Thiên 1 — Thanh tu diệu luận — quyển thượng

 Thanh tu diệu luận tiên (Ghi chép và chú giải những lời bàn hay về việc tu dưỡng trong sạch, thanh tịnh) — Quyển thượng

 Hằng ngày chép từ các kinh sách huyền diệu, điển tịch bí truyền, lời răn dạy của thánh hiền, cùng những câu châm ngôn giúp tự xét lòng, tự giữ mình; tổng cộng hai trăm điều.

 Cao tử (tức tác giả Cao Liêm) nói: Việc nhiếp sinh (giữ gìn, nuôi dưỡng sự sống) mà chuộng đạo huyền diệu, không phải là tôn sùng điều kỳ lạ. Pháp môn (con đường, phương pháp tu hành) của tam giáo (ba đạo Nho, Phật, Lão) rốt cuộc đều dạy người sửa mình, giữ lòng ngay thẳng, đứng vững ở đời, sống và làm cho đúng đắn, không để có chỗ nào thiếu sót. Làm thánh làm hiền, thành tiên thành Phật, đều do một ý niệm mà làm nên. Chúng ta bẩm thụ tinh hoa của "nhị ngũ" (hai khí âm dương và ngũ hành — năm yếu tố kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ), kết thành thân thể "tứ đại" (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió cấu tạo nên thân thể theo quan niệm nhà Phật). Người giàu sang thì mờ tối về lẽ dưỡng sinh, chẳng hỏi đến cách giữ gìn sức khoẻ; người nghèo khó thì vội lo cái ăn để nuôi thân, biết đâu rằng giữ thân cũng có phép tắc? Họ coi thuật thần tiên là hư dối, xem lời nhà thiền là quái đản. Sáu dục (sáu thứ ham muốn sinh từ mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) bảy tình (mừng, giận, buồn, sợ, yêu, ghét, muốn), buồn vui làm hao mòn, ngày một thân khô tóc héo, đau ốm khổ sở, bấy giờ mới đi tìm rễ cỏ vỏ cây để cứu lấy tinh thần và mạng sống. Thương thay, ngu muội cũng quá lắm! Đạo bảo dưỡng có thể giúp sống lâu, đã chép trong sách vở, rành rành chỉ ra được: như Kinh Dịch có quẻ Di (quẻ nói về sự nuôi dưỡng), Kinh Thư có thiên Vô Dật (thiên răn chớ ham an nhàn hưởng lạc), Hoàng Đế có sách Nội Kinh (bộ sách y học cổ nhất Trung Hoa), Luận Ngữ có thiên Hương Đảng (thiên ghi lại cách ăn ở, ăn uống thường ngày của Khổng Tử). Người quân tử lòng hiểu thấu, thân làm theo, thì nuôi đức và nuôi sống, được cả hai. Há đều là lời hoang đường của ngoại đạo sao? Tôi đọc điển tịch, tiện tay ghi chép từng điều thành tập, đặt tên phần chú giải là "Thanh tu diệu luận".

 Lão Tử nói: "Hạn lớn của đời người là trăm năm. Biết tiết chế, giữ gìn thì có thể sống đến nghìn tuổi, cũng như bấc đèn dầu nhỏ hay lớn mà thôi (bấc nhỏ thì dầu cháy lâu, bấc to thì dầu mau cạn). Người đời nói to, ta nói nhỏ; người đời nhiều phiền muộn, ta ít ghi nhớ; người đời hoảng sợ, ta không giận. Không để việc đời làm luỵ lòng, điềm đạm vô vi (thuận theo tự nhiên, không cưỡng cầu, không bày việc), thì thần khí (tinh thần và khí lực) tự đầy đủ — lấy đó làm thuốc trường sinh bất tử."

 Trang Tử nói: "Người biết tôn trọng sự sống thì dù giàu sang cũng không vì những thứ nuôi dưỡng mà làm hại thân, dù nghèo hèn cũng không vì cái lợi mà làm luỵ hình hài." Người đời nay, ai ở tuổi cao, tước lớn, đều rất sợ mất những thứ ấy.

