Phẩm thứ tám: Ưu-ba-ly (tên một vị đệ tử của Phật, xuất thân thấp hèn, về sau nổi tiếng là người giữ giới luật bậc nhất)
Bấy giờ, đức Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đã đến từ chân lý như thật, tức bậc giác ngộ hoàn toàn) có đại chúng vây quanh. Mọi người cúng dường, cung kính, tôn trọng và ngợi khen Ngài. Khi ấy A-nan (vị đệ tử theo hầu Phật) đứng dậy khỏi chỗ ngồi. Ông xem xét lòng mọi người, thấy ai cũng có điều nghi: Vì sao đức Như Lai Thế Tôn (Thế Tôn: bậc được cả thế gian tôn kính, một danh hiệu của Phật) lại cho Ưu-ba-ly là người thấp hèn theo Phật xuất gia? Cho người ấy xuất gia là làm nhục tất cả các vua thuộc dòng Sát-lợi (giai cấp vua chúa, võ tướng ở Ấn Độ xưa), làm tăng thêm lòng bất kính. Lòng tin của người ta bị vấy bẩn, nên họ mãi mãi mất ruộng phước (phước điền: người đáng được cúng dường; cúng dường cho họ thì sinh phước, như gieo hạt vào ruộng). Việc ấy lại khiến tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ giới đầy đủ) Nan-đà, con vua Bạch Tịnh (tức vua Tịnh Phạn, cha của Phật), sinh lòng khinh mạn.
Phật bảo A-nan và đại chúng: "Các ông hãy lắng nghe cho kỹ. Các ông thà nói rằng Như Lai không có lòng bình đẳng, không có lòng đại bi, không có tam niệm xứ (ba chỗ an trú tâm của Phật: chúng sinh nghe pháp cung kính thì Ngài không mừng, không cung kính thì Ngài không buồn, kẻ kính người không thì tâm Ngài vẫn bình thản), không có ngũ trí tam muội (phép định gắn với năm thứ trí tuệ; tam muội là trạng thái tâm tập trung cao độ) (?). Nhưng không được nói rằng tỳ-kheo Ưu-ba-ly thật sự là người thấp hèn, tu hạnh thấp, nguyện thấp, tinh tấn (siêng năng gắng sức tu tập) thấp. Các ông thà nói rằng Như Lai có phiền não, vô thường, đổi dời, chứ không thể nói Ưu-ba-ly là kẻ thấp hèn đi xuất gia.
Như Lai dùng chánh biến tri (trí biết đúng đắn và trọn khắp mọi điều, một danh hiệu của Phật) mà tuyên nói lời chân thật, các ông nên tin nhận lời Phật. Như Lai biết và thấy rõ lỗi lầm, tai hại của sinh tử, một mình giác ngộ thành Phật. Ưu-ba-ly cũng theo đó mà xuất gia. Ông đủ tam minh (ba sự sáng suốt: biết các đời trước của mình và người, thấy sự chết đi sinh lại của chúng sinh, dứt sạch phiền não) và lục thông (sáu năng lực thần thông), đủ bát giải thoát (tám phép thiền định giúp thoát khỏi ràng buộc). Trời, người và đại chúng càng thêm ngưỡng mộ ông. Ông giữ gìn chánh pháp, giữ giới luật bậc nhất, xứng đáng nhận cúng dường. Ông có thể khiến chúng sinh thành tựu ba thứ quả báo tốt đẹp: hiện báo (quả báo ngay trong đời này), sinh báo (quả báo ở đời kế tiếp), và hậu báo (quả báo ở những đời sau nữa).
Vì thế nên biết: Ưu-ba-ly có hạnh tu kỳ lạ, mầu nhiệm, riêng là bậc Bồ-tát (người phát nguyện tu thành Phật để cứu độ chúng sinh) có lòng đại bi. Ông đã trồng các gốc công đức ở chỗ vô lượng trăm nghìn vạn ức đức Phật thời quá khứ. Trong pháp của các đức Phật ấy, ông đều giữ luật bậc nhất. Trong pháp của Phật Thích-ca Mâu-ni, ông cũng giữ luật bậc nhất."
Bấy giờ tỳ-kheo Nan-đà nghe Phật nói xong, liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi, cúi đầu sát đất lễ chân Đại Kiều-trần-như (một trong năm vị đệ tử đầu tiên của Phật). Ông lần lượt đi đến trước Ưu-ba-ly thì đứng đó, cúi xuống ngẩng lên, chỉ chắp tay mà thôi. Khi ấy Như Lai liền vì Nan-đà nói bài kệ (bài thơ giảng pháp):
"Nan-đà, ông nên biết: / Chớ lo phận nghèo hèn,
Cũng chẳng mất giàu sang, / Phép xuất gia là thế."
Nan-đà nghe Phật chỉ dạy, làm lợi ích, khiến vui mừng, nói pháp bằng nhiều cách, thì trong lòng hoan hỷ. Ông liền sửa lại y phục, cúi đầu lễ chân Ưu-ba-ly. Ngay lúc ấy trời đất chấn động theo sáu cách. Thân tâm Nan-đà trở nên mềm dịu, đạt được lợi ích cho chính mình, việc cần làm đã làm xong (tức đã chứng quả A-la-hán, bậc dứt sạch phiền não).
Phật bảo Ưu-ba-ly: "Ông hãy mau rống tiếng sư tử (nói pháp dũng mãnh, không chút sợ hãi) về Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng), về Tứ đế (bốn chân lý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự dứt khổ, con đường dứt khổ), và về sự khác nhau giữa bảy chúng tại gia và xuất gia (bảy hạng đệ tử Phật: tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, thức-xoa-ma-na, sa-di, sa-di-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di). Đó là tam quy (ba phép quy y, tức nương tựa Phật, Pháp, Tăng), ngũ giới (năm giới của người tại gia), cho đến tất cả các giới: giới làm lợi ích chúng sinh, giới làm sạch phiền não, giới điều phục oai nghi (dáng vẻ, cử chỉ đúng phép), thiền giới (giới tự nhiên có được khi vào thiền định), vô lậu giới (giới tự nhiên có được khi đạt trí tuệ không còn phiền não), để làm hưng thịnh Tam bảo." Khi ấy Ưu-ba-ly bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nhờ Như Lai dùng sức oai thần dẫn dắt và che chở, con mới có thể thưa hỏi được đôi chút."
"Thế nào gọi là Tam bảo? Là Phật, Pháp và chúng Tăng. Nếu Tam bảo không có tự tánh (bản chất riêng), thì làm sao phân biệt mà nói ra những tên gọi khác nhau là Pháp, là Tăng? Người quy y Tam bảo thì phải vâng làm thế nào? Nếu ba quy y là một thì không nên nói là ba. Còn nếu nói ba quy y, thì sao lại có tên gọi bảy chúng?" Bấy giờ Ưu-ba-ly bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, quy y nơi đâu thì gọi là quy y Phật?" Khi ấy Như Lai giải đáp từng điều một:
Phật-đà nghĩa là giác (tỉnh biết), vì Ngài đã giác ngộ rõ tướng của mọi pháp. Lại nữa, tất cả chúng sinh ngủ say trong tam giới (ba cõi: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc, tức toàn bộ thế giới luân hồi). Mắt đạo của Phật đã mở, Ngài tự giác ngộ và làm cho người khác giác ngộ, nên gọi là giác. Đối với tất cả pháp, Phật có thể đạt được hết thảy và nói ra hết thảy.
Hỏi: Phật nói hết thảy là thế nào? Là tùy lúc, hợp dịp, tùy nghi mà nói, hay là nói theo từng loại, từng nhóm? Đáp: Phật tùy theo chúng sinh, hợp thời mà nói tất cả pháp. Về sau các đệ tử kết tập (nhóm họp đọc lại, xác định và sắp xếp lời Phật dạy) kho pháp, rồi theo loại mà biên soạn. Có lúc Phật vì các đệ tử chế ra giới nặng nhẹ, tội còn cứu được hay không còn cứu được, thì soạn thành Luật tạng (kho giới luật). Có lúc Phật nói về nhân quả sinh ra nhau, về các kết và các sử (những tên gọi của phiền não: kết là trói buộc, sử là sai khiến con người), về tướng của nghiệp, thì gom thành A-tì-đàm tạng (kho luận giải, phân tích giáo lý). Những pháp Phật tùy lúc nói cho chư thiên và người đời thì gom thành Tăng Nhất A-hàm (A-hàm là những bộ kinh ghi lời Phật dạy thời đầu; bộ này sắp xếp theo số pháp tăng dần từ một trở lên), là điều người đi khuyên dạy, cảm hóa kẻ khác học tập. Những nghĩa sâu xa nói cho chúng sinh căn tánh lanh lợi thì gọi là Trung A-hàm, là điều người chuyên học hỏi học tập. Những pháp thuận theo thiền thì là Tạp A-hàm, người ngồi thiền học tập. Những pháp phá các ngoại đạo (các phái tu hành ngoài đạo Phật) thì là Trường A-hàm.
Hỏi: Nếu Phật nói hết thảy, thì sao có kinh kể: Phật ngồi dưới một gốc cây, cầm một nhánh lá hỏi đệ tử: "Lá trên nhánh này nhiều hay lá trên cây nhiều?" Đệ tử đáp: "Lá trên cây nhiều." Phật nói: "Pháp ta biết như lá trên cây, pháp ta nói như lá trong lòng bàn tay." Vậy sao lại nói Phật nói hết thảy? Đáp: Có "hết thảy" theo tướng riêng, có "hết thảy" theo tướng chung; ở đây nói là hết thảy theo tướng riêng. Có thuyết nói: Phật có thể nói hết thảy, chỉ vì chúng sinh không thể tiếp nhận hết, chứ không phải Phật không thể nói. Có thuyết nói: Nên nói là Phật biết hết thảy, còn về chuyện nói thì chỉ nói là "nói", không được nói là "nói hết thảy".
