Thiên 21 — Phẩm 18 – Chứng Niết-bàn (phần còn lại)
Phần còn lại của phẩm Chứng Niết-bàn (Niết-bàn là cảnh giới tịch diệt, dứt hết phiền não và sinh tử). Bấy giờ ma vương (vua của loài ma, kẻ chuyên ngăn cản người tu đạo) và quyến thuộc của hắn không hay không biết rằng Bồ-tát (người phát nguyện tu thành Phật để cứu độ chúng sinh) đã chứng A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (giác ngộ tối thượng, chân chính và trọn khắp, tức quả vị Phật), đã thành đạo. Mười tám ức chúng sinh kia cùng chúng ma vương đều đến chỗ Phật, cúi đầu lễ chân Phật, đi vòng bên phải ba vòng, một lòng chắp tay đứng trước Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như). Lúc ấy Phật Phóng Quang bảo Chiên-đàn-na: "Khi ấy Như Lai Bảo Quán suy xét mười tám ức chúng sinh kia, tín căn (gốc rễ lòng tin) mạnh hay yếu, phiền não (những tâm trạng xấu làm khổ não và trói buộc như tham, sân, si) dày hay mỏng. Biết như vậy rồi, Ngài lần lượt nói pháp cho họ. Đức Phật ấy thuyết pháp suốt ba trăm năm. Trong kho tàng việc làm của ba loại lời dạy này, Ngài nói một cửa câu pháp, tức là 'một trăm'. Thế nào là một trăm? Đức Phật ấy bảo: 'Nay các ông hãy suy xét, quán sát nghĩa của cửa "trăm" này. Vì sao gọi là trăm? Cái gì là trăm? Là hiện tại, là vị lai, hay là quá khứ? Là dài hay ngắn? Là trắng hay đen?' Này Chiên-đàn-na, bấy giờ mười tám ức chúng sinh ấy nghe pháp này rồi, vào trong núi rừng suy xét nghĩa này: Thế nào gọi là trăm? Ai nói ra trăm? Nghĩa trăm như vậy từ đâu đến? Các chúng sinh ấy trải qua bốn mươi năm suy xét nghĩa này, rồi sau mới chứng biết thế nào gọi là trăm, chỗ trăm từ đâu đến, từ đâu sinh diệt. Chứng được pháp rồi, gọi là tài biện luận hiểu nghĩa trọn vẹn tám phần. Trong cửa phương tiện (cách thức khéo léo dẫn dắt vào chân lý) của kho tàng việc làm ba loại lời dạy này, họ đã chứng biết rồi, bèn trở lại trước Phật Bảo Quán, đem điều mình chứng biết trình bày với Phật. Này Chiên-đàn-na, bấy giờ đức Phật ấy lại bảo mười tám ức chúng sinh: 'Này ma-na-bà (tiếng Phạn, nghĩa là người thanh niên; ở đây là cách Phật gọi các vị tu hành), lúc đầu các ông ở trong cửa kho tàng việc làm của ba loại lời dạy này đã được câu pháp gọi là Phân môn. Đã biết được rồi, liền có thể thọ trì (tiếp nhận và giữ gìn) sáu mươi ức pháp môn phương tiện của lời dạy; đó vẫn là nghĩa "một trăm" đã nói trước. Ví như đứa trẻ mới học nhận bài, lúc đầu hiểu tấm bảng thứ nhất, cứ thế lần lượt cho đến hiểu rộng, lại có thể dạy người khác, từ câu một chữ đến câu nhiều chữ, cho đến nghĩa lý đều diễn giảng đầy đủ như vậy; từ mười bốn âm (mười bốn nguyên âm của tiếng Phạn, nền tảng của chữ viết) cho đến vô lượng cửa chữ đều thông suốt. Này ma-na-bà, các ông ở trong đó nên suy xét đúng đắn nghĩa của pháp môn "trăm".' Này Chiên-đàn-na, ông nên như mười tám ức chúng sinh kia, chánh niệm (nhớ nghĩ, tỉnh thức đúng đắn) về nghĩa "trăm", không bao lâu sẽ được chỗ an trú của quả báo. Trong tướng chữ A đầu tiên này, danh tự và âm thanh là phương tiện của nghĩa "trăm"; đối với pháp mười bốn âm thì là phần đi kèm. Về sau các ông lại sẽ biết: tướng chữ Ca này và hai mươi mốt chữ cũng là phần đi kèm; lại sẽ chứng biết về sau chữ Na và bảy câu kia cũng là phần đi kèm. Lại lấy hai mươi mốt câu trước, cộng với bảy câu sau, thành hai mươi tám câu. Biết hai mươi tám câu này rồi thì được vào cửa trăm ức. Theo thứ lớp, liền có thể hiểu rõ, chứng biết sự học phương tiện này; trong trăm ức số gom các câu pháp, có thể hỏi có thể đáp, trọn không sợ hãi; lại ở giữa trăm ức chúng là bậc tôn quý hơn hết, mọi nghi hoặc của thế gian đều có thể dứt trừ. Này ma-na-bà, đó là gánh nặng lớn mà Bồ-tát ma-ha-tát (ma-ha-tát nghĩa là bậc lớn) phải gánh vác. Gánh ấy là gì? Tức là tất cả trí tuệ thế gian và xuất thế gian (thế gian là cõi đời còn sinh tử; xuất thế gian là vượt ra ngoài sinh tử, hướng đến giải thoát). Các ông học rồi, phải vì các chúng sinh thế gian mà làm bậc đại luận sư; phàm có nghi ngờ tranh cãi, đều nương trí tuệ này mà dứt trừ cho họ. Bồ-tát như vậy, trong cửa chữ A, ở đời không ai hơn. Này ma-na-bà, nếu các Bồ-tát muốn cầu trí tuệ này, nên siêng năng tu tập, chớ sinh mỏi mệt, xa lìa sợ hãi, đừng bỏ gánh nặng. Này ma-na-bà, nên biết Như Lai muốn làm lợi ích lớn cho các ông. Này ma-na-bà, các ông cũng nên làm lợi ích cho chúng sinh. Làm lợi ích thế nào? Trong đây các ông phải vì tất cả chúng sinh mà dứt hết mọi điều ác, mọi khổ đau, mọi tham ái, mọi sinh tử; lại phải siêng năng vì tất cả chúng sinh dứt trừ hết mọi bóng tối vô minh (sự mê muội, không thấy biết chân lý, là gốc của khổ đau). Các ông lại nên nghĩ thế này: Làm sao khiến tất cả chúng sinh diệt được bóng tối vô minh? Làm sao khiến tất cả chúng sinh thành tựu chủng trí (nhất thiết chủng trí, trí tuệ của Phật biết rõ trọn vẹn mọi pháp)? Làm sao khiến tất cả chúng sinh được niềm vui an ổn? Làm sao khiến tất cả chúng sinh đến được nơi không còn sợ hãi? Làm sao khiến tất cả chúng sinh được tâm rốt ráo? Đã an trí các chúng sinh như vậy rồi, thì cầu chánh đạo của Phật, đúng như điều đã nghe mà vâng làm. Vì nhân duyên ấy mà có thể phá trăm nghìn ức quân ma, cùng mọi lý lẽ của các ngoại đạo (người theo đạo khác ngoài Phật pháp) và tất cả luận sư; tuy làm được việc thù thắng, nhưng trọn không khởi tâm kiêu mạn rằng: 'Ta phá được ma, ta dẹp được ngoại đạo, ta giỏi luận nghĩa.' Lại cũng không sinh ý tưởng phân biệt: pháp Phật, pháp ma, thế gian, xuất thế gian, là chánh, là tà, không có tướng lẫn lộn. Khi nghe và khi nói không có tâm hơn thua, cho đến tất cả đều không có chướng ngại. Này ma-na-bà, các ông nên gánh vác gánh nặng này. Gánh nặng như vậy phải dùng dũng mãnh tinh tấn để trang nghiêm, đầy đủ các hạnh mới có thể gánh được, không phải điều kẻ lười biếng kham nổi. Vì nhân