 Sách Phúc Thọ Luận nói: "Người nghèo phần nhiều sống lâu, người giàu phần nhiều chết sớm. Người nghèo sống lâu vì cảnh nghèo tự bó buộc, thường thiếu thốn, không có dục vọng làm nhọc thân, hại tính, nên phần nhiều sống lâu. Người giàu xa xỉ dư thừa, làm hại lòng hại tính, nên tuổi thọ bị rút ngắn. Ấy là trời bớt chỗ thừa để bù chỗ thiếu. Nhưng cũng có người nghèo mà chết sớm, ắt là vì thiếu đức nên mới yểu. Cho nên người đời nên yên phận mình. Như nay quan tước không đúng phận, xe ngựa không đúng phận, vợ thiếp không đúng phận, nhà cửa không đúng phận, của cải buôn bán không đúng phận, thần linh đều ghi lại, khiến cho gặp tai hoạ, mắc bệnh tật, chết yểu, mà người ta không hay biết."

 Lại nói: "Cho nên người đời nhờ may mà có được là tai hoạ; đúng phận mà có được là điều lành. Người năm mươi tuổi mà biết bù đắp lỗi lầm, ăn năn điều sai, ban ơn nhân từ, rủ lòng thương xót, giữ đức không dối trá, thì thánh nhân biết đến, hiền nhân che chở, trời thương, người mến, quỷ thần kính nể, giàu sang giữ được lâu, tuổi thọ yên lành. Như thế là tránh được hoạ bị cướp bóc tấn công, trừ được tai nạn nước lửa, ắt giữ được mạng sống mà trọn vẹn thượng thọ (tuổi thọ bậc cao nhất, thường chỉ từ trăm tuổi trở lên)."

 Ma Y đạo giả (vị đạo sĩ áo gai, một ẩn sĩ giỏi tướng thuật thời Tống) nói: "Trời, đất, người cùng xếp ngang nhau là tam tài (ba ngôi lớn của vũ trụ). Người được cái đạo ở giữa, có thể học làm thánh hiền, có thể làm thần tiên. Huống chi số (phần số, độ dài tuổi thọ) của người ngang với số của trời đất muôn vật. Người nay không tu đạo làm người, tham ái ham muốn, số ấy hao giảm, chỉ ngang với loài vật, vì thế mới có hoạ già, bệnh, chết non. Soi vào đó, ắt biết phải tự trọng, mà có thể được tuổi thọ thiên nguyên (tuổi trời vốn ban sẵn cho con người)."

 Âm Phù Kinh (một bộ kinh của Đạo gia) nói: "Âm nhạc dâm dật, sắc đẹp, là búa cưa chặt xương. Người đời không biết cầm ngọn đuốc thiêng soi vào chỗ tình mê, cầm thanh gươm trí tuệ cắt đứt ái dục, nên trôi giạt trong biển sinh tử; ấy là cái hại đến trước cả cái ơn."

 Sách Tham Tán Thư nói: "Lúc tuổi cao, dương khí (khí dương, gắn với sức sống và khả năng tình dục của đàn ông) đã yếu, nếu thấy dục tình bỗng trỗi mạnh, ắt phải thận trọng kìm nén, không được buông lòng cho thoả. Một lần không xuất tinh là một lần tắt lửa; một lần tắt lửa là một lần thêm dầu. Nếu không kìm chế mà buông thả, thì như đèn sắp tắt lại còn rút bớt dầu. Cho nên Hoàng Đình Kinh (bộ kinh tu luyện của Đạo giáo) nói: 'Gấp giữ tinh thất (nơi chứa tinh), chớ bừa bãi tiết ra; đóng kín mà quý trọng thì sống lâu được.'"

 Hoàng Đế (vị vua huyền thoại, tương truyền là tác giả Nội Kinh) nói: "Bên ngoài không làm nhọc thân vì công việc, bên trong không có nỗi lo nghĩ, lấy sự yên vui làm việc chính, lấy sự tự đắc làm thành tựu, thì thân thể không hao mòn, tinh thần không tán loạn, có thể sống đến trăm tuổi."

 Bành Tổ (người tương truyền sống tám trăm tuổi) nói: "Người ta không thể không có ý nghĩ (?), nhưng nên dần dần trừ bớt. Thân người vốn hư không, chỉ có khí đi lại; hơi thở được điều hoà đúng lẽ thì bệnh không sinh." Lại nói: "Đạo không ở chỗ rườm rà, chỉ cần không nghĩ đến áo mặc, không nghĩ đến cái ăn, không nghĩ đến thanh sắc, không nghĩ đến hơn thua, không nghĩ đến được mất, không nghĩ đến vinh nhục, lòng không nhọc, thần không kiệt, thì có thể sống nghìn tuổi."