Hỏi: Nếu Phật biết mà có thể nói, thì Thanh văn (đệ tử nghe lời Phật dạy mà giác ngộ) và Duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ) cũng dựa vào chỗ biết mà có thể nói, sao không gọi họ là Phật? Đáp: Không phải thế. Phật biết và nói đều trọn vẹn. Hai thừa (hai cỗ xe, tức hai hạng Thanh văn và Duyên giác) biết và nói về pháp vẫn còn chỗ chưa trọn. Lại nữa, Phật hiểu tất cả pháp, đều có thể đặt tên cho chúng; hai thừa thì không thể. Lại nữa, Phật đạt được pháp vô biên, nên có thể nói vô biên; hai thừa thì không thể. Lại nữa, có cái chung và cái không chung: chỗ đạt được của hai thừa là chung, chỗ đạt được của Phật là không chung. Chỗ đạt được của Thanh văn thì ba thừa đều biết. Chỗ đạt được của trung thừa (cỗ xe bậc giữa, tức Duyên giác) thì hai thừa (Duyên giác và Phật) cùng biết. Riêng chỗ đạt được của Phật thì hai thừa không biết, chỉ Phật tự biết. Lại nữa, hộp lớn thì nắp cũng lớn; pháp lớn thì tướng của pháp vô biên. Phật dùng trí vô biên mà biết và nói pháp vô biên; trí của hai thừa có giới hạn nên không xứng với tướng của pháp. Lại nữa, có căn và nghĩa: căn là tuệ căn (gốc rễ của trí tuệ), nghĩa là những pháp mà trí tuệ hướng tới (đối tượng của trí tuệ). Căn và nghĩa của Phật đều đầy đủ, những pháp trí tuệ hướng tới không pháp nào không trọn; căn và nghĩa của hai thừa thì cả hai đều chưa đầy đủ. Lại nữa, Phật có tên gọi là Như thật trí (trí biết đúng như sự thật), vì Ngài biết rõ tướng của mọi pháp đúng như thật. Hai thừa biết pháp chưa đến tận nguồn đáy, lại có chỗ chưa khắp, nên không được gọi là Như thật trí. Vì các nghĩa như thế, hai thừa không được gọi là Phật.
Bà-già-bà (danh hiệu của Phật, thường dịch là Thế Tôn) là chữ không thể chuyển sang tiếng khác bằng âm, cũng không thể giải trọn bằng nghĩa (?). Vì sao gọi là Thế Tôn? Vì Ngài biết tất cả pháp đối trị (những pháp dùng để chữa trị, khắc phục phiền não). Lại nữa, tiếng nói trong đời khác nhau, người đời tự không hiểu được nhau, còn Phật đều biết hết, nên gọi là Thế Tôn. Lại nữa, Phật dạy các tỳ-kheo rằng: Hai thừa và phàm phu khi tự nói mình đắc pháp, thì hoặc thích lặng im, hoặc vào thiền định, hoặc vì duyên cớ khác mà giấu giữ không nói. Còn pháp Phật đạt được thì vì sức từ bi nên Ngài vui lòng nói cho người khác. Lại nữa, thế nào là vì phá ba độc (tham lam, giận dữ, mê muội) mà được gọi là Thế Tôn?
Hỏi: Hai thừa cũng phá được ba độc, sao không gọi là Thế Tôn? Đáp: Không phải thế. Hai thừa còn có thoái lui, còn Phật thì không thoái lui. Thoái có ba loại: thoái quả, thoái khi chưa đắc quả, và thoái trong sự sử dụng.
Thoái quả là thế này. Thanh văn có bốn quả vị chứng đắc từ thấp lên cao; ba quả trên thì có thể thoái, còn quả thấp nhất (Tu-đà-hoàn, bậc vào dòng thánh) thì không thoái. Trung thừa có hai trường hợp: nếu tu hành trăm kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực dài) mà thành quả Bích-chi Phật (tức Duyên giác) thì không thoái; nếu vốn là người hạ thừa (cỗ xe bậc dưới, tức Thanh văn) đã ở ba quả trên rồi chuyển thành Bích-chi Phật thì quả có thoái. Quả Phật không thoái.
Thoái khi chưa đắc quả là: người đang hướng tới ba thừa, chưa đắc quả mà thoái lui; hoặc tỳ-kheo tu tập ba nghiệp (thân, miệng, ý) mà lười biếng không tiến. Phàm có điều tu tập mà thoái lui, không siêng năng, thì gọi là thoái khi chưa đắc quả.
Thoái trong sự sử dụng là: những pháp đã đạt được mà không hiện ra để dùng. Như Phật có mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt), Tiểu thừa có mười trí; dùng một cái thì những cái khác không dùng. Như người tụng kinh mười vạn lời, lúc không tụng thì đều gọi là thoái trong sự sử dụng. Hạ thừa có thoái khi chưa đắc quả, trung thừa cũng có thoái khi chưa đắc quả. Phật không có thoái khi chưa đắc quả, vì trong mọi hạnh Ngài không có hạnh nào không siêng năng. Hai thừa có thoái trong sự sử dụng; còn Phật thì không nhất định. Có thuyết nói: trong mười lực, Phật dùng một thì không dùng chín, nên gọi là thoái. Có thuyết nói: Phật không có thoái trong sự sử dụng. Như tụng kinh hai mươi vạn lời, phàm phu sức kém nên phải mất một ngày, hai ngày mới tụng xong, còn Phật có thể tụng xong ngay tức khắc. Mười lực cũng vậy, muốn dùng là dùng được ngay, vì không có chướng ngại, nên không có thoái trong sự sử dụng. Lại có thuyết nói: Phật không có thoái trong sự sử dụng. Như khi mặc nê-hoàn-tăng (váy, tức y mặc phía dưới của người xuất gia), Ngài không mặc tùy tiện theo cách của phàm phu. Mọi việc Ngài làm đều vì lợi ích chúng sinh. Các pháp Ngài dùng, có ích thì dùng, không ích thì không dùng, chứ không phải không thể dùng, nên không có thoái trong sự sử dụng. Tuy mỗi thuyết có cách hiểu riêng, nhưng không thể quyết định được; ý Phật không thể nghĩ bàn.
Hỏi: Vì sao ba quả trên của Thanh văn thì thoái, còn quả dưới thì không thoái? Đáp: Ba quả trên là điều trong các đời trước đã từng đạt được, nên có thể thoái. Quả dưới là điều chưa từng đạt được, nên không thoái. Như người đói mà được món ăn ngon thì lâu cũng không quên; nghĩa này cũng thế. Lại có thuyết nói: ở quả dưới, nhẫn (sự chấp nhận chân lý, bước đầu của trí) làm vô ngại đạo (giai đoạn tâm đang dứt phiền não), trí làm giải thoát đạo (giai đoạn tâm đã thoát khỏi phiền não vừa dứt); còn ở ba quả trên, trí làm vô ngại đạo, trí làm giải thoát đạo, nên có thoái. Lại có thuyết nói: kiến đế đạo (giai đoạn lần đầu thấy rõ Tứ đế) không thoái, tư duy đạo (giai đoạn suy xét, tu luyện lâu dài để dứt các phiền não còn lại) thì có thoái, vì ở đó dùng phép quán tưởng sạch và không sạch để dứt phiền não. Tư duy đạo có sự bức bách, kiến đế không có sự bức bách. Kiến đế dứt phiền não nhờ thấy lý; còn ở tư duy đạo, phiền não sinh lại một cách vi tế nên có bức bách; (kiến đế vì thế) không thoái (?). Lại có thuyết nói: sức trí của kiến đế mạnh, như cây xà lớn đè giữ đồ vật; trí của tư duy yếu nên thoái. Lại có thuyết nói: ở kiến đế, trong cõi dục dùng hai tâm nhẫn và trí mà dứt chín phẩm phiền não; ở các cõi trên dùng hai tâm nhẫn và trí mà dứt bảy mươi hai phẩm phiền não, dứt hết đến tận cõi vô sắc, nên không thoái (?). Vì nghĩa ấy nên chỉ riêng Phật được gọi là Thế Tôn.
Lại nữa, Phật đã dứt tập khí (thói quen còn sót lại do phiền não nhiều đời thấm vào), còn hai thừa thì tập khí chưa hết. Như tỳ-kheo Ngưu Thi (tên có nghĩa là "trâu nhai lại") thường nhai lại như trâu, vì nhiều đời từ loài trâu sinh ra. Như một tỳ-kheo tuy đã được lậu tận (dứt sạch phiền não) mà vẫn thường soi gương ngắm mình, vì nhiều đời từ thân kỹ nữ sinh ra. Như một tỳ-kheo nhảy lên bàn, nhảy qua gác, vì nhiều đời từ loài khỉ sinh ra. Những vị ấy không được gọi là Thế Tôn.
Câu "Tôi nghe như vầy": chữ "như vầy" là lời lúc Phật còn tại thế, còn "tôi nghe" là lời nói sau khi Phật diệt độ; người kết tập kho pháp nói "tôi nghe" (?). Hỏi: Trong hai mươi năm (đầu) Phật nói pháp, A-nan không được nghe, sao lại nói "tôi nghe"? Đáp: Có thuyết nói chư thiên đã nói lại cho A-nan. Có thuyết nói Phật dùng tâm thế tục để khiến A-nan biết (?). Có thuyết nói A-nan nghe lại từ các tỳ-kheo. Có thuyết nói A-nan đã xin Phật các điều nguyện: "Xin Phật đừng cho con áo cũ của Ngài, đừng để người ta mời con đi thọ trai. Con vì cầu pháp, vì cung kính Phật mà hầu hạ những gì Phật cần, không phải vì áo mặc cơm ăn. Các tỳ-kheo mỗi ngày được gặp Thế Tôn hai lần sáng chiều, xin đừng để con như thế; con muốn gặp là được gặp. Và những pháp Phật đã nói trong hai mươi năm (trước), xin Ngài nói lại hết cho con." Hỏi: Những câu pháp đã nói trong hai mươi năm, làm sao có thể nói lại hết? Đáp: Phật khéo léo dùng phương tiện, trong một câu pháp diễn ra vô lượng pháp, lại có thể lấy vô lượng pháp làm nghĩa của một câu. Phật chỉ nêu sơ qua đầu mối, A-nan đã biết hết, nhờ sức nhanh nhạy, sắc bén và ghi nhớ vững chắc.