duyên ấy, các ông phải luôn giữ tâm không tán loạn. Trước hết phải vì chúng sinh khởi lòng thương xót, an trú nơi đại từ (lòng thương rộng lớn muốn đem niềm vui đến cho chúng sinh); cũng luôn đau xót cho chúng sinh khổ sở, phát tâm cứu vớt, an trú nơi đại bi (lòng xót thương rộng lớn muốn cứu chúng sinh thoát khổ). Nếu trong chúng có chúng sinh xấu ác làm theo tam độc (ba thứ độc hại của tâm: tham lam, sân giận, si mê) như tham v.v., các ông phải làm cho họ thành thục, để diệt trừ tâm ngu si của họ. Nếu có người có tâm ngã mạn (kiêu căng cho mình là hơn), nghi hoặc, thì dạy họ phát tâm lành, quyết khiến họ đọc tụng, thọ trì, thành tựu hạnh nghiệp. Các ông phải một lòng siêng năng tu học. Này ma-na-bà, như trên đã nói, các ông nên không từ mỏi mệt, vì chúng sinh gánh vác gánh nặng này, vui vẻ vâng làm. Này ma-na-bà, nếu có Bồ-tát chỉ muốn bỏ thân mau vào Niết-bàn, giả như có vì chúng sinh chịu một phần khổ, tuy có tu hành nhưng không thể khắp vì vô lượng chúng sinh, thì đó không phải là điều hiếm có, không thể nghĩ bàn. Này ma-na-bà, Bồ-tát ma-ha-tát luôn ôm lòng thương xót, chỉ vì lợi ích tất cả chúng sinh mà tự mình gánh vác gánh nặng là áo giáp; đó mới là điều hiếm có, rất không thể nghĩ bàn. Này ma-na-bà, các ông nên biết đến áo giáp lớn nặng này." Bấy giờ Bồ-tát Chiên-đàn-na lại thưa với Phật Phóng Quang: "Thưa Thế Tôn (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc được thế gian tôn kính), con phải mặc áo giáp như thế nào?" Phật nói: "Này ma-na-bà, nay ông nên mặc áo giáp như thế này. Mặc áo giáp này rồi, giả sử tất cả những gì có trong tam thiên đại thiên thế giới (một tập hợp gồm một tỷ thế giới nhỏ) — hoặc người, hoặc phi nhân (loài không phải người), hoặc trời, hoặc rồng, hoặc dạ-xoa (loài quỷ thần nhanh nhẹn, có sức mạnh), càn-thát-bà (thần nhạc cõi trời), a-tu-la (loài thần hiếu chiến, hay đánh nhau với chư thiên), ca-lâu-la (chim thần cánh vàng), khẩn-na-la (thần ca hát), ma-hầu-la-già (thần rắn lớn) và các chúng như thế, cùng các ngoại đạo có trí khôn và tài biện luận thế gian, cho đến tất cả chúng sinh — những chúng ấy đều ôm lòng ác, muốn hàng phục, muốn bẻ gãy mà đến luận nghĩa, cho đến tất cả trận địch, chiến đấu, tranh giành trong thế gian và xuất thế gian, đều không thể thắng được. Các Bồ-tát ấy mặc áo giáp này rồi, giả sử binh khí chất cao hơn núi Tu-di (ngọn núi lớn ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo) — hoặc cung, hoặc tên, hoặc giáo, hoặc mâu, hoặc đao, hoặc kiếm, hoặc chùy, hoặc gậy; hoặc chém, hoặc đâm, hoặc đánh, hoặc bắn — mọi thứ nhắm vào đều không thể làm bị thương. Vì sao vậy? Áo giáp như thế không phải do vật khác làm ra, không phải mặc trên thân, mà thật là áo giáp của tâm, dùng để trang nghiêm tâm. Vì thế áo giáp này bền chắc, kín đáo, không phải dao búa nào phá hoại được. Này ma-na-bà, các Bồ-tát mặc áo giáp rồi, sau đó mới