phật. Với tâm không tướng, tâm vô lậu mà tinh tấn, không thấy đó là tinh tấn, cho đến không thấy tất cả pháp của Phật. Với tâm không tướng, tâm vô lậu mà nhập thiền định, không thấy đó là thiền định, cho đến không thấy tất cả pháp của Phật. Với tâm không tướng, tâm vô lậu mà tu trí tuệ, không thấy đó là trí tuệ, cho đến không thấy tất cả pháp của Phật. Với tâm không tướng, tâm vô lậu mà tu tứ niệm xứ, không thấy đó là tứ niệm xứ, cho đến tám mươi vẻ đẹp phụ cũng vậy."

 "Bạch Thế Tôn! Nếu các pháp không tướng, không tạo tác, thì làm sao đầy đủ Đàn-na ba-la-mật (bố thí), Thi-la ba-la-mật (trì giới), Sằn-đề ba-la-mật (nhẫn nhục), Tỳ-lê-da ba-la-mật (tinh tấn), Thiền-na ba-la-mật (thiền định), Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ)? Làm sao đầy đủ tứ niệm xứ, tứ chánh cần, tứ như ý túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác phần, bát thánh đạo phần? Làm sao đầy đủ không tam-muội, vô tướng tam-muội, vô tác tam-muội, thập lực của Phật, tứ vô sở úy, tứ vô ngại trí, thập bát bất cộng pháp, đại từ đại bi? Làm sao đầy đủ ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp phụ?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, dùng tâm không tướng, tâm vô lậu mà bố thí: ai cần ăn thì cho ăn, cho đến mọi thứ người ta cần dùng đều cho hết. Hoặc vật bên trong (chính thân thể mình), hoặc vật bên ngoài (của cải), hoặc chặt xẻ thân mình, hoặc đất nước thành quách, vợ con, đều đem bố thí cho chúng sanh. Nếu có người đến nói với Bồ-tát: 'Bố thí như thế để làm gì? Việc ấy chẳng ích gì, hãy thực hành Bát-nhã Ba-la-mật (?).' Bồ-tát nghĩ: 'Người này tuy đến chê trách việc bố thí của ta, ta trọn không hối hận. Ta sẽ siêng năng bố thí, không thể không cho. Cho xong, ta đem công đức ấy cùng chia với tất cả chúng sanh, hồi hướng (đem công đức của việc lành hướng về một mục đích) về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.' Bồ-tát cũng không thấy các tướng: ai cho, ai nhận, cho vật gì, ai là người hồi hướng? Pháp nào là pháp để hồi hướng? Nơi được hồi hướng đến là gì — tức A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề? Các tướng ấy đều không thể thấy.

 Vì sao vậy? Vì tất cả pháp đều là không: không bởi nội không (bên trong — các giác quan mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý — là không), không bởi ngoại không (bên ngoài — các đối tượng hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, ý tưởng — là không), không bởi nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (chính cái "không" cũng là không), hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành là không), vô vi không (các pháp không do tạo tác cũng là không), tất cánh không (rốt ráo là không), vô thủy không (cái không có khởi đầu cũng là không), tán không (các pháp do nhiều phần hợp lại, rồi tan rã, nên là không), tánh không (bản tánh các pháp là không), nhất thiết pháp không (tất cả pháp đều không), tự tướng không (tướng riêng của từng pháp cũng là không). Quán như vậy, Bồ-tát nghĩ rằng: 'Ai là người hồi hướng? Hồi hướng về đâu? Dùng pháp gì để hồi hướng?' — như thế gọi là chánh hồi hướng (hồi hướng đúng đắn).