Về tám vạn pháp tạng: có thuyết nói, như gốc, thân, cành, lá hợp lại gọi là một cây, thì Phật vì chúng sinh nói pháp từ đầu đến cuối gọi là một tạng, như thế có tám vạn. Có thuyết nói: mỗi lần Phật ngồi nói pháp gọi là một tạng, như thế có tám vạn. Có thuyết nói: mười sáu chữ là nửa bài kệ, ba mươi hai chữ là một bài kệ, như thế có tám vạn. Có thuyết nói: kệ dài ngắn lấy bốn mươi hai chữ làm một bài, như thế có tám vạn. Có thuyết nói: như mỗi nửa tháng thuyết giới một lần là một tạng, như thế có tám vạn. Có thuyết nói: Phật tự nói sáu vạn sáu nghìn bài kệ là một tạng, như thế có tám vạn. Có thuyết nói: Phật nói trần lao (phiền não làm nhơ bẩn và mệt nhọc thân tâm) có tám vạn, thuốc pháp cũng có tám vạn, nên gọi là tám vạn pháp tạng.
Hỏi: Khế kinh (lời Phật dạy, hợp với chân lý và với căn cơ người nghe) và A-tì-đàm không đặt Phật ở đầu, sao riêng phần tụng luật lại đặt Phật ở đầu? Đáp: Vì luật thù thắng, và vì chỉ riêng Phật chế ra luật. Trong khế kinh có những lời các đệ tử nói pháp. Có khi như Thích-đề-hoàn-nhân (tức Đế Thích, vua cõi trời Đao-lợi) tự nói bố thí là bậc nhất: "Vì sao? Vì ta nhờ bố thí mà được làm vua trời, mong gì được nấy." Phật nói: "Đúng như thế." Có khi Phật hóa ra hóa Phật (thân Phật do thần lực biến hiện ra), rồi hóa Phật nói pháp. Luật thì không như thế, tất cả đều do Phật nói, vì thế đặt Phật ở đầu. Lại nữa, kinh thì gặp chỗ nào quyết định ngay chỗ ấy, còn luật thì không thế. Nếu trong nhà có việc thì không được chế luật ngay, mà phải ra ngoài. Nếu có việc bên người bạch y (người tại gia, vì họ mặc áo trắng) thì phải chế luật ở giữa chúng Tăng. Nếu ở xóm làng có việc cũng phải chế luật ở giữa chúng Tăng. Nếu có việc bên năm chúng xuất gia thì phải chế luật ở chỗ tỳ-kheo và tỳ-kheo-ni. Vì thế đặt Phật ở đầu.
Tỳ-da-ly (tên một nước lớn thời Phật): có nước lấy tên vua làm tên, có nước lấy tên đất làm tên, có nước lấy tên thành làm hiệu; nước này lấy tên rồng làm tên. Xóm Ca-lan-đà thì lấy tên một loài chim mà đặt. Lại nữa, người chủ xóm tên Tu-đề-na; cha mẹ cầu xin thần linh mới có được ông, nên đặt tên là "Cầu Được". Còn "giàu sang" thì thế này. Giàu có hai loại: một là có của thuộc loài có sinh mạng, hai là có của thuộc loài không có sinh mạng. Của không có sinh mạng là nhiều vàng bạc, bảy thứ báu, kho lẫm, tiền lụa, ruộng nương, nhà cửa. Của thuộc loài có sinh mạng là tôi tớ, kẻ hầu, voi ngựa trâu dê, làng xóm, đất phong. Vì thế gọi là giàu. Sang là hoặc làm chủ đất phong, hoặc có đức tốt được người tôn kính, nên gọi là sang. Người ấy tự quy y Tam bảo, thọ phép tam quy.
Hỏi: Tam quy lấy gì làm tánh (bản chất)? Có luận sư nói: Tam quy có tánh là giáo và vô giáo (giáo: hành động biểu lộ ra ngoài, thấy nghe được; vô giáo: năng lực của giới ẩn bên trong, không biểu lộ ra ngoài). Khi thọ tam quy, người thọ quỳ gối chắp tay, miệng nói ba lời quy y; ấy gọi là giáo của thân và miệng. Nếu tâm thuần hậu, tha thiết, thì thân miệng (sinh ra) vô giáo; ấy gọi là giáo và vô giáo (?). Có thuyết nói: Tam quy có tánh là ba nghiệp, tức nghiệp thân, nghiệp miệng, nghiệp ý. Có thuyết nói: Tam quy là năm ấm thiện. Năm ấm (năm nhóm yếu tố hợp thành con người: sắc là thân thể vật chất, thọ là cảm giác, tưởng là nhận biết hình ảnh, hành là ý chí tạo tác, thức là sự hiểu biết phân biệt) thiện của chúng sinh là tam quy, còn Tam bảo là chỗ quy về.
Chỗ quy về mang nghĩa cứu giúp, che chở. Ví như có người mắc tội với vua, trốn sang nước khác để cầu che chở. Vua nước kia nói: "Ngươi muốn khỏi sợ hãi thì chớ ra khỏi bờ cõi của ta, chớ trái lời ta dạy, ta ắt che chở cho ngươi." Chúng sinh cũng thế: bị lệ thuộc vào ma, mang tội sinh tử, nên quy về Tam bảo để cầu che chở. Nếu thành tâm với Tam bảo, không hướng về nơi nào khác, không trái lời Phật dạy, thì ma vương tà ác cũng không làm gì được.
Xưa có một con chim bồ câu bị chim ưng đuổi. Nó bay vào bóng của Xá-lợi-phất (vị đệ tử trí tuệ bậc nhất của Phật) mà vẫn run sợ không dứt. Dời sang bóng của Phật thì nó yên ổn, không còn sợ hãi; biển lớn có thể dời đi chứ con bồ câu ấy vẫn không động. Sở dĩ như vậy là vì Phật có đại từ đại bi, còn Xá-lợi-phất không có đại từ bi. Phật đã hết tập khí, còn Xá-lợi-phất tập khí chưa hết. Phật tu hạnh Bồ-tát trong ba a-tăng-kỳ kiếp (a-tăng-kỳ: con số nhiều không đếm xuể), còn Xá-lợi-phất tu khổ hạnh trong sáu mươi kiếp. Vì nhân duyên ấy, bồ câu vào bóng Xá-lợi-phất vẫn còn sợ hãi, vào bóng Phật thì hết sợ.
Hỏi: Nếu quy y Tam bảo có thể trừ tội lỗi, dứt sợ hãi, thì Đề-bà-đạt-đa (người anh em họ của Phật, về sau phản Phật) cũng đã quy y Tam bảo, vì lòng tin mà xuất gia, thọ giới cụ túc (giới đầy đủ của tỳ-kheo), vậy mà vẫn phạm ba tội nghịch và đọa vào ngục A-tì (địa ngục khổ nhất, khổ không lúc nào ngừng)? Đáp: Phàm cứu giúp, che chở là cứu người có thể cứu được. Đề-bà-đạt-đa tội ác sâu nặng, lại là định nghiệp (nghiệp nhất định phải chịu quả báo), vì thế khó cứu. Hỏi: Nếu có tội lớn thì Phật không cứu được, nếu không có tội thì không cần Phật cứu, vậy Tam bảo cứu giúp che chở ở chỗ nào? Đáp: Đề-bà-đạt-đa quy y Tam bảo mà tâm không chân thật, ba quy y không trọn. Ông thường cầu lợi lộc, cúng dường và danh tiếng, tự xưng là người biết hết thảy, tranh giành với Phật. Vì nhân duyên ấy, Tam bảo tuy có sức lớn cũng không cứu được. Còn như vua A-xà-thế, tuy có tội nghịch (giết cha) đáng vào ngục A-tì, nhưng vì thành tâm hướng về Phật nên diệt được tội A-tì, chỉ vào địa ngục Hắc Thằng (địa ngục Dây Đen), giống như người phạm tội nặng ở cõi người, bảy ngày là chịu xong. Đó là sức cứu hộ của Tam bảo. Hỏi: Nếu tội của Đề-bà-đạt-đa không thể cứu, thì có kinh nói "người quy y Phật không đọa vào ba đường ác", nghĩa ấy thế nào? Đáp: Đề-bà-đạt-đa nhờ đã quy y Tam bảo, nên tuy vào ngục A-tì mà chịu khổ nhẹ, cũng có lúc được tạm nghỉ. Lại như người ở nơi núi rừng, đồng hoang đáng sợ, nếu niệm công đức của Phật thì nỗi sợ liền tan. Vì thế sự cứu hộ của việc quy y Tam bảo không phải hư dối.
Tam bảo thuộc về đế nào trong Tứ đế? Thuộc căn nào trong hai mươi hai căn (hai mươi hai năng lực làm chủ trong thân tâm, như các giác quan, lòng tin, sự siêng năng…)? Thuộc giới nào trong mười tám giới (mười tám yếu tố cấu thành mọi kinh nghiệm: sáu giác quan, sáu đối tượng của chúng và sáu thức tương ứng)? Thuộc nhập nào trong mười hai nhập (mười hai chỗ tiếp xúc: sáu giác quan và sáu đối tượng)? Thuộc ấm nào trong năm ấm?
Tam bảo trong Tứ đế thì thuộc tận đế (chân lý về sự diệt tận khổ đau), và một phần thuộc đạo đế (chân lý về con đường dứt khổ). Trong các căn thì thuộc ba căn: vị tri căn, dĩ tri căn, vô tri căn (ba căn vô lậu: căn của người đang muốn biết điều chưa biết, căn của người đã biết, căn của người đã biết trọn, không còn gì phải học). Trong mười tám giới thì thuộc ý giới, ý thức giới và pháp giới. Trong mười hai nhập thì thuộc ý nhập và pháp nhập. Trong năm ấm thì thuộc năm ấm vô lậu (không còn phiền não).
