Quyển một
Mục ba: Tổng thuyết về kiểm phúc (nói chung về việc khám nghiệm tử thi: "kiểm" là sơ kiểm, tức khám lần đầu; "phúc" là phúc kiểm, tức khám lại lần hai do một quan khác làm để đối chiếu), phần dưới.
Phàm khi khám nghiệm, không được tin vào hành nhân (người làm nghề phụ việc khám tử thi, tức ngỗ tác). Phải sai đem rượu và giấm rửa sạch thi thể rồi xem xét kỹ càng. Nếu chết cháy thì trong miệng có tro. Nếu chết đuối thì bụng trướng, bên trong có nước. Nếu bị người lấy quần áo hoặc giấy ướt bịt lên miệng mũi cho chết thì bụng khô mà trướng.
Nếu bị người thắt cổ chết thì dây thừng ở dưới cổ bắt chéo nhau, móng tay có khi có vết cào xước. Nếu tự treo cổ thì vết dây ở sau gáy tách ra hình chữ "bát" (chữ Hán số tám, gồm hai nét xòe ra như hình chữ V úp ngược), dây không bắt chéo. Dây nằm dưới yết hầu thì lưỡi thè ra; dây nằm trên yết hầu thì lưỡi không thè ra. Cốt nhất là phải xem cho thật kỹ.
Ngoài ra, những thương tổn khác gây chết người thì không có gì đáng ngờ. Nếu có điều nghi ngại thì cứ hãy bắt kẻ gây án. Bắt không được thì vẫn chỉ là công quá (lỗi trong việc công, không vì tư lợi, tội nhẹ). Còn nếu người bị đánh chết mà lại ghi là chết vì bệnh, về sau bắt được kẻ gây án thì không tránh khỏi bị trách phạt nặng.
Phàm viết văn bản khám nghiệm, không được ghi "da rách, máu chảy". Bởi hễ da rách thì tất nhiên máu chảy; nên ghi là "da hơi bị tổn, có máu chảy ra".
Phàm xác định vết thương trí mạng (vết thương gây ra cái chết), dù vết nhỏ cũng nên ghi kích thước phân tấc rộng ra một chút (tấc: đơn vị đo chiều dài thời xưa, khoảng 3 cm; phân bằng một phần mười tấc). Trong vết thương trí mạng mà xương bị gãy thì phải nói rõ; xương không gãy thì không cần ghi "xương không gãy nhưng bị hại nặng" (?). (Nếu hung khí, gậy gộc chưa thu được thì không được thêm bớt mảy may về kích thước, sợ ngày sau thu được hung khí lại thấy khác với lời ghi.) Phàm chỗ bị thương nhiều thì chỉ định một vết là chỗ hiểm yếu gây chết.
Phàm vụ tụ tập đông người đánh một người thì khó xác định vết thương trí mạng nhất. Như trên thân người chết có hai vết đều có thể gây chết: nếu hai vết ấy do một người ra tay thì không sao; nếu do hai người thì một người phải đền mạng, một người không phải đền mạng. Phải cân nhắc trong hai vết, vết nào nặng nhất thì định là vết trí mạng.
Phàm làm quan giữ chức thì nên tránh dò hỏi chuyện bên ngoài. Riêng việc khám nghiệm, nếu có chỗ nghi ngờ khó xử lớn thì phải rải rộng tai mắt (cho người đi dò la) để đối chiếu, may ra không sai lầm. Như trường hợp người bị đánh chết trong bảo cô hạn (thời hạn luật định sau vụ ẩu đả; trong hạn ấy nếu nạn nhân chết thì kẻ đánh bị xử như tội giết người), mà vết thương không rõ ràng; nếu người chết có vẻ mắc bệnh, từng mời thầy thuốc, thầy cúng chữa chạy v.v., thì phần nhiều là chết vì bệnh. Nếu không dò hỏi thì không biết được. Tuy rải rộng tai mắt nhưng không được giao phó cho một người, cốt ở chỗ khéo sử dụng họ; nếu không thì chỉ tự làm mình lầm lẫn.
Phàm đối với kẻ hành hung, không được nhận lời thông thổ (lời khai báo, khai ra người liên can) của hắn ngay tại chỗ, mà cứ nhất loạt bắt giải đi. Đợi hắn đến huyện khai báo xong mới truy bắt những người liên quan, vì sợ bọn thuộc hạ dưới tay bày chuyện quấy nhiễu dân.
Phàm sơ kiểm, phúc kiểm xong, thì người thân ruột thịt của người chết, kỳ chính, kỳ phó (người đứng đầu và người phó trong làng xóm) cùng hàng xóm đều bắt làm giấy cam kết canh giữ thi thể; tuyệt đối không được giải lẫn lộn tất cả lên quan, chỉ làm họ thêm phiền nhiễu. Chỉ giải hung thủ và can chứng (người làm chứng có liên quan trực tiếp đến vụ việc). Nếu ngục ty (cơ quan xét xử, giam giữ) cần người thì tự sẽ gọi đến.
