Phẩm Tứ Nhiếp, thứ bảy mươi tám (Tứ nhiếp: bốn cách Bồ-tát dùng để gần gũi, thu phục và dẫn dắt chúng sinh, gồm bố thí, ái ngữ, lợi hành và đồng sự).
Tu-bồ-đề (một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lẽ "Không") thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính)! Nếu các pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) đều như giấc mộng, như tiếng vang, như cái bóng, như ánh nắng dợn trên đồng (ảo ảnh do hơi nóng tạo ra, trông như có nước mà không có), như trò ảo thuật, như vật do phép thần thông biến ra, không có thực chất, không có tự tánh (bản chất riêng tự có, cố định), tự tướng là không (đặc tính riêng của chúng vốn trống rỗng), thì làm sao phân biệt được: đây là thiện pháp (việc lành), đây là bất thiện pháp (việc không lành); đây là thế gian pháp (những gì thuộc cõi đời còn trôi lăn trong sinh tử), đây là xuất thế gian pháp (những gì vượt ra ngoài sinh tử); đây là hữu lậu pháp (những gì còn dính phiền não, còn làm rỉ chảy và trói buộc vào sinh tử), đây là vô lậu pháp (những gì đã sạch phiền não); đây là hữu vi pháp (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), đây là vô vi pháp (những gì không do tạo tác, không sinh không diệt); pháp này có thể giúp đạt quả Tu-đà-hoàn (quả vị đầu tiên trong bốn quả vị thánh của hàng Thanh văn, bậc "vào dòng thánh", còn tái sinh tối đa bảy lần), quả Tư-đà-hàm (quả vị thứ hai, bậc "một lần trở lại" cõi người), quả A-na-hàm (quả vị thứ ba, bậc "không trở lại" cõi Dục nữa), quả A-la-hán (quả vị cao nhất, bậc đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh), có thể đạt đạo Bích-chi Phật (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không nhờ nghe Phật dạy, và thường không đi giáo hóa người khác), có thể đạt A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của một vị Phật)?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Kẻ phàm phu (người thường chưa chứng ngộ) ngu si chấp có giấc mộng và có người thấy mộng, cho đến chấp có vật biến hóa và có người thấy vật biến hóa, nên khởi ra nơi thân, miệng, ý những nghiệp (hành động có tạo ra hậu quả) thiện, nghiệp bất thiện, nghiệp vô ký (hành động không thiện cũng không ác); khởi ra phước nghiệp (việc làm đem lại phúc) hoặc tội nghiệp (việc làm đem lại tội), tạo ra bất động nghiệp (nghiệp do tu thiền định, đưa đến tái sinh ở các cõi trời thiền định Sắc giới và Vô sắc giới, vững chắc không lay chuyển).
Vị Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát: người phát tâm cầu giác ngộ để cứu độ chúng sinh; ma-ha-tát: bậc lớn, chỉ Bồ-tát có hạnh nguyện lớn) này thực hành Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ hoàn hảo đưa sang bờ giác ngộ, trí tuệ thấy rõ mọi pháp đều là không), an trụ trong hai cái không — tất cánh không (rốt ráo là không, không có gì tồn tại thật sự đến cùng) và vô thủy không (không có điểm khởi đầu nên khởi đầu cũng là không) — mà vì chúng sinh nói pháp, nói như sau: 'Hỡi các chúng sinh! Sắc (thân thể và mọi thứ vật chất) này là không, chẳng có gì cả; thọ (cảm giác vui, khổ, không vui không khổ), tưởng (sự nhận biết, hình dung), hành (các hoạt động tạo tác của tâm như ý muốn, toan tính), thức (sự nhận thức, phân biệt) là không, chẳng có gì cả; mười hai nhập (sáu giác quan mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý cùng sáu đối tượng của chúng là hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, pháp), mười tám giới (mười hai nhập ấy cộng thêm sáu thức phát sinh từ sáu giác quan) là không, chẳng có gì cả. Sắc là mộng, thọ, tưởng, hành, thức là mộng; mười hai nhập, mười tám giới là mộng. Sắc là tiếng vang, là cái bóng, là ánh nắng dợn, là ảo thuật, là vật biến hóa; thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy; mười hai nhập, mười tám giới là mộng, là tiếng vang, là cái bóng, là ánh nắng dợn, là ảo thuật, là vật biến hóa. Trong đó không có ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức), không có nhập, không có giới; không có mộng cũng không có người thấy mộng, không có tiếng vang cũng không có người nghe tiếng vang, không có bóng cũng không có người thấy bóng, không có ánh nắng dợn cũng không có người thấy ánh nắng dợn, không có ảo thuật cũng không có người thấy ảo thuật, không có vật biến hóa cũng không có người thấy vật biến hóa. Tất cả các pháp đều không có gốc rễ, không có thực tánh, chẳng có gì cả. Các ngươi trong chỗ không có ấm lại thấy có ấm, không có nhập lại thấy có nhập, không có giới lại thấy có giới. Tất cả các pháp này đều do nhân duyên hòa hợp (nhiều điều kiện gặp nhau) mà sinh ra; vì tâm điên đảo (thấy sai lệch, lấy giả làm thật) mà khởi lên những gì thuộc về nghiệp và quả báo. Vì sao các ngươi ở trong các pháp vốn không, không có gốc rễ, lại chấp lấy tướng có gốc rễ?'
Lúc ấy, Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, nhờ sức phương tiện (sự khéo léo, linh hoạt trong cách dẫn dắt chúng sinh), kéo chúng sinh ra khỏi lòng keo kiệt, dạy họ thực hành Đàn-na ba-la-mật (bố thí đến mức hoàn hảo). Nhờ công đức bố thí này họ được phúc báo lớn; rồi từ phúc báo lớn lại kéo họ ra, dạy họ giữ giới. Nhờ công đức giữ giới, họ sinh lên chỗ tôn quý trên cõi trời; lại kéo họ ra, cho họ an trụ trong Sơ thiền (tầng thiền định thứ nhất). Nhờ công đức Sơ thiền, họ sinh vào cõi Phạm thiên (các cõi trời thuộc Sắc giới, nơi chúng sinh có thân vi tế, không còn dục vọng thô); với Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền (các tầng thiền định thứ hai, ba, tư), Vô biên không xứ (tầng định chỉ quán hư không vô tận), Thức xứ (tầng định quán thức vô tận), Vô sở hữu xứ (tầng định quán chẳng có gì cả), Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ (tầng định cao nhất, nơi tâm tưởng cực kỳ vi tế, chẳng phải có tưởng cũng chẳng phải không có tưởng) cũng như vậy. Chúng sinh thực hành bố thí và nhận quả báo của bố thí, giữ giới và nhận quả báo của giữ giới, tu thiền định và nhận quả báo của thiền định; Bồ-tát dùng đủ mọi nhân duyên kéo họ ra, đặt họ vào Vô dư Niết-bàn (Niết-bàn trọn vẹn: sự tịch diệt hoàn toàn, không còn sót thân xác hay phiền não nào) và vào con đường dẫn đến Niết-bàn, tức là: Tứ niệm xứ (bốn phép quán để giữ chánh niệm: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp), Tứ chánh cần (bốn sự siêng năng chân chính trong việc dứt ác làm lành), Tứ như ý túc (bốn nền tảng của thần thông và định lực), Ngũ căn (năm gốc rễ của sự tu tập: tin, tinh tấn, niệm, định, tuệ), Ngũ lực (năm sức mạnh phát triển từ năm căn ấy), Thất giác phần (bảy yếu tố dẫn đến giác ngộ), Bát thánh đạo phần (tám con đường chân chính của bậc thánh); Không giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ thấy mọi pháp là không), Vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không bám vào bất cứ hình tướng nào), Vô tác giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không còn mong cầu, không tạo tác); Bát bội xả (tám phép thiền quán giúp quay lưng, buông bỏ sự ràng buộc), Cửu thứ đệ định (chín tầng thiền định vào theo thứ tự liên tiếp); Phật thập lực (mười sức mạnh trí tuệ chỉ Phật mới có), Tứ vô sở úy (bốn sự không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp), Tứ vô ngại trí (bốn trí hiểu biết và diễn đạt thông suốt không trở ngại), Thập bát bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật có, không chung với ai khác). Bồ-tát làm cho chúng sinh được an ổn, cho họ an trụ trong pháp vô lậu của bậc thánh. Trong pháp không sắc, không hình, không ngăn ngại ấy, ai có thể đạt quả Tu-đà-hoàn thì Bồ-tát an ổn giáo hóa cho họ an trụ trong quả Tu-đà-hoàn; ai có thể đạt quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả A-la-hán, đạo Bích-chi Phật thì cho họ an trụ trong quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả A-la-hán, đạo Bích-chi Phật; ai có thể đạt A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề thì an ổn giáo hóa cho họ an trụ trong A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát ma-ha-tát thật là hiếm có, khó ai bì kịp, có thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật sâu xa này. Các pháp không có tự tánh, là tất cánh không, vô thủy không, vậy mà các ngài vẫn phân biệt các pháp: đây là thiện, đây là bất thiện; đây là hữu lậu, đây là vô lậu; cho đến đây là hữu vi, đây là vô vi."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đúng vậy, đúng vậy! Các vị Bồ-tát ma-ha-tát thật là hiếm có, khó ai bì kịp, có thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật sâu xa này. Các pháp không có tự tánh, là tất cánh không, vô thủy không, vậy mà các ngài vẫn phân biệt các pháp. Này Tu-bồ-đề! Nếu các ông biết được những pháp hiếm có, khó bì kịp của Bồ-tát ma-ha-tát này, thì sẽ biết rằng tất cả hàng Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, mục tiêu là quả A-la-hán) và Bích-chi Phật cũng không thể đền đáp được, huống chi là những người khác?"