Phật bảo trong Tứ đế thì một phần thuộc đạo đế. Pháp bảo trong Tứ đế thì thuộc tận đế. Tăng bảo trong Tứ đế thì một phần thuộc đạo đế. Phật bảo trong hai mươi hai căn thì thuộc vô tri căn. Pháp bảo là tận đế, là vô vi (không do nhân duyên tạo tác, không sinh không diệt), nên không thuộc căn nào. Tăng bảo trong hai mươi hai căn thì thuộc ba căn vô lậu. Phật bảo trong mười tám giới thì một phần thuộc ý giới, ý thức giới, pháp giới; trong mười hai nhập thì một phần thuộc ý nhập, pháp nhập; trong năm ấm thì một phần thuộc năm ấm vô lậu. Pháp bảo trong mười tám giới thì một phần thuộc pháp giới; trong mười hai nhập thì một phần thuộc pháp nhập. Pháp bảo không thuộc năm ấm, vì ấm là hữu vi (do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), còn Pháp bảo là vô vi. Tăng bảo trong mười tám giới thì một phần thuộc ý giới, ý thức giới, pháp giới; trong mười hai nhập thì một phần thuộc ý nhập, pháp nhập; trong năm ấm thì một phần thuộc năm ấm vô lậu.
Hỏi: Quy y Phật là quy y Phật Thích-ca Văn, hay quy y Phật ba đời? Đáp: Quy y Phật ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai), vì pháp thân (thân chân thật của Phật, tức các công đức và trí tuệ giác ngộ) của các đức Phật đều như nhau. Quy y một đức Phật tức là quy y chư Phật ba đời, vì các đức Phật không khác nhau. Có thuyết nói: Nếu là quy y chư Phật ba đời, thì sao có chư thiên tự nói: "Tôi là đệ tử Phật Ca-diếp", "Tôi là đệ tử Phật Câu-lưu-tôn"; như thế với bảy đức Phật, mỗi vị đều tự xưng "tôi là đệ tử của đức Phật ấy". Vì nhân duyên ấy, đúng ra nên quy y một đức Phật, không nên quy y ba đời. Có thuyết nói không nên như vậy. Vì sao? Như kinh Tỳ-sa-môn nói: vua Tỳ-sa-môn (vị Thiên vương trấn giữ phương bắc) quy y Tam bảo, quy y Phật quá khứ, vị lai và hiện tại. Vì nghĩa ấy nên quy y chư Phật ba đời. Hỏi: Nếu vậy, chư thiên mỗi vị tự xưng là đệ tử của một đức Phật nào đó, nghĩa ấy thế nào? Đáp: Lời chư thiên nói đâu đủ để làm chuẩn. Có những vị trời mỗi vị xưng một đức Phật làm thầy, nhưng vẫn quy y chư Phật ba đời, chỉ lấy một đức Phật làm chứng mà thôi.
Hỏi: Quy y nơi đâu gọi là quy y Phật? Đáp: Quy y nghĩa là hướng tâm về các công đức vô học (bậc đã học xong, không còn gì phải học, tức đã giác ngộ hoàn toàn) của bậc Nhất thiết trí (bậc có trí biết tất cả). Hỏi: Là quy y sắc thân (thân xác thịt) hay quy y pháp thân? Đáp: Quy y pháp thân, không quy y sắc thân, vì không lấy sắc thân làm Phật. Hỏi: Nếu sắc thân không phải là Phật, sao làm thân Phật chảy máu lại mắc tội nghịch? Đáp: Vì sắc thân là vật chứa pháp thân, là chỗ pháp thân nương tựa, nên làm hại sắc thân thì mắc tội nghịch, chứ không phải vì sắc thân là Phật mà mắc tội nghịch.
Còn quy y Pháp, thì quy y nơi đâu gọi là quy y Pháp? Đáp: Quy y nghĩa là hướng về chỗ dứt dục, không còn dục, diệt tận, tức Niết-bàn (trạng thái dứt sạch phiền não, thoát khỏi sinh tử); ấy gọi là quy y Pháp. Hỏi: Là quy y chỗ diệt tận của chính mình, hay chỗ diệt tận của người khác? Đáp: Quy y cả chỗ diệt tận của mình lẫn chỗ diệt tận của người khác, ấy gọi là quy y Pháp.
Nếu quy y Tăng thì quy y nơi đâu? Đáp: Quy y nghĩa là hướng về các công đức học và vô học của Thanh văn (học: bậc thánh còn đang tu học; vô học: bậc đã tu xong), là ruộng phước tốt lành, giúp đỡ chúng sinh; ấy gọi là quy y Tăng. Hỏi: Là quy y Tăng theo tục đế (chân lý thế tục; ở đây chỉ chúng Tăng là những người xuất gia bình thường), hay Tăng theo đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối thượng; ở đây chỉ chúng Tăng là các bậc đã chứng quả thánh)? Nếu quy y Tăng theo đệ nhất nghĩa đế, thì khi Phật truyền ba quy y cho Đề-vị và Ba-lợi (hai người lái buôn đầu tiên quy y Phật), lẽ ra không nên nói "tương lai sẽ có Tăng, các ông nên quy y", vì Tăng theo đệ nhất nghĩa đế lúc nào cũng có ở thế gian. Đáp: Vì Tăng theo tục đế là chỗ nương của Tăng theo đệ nhất nghĩa đế, nên Phật nói "tương lai sẽ có Tăng, các ông nên quy y". Lại vì muốn tôn trọng Tăng theo tục đế nên nói như vậy. Phật tự nói: Trong tất cả các chúng, chúng đệ tử của Phật là bậc nhất. Ví như từ sữa ra lạc (sữa chua), từ lạc ra tô (váng sữa), từ tô ra đề-hồ (phần tinh túy nhất của sữa), và đề-hồ là ngon nhất, quý nhất. Chúng đệ tử Phật cũng như thế. Nếu có chúng Tăng nhóm họp, trong đó có bốn hướng bốn quả (tám bậc thánh: bốn bậc đang tiến tới và bốn bậc đã chứng bốn quả Thanh văn), là ruộng phước cao tột. Trong tất cả chín mươi sáu loại chúng tu hành, chúng ấy tôn quý nhất, cao nhất, không ai sánh kịp. Vì thế nói "tương lai sẽ có Tăng, các ông nên quy y" mà không hại đến nghĩa chính.
Hỏi: Phật cũng là pháp, Pháp cũng là pháp, Tăng cũng là pháp; đã cùng là một pháp thì có gì khác nhau? Đáp: Tuy cùng là một pháp, nhưng xét theo nghĩa thì tự có sai khác. Xét theo Tam bảo: trí lớn không cần thầy (tự giác ngộ) cùng tất cả công đức bậc vô học là Phật bảo; tận đế vô vi là Pháp bảo; công đức và trí tuệ học, vô học của Thanh văn là Tăng bảo. Xét theo pháp: pháp không thầy, vô học là Phật bảo; tận đế vô vi, pháp không phải học cũng không phải vô học, là Pháp bảo; pháp học và vô học của Thanh văn là Tăng bảo. Xét theo căn: Phật là vô tri căn, Pháp bảo là pháp không phải căn, Tăng là ba căn vô lậu. Xét theo đế: Phật là một phần đạo đế, Pháp bảo là tận đế, Tăng là một phần đạo đế. Xét theo quả sa-môn (sa-môn: người xuất gia tu hành): Phật là sa-môn, Pháp bảo là quả sa-môn; Tăng là sa-môn, Pháp bảo là quả sa-môn. Xét theo bà-la-môn (ở đây nghĩa là người tu hạnh trong sạch): Phật là bà-la-môn, Pháp bảo là quả bà-la-môn; Tăng là bà-la-môn, Pháp bảo là quả bà-la-môn. Xét theo phạm hạnh (hạnh trong sạch): Phật là phạm hạnh, Pháp bảo là quả phạm hạnh; Tăng là phạm hạnh, Pháp bảo là quả phạm hạnh. Xét theo nhân quả: Phật là nhân, Pháp bảo là quả; Tăng là nhân, Pháp bảo là quả. Xét theo đạo và quả: Phật là đạo, Pháp bảo là quả; Tăng là đạo, Pháp bảo là quả. Phật lấy Pháp làm thầy, Phật từ Pháp mà sinh ra, Pháp là mẹ của Phật, Phật nương Pháp mà trụ. Hỏi: Nếu Phật lấy Pháp làm thầy, sao trong Tam bảo không đặt Pháp lên đầu? Đáp: Pháp tuy là thầy của Phật, nhưng Pháp không có Phật thì không được truyền rộng; như câu nói "đạo nhờ người mà được truyền rộng". Vì thế Phật đứng đầu.
Bấy giờ Ưu-ba-ly lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, khi thọ giới tam quy, nếu xưng Pháp bảo trước rồi mới xưng Phật, thì có thành tam quy không?" Đáp: Người không hiểu biết gì mà nói sai thứ tự thì không mắc tội, và vẫn thành tam quy. Nếu người có hiểu mà cố ý nói đảo lộn thì mắc tội, và cũng không thành tam quy. Hỏi: Nếu xưng Phật và Pháp mà không xưng Tăng thì có thành tam quy không? Nếu xưng Pháp và Tăng mà không xưng Phật thì có thành không? Nếu xưng Phật và Tăng mà không xưng Pháp bảo thì có thành không? Đáp: Đều không thành tam quy.
Hỏi: Nếu không thọ tam quy thì có được ngũ giới không? Không thọ tam quy thì có được bát giới (tám giới giữ trong một ngày một đêm) không? Không thọ tam quy thì có được thập giới (mười giới của sa-di) không? Nếu không làm bạch tứ yết-ma (thủ tục chính thức của chúng Tăng: một lần thưa trình và ba lần hỏi ý chúng, dùng khi truyền giới đầy đủ) thì có được giới cụ túc không? Đáp: Tất cả đều không được. Muốn thọ ngũ giới thì trước phải thọ tam quy; thọ tam quy xong mới được ngũ giới. Sở dĩ còn nói tên năm giới là để người thọ biết tên các giới. Cũng như bạch tứ yết-ma xong là đã được giới cụ túc, mà vẫn còn nói tứ y (bốn điều nương tựa của người xuất gia: mặc áo vá từ vải bỏ, đi xin ăn, ngồi dưới gốc cây, dùng thuốc từ đồ bỏ đi), tứ đọa (bốn tội nặng nhất, phạm vào thì bị trục xuất khỏi Tăng) và mười ba tăng tàn (mười ba tội nặng bậc hai, phạm vào thì phải sám hối trước chúng Tăng mới được phục hồi), ấy chỉ là để cho biết mà nói. Có thuyết nói: thọ tam quy xong, nói đến giới không sát sinh, lúc ấy mới được giới. Sở dĩ nói một giới mà được cả năm giới là vì giữ được một giới thì giữ được cả năm, lại vì sức của năm giới liên kết với nhau, lại vì ý định ban đầu là thề thọ năm giới. Có thuyết nói: thọ năm giới xong rồi mới được giới. Trong các thuyết ấy, thuyết "thọ tam quy xong là được năm giới" là nghĩa đúng, giống như phép bạch tứ yết-ma. Thọ bát giới, thọ thập giới cũng giống như đã nói về ngũ giới.