 Lã Lãm (tức sách Lã Thị Xuân Thu) nói: "Tuổi thọ được dài, không phải là ngắn rồi nối thêm, mà là sống trọn số của mình. Việc sống trọn số cốt ở chỗ trừ hại. Thế nào là trừ hại? Quá ngọt, quá chua, quá đắng, quá cay, quá mặn — năm thứ ấy đầy trong thân thì sinh hại. Quá mừng, quá giận, quá lo, quá sợ, quá buồn — năm thứ ấy chạm tới tinh thần thì sinh hại. Quá lạnh, quá nóng, quá khô, quá ẩm, gió lớn, mưa dầm lớn, sương mù lớn — bảy thứ ấy làm động tinh khí thì sinh hại."

 Trọng Trường Thống (học giả thời Đông Hán) trong sách Xương Ngôn nói: "Co là nhờ có duỗi, tích chứa là nhờ có trống rỗng, bên trong là nhờ có bên ngoài. Khí nên khơi thông mà (khi cần) ngăn lại, thân nên điều hoà mà nuôi dưỡng, thần nên giữ bình mà kìm lại, ắt sẽ lần lượt đạt đến sự hoà (?). Người khéo nuôi tính thì được cái hoà. Chỗ cách rốn hai tấc (tấc: đơn vị đo xưa, khoảng 3 cm) gọi là 'quan' (cửa ải; chỉ vùng dưới rốn, tức đan điền — nơi chứa khí), quan là chỗ đóng cất hơi thở rồi chuyển giao cho tứ chi. Cho nên người khí dài thì thở bằng quan; người khí ngắn thì khí hơi bốc lên, mạch hơi gấp, thần hơi vượt ra ngoài. Đến khi thở bằng vai mà thư thái thì thần hơi chuyên nhất, đến khi thở bằng quan thì khí dồi dào. Cho nên người muốn nuôi thọ nên đưa khí về quan, đó là thuật cốt yếu."

 Bài Châm (bài văn răn) của Thôi Giam nói: "Động không quá siêng nhọc, tĩnh không quá nhàn hưởng; có bệnh rồi mới phó cho trời, thì thầy thuốc chẳng cứu nổi. Bậc trên nhất là phòng bệnh, bậc thứ hai là chữa khi bệnh mới nhú; bệnh ở tấu lý (thớ da, lớp kẽ giữa da và thịt) mà không trừ sạch, để vào đến xương tuỷ thì còn làm sao được?"

 Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá (vị thầy thuốc giỏi, bề tôi của Hoàng Đế): "Ta nghe người thời thượng cổ tuổi đều quá trăm mà cử động không suy; người nay tuổi mới năm mươi mà cử động đã suy kém, ấy là vì thời thế khác nhau, hay vì người ta làm mất đạo dưỡng sinh?" Kỳ Bá đáp: "Người thời thượng cổ, ai hiểu đạo thì noi theo âm dương, hoà hợp với thuật số (các phép tu dưỡng như vận động, điều hơi thở, hợp với lẽ tự nhiên), ăn uống có chừng mực, ngủ nghỉ có giờ giấc, không làm lụng bừa bãi, nên thân và thần cùng còn vẹn, sống trọn tuổi trời, quá trăm năm. Người nay không như thế: lấy rượu làm nước uống, lấy điều càn bậy làm lẽ thường, say rồi vào phòng (ăn nằm với vợ), vì dục vọng làm cạn tinh, hao tán chân khí (khí gốc, khí thật của sự sống), không biết giữ cho đầy, không biết điều khiển tinh thần, chỉ cốt sướng lòng, trái với niềm vui của sự sống, ngủ nghỉ không chừng mực, nên mới năm mươi đã suy."

 Sách Kháng Thương Tử (sách Đạo gia, tương truyền của học trò Lão Tử) nói: "Vận động gân xương thì thân được vẹn toàn, cắt bỏ tình dục thì thần được vẹn toàn, giữ lời nói yên lặng thì phúc được vẹn toàn."