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Những pháp hiếm có, khó bì kịp nào của Bồ-tát ma-ha-tát mà hàng Thanh văn, Bích-chi Phật không có?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Hãy một lòng lắng nghe cho kỹ! Có vị Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, an trụ trong sáu ba-la-mật có được do quả báo (sáu pháp tu hoàn hảo: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ — ở đây đã thành tự nhiên nhờ quả báo tu tập từ trước), an trụ trong năm thần thông có được do quả báo (năm năng lực siêu phàm: thần túc thông – đi lại biến hóa tự tại, thiên nhãn thông – mắt thấy khắp nơi, thiên nhĩ thông – tai nghe khắp nơi, tha tâm thông – biết tâm người khác, túc mạng thông – biết các đời trước) và ba mươi bảy pháp trợ đạo (ba mươi bảy pháp tu giúp đạt giác ngộ, gồm Tứ niệm xứ, Tứ chánh cần, Tứ như ý túc, Ngũ căn, Ngũ lực, Thất giác phần, Bát thánh đạo), an trụ trong các đà-la-ni (năng lực ghi nhớ và giữ gìn mọi điều đã nghe, không quên mất) và các trí vô ngại, đi đến các cõi nước trong mười phương: ai có thể độ bằng bố thí thì dùng bố thí mà thu phục; ai có thể độ bằng giữ giới thì dùng giữ giới mà thu phục; ai có thể độ bằng nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ thì tùy chỗ thích hợp mà thu phục; ai có thể độ bằng Sơ thiền thì dùng Sơ thiền mà thu phục; ai có thể độ bằng Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền, Vô biên không xứ, Vô biên thức xứ, Vô sở hữu xứ, Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ thì tùy chỗ thích hợp mà thu phục; ai có thể độ bằng tâm từ (thương yêu, mong người được vui), tâm bi (xót thương, mong người hết khổ), tâm hỷ (vui theo niềm vui của người), tâm xả (bình thản, không thiên vị) thì dùng tâm từ, bi, hỷ, xả mà thu phục; ai có thể độ bằng Tứ niệm xứ, Tứ chánh cần, Tứ như ý túc, Ngũ căn, Ngũ lực, Thất giác phần, Bát thánh đạo phần, Không tam-muội (tam-muội: trạng thái định, tâm chuyên chú vững vàng vào một điểm; Không tam-muội là định quán mọi pháp là không), Vô tướng tam-muội, Vô tác tam-muội thì theo đó mà thu phục."
"Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát dùng bố thí để làm lợi ích cho chúng sinh như thế nào?"
"Này Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà bố thí, thì tùy theo nhu cầu của người ta: thức ăn uống, áo quần, xe ngựa, hương hoa, chuỗi ngọc đeo, đủ mọi thứ cần dùng đều đem cho hết. Dù là cúng dường (dâng tặng với lòng tôn kính) Phật, Bích-chi Phật, A-la-hán, A-na-hàm, Tư-đà-hàm, Tu-đà-hoàn, thì cũng không khác; dù là cho những người đã vào chánh đạo, hay cho người phàm, cho đến cầm thú, đều không phân biệt, bố thí bình đẳng như nhau. Vì sao? Vì tất cả các pháp không khác nhau, không phân biệt, nên vị Bồ-tát này không thấy khác, không phân biệt. Bố thí xong, vị ấy sẽ được quả báo là pháp không phân biệt, tức là Nhất thiết chủng trí (trí tuệ biết trọn vẹn mọi pháp ở mọi phương diện, chi tiết, là trí tuệ của Phật).
Này Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát thấy người xin mà sinh tâm như vầy: 'Phật là ruộng phước (đối tượng cúng dường sinh ra nhiều phúc, như ruộng tốt gieo hạt được mùa), ta nên cúng dường; cầm thú không phải ruộng phước, không nên cho', thì đó không phải là pháp của Bồ-tát. Vì sao? Vì Bồ-tát ma-ha-tát đã phát tâm cầu A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề thì không nghĩ như vầy: 'Chúng sinh này nên được làm lợi ích bằng bố thí, còn chúng sinh kia thì không nên cho.' Nhờ nhân duyên bố thí, Bồ-tát sinh vào dòng lớn Sát-lợi (giai cấp vua chúa, võ tướng ở Ấn Độ xưa), dòng lớn Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, học giả cao nhất ở Ấn Độ xưa), nhà lớn cư sĩ (gia đình giàu có, có thế lực); cho đến nhờ nhân duyên bố thí ấy mà dùng pháp Tam thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu: Thanh văn, Bích-chi Phật và Bồ-tát) độ chúng sinh, cho họ vào Vô dư Niết-bàn. Nếu chúng sinh đến xin Bồ-tát, Bồ-tát cũng không sinh tâm phân biệt khác nhau rằng: 'Nên cho người này, không nên cho người kia.' Vì sao? Vì vị Bồ-tát này chính vì những chúng sinh ấy mà phát tâm cầu A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề. Nếu phân biệt, lựa chọn, thì sẽ rơi vào chỗ bị chư Phật, Bồ-tát, Bích-chi Phật, bậc hữu học (người đã chứng thánh quả nhưng còn phải tu học tiếp) và vô học (A-la-hán, đã xong việc tu học), cùng hết thảy trời và người trong thế gian quở trách rằng: 'Ai nhờ ông cứu tất cả chúng sinh? Ông đã làm nhà che chở cho tất cả chúng sinh, làm người bảo hộ tất cả chúng sinh, làm chỗ nương tựa cho tất cả chúng sinh, vậy mà còn phân biệt lựa chọn nên cho hay không nên cho!'
Lại nữa, nếu khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, có người hoặc phi nhân (loài không phải người như quỷ thần) đến xin thân thể, tay chân của Bồ-tát, thì lúc ấy không nên sinh hai lòng: cho hay không cho. Vì sao? Vì vị Bồ-tát ma-ha-tát này vì chúng sinh mà thọ nhận thân này; chúng sinh đến lấy, sao có thể không cho? 'Ta vì làm lợi ích cho chúng sinh mà nhận thân này; chúng sinh dù không xin, ta cũng tự nên đem cho, huống chi đã xin mà lại không cho?' Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật nên học như vậy.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát thấy có người xin thì nên nghĩ như vầy: 'Ở đây ai là người cho? Ai là người nhận? Vật đem cho là gì? Tất cả các pháp ấy, tự tánh đều không thể nắm bắt được, vì rốt ráo là không.' Pháp mang tướng không thì không có cho, cũng không có lấy. Vì sao? Vì rốt ráo là không; vì nội không (các giác quan bên trong là không), ngoại không (các đối tượng bên ngoài là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), đại không (mười phương không gian rộng lớn cũng là không), đệ nhất nghĩa không (ngay cả chân lý tối thượng như Niết-bàn cũng là không), tự tướng không (đặc tính riêng của mỗi pháp là không). An trụ trong các cái không ấy mà bố thí, thì lúc ấy Đàn-na ba-la-mật được đầy đủ. Vì Đàn-na ba-la-mật đã đầy đủ, nên khi bị chặt cắt những gì bên trong (thân thể) và bên ngoài (tài vật), Bồ-tát nghĩ như vầy: 'Ai chặt ta? Ai cắt ta?'