Phàm sau khi khám nghiệm, dò xét được nguyên do của việc hành hung mà không tiện ghi vào công văn, thì phải trình miệng với trưởng quan để ngài biết rõ đầu đuôi uẩn khúc, như thế mới dễ tra hỏi.
Gần đây hiến ty (tức Đề điểm hình ngục ty, cơ quan giám sát việc hình án ở cấp lộ) của các lộ (đơn vị hành chính lớn thời Tống, tương đương một vùng gồm nhiều châu, huyện) ra lệnh: mỗi lần khám nghiệm, trong số các quan sơ kiểm và phúc kiểm, sai một viên kiêm việc thể cứu (điều tra thực tế tại chỗ). Phàm người làm thể cứu, trước hết phải gọi tập hợp lân bảo (các nhà hàng xóm cùng tổ bảo), thẩm vấn đi lại nhiều lần. Nếu lời khai thống nhất thì gộp làm một bản cung; nếu điều họ thấy nghe có chỗ khác nhau thì cho mỗi người khai một bản riêng. Hoặc bắt cả kẻ hành hung khai sơ lược, rồi nộp tất cả lên huyện và hiến ty.
Ngục của huyện dựa vào đó để thẩm tra, hiến ty dựa vào đó để xét lại. Nếu có sai lệch nhỏ thì đều bị trách phạt nặng. Chủ bạ (quan coi sổ sách giấy tờ của huyện) và huyện úy (quan coi việc trị an, bắt trộm cướp của huyện; hai chức này thường được sai đi khám nghiệm) vốn không có quyền dùng hình phạt, giam cầm, mà hàng xóm thì phần nhiều đã sợ hãi chạy trốn. Nếu chỉ nghe theo lời nha lại, lính tráng thì đó là ý riêng của chúng. Phải dò xét nhiều mặt, cốt sao cho các lời đối chiếu khớp nhau làm một.
Tuyệt đối không được dựa vào lời nói của một hai người mà tin ngay, rồi làm đủ hai ba tờ giấy cung khai mà cho là đã làm tròn trách nhiệm. Huống chi trong số đó, những người không biết chữ thì phần nhiều do nha lại viết thay; trong số hàng xóm làm chứng lại có kẻ là họ hàng, bạn cũ của hung thủ, hoặc ngầm nhận tiền đút lót, được dặn dò khai cho khớp, nên không thể không xét kỹ.
Bọn nha lại đi theo và những người có liên quan đến công việc phần nhiều giở trò với hàng xóm xung quanh, báo trước cho họ trốn tránh, rồi chỉ bắt hàng xóm ở xa hoặc người già, đàn bà và người chưa thành đinh (chưa đến tuổi trưởng thành phải gánh sưu dịch) để lấp liếm cho xong trách nhiệm. (Nếu bất đắc dĩ phải dùng những người ấy thì chỉ có thể đem lời họ ra đối chiếu mà xét hỏi, rốt cuộc khó lấy làm bằng cứ thật, tất cả là ở sự cân nhắc.) Lại có kẻ hành hung sợ người làm chứng then chốt khai thẳng sự thật sẽ gây trở ngại cho mình, nên bảo họ trốn đi, rồi tự đưa người thân cận hoặc địa khách, điền khách (người ở đậu trên đất, người cày thuê ruộng của chủ) ra trình quan, thông đồng nhau làm chứng gian. Điều này không thể không biết.
Bọn tù ngoan cố thường không chịu điền tên và ký áp tự (nét ký riêng thay chữ ký) dưới mục "hung thân" (kẻ gây án) trong cách mục (mẫu biểu khám nghiệm do triều đình quy định). Nha lại, công sai đã ăn của đút thì lại xui chúng bày ra danh mục khác, ghi là "bị vu cáo" hoặc "liên can" v.v., muốn nhân đó giở trò thêm bớt tội. Gần đây quan đề hình (quan Đề điểm hình ngục, coi việc hình án một lộ) họ Tống ở Giang Tây định lại cách mục, trình lên triều đình, thêm vào một mục "người bị bắt giữ".
Nếu thật hư chưa định được thì bất đắc dĩ cho điền tên vào mục ấy. Còn nếu chắc chắn là kẻ gây án thật thì phải bắt ký tên ngay dưới mục "chính hung thủ". Không được dễ dãi nhân nhượng, xuôi theo sự gian trá; tất cả là ở quan khám nghiệm tự giữ vững chủ kiến của mình.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video