Hỏi: Nếu trước đã thọ tam quy làm ưu-bà-tắc (nam cư sĩ tại gia), sau đó thọ ngũ giới, bát giới hay thập giới, thì có cần thọ tam quy lại không? Đáp: Không thọ lại tam quy cũng đều được giới, vì trước đã thọ tam quy rồi. Hỏi: Nếu trước không thọ tam quy, chỉ làm yết-ma thì có được giới không? Đáp: Thọ ngũ giới, bát giới, thập giới thì chỉ cần thọ tam quy là được giới. Còn thọ giới cụ túc thì phải nhờ bạch tứ yết-ma mới được, không phải nhờ tam quy. Phàm giới cụ túc công đức sâu nặng, không có nhiều duyên, nhiều sức thì không thể đạt được; vì thế phải có tam quy, mười vị Tăng và bạch tứ yết-ma rồi mới được. Ngũ giới, bát giới, thập giới sức công đức ít hơn, vì thế thọ tam quy là được giới, không cần nhiều duyên, nhiều sức.
Hỏi: Thọ giới cụ túc xong, sao chỉ nói bốn tội đọa và mười ba tội tăng tàn mà không nói các thiên (nhóm giới) khác? Đáp: Hai thiên giới này là nặng nhất. Thiên thứ nhất, nếu phạm thì vĩnh viễn không phục hồi được. Thiên thứ hai, tuy phục hồi được nhưng khó, phải chịu ba-lợi-bà-sa (phép phạt sống riêng một thời gian) và ma-na-đỏa (phép sám hối sáu đêm để làm vui lòng chúng Tăng), rồi ở giữa chúng hai mươi vị Tăng mới được ra khỏi tội. Giới khó giữ mà giữ được thì các thiên khác dễ giữ, không cần nói. Vì thế chỉ nói hai thiên, không nói các thiên khác.
Hỏi: Giới ba-la-đề-mộc-xoa (giới luật biệt giải thoát: các điều giới do Phật chế, giữ điều nào thì thoát khỏi lỗi của điều ấy) là vô lậu giới hay là thiền giới? Đáp: Không phải vô lậu giới, cũng không phải thiền giới. Giới ba-la-đề-mộc-xoa này, có Phật ra đời thì có, không có Phật ra đời thì không. Thiền giới và vô lậu giới thì dù Phật có ra đời hay không, lúc nào cũng có. Giới ba-la-đề-mộc-xoa do giáo (hành động biểu lộ như lời nói, cử chỉ) mà có; thiền giới, vô lậu giới không do giáo mà có. Giới ba-la-đề-mộc-xoa nhận từ người khác; thiền giới, vô lậu giới không nhận từ người khác. Giới ba-la-đề-mộc-xoa thì không kể ngủ hay thức, tâm thiện, tâm ác hay tâm vô ký (không thiện không ác), lúc nào cũng có. Thiền giới, vô lậu giới thì chỉ có trong tâm thiền, tâm vô lậu, còn trong các tâm khác thì không có. Giới ba-la-đề-mộc-xoa chỉ có ở cõi người; thiền giới, vô lậu giới thì cả cõi người lẫn cõi trời đều có. Giới ba-la-đề-mộc-xoa chỉ có trong cõi dục; thiền giới thì có ở cõi dục và cõi sắc, còn vô lậu giới thì (cả ba cõi) đều thành tựu (?). Giới ba-la-đề-mộc-xoa chỉ đệ tử Phật mới có; thiền giới thì ngoại đạo cũng có.
Hỏi: Trong năm giới của ưu-bà-tắc, mấy giới là thật tội, mấy giới là già tội? Đáp: Bốn giới là thật tội (tội tự bản chất đã là xấu ác). Một giới uống rượu là già tội (tội do Phật cấm để ngăn ngừa, tự nó chưa phải là ác). Sở dĩ việc uống rượu được xếp cùng loại với bốn tội kia làm thành năm giới, là vì uống rượu là gốc của sự buông thả, có thể khiến người ta phạm cả bốn giới. Như vào thời Phật Ca-diếp, có một ưu-bà-tắc vì uống rượu mà tà dâm với vợ người, lại trộm gà của người rồi giết đi. Người khác hỏi: "Sao lại làm thế?" Ông đáp: "Tôi không làm." Vì rượu làm loạn trí nên một lúc phá cả bốn giới. Có người vì uống rượu mà làm được bốn tội nghịch, chỉ trừ phá hòa hợp Tăng là không làm được. Tuy không do nghiệp đời trước, mà vẫn có quả báo điên loạn: vì uống rượu nên mê muội, đảo lộn như người điên. Lại vì rượu làm loạn trí nên bỏ mất các việc chính như ngồi thiền, tụng kinh, giúp đỡ việc chung của chúng. Tuy không phải thật tội, nhưng vì những nhân duyên ấy nên được xem như thật tội.
Ưu-ba-ly lại bạch Phật: "Giới ưu-bà-tắc chỉ được giới đối với chúng sinh, hay đối với vật không phải chúng sinh cũng được giới? Chỉ được giới đối với những chúng sinh có thể giết, có thể trộm, có thể dâm, có thể nói dối, hay đối với những chúng sinh không thể giết, không thể trộm, không thể dâm, không thể lừa dối cũng được giới?" Đáp: Đối với chúng sinh thì được bốn giới; đối với vật không phải chúng sinh thì được giới không uống rượu. Chúng sinh dù có thể giết hay không thể giết, có thể dâm hay không thể dâm, có thể trộm hay không thể trộm, có thể nói dối hay không thể nói dối, đều được giới cả. Dưới đến địa ngục A-tì, trên đến cõi Phi phi tưởng (cõi trời cao nhất trong cõi vô sắc), khắp ba nghìn thế giới (một hệ vũ trụ gồm vô số thế giới), cho đến Như Lai, đối với tất cả loài có sinh mạng đều được bốn giới này. Vì lúc mới thọ giới là thề không giết tất cả, không trộm tất cả, không dâm tất cả, không nói dối tất cả, không có giới hạn; vì thế đối với tất cả chúng sinh không đâu là không được giới. Phàm phép thọ giới, trước phải nói pháp dẫn dắt, mở mang cho người thọ hiểu, khiến họ khởi lòng từ thương đối với tất cả chúng sinh. Đã được tâm tăng thượng (tâm mạnh mẽ, cao vượt) thì được giới tăng thượng.
Phàm được giới thì đối với mỗi chúng sinh đều được bốn giới; bốn giới ấy phân biệt ra thành mười hai giới. Đối với chúng sinh thì không giết, không trộm, không dâm, không nói dối. Phàm khởi bốn điều ác này có ba nhân duyên: một là do tham mà khởi, hai là do sân (giận dữ) mà khởi, ba là do si (mê muội) mà khởi. Đối với mỗi chúng sinh có mười hai điều ác; vì làm ngược lại các điều ác ấy nên được giới sắc (thể của giới, một năng lực ẩn trong thân, ngăn mình làm ác) của mười hai giới thiện. Đối với tất cả vô biên chúng sinh cũng như thế. Giả sử có trăm vạn, nghìn vạn vị A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh) nhập Niết-bàn, thì giới đã được trước đây đối với các vị A-la-hán ấy vẫn trước sau thành tựu, không vì A-la-hán nhập Niết-bàn mà giới này mất. Khi được giới không uống rượu, thì suốt một đời này, đối với tất cả rượu có trong ba nghìn thế giới, mỗi một ngụm đều được giới sắc, vì lúc thọ giới đã thề không uống hết thảy rượu. Giả sử rượu bị tiêu hết, giới vẫn luôn thành tựu mà không mất.
Hỏi: Lúc trước thọ giới, đối với tất cả phụ nữ đã được giới không dâm ở cả ba đường (?); về sau cưới vợ thì có phạm giới này không? Đáp: Không phạm. Sở dĩ như vậy là vì vốn đối với phụ nữ được giới không tà dâm; nay là vợ của mình, không phải tà dâm nên không phạm giới. Lấy nghĩa này mà suy, tất cả đều như vậy. Bát giới, thập giới đối với loài chúng sinh và không phải chúng sinh, cách được giới cũng như thế.
Với hai trăm năm mươi giới (giới của tỳ-kheo), đối với mỗi chúng sinh đều được bảy giới; phân biệt theo nghĩa thì có hai mươi mốt giới. Như đối với một chúng sinh mà khởi bảy điều ác của thân và miệng (ba ác của thân: giết, trộm, dâm; bốn ác của miệng: nói dối, nói đâm thọc, nói lời độc ác, nói lời thêu dệt). Phàm khởi các điều ác này có ba nhân duyên: một do tham, hai do sân, ba do si. Do ba nhân duyên ấy khởi bảy điều ác, ba lần bảy là hai mươi mốt điều ác. Làm ngược lại các điều ác thì được giới, nên đối với một chúng sinh được hai mươi mốt giới sắc; đối với tất cả chúng sinh cũng như thế. Lấy nghĩa này mà suy, có thể một lúc được vô lượng giới, nhưng không thể một lúc phạm hết, mà lại có thể một lúc bỏ giới.
Phàm phép phá giới: nếu phá giới trọng thì không còn tiến lên được nữa; giả sử bỏ giới rồi sau thọ lại cũng không được giới. Như người phá giới trọng trong tám giới trai, sau thọ lại tám giới, hoặc thọ năm giới, mười giới, giới cụ túc, cùng thiền giới, vô lậu giới, thì đều không được. Nếu đã phá giới trọng trong năm giới, rồi thọ bát giới, thập giới, giới cụ túc cùng thiền giới, vô lậu giới, thì đều không được. Nếu đã phá năm giới mà muốn bỏ năm giới để thọ mười giới, thì không có lẽ ấy. Nếu bỏ giới rồi thọ lại năm giới, hoặc bát giới, thập giới, giới cụ túc cùng thiền giới, vô lậu giới, thì đều không được. Nếu phá giới trọng trong thập giới hay giới cụ túc, dù muốn tiến lên, hay muốn bỏ giới rồi thọ lại, thì cũng như đã nói về năm giới.