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Ta dùng Phật nhãn (con mắt của Phật, thấy biết hết thảy) thấy ở phương Đông các vị Bồ-tát ma-ha-tát nhiều như cát sông Hằng, đi vào đại địa ngục, làm cho lửa tắt, nước sôi nguội đi, và dùng ba việc để giáo hóa: một là thần thông, hai là biết tâm người khác, ba là nói pháp. Các vị Bồ-tát này dùng sức thần thông làm cho lửa trong đại địa ngục tắt, nước sôi nguội đi; biết tâm người khác rồi dùng từ, bi, hỷ, xả mà tùy ý họ nói pháp. Những chúng sinh ấy sinh lòng trong sạch đối với Bồ-tát, được thoát khỏi địa ngục, dần dần nhờ pháp Tam thừa mà đi đến tận cùng của khổ. Các phương Nam, Tây, Bắc, bốn hướng phụ, phương trên, phương dưới cũng như vậy.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Ta dùng Phật nhãn nhìn khắp thế giới mười phương, thấy trong các cõi nước nhiều như cát sông Hằng, các vị Bồ-tát làm người hầu việc cho chư Phật, cung cấp mọi thứ cho chư Phật, tùy ý các ngài mà yêu kính, vui thích, tôn trọng. Những gì chư Phật nói ra, các vị ấy đều có thể tiếp nhận và giữ gìn trọn vẹn, cho đến khi đạt A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề cũng không bao giờ quên mất.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Ta dùng Phật nhãn nhìn khắp các cõi nước nhiều như cát sông Hằng trong mười phương, thấy các vị Bồ-tát ma-ha-tát vì loài súc sinh mà bỏ thân mạng, cắt xẻ thân thể rải ra khắp các phương. Những chúng sinh nào ăn thịt của các vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy đều yêu kính Bồ-tát. Nhờ lòng yêu kính ấy, liền được lìa khỏi đường súc sinh, gặp được chư Phật, nghe Phật nói pháp, làm đúng như lời dạy mà tu hành, dần dần nhờ Tam thừa — Thanh văn, Bích-chi Phật và Phật pháp — mà nhập Niết-bàn trong Vô dư Niết-bàn. Như vậy, Tu-bồ-đề! Các vị Bồ-tát ma-ha-tát làm lợi ích rất nhiều: giáo hóa chúng sinh, khiến họ phát tâm cầu A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, làm đúng như lời dạy mà tu hành, cho đến nhập Niết-bàn trong Vô dư Niết-bàn.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Ta dùng Phật nhãn thấy trong các cõi nước nhiều như cát sông Hằng ở mười phương, các vị Bồ-tát ma-ha-tát trừ nỗi khổ đói khát cho các loài ngạ quỷ (quỷ đói, loài chịu khổ vì đói khát triền miên); các ngạ quỷ ấy đều yêu kính Bồ-tát. Nhờ lòng yêu kính ấy, chúng được lìa khỏi đường ngạ quỷ, gặp được chư Phật, nghe chư Phật nói pháp, làm đúng như lời dạy mà tu hành, dần dần nhờ Tam thừa — Thanh văn, Bích-chi Phật và Phật pháp — mà nhập Niết-bàn, cho đến Vô dư Niết-bàn. Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát vì độ chúng sinh mà thực hành tâm đại bi.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Ta dùng Phật nhãn thấy các vị Bồ-tát ma-ha-tát nói pháp trên cõi trời Tứ Thiên Vương (cõi trời thấp nhất trong cõi Dục, do bốn vị vua trời trấn giữ bốn phương cai quản), nói pháp trên các cõi trời Ba Mươi Ba (cõi trời Đao-lợi, do trời Đế Thích làm chủ cùng ba mươi hai vị trời khác), trời Dạ-ma, trời Đâu-suất-đà, trời Hóa Lạc, trời Tha Hóa Tự Tại (các cõi trời cao dần trong cõi Dục, nơi chúng sinh hưởng dục lạc ngày càng tinh tế). Chư thiên nghe Bồ-tát nói pháp, dần dần nhờ Tam thừa mà được diệt độ (đạt Niết-bàn). Này Tu-bồ-đề! Trong các chúng trời ấy, có những vị đắm say năm thứ dục lạc (sự ham thích hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị ngon và sự xúc chạm), các vị Bồ-tát này liền hiện ra cảnh lửa bốc lên thiêu cháy cung điện của họ, rồi vì họ mà nói pháp như vầy: 'Hỡi chư thiên! Tất cả các pháp hữu vi đều vô thường (không bền lâu, luôn thay đổi). Có ai thường còn mà an ổn đâu?'
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Ta dùng Phật nhãn nhìn khắp thế giới mười phương, thấy trong các cõi nước nhiều như cát sông Hằng, các vị Phạm thiên (các vị trời ở cõi Sắc giới, thường tự cho mình là đấng tạo ra thế gian) chấp vào tà kiến (cách thấy sai lầm), các vị Bồ-tát ma-ha-tát dạy họ xa lìa tà kiến, nói như vầy: 'Các vị sao lại ở trong các pháp mang tướng không, hư dối, mà sinh tà kiến?' Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong tâm đại từ mà vì chúng sinh nói pháp. Này Tu-bồ-đề! Đó là những pháp hiếm có, khó bì kịp của các vị Bồ-tát.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Ta dùng Phật nhãn nhìn khắp các cõi nước nhiều như cát sông Hằng trong thế giới mười phương, thấy các vị Bồ-tát ma-ha-tát dùng bốn việc để thu phục chúng sinh. Bốn việc gì? Bố thí, ái ngữ (lời nói dịu dàng, đầy thương yêu), lợi ích (làm việc có lợi cho người), đồng sự (cùng làm việc, cùng chung sống với người để dẫn dắt họ). Bồ-tát dùng bố thí để thu phục chúng sinh như thế nào? Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát dùng hai cách bố thí để thu phục chúng sinh: tài thí (cho của cải) và pháp thí (cho giáo pháp, lời dạy). Thế nào là dùng tài thí để thu phục chúng sinh? Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát dùng các thứ báu như vàng, bạc, lưu ly (ngọc màu xanh biếc), pha lê, chân châu (ngọc trai), kha bối (vỏ ốc quý màu trắng), san hô; hoặc dùng thức ăn uống, áo quần, đồ nằm, nhà cửa, đèn đuốc, hương hoa, chuỗi ngọc; hoặc người hầu nam nữ, hoặc trâu, dê, voi, ngựa, xe cộ; hoặc đem chính thân mình mà cho chúng sinh. Bồ-tát nói với chúng sinh: 'Các ngươi nếu cần thứ gì, cứ đến mà lấy, như lấy đồ của chính mình, đừng ngần ngại.'
Vị Bồ-tát ấy cho xong, dạy họ quy y Tam bảo — quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng (nương tựa vào Phật, vào giáo pháp và vào đoàn thể người tu); hoặc dạy họ thọ năm giới (không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu); hoặc dạy giới một ngày (giới giữ trọn một ngày một đêm, sống thanh tịnh gần như người xuất gia); hoặc dạy Sơ thiền, cho đến dạy định Phi hữu tưởng phi vô tưởng; hoặc dạy từ, bi, hỷ, xả; hoặc dạy niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm giới, niệm xả (nhớ nghĩ đến công đức buông bỏ, bố thí), niệm thiên (nhớ nghĩ đến các cõi trời là quả của điều lành); hoặc dạy pháp quán bất tịnh (quán thân thể là nhơ nhớp để bớt tham dục); hoặc dạy pháp quán An-na-ban-na (quán hơi thở ra vào), hoặc theo tướng, hoặc theo xúc chạm (?); hoặc dạy Tứ niệm xứ, Tứ chánh cần, Tứ như ý túc, Ngũ căn, Ngũ lực, Thất giác phần, Bát thánh đạo phần, Không tam-muội, Vô tướng tam-muội, Vô tác tam-muội, Bát bội xả, Cửu thứ đệ định, Phật thập lực, Tứ vô sở úy, Tứ vô ngại trí, Thập bát bất cộng pháp, đại từ đại bi, ba mươi hai tướng (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp nổi bật trên thân Phật), tám mươi vẻ đẹp tùy hình (tám mươi nét đẹp nhỏ hơn đi kèm ba mươi hai tướng); hoặc dạy quả Tu-đà-hoàn, quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả A-la-hán; hoặc dạy đạo Bích-chi Phật; hoặc dạy A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề. Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, nhờ sức phương tiện mà dùng tài thí đối với chúng sinh, rồi lại dạy họ đạt Niết-bàn an ổn cao nhất. Này Tu-bồ-đề! Đó gọi là pháp hiếm có, khó bì kịp của Bồ-tát ma-ha-tát.
Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát dùng pháp thí để thu phục chúng sinh như thế nào? Này Tu-bồ-đề! Pháp thí có hai loại: một là thế gian, hai là xuất thế gian. Thế nào là pháp thí thế gian? Là giảng giải, chỉ bày các pháp thế gian, tức là quán bất tịnh, niệm An-na-ban-na, bốn tầng thiền, Tứ vô lượng tâm (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ, bi, hỷ, xả), bốn định Vô sắc (bốn tầng định của cõi Vô sắc, không còn hình sắc: Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ). Những pháp thế gian như vậy, cùng các pháp khác mà phàm phu cũng thực hành chung, gọi là pháp thí thế gian. Vị Bồ-tát ấy sau khi dùng pháp thí thế gian như vậy, liền dùng đủ mọi nhân duyên giáo hóa, khiến họ xa lìa pháp thế gian. Xa lìa pháp thế gian rồi, nhờ sức phương tiện mà khiến họ đạt được pháp vô lậu của bậc thánh và quả của pháp vô lậu của bậc thánh. Thế nào là pháp vô lậu của bậc thánh? Thế nào là quả của pháp vô lậu của bậc thánh? Pháp vô lậu của bậc thánh là ba mươi bảy pháp trợ đạo và ba cửa giải thoát (Không, Vô tướng, Vô tác). Quả của pháp vô lậu của bậc thánh là quả Tu-đà-hoàn cho đến quả A-la-hán, đạo Bích-chi Phật, A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Pháp vô lậu của bậc thánh nơi Bồ-tát ma-ha-tát là: trí tuệ trong quả Tu-đà-hoàn, cho đến trí tuệ trong quả A-la-hán, trí tuệ trong đạo Bích-chi Phật, trí tuệ trong ba mươi bảy pháp trợ đạo, trí tuệ trong sáu ba-la-mật, cho đến trí tuệ trong đại từ đại bi. Tất cả những pháp như vậy, dù là trí tuệ thế gian hay xuất thế gian, dù hữu lậu hay vô lậu, dù hữu vi hay vô vi, Nhất thiết chủng trí ở trong các pháp ấy, gọi là pháp vô lậu của bậc thánh nơi Bồ-tát ma-ha-tát. Thế nào là quả của pháp vô lậu của bậc thánh? Đoạn trừ sự tiếp nối của tất cả phiền não và tập khí (thói quen, dấu vết còn sót lại của phiền não), gọi là quả của pháp vô lậu của bậc thánh."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát có đạt được Nhất thiết chủng trí không?"
Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát đạt được Nhất thiết chủng trí."
Tu-bồ-đề nói: "Vậy Bồ-tát với Phật có gì khác nhau?"
Phật nói: "Có khác. Bồ-tát ma-ha-tát khi đã đạt Nhất thiết chủng trí thì gọi là Phật. Vì sao? Vì tâm Bồ-tát với tâm Phật không có gì khác. Bồ-tát an trụ trong Nhất thiết chủng trí ấy thì đối với tất cả các pháp không pháp nào không soi sáng; đó gọi là pháp thí thế gian của Bồ-tát ma-ha-tát. Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát nhờ nhân duyên pháp thí thế gian mà có được pháp thí xuất thế gian. Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát dạy chúng sinh đạt pháp thế gian, rồi nhờ sức phương tiện mà dạy họ đạt pháp xuất thế gian. Này Tu-bồ-đề! Thế nào là pháp xuất thế gian của Bồ-tát? Là những pháp không chung với phàm phu, tức là Tứ niệm xứ, Tứ chánh cần, Tứ như ý túc, Ngũ căn, Ngũ lực, Thất giác phần, Bát thánh đạo phần, ba cửa giải thoát, Bát bội xả, Cửu thứ đệ định, Phật thập lực, Tứ vô sở úy, Tứ vô ngại trí, Thập bát bất cộng pháp, ba mươi hai tướng, tám mươi vẻ đẹp tùy hình, năm trăm cửa đà-la-ni; đó gọi là pháp xuất thế gian.
Này Tu-bồ-đề! Thế nào là Tứ niệm xứ? Bồ-tát ma-ha-tát quán thân bên trong (thân mình), quán đúng theo thân; quán thân bên ngoài (thân người khác), quán đúng theo thân; quán thân cả trong lẫn ngoài, quán đúng theo thân; siêng năng tinh tấn, dùng trí tuệ với tâm chuyên nhất mà quán. Quán thân do nhân duyên tụ hợp mà sinh, quán thân diệt, quán thân có quá trình tụ hợp, sinh ra và diệt đi; đạo ấy không nương tựa vào đâu, đối với thế gian không chấp nhận điều gì. Các niệm xứ về cảm thọ, về tâm, về pháp cũng như vậy.
Này Tu-bồ-đề! Thế nào là Tứ chánh cần? Pháp ác, bất thiện chưa sinh thì vì muốn cho nó không sinh mà khởi ý chí siêng năng tinh tấn; pháp ác, bất thiện đã sinh thì vì muốn dứt bỏ nó mà khởi ý chí siêng năng tinh tấn; pháp lành chưa sinh thì vì muốn cho nó sinh mà khởi ý chí siêng năng tinh tấn; các pháp lành đã sinh thì vì muốn nó tăng trưởng, tu tập cho đầy đủ mà khởi ý chí siêng năng tinh tấn. Đó gọi là Tứ chánh cần.
Này Tu-bồ-đề! Thế nào là Tứ như ý túc? Dục tam-muội (định có được nhờ ý muốn mạnh mẽ) cùng với sự nỗ lực dứt trừ được thành tựu, là như ý túc thứ nhất; tinh tấn tam-muội (định nhờ siêng năng), tâm tam-muội (định nhờ nhất tâm), tư duy tam-muội (định nhờ quán xét) cùng với sự nỗ lực dứt trừ được thành tựu, là các như ý túc còn lại.
Thế nào là Ngũ căn? Tín căn (gốc rễ niềm tin), tấn căn (gốc rễ siêng năng), niệm căn (gốc rễ ghi nhớ, tỉnh giác), định căn (gốc rễ tâm vững lặng), tuệ căn (gốc rễ trí tuệ). Thế nào là Ngũ lực? Tín lực, tinh tấn lực, niệm lực, định lực, tuệ lực (năm sức mạnh tương ứng với năm căn khi đã phát triển vững chắc).
Thế nào là Thất giác phần? Niệm giác phần (giữ tỉnh giác), trạch pháp giác phần (phân biệt đúng sai các pháp), tinh tấn giác phần (siêng năng), hỷ giác phần (niềm vui trong pháp), trừ tức giác phần (thân tâm nhẹ nhàng, lắng dịu), định giác phần (tâm vững lặng), xả giác phần (tâm bình thản, buông bỏ).
Thế nào là Bát thánh đạo phần? Chánh kiến (thấy biết đúng đắn), chánh tư duy (suy nghĩ đúng đắn), chánh ngữ (lời nói đúng đắn), chánh nghiệp (hành động đúng đắn), chánh mạng (cách sống, kiếm sống đúng đắn), chánh tinh tấn (nỗ lực đúng đắn), chánh niệm (tỉnh giác đúng đắn), chánh định (thiền định đúng đắn).
Thế nào là ba tam-muội? Cửa Không tam-muội, cửa Vô tướng tam-muội và cửa Vô tác tam-muội. Thế nào là Không tam-muội? Dùng phép quán "không" và phép quán "vô ngã" (không có cái ta thật sự) để thu giữ tâm, đó gọi là Không tam-muội. Thế nào là Vô tướng tam-muội? Dùng phép quán "vắng lặng diệt hết" và phép quán "xa lìa" để thu giữ tâm, đó gọi là Vô tướng tam-muội. Thế nào là Vô tác tam-muội? Dùng phép quán "vô thường" và phép quán "khổ" để thu giữ tâm, đó gọi là Vô tác tam-muội.