có thể đi vào trận phiền não của hàng ức chúng sinh như thế, chiến đấu và giành thắng lợi. Đi vào thế nào? Tức là đi vào pháp môn nhị tế (hai đầu mút, hai bên cực đoan). Vào cửa này rồi, tâm không sợ hãi, qua lại đông tây tự tại không vướng mắc, ở mọi nơi không ai thắng nổi. Bồ-tát như vậy vào cửa nhị tế và vượt qua được rồi, liền thấy pháp môn cung điện lớn tên là Cao Minh; và Bồ-tát ấy đã được giải thoát khỏi cửa nhị tế. Này ma-na-bà, trong cung điện ấy đủ mọi thứ, không cần sức người mà luôn có ánh sáng, không có chỗ tối tăm, xa lìa phiền não, thanh tịnh vi diệu như hư không. Đã diệt trừ mọi tướng hoạn nạn rồi, vào cung điện ấy được vắng lặng, an trú nơi không có tai nạn. Này ma-na-bà, đó là khi mới vào cửa chữ A thì có tướng như vậy, như những việc công dụng đã nói ở trước; nhờ phương tiện ấy mà vào được cửa này. Này ma-na-bà, trong đó, Bồ-tát nương hạnh của tiền tế (đầu mút phía trước) tuy được cửa chữ A, nhưng vẫn chưa được vào cửa chữ Na. Vì thế cần mặc thêm áo giáp lớn, được lời dạy của cõi trời, việc làm tự tại, đầy đủ uy đức lớn, mới có thể vào cửa cung điện lớn này. Này ma-na-bà, ý ông thế nào? Ông mặc áo giáp lớn như vậy rồi, có thể vượt qua nhị tế được không?" Khi đức Như Lai ấy hỏi như vậy xong, các Bồ-tát đồng thưa với Phật: "Đúng vậy, thưa Thế Tôn. Vì sao gọi là áo giáp, mà chúng con mặc vào rồi có thể gánh vác gánh nặng như thế? Lại nữa, thế nào gọi là nhị tế? Tế có tướng gì? Mặc áo giáp lớn này mà vượt qua được ở trong đó? Trước có nói cung điện, lại do nghĩa gì mà gọi là cung điện? Thưa Thế Tôn, áo giáp, nhị tế và cung điện được nói đến có hình tướng thế nào? Thưa Thế Tôn, đến cung điện ấy rồi sẽ làm gì? Mặc áo giáp vào tế lại làm gì? Thưa Thế Tôn, những nghĩa như vậy chúng con mong được nghe. Cúi xin Như Lai thương xót nói đầy đủ, cũng khiến chúng sinh đời sau nghe rồi được lợi ích." Phật bảo A-nan (vị đệ tử thị giả của Phật Thích-ca): Các Bồ-tát ấy hỏi như vậy xong, lúc ấy Phật Phóng Quang bảo các Bồ-tát: "Này ma-na-bà, về áo giáp đã hỏi: giữ giới là áo giáp, đầy đủ chánh niệm là cán cờ, tinh tấn là binh khí, thiền định (sự tập trung tâm ý vắng lặng) là chùy gậy, trí tuệ là đao kiếm. Này ma-na-bà, nay Ta sẽ nói đầy đủ về nhị tế, khiến các ông hiểu rõ tên gọi của cửa nhị tế này là gì. Này ma-na-bà, tế thứ nhất gọi là đoạn kiến (cái thấy sai cho rằng chết là hết, không còn gì nối tiếp), nên biết gốc của nó là vô minh (sự mê muội, không thấy biết chân lý). Tế thứ hai gọi là thường kiến (cái thấy sai cho rằng có một cái ngã hay sự vật thường còn bất biến), là nguồn trói buộc của sáu mươi hai kiến (sáu mươi hai loại quan điểm sai lầm của các ngoại đạo thời bấy giờ). Hai tế trước sau như vậy khó biết; ở trong đó tu hành, dứt hết mọi kiến chấp, mặc áo giáp như thế rồi mới vượt qua được. Vượt qua tế ấy rồi có thể vào cung trời. Thế nào là cung trời? Tức là không môn (cửa