Hỏi: Trong ba giới là thiền giới, vô lậu giới và giới ba-la-đề-mộc-xoa, giới nào thù thắng hơn? Đáp: Thiền giới hơn. Có thuyết nói: giới ba-la-đề-mộc-xoa hơn. Sở dĩ như thế là vì có Phật ra đời mới có giới này, còn thiền giới và vô lậu giới thì lúc nào cũng có. Đối với tất cả loài chúng sinh và không phải chúng sinh đều được giới ba-la-đề-mộc-xoa, còn thiền giới, vô lậu giới chỉ được đối với chúng sinh. Do lòng từ đối với tất cả chúng sinh mà được giới ba-la-đề-mộc-xoa, còn thiền giới, vô lậu giới không do lòng từ mà được. Phàm việc duy trì được Phật pháp, có bảy chúng ở thế gian, đạo quả của ba thừa nối tiếp không dứt, đều lấy giới ba-la-đề-mộc-xoa làm gốc; thiền giới, vô lậu giới thì không như thế. Vì thế giới này tôn quý, thù thắng nhất trong ba cõi.
Lúc mới thọ giới, bạch tứ yết-ma xong là giới đã thành tựu. Giới sắc của niệm (khoảnh khắc tâm) đầu tiên gọi là nghiệp, cũng gọi là nghiệp đạo. Từ niệm thứ hai trở về sau, giới sắc sinh ra chỉ là nghiệp, không phải nghiệp đạo. Sở dĩ như vậy là vì ở giới sắc của niệm đầu tiên, ý nguyện đã viên mãn, lại thông với ý chí, nên gọi là tư nghiệp đạo (con đường nghiệp do ý chí tạo ra). Còn giới sắc sau lấy giới trước làm nhân mà tự nhiên sinh ra, vì thế chỉ gọi là nghiệp, không phải nghiệp đạo. Giới của niệm đầu có cả giáo và vô giáo; giới sinh nối tiếp về sau chỉ có vô giáo, không có giáo. Giới của niệm đầu gọi là giới, cũng gọi là thiện hạnh (hạnh lành), cũng gọi là luật nghi (khuôn phép ngăn điều ác); giới sinh nối tiếp về sau cũng mang các nghĩa này.
Ưu-ba-ly lại bạch Phật: "Trong ba đời, được giới ở đời nào?" Đáp: Được giới ở một niệm hiện tại. Quá khứ và vị lai chỉ là pháp, không phải chúng sinh, nên không được giới; một niệm hiện tại là chúng sinh nên được giới (?). Hỏi: Được giới trong tâm thiện, trong tâm bất thiện, trong tâm vô ký, hay trong lúc không có tâm? Đáp: Đều được cả. Trước dùng tâm thiện lễ chân chúng Tăng, nhận y bát, cầu hòa thượng (vị thầy chính truyền giới và dạy dỗ), thưa hỏi, tinh tấn xin giới, quỳ gối chắp tay; bạch tứ yết-ma xong, tâm thiện nối tiếp, giới sắc thành tựu: ấy gọi là được giới trong tâm thiện. Nếu trong các phép lần lượt trước đó luôn sinh tâm thiện, khởi các nghiệp giáo, nhưng đến lúc bạch tứ yết-ma lại khởi các niệm bất thiện như tham dục, giận dữ, và giới sắc thành tựu trong tâm ấy, thì gọi là được giới trong tâm bất thiện. Người ấy được giới là nhờ sức của tâm thiện và giáo thiện ban đầu, không phải nhờ sức của tâm bất thiện. Trước dùng tâm thiện khởi nghiệp giáo, đến lúc bạch tứ yết-ma thì hoặc ngủ gật, hoặc ngủ say, và giới sắc sinh ra trong tâm ngủ: ấy gọi là được giới trong tâm vô ký. Trước dùng tâm thiện khởi nghiệp giáo, đến lúc bạch tứ yết-ma thì nhập diệt tận định (phép định dứt hết mọi hoạt động của tâm), ngay lúc ấy giới sắc thành tựu: ấy gọi là được giới trong lúc không có tâm.
Ưu-ba-ly lại bạch Phật: "Nếu người bạch y không thọ năm giới mà thọ thẳng mười giới, thì có được giới không?" Đáp: Một lúc được hai loại giới: được giới ưu-bà-tắc và được giới sa-di (người nam mới xuất gia, chưa thọ giới đầy đủ). Nếu không thọ năm giới, mười giới mà thọ thẳng giới cụ túc, thì một lúc được ba loại giới. Ưu-ba-ly lại bạch Phật: "Nếu thọ giới cụ túc mà một lúc được ba loại giới, thì cần gì phải theo thứ tự, trước thọ năm giới, kế thọ mười giới, sau mới thọ giới cụ túc?" Đáp: Tuy một lúc được ba loại giới, nhưng thấm nhuần và tập quen Phật pháp thì phải theo thứ tự. Trước thọ năm giới để tự điều phục mình, lòng tin và niềm vui dần tăng. Kế thọ mười giới; thọ mười giới rồi thì căn lành càng sâu. Kế đó mới thọ giới cụ túc. Theo thứ tự như thế thì nếm được vị của Phật pháp, ưa thích sâu xa, bền chắc, khó thoái lui. Như đi vào biển lớn, dần dần mới vào chỗ sâu; vào biển Phật pháp cũng như vậy. Nếu thọ ngay giới cụ túc một lúc thì mất thứ tự, lại phá oai nghi. Lại nữa, có chúng sinh nhờ thọ năm giới mà được đạo quả, có chúng sinh nhờ thọ mười giới mà được đạo quả. Vì các nhân duyên như thế nên Như Lai nói ra thứ tự này.
Nếu trước thọ năm giới, kế thọ mười giới, thì lúc thọ mười giới thành tựu hai thứ giới là năm giới và mười giới. Thọ mười giới xong, kế thọ giới cụ túc, thì lúc thọ giới cụ túc thành tựu ba loại giới: năm giới, mười giới và giới cụ túc. Trong bảy cách thọ giới, chỉ có giới bạch tứ yết-ma là được theo thứ tự qua ba lúc; sáu cách thọ giới còn lại chỉ được trong một lúc, không có ba lúc theo thứ tự.
Nếu một lúc được ba loại giới, thì khi muốn bỏ giới: nếu nói "tôi là sa-di, không phải tỳ-kheo" thì mất giới cụ túc, còn lại hai loại là năm giới và mười giới. Nếu nói "tôi là ưu-bà-tắc, không phải sa-di" thì mất mười giới, còn lại năm giới. Nếu nói "tại gia hay xuất gia tôi đều bỏ hết, tôi chỉ là ưu-bà-tắc quy y", thì ba loại giới một lúc mất hết, nhưng không mất tam quy. Nếu được ba loại giới theo thứ tự, thì cách bỏ giới theo thứ tự cũng như đã nói về trường hợp một lúc được giới. Hỏi: Nếu trước là ưu-bà-tắc, rồi xuất gia thọ mười giới, thì có bỏ năm giới không? Đáp: Không bỏ, chỉ mất tên gọi và mất thứ bậc, không mất giới: mất tên ưu-bà-tắc, được tên sa-di; mất thứ bậc của người bạch y, được thứ bậc của người xuất gia. Hỏi: Nếu sa-di thọ giới cụ túc thì có mất mười giới, năm giới không? Đáp: Không mất, chỉ mất tên gọi và thứ bậc, không mất giới: mất tên sa-di, được tên tỳ-kheo; mất thứ bậc sa-di, được thứ bậc tỳ-kheo. Trước sau vẫn luôn là giới, chỉ tùy lúc mà mang tên khác. Ví như lá cây mùa xuân, mùa hạ thì xanh, mùa thu thì vàng, mùa đông thì trắng; vì mùa khác nhau nên lá trông khác, nhưng trước sau vẫn là một chiếc lá. Giới cũng như thế, luôn là một giới, chỉ tùy lúc mà khác. Lại như sữa, sữa chua, váng sữa, đề-hồ là bốn giai đoạn khác nhau; tuy mỗi lúc có khác mà vẫn là một. Giới cũng như vậy, tuy ba lúc có khác mà giới không khác.
Ưu-ba-ly lại bạch Phật: "Người thọ giới ưu-bà-tắc, nếu sức không thể thọ đủ năm giới, mà chỉ thọ một giới, hai giới cho đến bốn giới, thì có được giới không?" Đáp: Không được. Hỏi: Nếu không được, thì sao có kinh nói có ưu-bà-tắc một phần ít, ưu-bà-tắc phần nhiều, ưu-bà-tắc trọn phần? Nghĩa ấy thế nào? Đáp: Sở dĩ nói như vậy là muốn làm rõ công đức giữ giới nhiều hay ít, chứ không phải nói có cách thọ giới như thế. Ưu-ba-ly lại bạch Phật: "Nếu thọ năm giới trong một ngày, hai ngày cho đến mười ngày, có được thọ như thế không?" Đáp: Không được. Khi chế giới, Phật đã định giới hạn cho mỗi loại: thọ năm giới thì phải giữ trọn đời; thọ tám giới thì phải thọ trong một ngày một đêm. Vì thế không được.