 Đường thư có câu: "Ghi nhớ nhiều thì hại lòng, nói nhiều thì hao khí. Tâm khí hao tổn bên trong thì hình thần tán loạn bên ngoài. Lúc đầu tuy không thấy gì, lâu ngày thành hại."

 Sách Tục Bác Vật Chí nói: "Mắt là tấm gương của thân, tai là cửa sổ của thân; nhìn nhiều thì gương mờ, nghe nhiều thì cửa sổ đóng. Mặt là sân của thần, tóc là hoa của não; lòng buồn thì mặt khô xạm, não hao thì tóc bạc. Tinh là thần của thân, sự sáng suốt là báu vật của thân; nhọc nhiều thì tinh tán, lo toan mãi thì sự sáng suốt tiêu mất."

 Ứng Cừ (văn sĩ thời Tam Quốc) có thơ rằng: "Xưa có người đi đường, trên bờ ruộng gặp ba ông lão, mỗi ông hơn trăm tuổi, cùng nhau cuốc cỏ dại trong lúa. Đến vái chào hỏi ba ông: Làm sao được sống thọ thế? Ông thứ nhất bước lên đáp: Vợ trong nhà thô kệch xấu xí. Ông thứ hai bước lên đáp: Lượng sức bụng mà ăn vừa đủ. Ông thứ ba bước lên đáp: Tối ngủ không trùm đầu. Cốt yếu thay lời ba ông, vì thế mà sống thọ lâu dài."

 Liễu Công Độ (người thời Đường) tám mươi chín tuổi, có người hỏi bí quyết, ông đáp: "Tôi không bắt tỳ vị (lá lách và dạ dày, cơ quan tiêu hoá theo Đông y) phải sưởi ấm đồ lạnh, nấu chín đồ sống (tức không ăn đồ lạnh, đồ sống), không đem nguyên khí (khí gốc của sự sống) mà giúp cho mừng giận, giữ cho khí hải (vùng dưới rốn, nơi chứa khí) luôn ấm áp mà thôi."

 Ôn Công (tức Tư Mã Quang, được phong tước Ôn quốc công) trong "Giải thiền lục kệ" (sáu bài kệ giải nghĩa thiền) nói: "Giận dữ như lửa dữ, lợi dục như mũi nhọn sắc, suốt ngày mãi lo phiền, ấy gọi là ngục A Tỳ (địa ngục sâu nhất, khổ nhất trong nhà Phật). Nhan Hồi (học trò giỏi nhất của Khổng Tử) vui ở ngõ hẹp nghèo nàn, Mạnh Kha (tức Mạnh Tử) yên với lẽ tự nhiên, coi giàu sang như mây nổi, ấy gọi là cõi Cực Lạc (cõi Phật an vui tuyệt đối). Hiếu đễ (thảo với cha mẹ, kính nhường anh) thông tới thần minh, trung tín đi đến cả nơi man di xa xôi, tích điều thiện thì trăm điềm lành kéo đến, ấy gọi là làm nhân quả (gieo nhân nào gặt quả nấy). Nhân là ngôi nhà yên ổn của con người, nghĩa là con đường ngay thẳng của con người, làm cho thành thật và lâu dài, ấy gọi là thân không hoại (thân không bao giờ hư nát). Đạo đức tu sửa một thân, công đức thấm đến muôn vật, làm hiền làm đại thánh, ấy gọi là Phật Bồ Tát. Lời nói làm thầy trăm đời, việc làm làm khuôn phép cho thiên hạ, lâu dài không thể che lấp, ấy gọi là Quang Minh Tạng (kho ánh sáng, chỉ trí tuệ sáng suốt vốn có trong mỗi người)."