 Lúc ấy Bồ-tát có thể thành tựu chúng sanh, làm thanh tịnh cõi Phật, có thể đầy đủ Đàn-na ba-la-mật, Thi-la ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật, Tỳ-lê-da ba-la-mật, Thiền-na ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật, cho đến tam thập thất trợ đạo pháp (ba mươi bảy pháp hỗ trợ con đường giác ngộ, gồm tứ niệm xứ, tứ chánh cần, tứ như ý túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác phần, bát thánh đạo phần), không, vô tướng, vô tác tam-muội, cho đến thập bát bất cộng pháp. Bồ-tát ấy đầy đủ Đàn-na ba-la-mật như vậy mà không nhận lấy quả báo thế gian. Ví như chư thiên ở cõi trời Tha Hóa Tự Tại (tầng trời thứ sáu, cao nhất của cõi Dục, nơi chư thiên tự tại hưởng dùng những thứ do kẻ khác biến hóa ra), cần gì tùy ý liền có được. Bồ-tát cũng vậy, trong tâm sanh ra ước nguyện gì thì tùy ý liền được. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ quả báo của sự bố thí mà có thể cúng dường chư Phật, cũng có thể làm thỏa mãn tất cả chúng sanh: chư thiên, loài người và A-tu-la (loài thần có phước lớn nhưng tánh hay sân giận, tranh đấu). Bồ-tát ấy dùng Đàn-na ba-la-mật mà thu nhiếp chúng sanh, dùng sức phương tiện (sự khéo léo tùy hoàn cảnh, tùy căn cơ), lấy pháp tam thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát) mà độ thoát chúng sanh ra khỏi sanh tử. Như vậy, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát ở trong các pháp không tướng, không chỗ đạt được, không tạo tác mà đầy đủ Đàn-na ba-la-mật.

 Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát làm sao ở trong pháp không tướng, không chỗ đạt được, không tạo tác mà đầy đủ Thi-la ba-la-mật? Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi thực hành Thi-la ba-la-mật thì giữ các thứ giới, tức là: giới thánh vô lậu đi vào bát thánh đạo phần, giới tự nhiên (giới tự nhiên mà giữ được, không cần thọ nhận), giới do quả báo mà có, giới do lãnh thọ theo nghi thức mà có, giới phát sanh từ tâm. Các giới như vậy không thiếu, không phạm, không xen tạp, không vẩn đục, không bám chấp; đó là giới tự tại, giới được người trí khen ngợi. Dùng giới ấy mà không chấp lấy điều gì: hoặc sắc, hoặc thọ, tưởng, hành, thức (năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân thể vật chất, thọ là cảm giác, tưởng là sự nhận biết hình ảnh, hành là ý chí tạo tác, thức là sự phân biệt hiểu biết); hoặc ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp phụ; hoặc dòng họ lớn Sát-lợi (giai cấp vua chúa, võ tướng ở Ấn Độ xưa), dòng họ lớn Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, người lo việc tế lễ), nhà lớn cư sĩ (gia chủ giàu có); hoặc các cõi trời Tứ Thiên Vương, Tam Thập Tam, Dạ-ma, Đâu-suất-đà, Hóa Lạc, Tha Hóa Tự Tại (sáu tầng trời của cõi Dục), các cõi trời Phạm Chúng, Quang Âm, Biến Tịnh, Quảng Quả, Vô Tưởng, Vô Phiền, Vô Nhiệt, Diệu Kiến, Hỷ Kiến, A-ca-nị-tra (các tầng trời của cõi Sắc, nơi chúng sanh đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế), các cõi trời Hư Không Xứ, Thức Xứ, Vô Sở Hữu Xứ, Phi Hữu Tưởng Phi Vô Tưởng Xứ (bốn cõi Vô sắc, chỉ còn tâm thức, không còn hình sắc); hoặc quả Tu-đà-hoàn (quả thánh thứ nhất, bắt đầu vào dòng thánh), quả Tư-đà-hàm (quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), quả A-na-hàm (quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi Dục), quả A-la-hán (quả thánh thứ tư, dứt sạch phiền não, ra khỏi sanh tử), đạo Bích-chi Phật (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên); hoặc làm chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thế giới bằng chánh pháp), hoặc làm thiên vương (vua của các cõi trời). Chỉ vì cùng chia với tất cả chúng sanh mà hồi hướng về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Hồi hướng một cách không tướng, không chỗ đạt được, không hai; đó là nói theo pháp thế tục (cách nói quy ước của thế gian), chẳng phải đệ nhất thật nghĩa (chân lý tối thượng).