không, tức chân lý mọi pháp đều không có tự tánh cố định). Cửa không như vậy không có vướng ngại, người khác không thể ngăn trở, như tay sờ vào hư không, không có chỗ nào nắm được. Mọi công hạnh cũng như vậy, đồng với hư không; vì thế hình tướng của cung trời ấy là như vậy. Này ma-na-bà, vào cung điện này không có tìm cầu ý niệm nào khác; vì nhân duyên ấy nên gọi là cung điện. Các ông lại nên biết, cái gọi là cung điện chính là Đại Niết-bàn. Nghĩa của Niết-bàn là vốn tự có sẵn, không phải do người làm ra, nên gọi là Niết-bàn." Các Bồ-tát thưa: "Thưa Thế Tôn, trong Niết-bàn ấy có hình tướng gì?" Phật nói: "Này ma-na-bà, Niết-bàn tức là tất cả thế gian và xuất thế gian, cho đến có hoặc không, tất cả như vậy đều gọi là Niết-bàn. Nếu chấp tướng mà phân biệt thì chẳng phải Niết-bàn. Này ma-na-bà, không có gì cả thì gọi là chứng biết. Chứng biết thế nào? Như không có gì cả, chứng biết như vậy. Này ma-na-bà, cái gọi là chứng biết cũng không có chứng biết. Này ma-na-bà, đối với cái không có gì cả cũng không nên chấp lấy tướng 'không có gì cả'. Nếu người chấp lấy tướng 'không có gì cả', nên biết người ấy chưa lìa tướng. Nếu người khởi tạo tướng 'không có gì cả', thì lại sinh thêm tướng. Tướng nếu lại sinh, nên biết người ấy không thể diệt tướng. Tướng nếu không diệt, thì lại thành tướng sinh tử. Có tướng sinh tử thì nơi cái không sinh lại có tướng sinh. Nếu pháp không sinh mà có tướng sinh, làm sao có được vô sinh nhẫn (sự an nhẫn, chứng ngộ vững chắc rằng các pháp vốn không thật có sinh diệt)? Này ma-na-bà, tướng không sinh là nơi ba chỗ ấm, nhập, giới (ấm là năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức; nhập là sáu căn và sáu cảnh; giới là mười tám yếu tố gồm sáu căn, sáu cảnh, sáu thức) đều không sinh, gọi là không sinh. Đã không có chỗ sinh, thì ở đâu có sự hòa hợp của các hành (các pháp do nhân duyên tạo tác)? Các hành đã không có, thì rốt ráo cũng không có chỗ tụ họp. Vì thế ấm, nhập, giới rốt ráo không thể thấy được; chỉ là do nhân duyên của vọng tưởng điên đảo, nơi các pháp ấm, nhập như thế mà suy nghĩ phân biệt, nên chấp nói có các hành sinh diệt. Trong đó đều do phân biệt tạo ra; sự qua lại, nuôi dưỡng, mọi sự nghiệp đều không chân thật; tất cả lời nói bàn luận cũng trở về chỗ không lặng. Này ma-na-bà, tất cả các pháp không có sinh diệt. Nếu pháp không sinh thì cũng không diệt; đã không có việc diệt thì cũng không có chỗ hết; chỗ hết đã không có, cho đến không thấy có chỗ hết diệt. Đã không thấy chỗ sinh, diệt, hết, thì thấy các pháp đều là chân thật. Các ông nên biết, không phải nhờ thọ (sự cảm nhận, tiếp nhận) mà có thể được thấy biết. Nếu do việc thọ mà có biết, nên biết thọ ấy chính là sử vô minh cùng sử tham, sử kiêu mạn v.v. (sử là những phiền não sai khiến con người, ngầm thúc đẩy tâm). Do nhân duyên hòa hợp của ba thứ sử này mà có thể tạo tác ra các hành nghiệp."