Giải thích về sáu tình, thiên thứ mười một
Sách "Lễ" nói: Sáu tình là ưa, ghét, mừng, giận, buồn, vui.
Ưa: Truyện Dực Phụng (truyện trong "Hán thư" về Dực Phụng, học giả thời Hán giỏi thuật số) nói: Tình của phương bắc là ưa. Ưa thì hành xử tham lam như sói; Thân và Tý (hai trong mười hai địa chi, tức các ký hiệu Tý, Sửu, Dần... dùng ghi giờ, ngày, tháng, năm và phương hướng) chủ về nó. Mạnh Khang (nhà chú giải "Hán thư") nói: Phương bắc là Thủy (nước, một trong ngũ hành, tức năm loại khí cơ bản Thủy, Hỏa, Mộc, Kim, Thổ); Thủy sinh ra ở Thân, thịnh ở Tý. Tính nước chạm đất thì chảy, chạm vật thì thấm ướt, ưa nhiều thứ. Cho nên đã ưa thì tham không biết chán, vì thế có tên là "tham lang" (tham lam như sói).
Ghét: Truyện Dực Phụng nói: Tình của phương nam là ghét. Ghét thì hành xử liêm chính (trong sạch, ngay thẳng); Dần và Ngọ chủ về nó. Mạnh Khang nói: Phương nam là Hỏa; Hỏa sinh ra ở Dần, thịnh ở Ngọ. Tính lửa bốc dữ dội, không dung chứa được gì, nên là ghét. Khí của nó tinh chuyên, nghiêm chỉnh, nên gọi là liêm trinh (trong sạch, chính trực).
Mừng: Truyện Dực Phụng nói: Tình của phương tây là mừng. Mừng thì hành xử khoan đại (rộng rãi); Tỵ và Dậu chủ về nó. Mạnh Khang nói: Phương tây là Kim; Kim sinh ra ở Tỵ, thịnh ở Dậu. Tính Kim mừng khi lấy lưỡi sắc chém vào muôn vật, nên là mừng. Lưỡi sắc chém tới đâu thì chỗ đó đều mở rộng ra, nên gọi là khoan đại.
Giận: Truyện Dực Phụng nói: Tình của phương đông là giận. Giận thì hành xử âm tặc (ngấm ngầm hại người); Hợi và Mão chủ về nó. Mạnh Khang nói: Phương đông là Mộc; Mộc sinh ra ở Hợi, thịnh ở Mão. Tính cây nhận khí Thủy mà sinh, xuyên qua đất mà mọc ra, nên là giận. Nó ngấm ngầm hại Thổ (đâm rễ phá đất), nên là âm tặc.
Buồn: Truyện Dực Phụng nói: Tình của phương dưới là buồn. Buồn thì hành xử công chính (công bằng, ngay thẳng); Tuất và Sửu chủ về nó. Mạnh Khang nói: Phương dưới là phương nam và phương bắc; âm dương đối nhau nên gọi là phương dưới. Tuất là chỗ cùng tận của Hỏa, Sửu là chỗ cùng tận của Kim (nguyên văn chép chữ "thiết" (?)). Sách "Phong giác" (sách bói bằng cách xem gió) nói: Kim cứng, Hỏa mạnh, mỗi thứ về quê của mình. Cho nên Hỏa bị hình ở Ngọ, Kim bị hình ở Dậu (hình: sự trừng phạt, làm tổn hại giữa các chi). Kim và Hỏa đang lúc thịnh mà bị hình, đến chỗ cùng tận không còn nơi về, nên gọi là buồn. Lửa mạnh thì không có riêng tư, tính Kim vuông vức ngay thẳng (?), nên gọi là công chính.
Vui: Truyện Dực Phụng nói: Tình của phương trên là vui. Vui thì hành xử gian tà; Thìn và Mùi chủ về nó. Mạnh Khang nói: Phương trên là phương đông và phương tây, là nơi dương khí nảy sinh, nên gọi là phương trên. Thìn là chỗ cùng tận của Thủy, Mùi là chỗ cùng tận của Mộc. Sách "Phong giác" nói: Lá cây rụng về gốc, nước chảy về ngọn; cho nên Mộc bị hình ở Hợi, Thủy bị hình ở Thìn. Thịnh hay suy đều được đúng chỗ của mình, nên vui. Nước đến chỗ cùng tận thì không khe nào không lọt vào; cây vốn mọc lên trên, đến chỗ cùng tận thì cành mọc ngang, nên là gian tà.
Truyện Dực Phụng nói: Phàm xem việc đều lấy tình của ngũ hành mà đoán. Ví như phát dụng (chọn ra vị thần đầu tiên làm chủ quẻ trong phép bói Lục Nhâm) được thần Hỏa thì không riêng tư; được thần Mộc thì không hiểm độc gian xảo (?); được Thần Hậu (tên gọi chi Tý trên thiên bàn, tức mặt tròn tượng trời của bàn bói) thì tham lam, dâm dục.
Bàn rằng: Ví như phát dụng được thần Mộc, thì Dần là cây tạp mà sáng sủa; Dần sinh ra Hỏa, nên gọi là cây tạp mà sáng. Mão là cây thuần mà là giặc; rễ cây có lúc tươi lúc héo, nên gọi Hợi và Mão là âm tặc. Tính cây hiền hòa, thân thiết, vui vẻ: người muốn nghỉ dưới bóng nó, chim muốn đậu trên cành nó, đó là hiền hòa thân thiết. Vua có đức thì sinh ra cây liền cành (điềm lành), đó là vui vẻ. Cây có tín mà chịu nghe lời can: mùa thu rụng lá, mùa đông héo khô, đó là tín; cong hay thẳng đều tùy người dùng, theo cưa theo dây mực, đó là nghe lời can. Xem quẻ gặp Mộc thì lấy tính cây mà giải. Mộc chủ về giặc, lấn người trên mà hiếp kẻ dưới: cây mọc lên tất ngửa vươn lên trên, đó là lấn người trên; rừng sâu thì không có cỏ, đó là hiếp kẻ dưới.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video