 Mao Quý Vĩ có thơ rằng: "Lừa dối được tiền anh chớ thèm, được rồi rốt cuộc là để kẻ khác hưởng lợi. Qua lại báo đáp rất rõ ràng, chỉ là đổi thân kiếp khác nên chẳng nhận ra mặt. Tậu nhiều ruộng vườn, xây rộng nhà cửa, mua hết đất bốn bên láng giềng còn chê chật; tường chạm nhà cao chẳng lúc nào ngưng, được mấy ngày làm khách trong nhà mình? Dựng ruộng vườn còn chưa xong, trên nhà đã vang tiếng khóc vì thân đã chết. Người khóc đều là kẻ chia tiền, miệng khóc mà trong lòng mừng. Chúng sinh lòng mê muội, mãi ở trong hang vô minh (sự tối tăm không thấy lẽ thật, gốc của mọi khổ đau theo nhà Phật), trong lòng làm điều dối trá, ngoài miệng giả vờ niệm Phật." Đó đều là những lời chân thật, không hư dối. Nghe vậy thì người trẻ còn nên răn mình, huống chi người già!

 Tiết tử (tức Tiết Huyên, nhà Nho thời Minh) nói: "Nuôi cho trong lòng không vướng một vật, thì rộng lớn mênh mông không bờ bến. Có dục vọng thì điều tà được dịp lọt vào, không dục vọng thì điều tà không có đường vào. Vả lại không dục vọng thì việc làm tự nhiên giản dị, lại thấy trong lòng rộng rãi, bình yên, vui sướng; trong sự tĩnh lặng có vô vàn lẽ huyền diệu."

 Lại nói: "Thường trầm tĩnh thì chứa đựng nghĩa lý sâu xa, mà ứng phó việc gì cũng có sức. Cho nên đôn hậu, nghiêm trọng, tĩnh định, khoan thai là nền tảng để tiến đức, cũng là điều cốt yếu để người già nuôi thọ."

 "Một ý nghĩ sai thì liền chặn ngay, một hành động càn thì liền sửa ngay, một mảy suy nghĩ tạp nhạp càn bậy thì liền nên trừ bỏ. Chí vốn khó giữ, khí vốn khó nuôi. Chủ kính (lấy lòng cung kính, chuyên chú, nghiêm cẩn làm chủ) thì giữ được chí; ít dục vọng thì nuôi được khí."

 "Người nếu không lấy lẽ phải chế ngự lòng mình thì sai lầm không bờ bến. Cho nên một ý nghĩ khắc nghiệt là trái nhân, một ý nghĩ tham lam là trái nghĩa, một ý nghĩ ngạo mạn là trái lễ, một ý nghĩ gian trá là trái trí. Vì thế người quân tử không được để một ý nghĩ khởi sai; tội ác lớn nhất cũng do một ý nghĩ chẳng lành mà đến ngập trời."

 "Tu đức làm nghĩa, giữ đạo nuôi chân tính (bản chất chân thật), nên không nói mà tự mình làm, không phô bày mà âm thầm tu, ngoài ra mọi sự đều phó mặc cho trời. Nếu tính toán thành tiên, làm tổ sư, cầu danh mong tiếng, thì sớm tối lo nghĩ, huống chi chưa chắc đã đạt, chỉ tự làm mình nhọc nhằn rối rắm, ấy là không biết mệnh trời."

 "Vừa buông thả liền nên thu lại, vừa nói năng liền nghĩ đến sự ít lời im lặng. Không được nhân lúc vui mà nói nhiều, không được nhân lúc sướng mà sinh nhiều việc. Phải có hàm chứa thì còn dư vị, phô bày hết quá e khó tiếp nối. Cho nên thận trọng lời nói là điều lớn để nuôi đức; tiết chế ăn uống là điều lớn để nuôi sống."

 "Tích đức tích thiện, không tự biết điều thiện của mình, có lúc lại được dùng tới; bỏ lễ trái nghĩa, không tự biết điều ác của mình, có lúc lại chuốc lấy hại. Cho nên trang nghiêm kính cẩn thì ngày càng mạnh, khinh suất buông thả thì ngày càng sa sút."

 "Thánh nhân không oán trời, không trách người, tấm lòng thanh thoát tự tại biết bao. Người thường vừa không hợp với ai liền trách người, vừa không được việc liền oán trời, lòng tức tối ganh ghét, nhọc nhằn rối rắm, không lúc nào yên ổn; há đó là đạo yên mệnh thuận thời sao?"

 "Lòng thành, sắc mặt ôn hoà, khí hoà nhã, lời dịu dàng, ắt cảm động được người. Nếu người chưa hiểu mình, đừng vội đòi người hiểu; người chưa hợp với mình, đừng vội đòi hợp. Biết người dối mà không lộ ra lời, thì có vô hạn dư vị."