Thế nào là Bát giải thoát? Bên trong có tưởng về sắc, quán sắc bên ngoài, đó là giải thoát thứ nhất; bên trong không có tưởng về sắc, quán sắc bên ngoài, đó là giải thoát thứ hai; tịnh giải thoát (quán cảnh thanh tịnh mà không sinh tham đắm), đó là giải thoát thứ ba; vượt qua mọi tưởng về sắc, diệt mọi tưởng về sự đối ngại, không nghĩ đến mọi tưởng sai khác, nên quán hư không vô biên, nhập vào Vô biên hư không xứ; cho đến vượt qua tất cả Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ, nhập vào Diệt thọ tưởng giải thoát (trạng thái định trong đó cảm thọ và tưởng đều dừng diệt). Đó gọi là Bát giải thoát.
Thế nào là Cửu thứ đệ định? Người tu hành lìa dục và các pháp ác, bất thiện, có giác có quán (có sự suy xét thô và sự suy xét tế), có hỷ lạc sinh ra do xa lìa, nhập Sơ thiền; rồi nhập Đệ nhị thiền, Đệ tam thiền, Đệ tứ thiền, cho đến vượt qua Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ, nhập Diệt thọ tưởng định. Đó gọi là Cửu thứ đệ định.
Thế nào là Phật thập lực? Một là biết đúng như thật điều gì hợp lý, có thể xảy ra và điều gì không hợp lý, không thể xảy ra; hai là biết đúng như thật các nghiệp, các pháp, các cảm thọ của chúng sinh trong quá khứ, vị lai và hiện tại, biết nơi tạo nghiệp, biết nhân duyên, biết quả báo; ba là biết đúng như thật các thiền định, giải thoát, tam-muội, phân biệt rõ chỗ nhơ chỗ sạch của chúng; bốn là biết căn tánh hơn kém của các chúng sinh khác; năm là biết những ý muốn và hiểu biết khác nhau của các chúng sinh khác; sáu là biết vô số tánh chất, cõi giới khác nhau trong thế gian; bảy là biết mọi con đường dẫn đến mọi nơi (biết mỗi lối tu sẽ đưa đến kết quả nào); tám là biết đủ loại đời sống trước, biết đúng như thật từ một đời cho đến vô lượng kiếp (kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài); chín là dùng thiên nhãn thấy chúng sinh, cho đến thấy họ sinh vào đường lành hay đường dữ; mười là vì đã dứt sạch lậu (phiền não), nên biết đúng như thật tâm vô lậu đã giải thoát. Đó là Phật thập lực.
Thế nào là Tứ vô sở úy? Phật nói lời chân thật: 'Ta là người có trí hiểu biết chân chính về tất cả.' Nếu có sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn, hoặc trời, hoặc ma (loài chuyên phá hoại sự tu hành), hoặc Phạm thiên, hoặc các chúng khác, nói đúng sự thật rằng: 'Pháp này ông không biết', thì Ta không hề thấy chút dấu hiệu đáng sợ nào như thế. Vì vậy Ta được an ổn, được không sợ hãi, an trụ ở địa vị bậc thánh chủ, ở giữa đại chúng cất tiếng rống sư tử (lời tuyên bố mạnh mẽ, không sợ hãi, như sư tử rống làm muôn thú khiếp phục), có thể chuyển bánh xe Phạm (bánh xe giáo pháp thanh tịnh, tức là truyền bá giáo pháp lan rộng như bánh xe lăn đi). Các sa-môn, bà-la-môn, hoặc trời, hoặc ma, hoặc Phạm thiên, hoặc các chúng khác thật không thể chuyển được. Đó là vô sở úy thứ nhất.
Phật nói lời chân thật: 'Ta đã dứt sạch mọi lậu.' Nếu có sa-môn, bà-la-môn, hoặc trời, hoặc ma, hoặc Phạm thiên, hoặc các chúng khác, nói đúng sự thật rằng: 'Lậu này ông chưa dứt', thì Ta không hề thấy chút dấu hiệu đáng sợ nào như thế. Vì vậy Ta được an ổn, được không sợ hãi, an trụ ở địa vị bậc thánh chủ, ở giữa đại chúng cất tiếng rống sư tử, có thể chuyển bánh xe Phạm. Các sa-môn, bà-la-môn, hoặc trời, hoặc ma, hoặc Phạm thiên, hoặc các chúng khác thật không thể chuyển được. Đó là vô sở úy thứ hai.
Phật nói lời chân thật: 'Ta nói những pháp gây chướng ngại.' Nếu có sa-môn, bà-la-môn, hoặc trời, hoặc ma, hoặc Phạm thiên, hoặc các chúng khác, nói đúng sự thật rằng: 'Theo những pháp ấy cũng không chướng ngại con đường tu', thì Ta không hề thấy chút dấu hiệu đáng sợ nào như thế. Vì vậy Ta được an ổn, được không sợ hãi, an trụ ở địa vị bậc thánh chủ, ở giữa đại chúng cất tiếng rống sư tử, có thể chuyển bánh xe Phạm. Các sa-môn, bà-la-môn, hoặc trời, hoặc ma, hoặc Phạm thiên, hoặc các chúng khác thật không thể chuyển được. Đó là vô sở úy thứ ba.
Phật nói lời chân thật: 'Con đường thánh mà Ta nói có thể đưa ra khỏi thế gian, theo đó mà làm thì có thể dứt hết khổ.' Nếu có sa-môn, bà-la-môn, hoặc trời, hoặc ma, hoặc Phạm thiên, hoặc các chúng khác, nói đúng sự thật rằng: 'Đi theo con đường này không thể ra khỏi thế gian, không thể dứt hết khổ', thì Ta không hề thấy chút dấu hiệu đáng sợ nào như thế. Vì vậy Ta được an ổn, được không sợ hãi, an trụ ở địa vị bậc thánh chủ, ở giữa đại chúng cất tiếng rống sư tử, có thể chuyển bánh xe Phạm. Các sa-môn, bà-la-môn, hoặc trời, hoặc ma, hoặc Phạm thiên, hoặc các chúng khác thật không thể chuyển được. Đó là vô sở úy thứ tư.
Thế nào là Tứ vô ngại trí? Một là nghĩa vô ngại trí, hai là pháp vô ngại trí, ba là từ vô ngại trí, bốn là lạc thuyết vô ngại trí. Thế nào là nghĩa vô ngại trí? Trí tuệ thông suốt về ý nghĩa, đó là nghĩa vô ngại trí. Thế nào là pháp vô ngại trí? Trí tuệ thông suốt về các pháp, các danh từ, giáo lý, đó là pháp vô ngại trí. Thế nào là từ vô ngại trí? Trí tuệ thông suốt về lời lẽ, ngôn ngữ, đó là từ vô ngại trí. Thế nào là lạc thuyết vô ngại trí? Trí tuệ thông suốt trong sự vui thích giảng nói, biện luận không cùng, đó là lạc thuyết vô ngại trí.
Thế nào là Thập bát bất cộng pháp? Một, thân của chư Phật không có lỗi lầm; hai, miệng không có lỗi lầm; ba, ý niệm không có lỗi lầm; bốn, không có ý tưởng phân biệt khác nhau; năm, không có tâm không ở trong định; sáu, không có tâm buông bỏ mà không biết rõ; bảy, ý muốn (cứu độ chúng sinh) không giảm; tám, tinh tấn không giảm; chín, niệm không giảm; mười, trí tuệ không giảm; mười một, giải thoát không giảm; mười hai, sự thấy biết về giải thoát không giảm; mười ba, mọi hành động của thân đều theo trí tuệ mà làm; mười bốn, mọi lời nói đều theo trí tuệ mà làm; mười lăm, mọi ý nghĩ đều theo trí tuệ mà làm; mười sáu, trí tuệ biết đời quá khứ không chướng ngại; mười bảy, trí tuệ biết đời vị lai không chướng ngại; mười tám, trí tuệ biết đời hiện tại không chướng ngại.