Phàm giới thọ bằng phép yết-ma có bậc trên, bậc giữa, bậc dưới: năm giới là giới bậc dưới, mười giới là giới bậc giữa, giới cụ túc là giới bậc trên. Trong năm giới cũng có ba bậc: nếu thọ giới với tâm bậc thấp thì được giới bậc thấp; thọ với tâm bậc giữa thì được giới bậc giữa; thọ với tâm bậc trên thì được giới bậc trên. Mười giới và giới cụ túc cũng mỗi loại có ba bậc, như đã nói về năm giới. Nếu đã được năm giới với tâm bậc thấp, sau đó dùng tâm bậc trên hay bậc giữa mà thọ mười giới, thì năm giới đã được trước đó không tăng, không hơn lên; còn ngoài năm giới ấy, năm giới còn lại cho đến giới không ăn phi thời (không ăn sau giờ ngọ) thì được thành năm giới tăng thượng; năm giới được trước vẫn giữ bậc thấp ban đầu. Cũng vậy, đã có năm giới bậc thấp từ trước, sau dùng tâm bậc giữa, bậc trên thọ giới cụ túc, thì năm giới được trước không tăng không hơn, vẫn là năm giới cũ; còn tất cả các giới ngoài năm giới ấy, vì lúc thọ giới cụ túc tâm tăng thượng, nên được thành giới tăng thượng. Lấy đó mà suy, giới ba-la-đề-mộc-xoa không có chuyện được hai lần. Xét theo thứ tự thì năm giới là bậc thấp, mười giới là bậc giữa, giới cụ túc là bậc trên. Xét theo nghĩa thì cũng có thể dùng tâm bậc trên mà được năm giới, đó là giới bậc trên; dùng tâm bậc giữa mà được mười giới, đó là giới bậc giữa; dùng tâm bậc dưới mà được giới cụ túc, đó là giới bậc dưới. Vì nghĩa ấy, tùy tâm mà có trên, giữa, dưới; giới được khác nhau, không có hạn định.
Nếu thỉnh hòa thượng để thọ mười giới mà hòa thượng không có mặt, thì vẫn được mười giới. Nếu lúc thọ mười giới mà hòa thượng đã chết: nếu nghe biết hòa thượng đã chết mà vẫn thọ giới thì không được giới; nếu không hay biết hòa thượng đã chết mà thọ giới thì được giới. Nếu thọ giới bằng bạch tứ yết-ma mà hòa thượng không có mặt thì không được thọ giới, vì số Tăng không đủ (?); nếu số Tăng đủ thì dù không có hòa thượng cũng được thọ giới.
Ưu-ba-ly lại bạch Phật: "Ưu-bà-tắc giữ năm giới có được buôn bán không?" Đáp: Được phép buôn bán, nhưng không được làm năm nghề. Một là không được lấy việc buôn bán súc vật làm nghề; nếu tự có súc vật mà đem bán thẳng thì được phép, nhưng chớ bán cho kẻ đồ tể. Hai là không được lấy việc buôn bán cung tên, dao gậy làm nghề; nếu tự có mà đem bán thẳng thì được phép. Ba là không được lấy việc nấu bán rượu làm nghề; nếu tự có thì cũng được phép bán thẳng. Bốn là không được ép dầu, vì giết nhiều sâu bọ; phép ở Thiên Trúc (Ấn Độ) là như vậy. Từ nước Kế Tân (vùng Kashmir ngày nay) trở đi, nếu trong hạt mè không có sâu thì ép dầu không có lỗi. Năm là không được làm nghề nhuộm năm màu lớn, vì giết nhiều sâu bọ. Các phép nhuộm của nước ngoài như nhuộm bằng lạc sa (nhựa cánh kiến đỏ) giết nhiều sâu bọ, vì thế không cho phép. Ở đất Tần (Trung Hoa), phép nhuộm màu xanh cũng giết nhiều sâu bọ, nên cũng thuộc vào năm nghề nhuộm lớn.
Ưu-ba-ly lại bạch Phật: "Phép bát trai (tám điều giữ gìn trong một ngày một đêm), tính cả điều không ăn quá giờ ngọ thì có chín điều, sao lại lấy tám điều làm tên?" Đáp: Phép trai lấy việc không ăn quá giờ ngọ làm thể; tám điều kia giúp thành thể trai, cùng nâng đỡ nhau, nên gọi là phép trai tám chi. Vì thế gọi là bát trai, không gọi là chín. Hỏi: Người thọ tám giới thuộc chúng nào trong bảy chúng? Đáp: Tuy không thọ giới trọn đời, nhưng vì có giới một ngày một đêm, nên gọi là ưu-bà-tắc. Có thuyết nói: Nếu gọi là ưu-bà-tắc thì lại không có giới trọn đời; nếu không phải ưu-bà-tắc thì lại có giới một ngày một đêm; nên chỉ gọi là người ở giữa. Có kinh kể: Ưu-ba-ly lại bạch Phật: "Ngoài bảy chúng ra, có giới ba-la-đề-mộc-xoa không?" Đáp: "Có, đó là giới bát trai." Lấy nghĩa này mà suy, người thọ bát trai không nằm trong bảy chúng. Khi thọ phép bát trai nên nói rõ "một ngày một đêm không sát sinh", để lời nói dứt khoát, chớ để lẫn lộn với giới trọn đời.
Hỏi: Phép thọ tám giới có được thọ một lần cho hai ngày, ba ngày cho đến mười ngày không? Đáp: Phật vốn chế giới trong một ngày một đêm, không được vượt quá giới hạn ấy. Nếu có sức thì thọ một ngày, qua hết ngày rồi lần lượt thọ tiếp; cứ thế tùy sức nhiều ít, không kể số ngày. Phàm thọ phép trai thì phải thọ từ người khác. Thọ ở người nào? Thọ ở năm chúng xuất gia. Đã thọ tám giới, nếu đánh roi chúng sinh thì trai không thanh tịnh; dù ngay hôm đó không đánh, nhưng định đợi sáng mai mới đánh chúng sinh thì cũng không thanh tịnh. Nói tóm lại, nếu thân và miệng làm việc không đúng oai nghi, tuy không phá trai cũng không được thanh tịnh. Giả sử thân và miệng thanh tịnh, mà tâm khởi ý tham dục, ý giận dữ, ý muốn làm hại người, thì cũng gọi là trai không thanh tịnh. Nếu ba nghiệp thân, miệng, ý đều thanh tịnh, mà không tu sáu niệm (sáu điều nhớ nghĩ: nhớ Phật, nhớ Pháp, nhớ Tăng, nhớ giới, nhớ bố thí, nhớ cõi trời) thì cũng gọi là trai không thanh tịnh. Thọ tám giới rồi chuyên tâm tu sáu niệm, ấy gọi là trai thanh tịnh. Có kinh nói: Nếu làm vua cõi Diêm-phù-đề (châu lục phía nam, nơi loài người ở), được tự do làm chủ tất cả nhân dân, vàng bạc, của báu trong cõi ấy; tuy có công đức như thế, nhưng nếu đem chia làm mười sáu phần, thì công đức của vua Diêm-phù-đề không bằng một phần trong mười sáu phần công đức của bát trai thanh tịnh trọn vẹn.
Nếu người muốn thọ bát trai, mà trước đó buông thả theo sắc dục, hoặc chơi âm nhạc, hoặc tham ăn thịt, đủ thứ đùa cợt; những việc buông thả như thế cứ tha hồ làm xong rồi mới thọ trai, thì không kể là trước hay sau giờ ngọ, đều không được trai. Nếu vốn không có ý thọ trai mà làm các việc buông thả, sau gặp thiện tri thức (người bạn tốt dẫn dắt mình tu hành) liền thọ trai, thì không kể trước hay sau giờ ngọ, đều được trai. Nếu muốn thọ trai mà bị việc khó ngăn trở, không được tự do, đến khi việc khó đã gỡ rồi mới thọ trai, thì không kể trước hay sau giờ ngọ, đều được trai. Hỏi: Nếu chỉ muốn thọ phép trai ban ngày mà không thọ trai ban đêm, có được tám giới không? Nếu muốn thọ trai ban đêm mà không thọ trai ban ngày, có được tám giới không? Đáp: Không được. Vì Phật vốn chỉ cho thọ phép trai một ngày một đêm; đã có hạn định thì không thể trái.
Ưu-ba-ly lại bạch Phật: "Nếu không được, thì như trong phần nói về da thuộc có kể: Ức Nhĩ (tên một vị tỳ-kheo) ở chốn đồng hoang thấy các ngạ quỷ (quỷ đói) chịu đủ thứ tội: có kẻ ban ngày hưởng phước, ban đêm chịu tội; có kẻ ban đêm hưởng phước, ban ngày chịu tội. Sở dĩ như thế là vì khi còn ở cõi người, có kẻ ban ngày thọ giới, ban đêm làm ác; có kẻ ban đêm thọ giới, ban ngày làm ác; vì thế mà không giống nhau. Nghĩa ấy thế nào?" Đáp: Phàm những chuyện nhân duyên tiền thân thì không thể dựa vào. Điều nói ở đây không phải tu-đa-la (kinh), không phải tỳ-ni (luật), không thể lấy làm nghĩa chắc thật. Lại có thuyết nói: có lẽ đây là Ca-chiên-diên (vị đệ tử giỏi biện luận của Phật, thầy của Ức Nhĩ) vì muốn độ Ức Nhĩ nên biến hóa ra cảnh ấy để làm lòng ông cảm động mà tỉnh ngộ, chứ không phải việc thật. Nếu đã thọ trai rồi mà muốn bỏ trai, thì không nhất thiết phải bỏ trước năm chúng; nếu lúc muốn ăn, đến nói với một người là trai liền được bỏ.
Phàm được giới ba-la-đề-mộc-xoa, xét theo năm đường (năm cõi tái sinh: trời, người, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục), thì chỉ cõi người được giới, bốn cõi kia không được. Như cõi trời vì đắm say khoái lạc sâu nặng nên không thể được giới. Như xưa có lần Đại Mục-kiền-liên (vị đệ tử thần thông bậc nhất của Phật) vì có đệ tử bị bệnh, nên lên trời Đao-lợi (cõi trời thứ hai của cõi dục, nơi Đế Thích làm vua) để hỏi Kỳ-bà (vị danh y thời Phật, sau khi chết sinh lên cõi trời). Đúng lúc ấy chư thiên đang đi vào vườn Hoan Hỷ. Khi đó Mục-liên đứng bên đường, tất cả chư thiên không ai ngoảnh lại nhìn. Kỳ-bà đến sau, ngoảnh lại thấy Mục-liên, chỉ giơ một tay chào rồi ngồi xe đi thẳng qua. Mục-liên tự nghĩ: "Người này vốn khi ở cõi người là đệ tử của ta, nay hưởng phước trời, vì đắm vui cõi trời mà mất hết tâm cũ." Ngài liền dùng thần lực giữ xe đứng lại. Kỳ-bà xuống xe lễ chân Mục-liên. Mục-liên nêu nhiều lẽ trách là không nên như thế. Kỳ-bà đáp Mục-liên: "Vì con khi ở cõi người là đệ tử của Đại đức nên mới giơ tay chào hỏi; Ngài có thấy vị trời nào khác làm như thế không? Sinh lên trời rồi thì vì đắm vui sâu nặng, lòng không tự chủ được, nên mới như vậy." Mục-liên nói với Kỳ-bà: "Có đệ tử bị bệnh, nên chữa thế nào?" Kỳ-bà đáp: "Chỉ lấy việc nhịn ăn làm gốc."