 Bồ-tát ấy đầy đủ Thi-la ba-la-mật, dùng sức phương tiện khởi lên tứ thiền; vì không đắm say mùi vị của thiền nên được ngũ thần thông (năm năng lực siêu phàm: đi lại biến hóa tự tại, thiên nhãn, thiên nhĩ, biết tâm người, biết đời trước). Nhờ tứ thiền mà được thiên nhãn (mắt trời, thấy xa và thấy mọi thứ không bị ngăn che). Bồ-tát ấy trụ trong hai thứ thiên nhãn: do tu mà được và do quả báo mà được. Được thiên nhãn rồi, thấy chư Phật hiện tại ở phương Đông, cho đến khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, những điều đã thấy vẫn không mất; thấy chư Phật hiện tại ở phương Nam, Tây, Bắc, bốn phương phụ, phương trên, phương dưới, cho đến khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, những điều đã thấy vẫn không mất. Bồ-tát ấy dùng thiên nhĩ (tai trời, nghe được mọi âm thanh xa gần) thanh tịnh, vượt hơn tai người, nghe chư Phật mười phương thuyết pháp, những điều đã nghe không mất, có thể tự làm lợi cho mình và làm lợi cho người khác. Bồ-tát ấy dùng tha tâm trí (trí biết được tâm người khác), biết tâm của chư Phật mười phương và biết tâm của tất cả chúng sanh, cũng có thể làm lợi ích cho tất cả chúng sanh. Bồ-tát ấy dùng túc mạng trí (trí biết các đời trước), biết nhân duyên các nghiệp trong quá khứ. Vì nhân duyên của nghiệp ấy không mất, nên biết rõ chúng sanh ấy sanh ra ở bất cứ nơi đâu. Bồ-tát ấy dùng lậu tận trí (trí dứt sạch phiền não), khiến chúng sanh được quả Tu-đà-hoàn cho đến quả A-la-hán, đạo Bích-chi Phật; ở khắp mọi nơi đều khiến chúng sanh đi vào trong pháp lành. Như vậy, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát ở trong các pháp không tướng, không chỗ đạt được, không tạo tác mà đầy đủ Thi-la ba-la-mật."

 "Bạch Thế Tôn! Làm sao trong các pháp không tướng, không tạo tác, không chỗ đạt được mà Bồ-tát Ma-ha-tát có thể đầy đủ Sằn-đề ba-la-mật?"

 "Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát từ lúc mới phát tâm cho đến khi ngồi nơi đạo tràng (chỗ ngồi thành Phật dưới cội Bồ-đề), trong khoảng thời gian ấy, nếu tất cả chúng sanh đến dùng ngói đá, dao gậy đánh hại Bồ-tát, thì lúc ấy Bồ-tát không khởi tâm giận, cho đến không sanh một niệm giận nào. Lúc đó Bồ-tát nên tu hai thứ nhẫn: một là khi tất cả chúng sanh mắng chửi độc ác, hoặc dùng dao gậy, ngói đá đánh đập, mà không khởi tâm giận; hai là vô sanh pháp nhẫn, tức nhẫn nơi lẽ tất cả pháp không sanh. Khi có người đến mắng chửi độc ác Bồ-tát, hoặc dùng ngói đá, dao gậy đánh đập, lúc ấy Bồ-tát nên suy nghĩ thế này: 'Ai mắng ta? Ai chê trách ta? Ai đánh ném ta? Ai là người chịu?' Ngay lúc đó Bồ-tát nên suy nghĩ: 'Bản tánh thật của các pháp tức là rốt ráo không, không có pháp, không có chúng sanh. Các pháp còn không thể nắm bắt, huống gì có chúng sanh?' Khi quán tướng các pháp như vậy, không thấy người mắng, không thấy người cắt xẻ. Bồ-tát ấy khi quán tướng các pháp như vậy thì liền được vô sanh pháp nhẫn. Thế nào gọi là vô sanh pháp nhẫn? Là biết tướng các pháp luôn không sanh, các phiền não từ xưa đến nay cũng luôn không sanh.