 "Phật nói khổ vui, nghịch thuận, đạo nằm trong đó. Đang ở cảnh giàu sang thì sống theo cảnh giàu sang, ở cảnh nghèo hèn thì sống theo cảnh nghèo hèn, ở cảnh hoạn nạn thì sống theo cảnh hoạn nạn, ở đất di địch (các dân tộc xa lạ ngoài Trung Hoa) thì sống theo đất di địch; gặp đâu yên đấy, ấy là thánh hiền, còn có gì khác nhau giữa khổ vui nghịch thuận? Khổ vui nghịch thuận vốn là cái ở bên ngoài, lấy đạo của mình mà xử thì không gì là không được."

 "Người đời sở dĩ không thấu đạo, chính vì những thứ hư ảo trôi nổi quấn lấy, bận bịu mãi không lúc nào xong. Nếu có được thiên nhãn (con mắt nhìn thấu mọi lẽ), nhìn thấu việc đời, thì danh hão lợi mỏng đều là cái làm luỵ ta. Người xưa sở dĩ chỉ ưa cái mình thấy thích hợp, không ưa cái mà mọi người cùng ưa, là vì coi trọng bản thân."

 "Người sống ở đời phải có kiến thức cao xa. Kiến thức cao xa thì không bị những điều nông cạn trước mắt làm mê hoặc. Ngày xem sự thịnh suy của việc đời, đêm xem sự tiêu trưởng (lúc suy lúc thịnh) của khí vận (vận số trời đất, thời thế). Theo thịnh suy, ta lấy việc ra làm quan hay ở ẩn mà ứng phó; theo tiêu trưởng, ta lấy sự tiến lui mà theo, thì hoạ có thể tránh, hại có thể giải. Bằng không, cứ bôn ba như trong mộng, mấy ai không bị thời thế làm hại?"

 "Cạm bẫy ở đời chỗ nào cũng có, cốt người ta phải luôn tỉnh táo. Mắt hơi mờ một chút, chân hơi lệch một chút, lòng hơi mê một chút, là sa vào bẫy, làm sao thoát ra được? Thân ở trong bẫy, lòng mới hối hận điều sai ngày trước thì đã muộn rồi! Vì thế người quân tử quý ở chỗ biết được điều nhỏ nhặt từ lúc mới manh nha."

 "Kính là chỗ đức tụ lại. Có kính thì mọi điều thiện đều tụ đủ; không kính thì lười biếng, buông thả, tà lệch theo nhau kéo đến, mà đức hỏng mất. Giữ kính không gián đoạn thì đạt đến thành. Người chưa đạt được thành thì đi vào từ kính; lấy kính giữ lòng, bản thể lòng trong lặng, tự nhiên không còn suy nghĩ tạp nhạp. Huống chi sự trang nghiêm cung kính cũng là công phu giữ gìn nguyên khí của thân và tâm."

 "Áo bẩn không giặt, đồ dùng sứt mẻ không vá, đối diện người còn có sắc hổ thẹn; nết làm bẩn mà không rửa, đức có chỗ khuyết mà không bù, đối diện trời há lại không có lòng xấu hổ?"

 "Người quân tử đối trời xanh mà sợ, nghe sấm động lại không kinh; đi đất bằng mà lo, lội qua sóng gió lại không sợ."

 "Gãy móng xước da, gãy lược rụng tóc, sắc mặt đã biến đổi; vậy mà gom báu vật đến nỗi vùi thân, bày gái đẹp đến nỗi mòn xương, lòng lại yên."

 "Cậy giàu thì nghèo, cậy sang thì hèn, cậy mạnh thì yếu, cậy khéo thì vụng. Cậy vào nhân nghĩa đạo đức thì không nghèo, không hèn, không yếu, không vụng."

 "Cảm hoá khi sự việc chưa rõ hình gọi là thần (diệu), ngăn lại khi chưa làm gọi là minh (sáng), cấm đoán khi đã lộ rõ gọi là sát (xét), loạn rồi mới chế ngự gọi là mù. Cho nên trước sự rối loạn của việc đời, không thể không đặt ba điều đầu lên trước."