Có lúc Mục-liên khuyên Thích-đề-hoàn-nhân: "Đời có Phật khó gặp, sao không thường gần gũi, thưa hỏi và thọ nhận chánh pháp?" Đế Thích muốn giải bày cho Mục-liên hiểu lòng mình, nên sai sứ gọi một vị thiên tử (vị trời) đến. Gọi đi gọi lại ba lần mà vị ấy vẫn không đến. Vị thiên tử này chỉ có một người vợ và một bộ nhạc, vì tình dục nhiễm sâu, dù lệnh vua trời là nặng cũng không tự dứt ra được; sau bất đắc dĩ mới đến. Đế Thích hỏi: "Sao lại như thế?" Vị ấy liền thưa thật. Đế Thích bạch Mục-liên: "Vị thiên tử này chỉ có một thiên nữ và một bộ nhạc để vui chơi mà còn không tự dứt ra được, huống gì là con làm vua trời, có đủ thứ cung điện lầu gác, vô số thiên nữ, thức ăn tu-đà của cõi trời tự nhiên đủ trăm vị, trăm nghìn bộ nhạc để vui chơi, nhìn bên đông thì quên bên tây. Tuy biết đời có Phật khó gặp, chánh pháp khó nghe, nhưng vì bị vui thú nhiễm đắm trói buộc, không được tự chủ, biết làm sao được!"
Phàm phép thọ giới, phải lấy tâm dũng mãnh tự thề, quyết đoán thì mới được giới. Chư thiên tâm đắm vui nhiều, sức tâm thiện yếu, lấy đâu mà được giới? Ngạ quỷ thì bị khổ đói khát thiêu đốt thân tâm. Địa ngục thì khổ não vô lượng, chịu đủ thứ hình phạt đau đớn, tâm ý đau khổ, không có duyên để được giới. Loài súc sinh vì nghiệp chướng (nghiệp xấu ngăn che) nên không hiểu biết gì, không có phép thọ giới. Tuy nhiều kinh có nói loài rồng thọ phép trai, đó là do tâm thiện mà thọ tám giới, trong một ngày một đêm được công đức của tâm thiện, chứ không được giới, vì nghiệp chướng. Xét theo bốn châu thiên hạ (bốn châu lục lớn quanh núi Tu-di theo vũ trụ quan Phật giáo), thì chỉ có ba châu là Diêm-phù-đề, Câu-da-ni, Phất-bà-đề, cùng người ở các hòn đảo trên biển giữa ba châu ấy, là đều được giới. Như ở Câu-da-ni, Phật sai Tân-đầu-lô (một vị A-la-hán) qua đó làm Phật sự lớn, nên có bốn bộ chúng; ở phương đông cũng có tỳ-kheo đến làm Phật sự. Chỉ có Uất-đơn-việt (châu phía bắc, nơi con người chỉ hưởng phước vui sướng) là không có Phật pháp, cũng không được giới, vì phước báo che lấp, lại vì ngu si, nên không thọ pháp của bậc thánh.
Có bốn loại người: một là nam, hai là nữ, ba là hoàng môn (người bị hoạn hoặc không có khả năng nam tính), bốn là người hai căn (người có cả hai bộ phận sinh dục nam và nữ). Trong bốn loại ấy, chỉ nam và nữ được giới; hai loại hoàng môn và hai căn không được giới. Ngay trong nam và nữ, những ai giết cha mẹ, giết A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá hòa hợp Tăng, làm ô nhục tỳ-kheo-ni, kẻ giả làm Tăng để trộm nghe pháp, kẻ đã bỏ sang ngoại đạo (?), kẻ đã dứt hết căn lành, những người như thế đều không được giới. Xét rộng ra mà nói, việc thấm nhuần Phật pháp thì chẳng có gì đáng ngại (?): dù là trời, rồng, quỷ thần, người ở Uất-đơn-việt, người không phải nam, người hai căn, hay các loại người có tội, đều được thọ tam quy.
Hỏi: Chư Phật ba đời được giới có bằng nhau không? Đáp: Không bằng nhau. Phàm được giới là được đối với loài chúng sinh và không phải chúng sinh. Mà một đức Phật ra đời độ vô số a-tăng-kỳ chúng sinh vào Niết-bàn vô dư (Niết-bàn trọn vẹn, khi thân xác cũng đã không còn), thì đức Phật ra đời sau đối với những chúng sinh ấy đều không được giới. Như thế chư Phật trước sau được giới đều không bằng nhau. Như Phật Ca-diếp độ vô số a-tăng-kỳ chúng sinh vào Niết-bàn vô dư; Phật Ca-diếp đối với những chúng sinh ấy đều được giới, còn Phật Thích-ca Văn đối với những chúng sinh ấy đều không được giới. Tất cả chư Phật có ba việc bằng nhau: một là bằng nhau về hạnh tu đã tích lũy, hai là bằng nhau về pháp thân, ba là bằng nhau về việc độ chúng sinh. Tất cả chư Phật đều tu hạnh Bồ-tát trong ba a-tăng-kỳ kiếp; đều đầy đủ năm phần pháp thân (giới, định, tuệ, giải thoát, và sự thấy biết về giải thoát), mười lực, bốn điều không sợ hãi, mười tám pháp bất cộng (mười tám đức riêng chỉ Phật mới có); đều độ vô số a-tăng-kỳ chúng sinh vào Niết-bàn.
Hỏi: Kinh nói một đức Phật ra đời độ chín mươi na-do-tha (một con số rất lớn, khoảng trăm triệu trở lên) chúng sinh vào Niết-bàn, sao lại nói là vô số a-tăng-kỳ chúng sinh? Đáp: Kinh nói một đức Phật ra đời độ chín mươi na-do-tha chúng sinh, là chỉ nói số người được độ trực tiếp từ Phật. Mà chúng sinh thì có người được độ trực tiếp từ Phật, có người được độ từ đệ tử, có người được độ trong thời pháp còn lưu lại. Nói chín mươi na-do-tha chúng sinh là chỉ người được độ ngay bên Phật; nói chung tất cả thì là vô số a-tăng-kỳ chúng sinh vào Niết-bàn vô dư. Chư Phật ba đời bằng nhau trọn vẹn ở ba điều ấy, mà sự được giới thì không bằng nhau.
Hỏi: Giới ác luật nghi (lời cam kết làm nghề ác, tạo thành một thứ "giới" ngược với giới lành) được đối với loài chúng sinh và loài không phải chúng sinh chăng? Đối với kẻ có thể bị hại và kẻ không thể bị hại đều được giới chăng? Đáp: Chỉ đối với chúng sinh mới được giới ác luật nghi; đối với loài không phải chúng sinh thì không được giới ác. Có thuyết nói: Chỉ đối với chúng sinh có thể giết mới được giới ác; đối với chúng sinh không thể giết thì không được giới ác. Lại có thuyết nói: Đối với chúng sinh dù có thể giết hay không thể giết đều được giới ác. Như kẻ đồ tể giết dê, luôn ôm lòng giết, cố ý giết dê không có giới hạn. Giả sử có chúng sinh nay đang ở cõi người, cõi trời nên chưa bị giết, nhưng thọ sinh xoay vần thì có lúc sẽ sinh vào loài dê. Vì thế đối với tất cả chúng sinh đều được giới ác. Mười hai ác luật nghi cũng như thế. Mười hai ác luật nghi là: một là đồ tể, hai là đao phủ, ba là nuôi heo, bốn là nuôi gà, năm là bắt cá, sáu là thợ săn, bảy là giăng lưới bắt chim, tám là bắt trăn, chín là dùng bùa chú bắt rồng, mười là cai ngục, mười một là làm giặc cướp, mười hai là người được nhà vua thường sai đi bắt giặc. Đó là mười hai hạng người ác luật nghi. Những nghề như nuôi tằm cũng đều không lìa ác luật nghi.
Giới ác luật nghi có ba lúc bỏ: lúc chết, lúc dục ái dứt hết, và lúc thọ giới luật nghi lành. Như khi thọ tam quy, ngay lần nói thứ nhất là bỏ giới ác, đến lần nói thứ hai, thứ ba thì được giới lành. Hỏi: Người làm theo giới ác thì lúc nào bỏ giới lành, lúc nào được giới ác? Đáp: Nói lần thứ nhất "tôi làm đồ tể" là bỏ giới lành; nói lần thứ hai, thứ ba "tôi làm đồ tể" là được giới ác. Có thuyết nói: lúc nào bỏ giới lành thì lúc đó liền được giới ác. Nếu người có giới lành chưa tự thề làm đồ tể, chỉ vì tham lợi mà cùng đồ tể làm việc giết hại, thì lúc ấy gọi là phạm giới lành. Muốn bỏ giới lành và được giới ác thì phải tự thề làm đồ tể mới được giới ác. Nhận giới ác thì tự thề là được, không cần nhận từ người khác. Nếu muốn nhận giới ác luật nghi trong một ngày, hai ngày cho đến mười ngày, một năm, hai năm, thì tùy lời thề lâu hay mau mà được theo ý. Sở dĩ như vậy là vì đây là pháp ác, thuận theo dòng sinh tử, không có nghĩa tiến lên, vì thế tùy việc mà được ngay, không giống như giới luật nghi lành.
Kinh Đại Phương Tiện Phật Báo Ân, quyển thứ sáu
Kinh Đại Phương Tiện Phật Báo Ân, quyển thứ bảy
Mất tên người dịch, được ghi vào danh mục kinh đời Hậu Hán
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video