 Bồ-tát Ma-ha-tát ấy trụ trong hai thứ nhẫn này, có thể đầy đủ tứ thiền, tứ vô lượng tâm, tứ vô sắc định, tứ niệm xứ, cho đến bát thánh đạo phần, tam giải thoát môn, thập lực của Phật, tứ vô sở úy, tứ vô ngại trí, thập bát bất cộng pháp, đại từ đại bi. Bồ-tát ấy trụ trong pháp thánh vô lậu xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian) này, không chung với hàng Thanh văn (đệ tử nghe lời Phật dạy mà tu chứng) và Bích-chi Phật, đầy đủ thần thông của bậc thánh. Trụ trong thần thông của bậc thánh rồi, dùng thiên nhãn thấy chư Phật phương Đông; người ấy được niệm Phật tam-muội (định tâm chuyên nhớ nghĩ đến Phật), cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề trọn không dứt; phương Nam, Tây, Bắc, bốn phương phụ, phương trên, phương dưới cũng đều như vậy. Bồ-tát ấy dùng thiên nhĩ nghe pháp do chư Phật mười phương nói, như điều đã nghe mà nói lại cho chúng sanh. Bồ-tát ấy cũng biết tâm của chư Phật mười phương và biết ý nghĩ của tất cả chúng sanh, biết rồi tùy theo tâm họ mà thuyết pháp. Bồ-tát ấy dùng túc mạng trí biết thiện căn đời trước của tất cả chúng sanh, thuyết pháp cho chúng sanh, khiến họ vui mừng. Bồ-tát ấy dùng thần thông lậu tận mà giáo hóa chúng sanh, khiến họ đạt được ba thừa. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, dùng sức phương tiện thành tựu chúng sanh, đầy đủ nhất thiết chủng trí (trí của Phật, biết rõ tất cả mọi pháp đến từng chi tiết), đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, chuyển pháp luân (giảng dạy chánh pháp; ví như bánh xe lăn đi nghiền nát phiền não). Như vậy, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát ở trong pháp không tướng, không chỗ đạt được, không tạo tác mà đầy đủ Sằn-đề ba-la-mật."

 Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát làm sao ở trong các pháp không tướng, không tạo tác, không chỗ đạt được mà có thể đầy đủ Tỳ-lê-da ba-la-mật?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì thành tựu thân tinh tấn và tâm tinh tấn, nhập sơ thiền (bậc thiền thứ nhất) cho đến nhập đệ tứ thiền (bậc thiền thứ tư), nhận được các thứ sức thần thông: có thể chia một thân thành nhiều thân, cho đến tay sờ chạm được mặt trời mặt trăng. Vì thành tựu thân tinh tấn, nên bay đến phương Đông, vượt qua vô lượng trăm ngàn vạn thế giới của chư Phật, cúng dường chư Phật đồ ăn uống, áo quần, thuốc men, giường nằm, hoa hương, anh lạc và mọi thứ cần dùng; cho đến khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, quả báo phước đức trọn không diệt hết. Khi Bồ-tát ấy đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, tất cả trời và người trong thế gian siêng năng bày biện cúng dường áo quần, đồ ăn uống; cho đến sau khi nhập vô dư Niết-bàn (Niết-bàn hoàn toàn, không còn sót lại thân xác do nghiệp báo), xá-lợi và các đệ tử vẫn được cúng dường, cũng là nhờ sức thần thông ấy. Bồ-tát đến chỗ chư Phật nghe nhận lời pháp dạy, cho đến khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề trọn không sai sót, quên mất. Khi Bồ-tát ấy tu nhất thiết chủng trí thì làm thanh tịnh cõi Phật, thành tựu chúng sanh. Như vậy, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, thành tựu thân tinh tấn, có thể đầy đủ Tỳ-lê-da ba-la-mật.

 Này Tu-bồ-đề! Thế nào là Bồ-tát thành tựu tâm tinh tấn mà có thể đầy đủ Tỳ-lê-da ba-la-mật? Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát có tâm tinh tấn; dùng tâm tinh tấn thánh vô lậu ấy đi vào bát thánh đạo phần, không để các nghiệp bất thiện của thân và miệng xen vào. Cũng không chấp lấy tướng của các pháp: hoặc thường còn, hoặc vô thường; hoặc khổ, hoặc vui; hoặc có cái ta, hoặc không có cái ta; hoặc hữu vi (pháp do nhân duyên tạo tác), hoặc vô vi (pháp không do tạo tác, không sanh không diệt); hoặc cõi Dục (cõi còn ham muốn ăn uống, dâm dục), hoặc cõi Sắc (cõi đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế), hoặc cõi Vô sắc (cõi chỉ còn tâm thức, không còn hình sắc); hoặc tánh hữu lậu (còn phiền não), hoặc tánh vô lậu; hoặc sơ thiền cho đến đệ tứ thiền; hoặc từ, bi, hỷ, xả; hoặc Vô biên hư không xứ cho đến Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ; hoặc tứ niệm xứ, tứ chánh cần, tứ như ý túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác phần, bát thánh đạo phần; hoặc không, vô tướng, vô tác; hoặc thập lực của Phật cho đến thập bát bất cộng pháp. Không chấp lấy tướng thường hay vô thường, khổ hay vui, có ta hay không có ta; hoặc quả Tu-đà-hoàn, quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả A-la-hán, đạo Bích-chi Phật, đạo Bồ-tát, hoặc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Hoặc 'đây là Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán', hoặc 'đây là Bích-chi Phật, đây là Bồ-tát, đây là Phật'. Không chấp lấy tướng rằng: chúng sanh này dứt tam kết (ba sợi dây trói buộc: chấp thân là ta, chấp vào giới điều sai lầm, và nghi ngờ) nên được Tu-đà-hoàn; chúng sanh này tam độc (ba thứ độc: tham, sân, si) đã mỏng nên được Tư-đà-hàm; chúng sanh này dứt hạ phần kết (các phiền não trói buộc vào cõi Dục) nên được A-na-hàm; chúng sanh này dứt thượng phần kết (các phiền não trói buộc vào cõi Sắc và cõi Vô sắc) nên được A-la-hán; chúng sanh này do đạo Bích-chi Phật nên thành Bích-chi Phật; chúng sanh này thực hành đạo chủng trí (trí biết rõ mọi con đường, mọi phương pháp tu để cứu độ chúng sanh) nên gọi là Bồ-tát. Cũng không chấp lấy tướng của các pháp ấy. Vì sao vậy? Vì không thể dựa vào tánh mà chấp lấy tướng, bởi tánh ấy vốn không có.