Thế nào là ba mươi hai tướng? Một, dưới bàn chân bằng phẳng, đứng vững vàng, phẳng như đáy hộp; hai, dưới bàn chân có hình bánh xe nghìn căm, đủ cả vành và trục; ba, ngón tay ngón chân dài, hơn hẳn người khác; bốn, tay chân mềm mại, hơn các phần khác của thân; năm, gót chân rộng, đầy đặn, đẹp đẽ; sáu, giữa các ngón tay ngón chân có màng nối như lưới, đẹp đẽ, hơn hẳn người khác; bảy, mu bàn chân cao, đầy đặn, đẹp, cân xứng với gót chân; tám, bắp chân thon đẹp như bắp chân của nai chúa Y-nê-diên (một loài nai quý có bắp chân thon tròn) (?); chín, đứng thẳng thì hai tay chạm tới đầu gối; mười, tướng nam căn ẩn kín, như của ngựa chúa, voi chúa; mười một, thân cao và bề ngang dang tay bằng nhau, như cây Ni-câu-lô (cây đa Ấn Độ, tán tròn đều); mười hai, mỗi lỗ chân lông mọc một sợi lông, màu xanh, mềm mại và xoáy về bên phải; mười ba, lông mọc hướng lên, màu xanh, mềm mại và xoáy về bên phải; mười bốn, thân có màu vàng ròng, màu sắc vi diệu hơn cả vàng Diêm-phù-đàn (loại vàng quý nhất, tương truyền lấy từ dòng sông chảy qua rừng cây Diêm-phù); mười lăm, thân tỏa hào quang mỗi phía một trượng (khoảng ba mét); mười sáu, da mỏng, mịn, trơn láng, bụi bẩn không bám, muỗi mòng không đậu; mười bảy, bảy chỗ đầy đặn: hai lòng bàn chân, hai lòng bàn tay, hai vai và cổ đều đầy đặn, rõ ràng (?); mười tám, dưới hai nách đầy đặn; mười chín, nửa thân trên như sư tử; hai mươi, thân rộng lớn, ngay thẳng; hai mươi mốt, vai tròn đẹp; hai mươi hai, có bốn mươi cái răng; hai mươi ba, răng trắng, đều, khít và chân răng sâu; hai mươi bốn, bốn răng nanh rất trắng và lớn; hai mươi lăm, xương hàm vuông như sư tử; hai mươi sáu, trong các vị đều nếm được vị ngon nhất, trong cổ họng có hai chỗ tiết ra nước miếng; hai mươi bảy, lưỡi lớn, mềm và mỏng, có thể che cả mặt đến chân tóc mang tai; hai mươi tám, giọng Phạm âm (giọng nói thanh tịnh) sâu xa, như tiếng chim Ca-lan-tần-già (loài chim có tiếng hót cực kỳ êm hay); hai mươi chín, màu mắt như ngọc kim tinh (?) (màu xanh biếc trong sáng); ba mươi, lông mi như lông mi của trâu chúa; ba mươi mốt, giữa hai chân mày có sợi lông trắng, mềm và trắng như bông Đâu-la (một loại bông tơ rất mịn và trắng); ba mươi hai, trên đỉnh đầu có búi thịt do xương nổi lên tạo thành.
Ba mươi hai tướng ấy thành tựu nơi thân Phật. Ánh sáng của Phật chiếu khắp một cõi tam thiên đại thiên (một nghìn lần nghìn lần nghìn thế giới nhỏ, phạm vi giáo hóa của một vị Phật); nếu muốn chiếu rộng hơn thì chiếu khắp vô lượng a-tăng-kỳ (con số lớn đến mức không đếm được) cõi nước trong mười phương; nhưng vì chúng sinh nên Phật chỉ giữ hào quang một trượng. Nếu Phật phóng ra ánh sáng vô lượng thì sẽ không còn phân biệt ngày tháng, mùa tiết, năm tháng nữa. Tiếng nói của Phật vang khắp một cõi tam thiên đại thiên; nếu muốn nói lớn thì vang khắp vô lượng a-tăng-kỳ cõi nước trong mười phương; tùy theo chúng sinh nhiều hay ít mà tiếng nói đến khắp.
Thế nào là tám mươi vẻ đẹp tùy hình? Một, đỉnh đầu không ai nhìn thấy hết; hai, mũi thẳng, cao, đẹp, lỗ mũi không lộ ra; ba, chân mày như vầng trăng mới mọc, màu lưu ly xanh biếc; bốn, vành tai và dái tai đầy đặn; năm, thân rắn chắc như thần lực sĩ Na-la-diên (vị thần có sức mạnh phi thường); sáu, các khớp xương liền nhau như móc xích; bảy, khi quay mình thì cả thân quay một lượt, như voi chúa; tám, khi đi bàn chân cách mặt đất bốn tấc mà dấu vân chân vẫn in rõ; chín, móng tay màu đồng đỏ, mỏng và bóng mượt; mười, xương gối rắn chắc, tròn đẹp; mười một, thân sạch sẽ; mười hai, thân mềm mại; mười ba, thân không cong vẹo; mười bốn, ngón tay dài, thon, tròn; mười lăm, vân ngón tay đẹp đẽ; mười sáu, mạch máu ẩn sâu; mười bảy, mắt cá chân không lộ; mười tám, thân mịn màng bóng mượt; mười chín, thân tự đứng vững, không xiêu vẹo; hai mươi, thân đầy đủ; hai mươi mốt, nhận thức đầy đủ; hai mươi hai, dung mạo, cử chỉ đầy đủ; hai mươi ba, chỗ đứng ở yên vững, không ai lay động được; hai mươi bốn, uy đức làm chấn động tất cả; hai mươi lăm, ai cũng thích nhìn; hai mươi sáu, mặt không quá dài; hai mươi bảy, dung mạo đoan chính, sắc mặt không thay đổi; hai mươi tám, mặt đầy đặn; hai mươi chín, môi đỏ như màu quả tần-bà (một loại quả màu đỏ tươi); ba mươi, âm vang sâu lắng; ba mươi mốt, rốn sâu, tròn đẹp; ba mươi hai, lông xoáy về bên phải; ba mươi ba, tay chân đầy đặn; ba mươi bốn, tay chân cử động như ý; ba mươi lăm, đường chỉ tay rõ ràng, ngay thẳng; ba mươi sáu, đường chỉ tay dài; ba mươi bảy, đường chỉ tay không đứt đoạn; ba mươi tám, chúng sinh có tâm ác thấy Phật cũng hòa dịu vui vẻ; ba mươi chín, mặt rộng, xinh đẹp; bốn mươi, mặt sáng sạch tròn đầy như trăng; bốn mươi mốt, tùy ý chúng sinh mà vui vẻ hòa nhã nói chuyện; bốn mươi hai, lỗ chân lông tỏa ra hương thơm; bốn mươi ba, miệng tỏa ra hương thơm bậc nhất; bốn mươi bốn, dáng vẻ như sư tử; bốn mươi lăm, đi đứng như voi chúa; bốn mươi sáu, dáng đi như ngỗng chúa; bốn mươi bảy, đầu như quả ma-đà-na (một loại quả tròn đẹp); bốn mươi tám, mọi phần của âm thanh đều đầy đủ; bốn mươi chín, răng nanh sắc; năm mươi, lưỡi màu đỏ; năm mươi mốt, lưỡi mỏng; năm mươi hai, lông màu hồng; năm mươi ba, lông sạch sẽ; năm mươi bốn, mắt dài và rộng; năm mươi lăm, các khiếu trên thân đều có tướng đầy đủ; năm mươi sáu, tay chân đỏ trắng như màu hoa sen; năm mươi bảy, rốn không lồi; năm mươi tám, bụng không lộ; năm mươi chín, bụng thon; sáu mươi, thân không nghiêng ngả, lay động; sáu mươi mốt, thân vững chắc, nặng nề; sáu mươi hai, thân to lớn; sáu mươi ba, thân cao; sáu mươi bốn, tay chân sạch sẽ, mềm mại, bóng mượt; sáu mươi lăm, hào quang quanh thân mỗi phía một trượng; sáu mươi sáu, ánh sáng chiếu quanh thân khi đi; sáu mươi bảy, nhìn chúng sinh bình đẳng; sáu mươi tám, không khinh rẻ chúng sinh; sáu mươi chín, tùy theo tiếng nói của chúng sinh, không quá cũng không kém; bảy mươi, nói pháp không dính mắc; bảy mươi mốt, tùy theo ngôn ngữ của các chúng mà nói pháp; bảy mươi hai, phát ra một tiếng mà đáp được mọi tiếng; bảy mươi ba, nói pháp có thứ lớp, có nhân duyên; bảy mươi bốn, tất cả chúng sinh không thể nhìn hết tướng của Phật; bảy mươi lăm, nhìn mãi không chán; bảy mươi sáu, tóc dài đẹp; bảy mươi bảy, tóc không rối; bảy mươi tám, tóc xoắn đẹp; bảy mươi chín, màu tóc như ngọc xanh; tám mươi, tay chân có tướng phúc đức. Này Tu-bồ-đề! Đó là tám mươi vẻ đẹp tùy hình thành tựu nơi thân Phật.
Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát dùng hai cách bố thí để thu phục chúng sinh, tức là tài thí và pháp thí; đó là việc hiếm có, khó bì kịp của Bồ-tát. Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát dùng ái ngữ để thu phục chúng sinh? Bồ-tát ma-ha-tát dùng sáu ba-la-mật mà vì chúng sinh nói pháp, nói như vầy: 'Các ngươi hãy thực hành sáu ba-la-mật, sẽ gồm thâu được tất cả pháp lành.' Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát dùng lợi hành để thu phục chúng sinh? Bồ-tát ma-ha-tát suốt đêm dài (suốt thời gian lâu dài trong sinh tử) dạy chúng sinh thực hành sáu ba-la-mật. Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát dùng đồng sự để thu phục chúng sinh? Bồ-tát ma-ha-tát nhờ sức năm thần thông, biến hóa đủ cách, đi vào năm nẻo (năm cõi tái sinh: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời) mà cùng làm việc với chúng sinh. Bồ-tát dùng bốn việc này để thu phục chúng sinh.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, giáo hóa chúng sinh rằng: 'Này thiện nam tử (người con trai lành, cách gọi người tu theo Phật)! Hãy khéo học cách phân biệt các chữ, cũng hãy khéo biết từ một chữ cho đến bốn mươi hai chữ (bốn mươi hai chữ cái gốc của tiếng Phạn, mỗi chữ được dùng như một cửa ngõ để quán chiếu chân lý). Mọi lời nói đều đi vào cửa chữ thứ nhất, mọi lời nói cũng đi vào cửa chữ thứ hai, cho đến cửa chữ thứ bốn mươi hai, mọi lời nói đều đi vào trong đó. Một chữ đều đi vào bốn mươi hai chữ, bốn mươi hai chữ cũng đi vào một chữ.' Chúng sinh ấy nên khéo học bốn mươi hai chữ như vậy; khéo học bốn mươi hai chữ rồi thì có thể khéo nói về pháp của chữ; khéo nói về pháp của chữ rồi thì khéo nói về pháp không có chữ. Này Tu-bồ-đề! Như Phật khéo biết pháp của chữ, khéo biết chữ, khéo biết không có chữ, vì pháp không có chữ mà nói pháp của chữ. Vì sao? Này Tu-bồ-đề! Vì vượt qua tất cả pháp danh tự (tên gọi, chữ nghĩa) nên gọi là Phật pháp."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Chúng sinh rốt ráo không thể nắm bắt được, pháp cũng không thể nắm bắt được, pháp tánh (bản tánh chân thật của các pháp) cũng không thể nắm bắt được, vì là tất cánh không, vô thủy không. Bạch Thế Tôn! Vậy Bồ-tát ma-ha-tát làm sao thực hành Bát-nhã ba-la-mật; khi thực hành Thiền-na ba-la-mật (thiền định hoàn hảo), Tỳ-lê-da ba-la-mật (tinh tấn hoàn hảo), Sằn-đề ba-la-mật (nhẫn nhục hoàn hảo), Thi-la ba-la-mật (trì giới hoàn hảo), Đàn-na ba-la-mật (bố thí hoàn hảo), thì làm sao thực hành bốn thiền, Tứ vô lượng tâm, bốn định Vô sắc, ba mươi bảy pháp trợ đạo, mười tám thứ không (mười tám cách quán thấy mọi pháp đều là không); thực hành Không, Vô tướng, Vô tác tam-muội, Bát giải thoát, Cửu thứ đệ định, Phật thập lực, Tứ vô sở úy, Tứ vô ngại trí, Thập bát bất cộng pháp, ba mươi hai tướng, tám mươi vẻ đẹp tùy hình; và làm sao an trụ trong năm thần thông có được do quả báo mà vì chúng sinh nói pháp? Chúng sinh thật không thể nắm bắt được. Vì chúng sinh không thể nắm bắt được, nên sắc không thể nắm bắt được, cho đến thức cũng không thể nắm bắt được. Vì năm ấm không thể nắm bắt được, nên sáu ba-la-mật cho đến tám mươi vẻ đẹp tùy hình đều không thể nắm bắt được. Trong chỗ không thể nắm bắt được ấy, không có chúng sinh, không có sắc, cho đến không có tám mươi vẻ đẹp tùy hình. Bạch Thế Tôn! Làm sao Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà vì chúng sinh nói pháp? Bạch Thế Tôn! Khi Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, ngay cả Bồ-tát còn không thể nắm bắt được, huống chi là có pháp của Bồ-tát?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đúng vậy, đúng vậy! Như lời ông nói, vì chúng sinh không thể nắm bắt được, nên phải biết đó là nội không (các giác quan bên trong là không), ngoại không (các đối tượng bên ngoài là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (ngay cái "không" cũng là không), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không), đệ nhất nghĩa không (chân lý tối thượng như Niết-bàn cũng là không), hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành là không), vô vi không (các pháp không tạo tác cũng là không), tất cánh không (rốt ráo là không), vô thủy không (không có khởi đầu nên là không), tán không (các pháp do nhiều phần hợp lại, khi tan rã thì không còn gì, nên là không), chư pháp không (tất cả các pháp đều không), tự tướng không (đặc tính riêng của mỗi pháp là không), tánh không (bản tánh của các pháp là không), bất khả đắc không (không thể nắm bắt được nên là không), vô pháp không (cái không có là không), hữu pháp không (cái có là không), vô pháp hữu pháp không (cả cái không có lẫn cái có đều không). Vì chúng sinh không thể nắm bắt được, nên phải biết năm ấm là không; mười hai nhập, mười tám giới là không; mười hai nhân duyên (mười hai mắt xích nhân quả nối nhau tạo thành vòng sinh tử, từ vô minh đến già chết) là không; Tứ đế (bốn chân lý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ) là không; cái ta là không; người thọ mạng, người sống, người sinh ra, người được nuôi dưỡng, người thuộc chúng loại, con người, người làm và người khiến làm, người khởi và người khiến khởi, người nhận và người khiến nhận, người biết, người thấy (các tên gọi khác nhau mà người đời gán cho một cái "ta" tưởng là có thật) đều là không. Vì chúng sinh không thể nắm bắt được, nên phải biết bốn thiền là không, Tứ vô lượng tâm là không, bốn định Vô sắc là không; phải biết Tứ niệm xứ cho đến Bát thánh đạo phần là không; Không, Vô tướng, Vô tác là không; Bát giải thoát là không, Cửu thứ đệ định là không. Vì chúng sinh không thể nắm bắt được, nên phải biết Phật thập lực là không, Tứ vô sở úy là không, Tứ vô ngại trí là không, Thập bát bất cộng pháp là không; phải biết quả Tu-đà-hoàn là không, quả Tư-đà-hàm là không, quả A-na-hàm là không, quả A-la-hán là không, đạo Bích-chi Phật là không; phải biết các địa vị Bồ-tát (các nấc thang tu chứng của Bồ-tát) là không, A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề là không.
Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát thấy tất cả các pháp là không như vậy mà vì chúng sinh nói pháp, không đánh mất tướng không của các pháp. Khi vị Bồ-tát này quán như vậy, liền biết tất cả các pháp đều không chướng ngại; biết tất cả các pháp không chướng ngại rồi, thì không phá hoại tướng của các pháp, không thấy hai, không phân biệt, chỉ vì chúng sinh mà nói pháp đúng như thật. Ví như người do Phật hóa ra, người hóa ấy lại hóa ra vô lượng nghìn vạn ức người. Có người dạy bố thí, có người dạy giữ giới, có người dạy nhẫn nhục, có người dạy tinh tấn, có người dạy thiền định, có người dạy trí tuệ, có người dạy bốn thiền, Tứ vô lượng tâm, bốn định Vô sắc. Ý ông nghĩ sao, người do Phật hóa ra ấy có phân biệt, phá hoại các pháp không?"
Tu-bồ-đề nói: "Bạch Thế Tôn, không! Người hóa ấy không có tâm, không có tâm số pháp (các trạng thái, tác dụng tâm lý đi kèm theo tâm như cảm thọ, tưởng, ý muốn), làm sao phân biệt, phá hoại các pháp?"