 Bồ-tát ấy nhờ tâm tinh tấn này mà rộng làm lợi ích chúng sanh, mà cũng không nắm bắt chúng sanh. Đó là Bồ-tát đầy đủ Tỳ-lê-da ba-la-mật, đầy đủ các pháp của Phật, làm thanh tịnh cõi Phật, thành tựu chúng sanh, vì tất cả đều không thể nắm bắt. Bồ-tát ấy vì thành tựu thân tinh tấn và tâm tinh tấn nên thu nhiếp tất cả pháp lành, mà cũng không bám chấp vào các pháp ấy. Từ cõi Phật này đến cõi Phật khác, vì lợi ích chúng sanh, các thần thông thực hiện đều tùy ý không ngăn ngại: hoặc mưa xuống các thứ hoa, hoặc rải các thứ hương, hoặc trỗi âm nhạc, hoặc làm rung động mặt đất, hoặc phóng ánh sáng, hoặc hiện ra cõi nước trang nghiêm bằng bảy báu (bảy thứ quý: vàng, bạc, lưu ly, pha lê, xà cừ, xích châu, mã não), hoặc hiện ra đủ loại thân, hoặc phóng ánh sáng trí tuệ lớn, khiến chúng sanh biết được đạo thánh, khiến họ xa lìa từ việc giết hại sanh mạng cho đến tà kiến (mười điều ác, từ giết hại cho đến thấy biết sai lầm). Hoặc dùng bố thí để làm lợi ích chúng sanh, hoặc dùng trì giới, hoặc chặt xẻ thân thể, hoặc đem vợ con, hoặc đem đất nước, hoặc đem chính thân mình mà cho; tùy theo phương tiện nào thích hợp mà làm lợi ích chúng sanh. Như vậy, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, ở trong các pháp không tướng, không tạo tác, không chỗ đạt được, dùng sự tinh tấn của thân và tâm mà có thể đầy đủ Tỳ-lê-da ba-la-mật."

 "Bạch Thế Tôn! Làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, trụ trong pháp không tướng, không tạo tác, không chỗ đạt được, mà có thể đầy đủ Thiền-na ba-la-mật?"

 "Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát, trừ các thiền định của Phật ra, còn tất cả các thiền định, tam-muội khác đều có thể đầy đủ. Bồ-tát ấy lìa các dục, lìa các pháp ác bất thiện, có giác có quán (giác là tâm suy xét thô, quán là tâm suy xét tinh tế), có niềm hỷ lạc do lìa dục mà sanh, nhập sơ thiền, cho đến nhập đệ tứ thiền. Dùng tâm từ, bi, hỷ, xả trải khắp một phương cho đến mười phương, trải khắp tất cả thế gian. Bồ-tát ấy vượt qua tất cả tướng hình sắc, diệt tướng có đối ngại (tướng của vật chất ngăn ngại nhau), không nghĩ đến các tướng sai khác, nên nhập Vô biên không xứ (định quán hư không không có bờ bến), cho đến nhập Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ (bậc định cao nhất của cõi Vô sắc, chẳng phải có tưởng cũng chẳng phải không có tưởng). Bồ-tát ấy trụ trong Thiền-na ba-la-mật, nhập ngược nhập xuôi bát bối xả (tám phép định giúp quay lưng, buông bỏ sự tham đắm), cửu thứ đệ định (chín bậc định nhập lần lượt theo thứ tự liên tiếp: bốn thiền, bốn định vô sắc và định diệt hết cảm thọ, tư tưởng), nhập không tam-muội, vô tướng tam-muội, vô tác tam-muội. Có lúc nhập vô tướng tam-muội, có lúc nhập như điện quang tam-muội (định sáng tỏ chớp nhoáng như tia chớp), có lúc nhập thánh chánh tam-muội (định chân chánh của bậc thánh), có lúc nhập như kim cang tam-muội (định vững chắc như kim cương, phá tan mọi phiền não).