"Vì vậy, Tu-bồ-đề! Phải biết Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, vì chúng sinh mà nói pháp đúng theo chỗ thích hợp, kéo chúng sinh ra khỏi chỗ điên đảo, khiến mỗi chúng sinh đều đạt được địa vị đúng với chỗ thích hợp của mình, bằng pháp không trói buộc cũng không cởi mở. Vì sao? Này Tu-bồ-đề! Vì sắc này không bị trói buộc, không được cởi mở; thọ, tưởng, hành, thức không bị trói buộc, không được cởi mở. Sắc không trói không mở thì không phải là sắc; thọ, tưởng, hành, thức không trói không mở thì không phải là thức. Vì sao? Vì sắc rốt ráo thanh tịnh; thọ, tưởng, hành, thức cho đến tất cả các pháp, dù hữu vi hay vô vi, cũng rốt ráo thanh tịnh. Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát vì chúng sinh nói pháp mà cũng không thấy có chúng sinh và tất cả các pháp, vì tất cả các pháp không thể nắm bắt được. Bồ-tát vì không trụ vào pháp nào nên an trụ trong tướng của các pháp, tức là sắc không, cho đến pháp hữu vi, vô vi là không. Vì sao? Vì sắc cho đến pháp hữu vi, vô vi, tự tánh không thể nắm bắt được, nên không có chỗ trụ. Pháp không có gì thì không trụ nơi pháp không có gì; pháp tự tánh thì không trụ nơi pháp tự tánh; pháp tha tánh (tánh do cái khác tạo nên) thì không trụ nơi pháp tha tánh. Vì sao? Vì tất cả các pháp ấy đều không thể nắm bắt được. Pháp không thể nắm bắt được thì sẽ trụ ở đâu? Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, nhờ các cái không ấy mà có thể nói pháp như vậy; thực hành Bát-nhã ba-la-mật như vậy thì đối với chư Phật cùng hàng Thanh văn, Bích-chi Phật không có lỗi. Vì sao? Vì chư Phật cùng Bồ-tát, Bích-chi Phật, A-la-hán sau khi đạt được pháp này, vì chúng sinh mà nói pháp, cũng không làm biến đổi tướng của các pháp. Vì sao? Vì Như (chân như: cái đúng như thật, không biến đổi), pháp tánh, thật tế (giới hạn tận cùng của sự thật, chỗ chân thật rốt ráo) không thể biến đổi. Vì sao vậy? Vì tánh của các pháp vốn không có."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu pháp tánh, Như, thật tế không biến đổi, thì sắc có khác với pháp tánh không? Sắc có khác với Như, với thật tế không? Thọ, tưởng, hành, thức cho đến pháp hữu vi, vô vi, thế gian, xuất thế gian, hữu lậu, vô lậu có khác không?"
Phật nói: "Không. Sắc không khác pháp tánh, không khác Như, không khác thật tế; thọ, tưởng, hành, thức cho đến hữu lậu, vô lậu cũng không khác."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu sắc không khác pháp tánh, không khác Như, không khác thật tế, thọ, tưởng, hành, thức cho đến hữu lậu, vô lậu đều không khác, thì làm sao phân biệt: pháp đen (việc ác) có quả báo đen, tức là địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh; pháp trắng (việc lành) có quả báo trắng, tức là các cõi trời và cõi người; pháp vừa đen vừa trắng (việc lẫn lộn thiện ác) có quả báo vừa đen vừa trắng; pháp không đen không trắng (pháp vô lậu, vượt ngoài thiện ác thế gian) có quả báo không đen không trắng, tức là quả Tu-đà-hoàn, quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả A-la-hán, đạo Bích-chi Phật, A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đó là vì thế đế (chân lý theo quy ước, cách nói thông thường của thế gian) mà phân biệt, nói rằng có quả báo; chứ không phải theo đệ nhất nghĩa (chân lý tối thượng, sự thật rốt ráo). Trong đệ nhất nghĩa thì không thể nói đến nhân duyên quả báo. Vì sao? Vì đệ nhất nghĩa này thật không có tướng, không có phân biệt, cũng không có lời nói. Tức là sắc cho đến pháp hữu lậu, vô lậu, đều là tướng không sinh không diệt, không nhơ không sạch, vì là tất cánh không, vô thủy không."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu vì thế đế mà phân biệt, nói rằng có quả báo, chứ không phải theo đệ nhất nghĩa, thì tất cả phàm phu lẽ ra cũng phải có quả Tu-đà-hoàn, quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả A-la-hán, đạo Bích-chi Phật, A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ý ông nghĩ sao, phàm phu có biết đây là thế đế, đây là đệ nhất nghĩa đế không? Nếu biết, thì phàm phu ấy lẽ ra đã là quả Tu-đà-hoàn cho đến A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề. Này Tu-bồ-đề! Vì phàm phu thật không biết thế đế, không biết đệ nhất nghĩa đế, không biết đạo, không biết phân biệt đạo và quả, thì làm sao có các quả? Này Tu-bồ-đề! Bậc thánh biết thế đế, biết đệ nhất nghĩa đế, có đạo, có tu đạo. Vì vậy bậc thánh có sự sai khác, có các quả."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Tu đạo thì được quả phải không?"
Phật nói: "Không phải vậy, Tu-bồ-đề! Tu đạo không được quả, không tu đạo cũng không được quả, cũng không lìa đạo mà được quả, cũng không trụ trong đạo mà được quả. Như vậy, Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, vì chúng sinh mà phân biệt các quả, nhưng cũng không phân biệt đây là tánh hữu vi, đây là tánh vô vi."
"Bạch Thế Tôn! Nếu không phân biệt tánh hữu vi, tánh vô vi mà đạt được các quả, thì sao chính Thế Tôn lại nói: dứt hết ba kết (ba thứ trói buộc: chấp thân này là ta, chấp giữ những giới luật, nghi lễ sai lầm, và hoài nghi chánh pháp) nên gọi là Tu-đà-hoàn; dâm dục, giận dữ, si mê đã mỏng bớt nên gọi là quả Tư-đà-hàm; dứt hết năm kết thuộc cõi này (năm thứ trói buộc vào cõi Dục: ba kết trên cùng với tham dục và sân hận) nên gọi là quả A-na-hàm; dứt hết năm kết thuộc cõi kia (năm thứ trói buộc vào cõi Sắc và cõi Vô sắc: tham cõi Sắc, tham cõi Vô sắc, kiêu mạn, xao động, vô minh) nên gọi là A-la-hán; mọi pháp tụ hợp đều có tướng diệt tan nên gọi là đạo Bích-chi Phật; dứt hết tất cả phiền não và tập khí nên gọi là A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề? Bạch Thế Tôn! Con phải làm sao để biết rằng không phân biệt tánh hữu vi, tánh vô vi mà vẫn đạt được các quả?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Theo ông, quả Tu-đà-hoàn, quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả A-la-hán, đạo Bích-chi Phật, A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, các quả ấy là hữu vi hay là vô vi?"
Tu-bồ-đề nói: "Bạch Thế Tôn! Đều là vô vi."
"Này Tu-bồ-đề! Trong pháp vô vi có sự phân biệt không?"
"Bạch Thế Tôn, không!"
"Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân (người nam, người nữ có lòng lành tu theo Phật) thông suốt rằng tất cả các pháp, dù hữu vi hay vô vi, đều chỉ có một tướng, tức là không có tướng, thì lúc ấy có phân biệt hữu vi hay vô vi không?"
"Bạch Thế Tôn, không!"
"Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát vì chúng sinh nói pháp mà không phân biệt các pháp, tức là vì nội không, cho đến vì vô pháp hữu pháp không. Vị Bồ-tát ấy tự mình đạt được pháp không dính mắc, cũng dạy người khác đạt được pháp không dính mắc, dù là Đàn-na ba-la-mật, Thi-la ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật, Tỳ-lê-da ba-la-mật, Thiền-na ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật; Sơ thiền cho đến Đệ tứ thiền; từ, bi, hỷ, xả; Vô biên hư không xứ cho đến Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ; hay Tứ niệm xứ cho đến Nhất thiết chủng trí. Vị Bồ-tát ấy vì tự mình không dính mắc nên cũng dạy người khác đạt được sự không dính mắc. Vì không dính mắc nên không bị chướng ngại. Ví như người do Phật hóa ra mà bố thí, cũng không nhận quả báo của bố thí, chỉ vì để độ chúng sinh; cho đến thực hành Nhất thiết chủng trí cũng không nhận quả báo của Nhất thiết chủng trí. Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy: thực hành sáu ba-la-mật cho đến tất cả các pháp, hữu lậu hay vô lậu, hữu vi hay vô vi, đều không trụ vào, cũng không nhận quả báo, chỉ vì để độ chúng sinh. Vì sao? Vì vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy đã khéo thông suốt tướng của tất cả các pháp."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video