 Bồ-tát ấy trụ trong Thiền-na ba-la-mật, tu ba mươi bảy pháp trợ đạo, dùng đạo chủng trí nhập tất cả thiền định, vượt qua càn tuệ địa (bậc trí tuệ khô, có hiểu biết mà chưa được thấm nhuần nước thiền định), tánh địa (bậc đã có tánh hướng về chánh pháp), bát nhân địa (bậc đang hướng đến quả Tu-đà-hoàn), kiến địa (bậc đã thấy đạo, chứng Tu-đà-hoàn), bạc địa (bậc phiền não đã mỏng, tức Tư-đà-hàm), ly dục địa (bậc đã lìa dục, tức A-na-hàm), dĩ biện địa (bậc việc tu đã xong, tức A-la-hán), Bích-chi Phật địa, mà vào Bồ-tát vị (địa vị vững chắc của Bồ-tát, không còn thoái lui). Vào Bồ-tát vị rồi, đầy đủ Phật địa. Đi qua các địa ấy cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, không giữa đường dừng lại mà lấy quả của đạo (tức không dừng lại chứng quả của Thanh văn, Bích-chi Phật). Bồ-tát ấy trụ trong Thiền-na ba-la-mật, từ cõi Phật này đến cõi Phật khác cúng dường chư Phật. Ở chỗ chư Phật gieo trồng các thiện căn, làm thanh tịnh cõi Phật. Từ nước này đến nước khác làm lợi ích chúng sanh. Dùng bố thí thu nhiếp chúng sanh, hoặc dùng trì giới, hoặc dùng tam-muội, hoặc dùng trí tuệ, hoặc dùng giải thoát, hoặc dùng giải thoát tri kiến (sự thấy biết rõ ràng rằng mình đã giải thoát) mà thu nhiếp chúng sanh; dạy chúng sanh khiến được quả Tu-đà-hoàn, quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả A-la-hán, đạo Bích-chi Phật. Phàm có pháp lành nào có thể khiến chúng sanh đắc đạo, đều dạy cho họ đạt được.

 Bồ-tát ấy trụ trong Thiền-na ba-la-mật này, có thể sanh ra tất cả các môn đà-la-ni (pháp tổng trì: năng lực ghi nhớ, giữ gìn không quên mọi pháp lành), được tứ vô ngại trí và các thần thông do quả báo mà có. Bồ-tát ấy trọn không vào thai mẹ, trọn không hưởng ngũ dục (năm thứ ham muốn nơi hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, xúc chạm). Không có nơi nào mà không thọ sanh (?), tuy thọ sanh mà không bị pháp sanh làm nhiễm ô. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát ấy thấy tất cả các pháp do tạo tác đều như huyễn hóa, mà vẫn làm lợi ích chúng sanh, cũng không nắm bắt chúng sanh và tất cả pháp. Bồ-tát dạy chúng sanh khiến đạt đến chỗ không có gì để đạt được; đây là nói theo pháp thế tục, chẳng phải đệ nhất thật nghĩa. Trụ trong Thiền-na ba-la-mật này, thực hành tất cả thiền định, giải thoát, tam-muội, cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, trọn không lìa Thiền-na ba-la-mật. Khi Bồ-tát ấy thực hành đạo chủng trí như vậy thì được nhất thiết chủng trí, dứt hết tất cả tập khí phiền não (thói quen, dấu vết còn sót lại của phiền não). Dứt rồi, tự làm lợi cho thân mình, cũng làm lợi cho người khác. Tự lợi và lợi người rồi, làm phước điền (ruộng phước: nơi gieo phước, ai cúng dường thì được phước lớn) cho tất cả trời, người, A-tu-la trong thế gian. Như vậy, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật có thể đầy đủ Thiền-na ba-la-mật không tướng."

 "Bạch Thế Tôn! Làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, trụ trong pháp không tướng, không tạo tác, không chỗ đạt được, mà tu đầy đủ Bát-nhã Ba-la-mật?"

 "Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì đối với các pháp không thấy có tướng chân thật cố định. Bồ-tát ấy thấy sắc là không cố định, không phải tướng thật, cho đến thấy thức là không cố định, không phải tướng thật; không thấy sắc sanh, cho đến không thấy thức sanh. Nếu không thấy sắc sanh cho đến không thấy thức sanh, thì đối với tất cả pháp, hoặc hữu lậu, hoặc vô lậu, không thấy chỗ đến, không thấy chỗ đi, cũng không thấy chỗ tụ họp. Khi quán như vậy, không nắm bắt được tánh của sắc cho đến tánh của thức, cũng không nắm bắt được tánh của pháp hữu lậu, vô lậu. Bồ-tát ấy khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì tin hiểu tất cả các pháp đều có tánh không có gì cả. Tin hiểu như vậy rồi, thực hành nội không cho đến vô pháp hữu pháp không (cái không của cả pháp không có lẫn pháp có), đối với các pháp không bám chấp, dù là sắc, thọ, tưởng, hành, thức cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Bồ-tát ấy thực hành Bát-nhã Ba-la-mật không có gì cả, có thể đầy đủ đạo Bồ-tát, tức là sáu ba-la-mật cho đến ba mươi bảy pháp trợ đạo, thập lực của Phật, tứ vô sở úy, tứ vô ngại trí, thập bát bất cộng pháp, ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp phụ.

 Bồ-tát ấy trụ trong đạo Phật vốn không và thanh tịnh, tức là sáu ba-la-mật, ba mươi bảy pháp trợ đạo, thần thông do quả báo mà có, dùng các pháp ấy làm lợi ích chúng sanh. Ai nên dùng bố thí để thu nhiếp thì dạy cho bố thí; ai nên dùng trì giới để thu nhiếp thì dạy cho trì giới; ai nên dùng thiền định, trí tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến để thu nhiếp thì dạy cho tu thiền định, trí tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến; ai nên dùng các pháp đạo để dạy thì dạy cho được quả Tu-đà-hoàn, quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả A-la-hán, đạo Bích-chi Phật; ai nên dùng Phật đạo để hóa độ thì dạy cho đạt đạo Bồ-tát, đầy đủ Phật đạo. Như vậy, tùy theo con đường và bậc tu thích hợp với mỗi người mà giáo hóa, khiến ai nấy đều được chỗ của mình. Khi Bồ-tát ấy hiện các sức thần thông thì đi qua vô lượng cõi nước nhiều như cát sông Hằng (sông lớn ở Ấn Độ; dùng để ví số lượng nhiều không đếm xuể), độ thoát chúng sanh khỏi sanh tử. Tùy theo nhu cầu của họ mà cung cấp đầy đủ, khiến ai nấy đều được thỏa mãn. Từ cõi nước này đến cõi nước khác, thấy những cõi nước thanh tịnh tốt đẹp, dùng đó để trang nghiêm cõi Phật của chính mình. Ví như ở cõi trời Tha Hóa Tự Tại, vật dụng cần cho đời sống tùy ý tự đến; cũng như ở các cõi Phật thanh tịnh, chúng sanh lìa sự mong cầu ham muốn. Người ấy do quả báo mà được Đàn-na ba-la-mật, Thi-la ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật, Tỳ-lê-da ba-la-mật, Thiền-na ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật, do quả báo mà được năm thần thông, thực hành đạo Bồ-tát. Nhờ đạo chủng trí mà thành tựu tất cả công đức, sẽ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lúc ấy Bồ-tát không nhận giữ sắc cho đến thức, không nhận giữ tất cả pháp, dù là lành hay chẳng lành, thế gian hay xuất thế gian, hữu lậu hay vô lậu, hữu vi hay vô vi; tất cả các pháp như vậy đều không nhận giữ. Khi Bồ-tát ấy đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, tất cả vật dụng đời sống trong cõi nước đều không có chủ. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát ấy thực hành tất cả pháp mà không nhận giữ, bởi chúng không thể nắm bắt. Như vậy, này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát ở trong pháp không tướng mà có thể đầy đủ Bát-nhã Ba-la-mật."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video