 "Lo việc nhà lấy việc giữ ngay ngắn luân lý, phân biệt trong ngoài làm gốc, lấy việc tôn kính tổ tiên, hoà thuận họ hàng làm đầu, lấy việc gắng học, tu thân làm thứ, lấy việc trồng trọt chăn nuôi làm việc thường. Giữ bằng tiết kiệm, làm bằng nhân từ nhún nhường, mình đủ dùng thì giúp người, tập lễ mà sợ phép nước. Như thế có thể ít lỗi, có thể yên lặng giữ gìn thân mình, mà không còn rối rắm trước mắt."

 "Chúng ta không thể không biết mệnh, huống chi người già? Chí người thì vô cùng mà cái được thì có hạn, ấy là mệnh. Mệnh vốn không bàn bạc với con người đã từ lâu; yên với nó thì thường có dư, trái với nó thì thường thiếu. Chỉ có giữ lòng cương trực để dựng bên trong, ôn hoà để ứng xử bên ngoài, để mặc nó tự đến, ấy là yên mệnh."

 "Lòng vốn có thể tĩnh, gặp việc chạm vào thì động. Động mà lành là quân tử, động mà dữ là tiểu nhân. Mạnh Tử nói: 'Ta bốn mươi tuổi thì lòng không động.' Tức là không bị vật bên ngoài làm lay động."

 "Giao du rộng không bằng giao du ít, cầu nhiều không bằng giữ gìn cẩn thận."

 "Dễ hao mà khó hồi phục là tinh; dễ nóng nảy mà khó tĩnh là thần. Chỉ cần nuôi cho nguyên khí đầy đủ thì tinh thần hoà hợp, gặp hao tổn hay nóng nảy vẫn luôn có cái làm chủ để chế ngự."

 "Người đạt tới đạo có thể gọi là giàu, người bỏ học có thể gọi là nghèo, người nghe theo trời có thể gọi là thông đạt, kẻ không biết xấu hổ có thể gọi là cùng quẫn."

 Kinh Thư nói: "Phải có bao dung thì đức mới lớn; phải có nhẫn nhịn thì việc mới thành." Người quân tử lập lòng, chưa từng có ai không thành nhờ bao dung nhẫn nhịn, và không hỏng vì không bao dung nhẫn nhịn. Bao dung thì tha thứ được cho người, nhẫn nhịn thì chịu đựng được việc. Một mảy trái ý đã bừng bừng nổi giận, một việc không như ý đã hằm hằm phát tác, đó là người không có sức hàm dưỡng (nuôi dưỡng lòng cho sâu rộng), là người mỏng phúc. Cho nên bậc đại trượng phu nên bao dung người, chứ không để người phải bao dung mình; nên chế ngự dục vọng, chứ không để dục vọng chế ngự mình.

 Đông Pha (tức Tô Thức, văn hào thời Tống) nói: "Nhớt ốc sên không đầy vỏ, tạm đủ để tự thấm ướt mình; vậy mà leo cao không biết mỏi, rốt cuộc thành xác khô dính trên tường." Lời ấy thật đáng làm điều răn cho kẻ không biết tiến lui. Người ta tất bật với việc đời, mệt mỏi với mưu tính, ai cũng cho rằng việc đời có thể làm nên giàu sang, mưu tính có thể lập nên công danh, mà chẳng biết rằng làm hay dừng đều có Tạo hoá (đấng tạo ra và chi phối muôn vật, tức trời) làm chủ. Làm mà thành, không phải do tài mình, mà là do mệnh đến, vừa khớp với ý Tạo hoá mà thôi. Huống chi làm mà không thành thì nhiều hơn biết bao? Tạo hoá không nói, người không thể làm mê được tai nó; Tạo hoá không có hình, người không thể làm nhơ được sự công bằng của nó. Người đời tất bật mệt mỏi suốt trăm năm, không lúc nào tự yên, há chẳng đáng thương lắm sao? Chẳng đủ để làm rối được Tạo hoá, mà rất đáng để Tạo hoá chê cười.

 "Trên chữ 'tâm' có lưỡi dao (thành chữ 'nhẫn'), người quân tử nhờ bao dung mà nên đức; dưới chữ 'xuyên' (sông) có lửa (thành chữ 'tai' — tai hoạ), kẻ tiểu nhân vì giận dữ mà mất mạng."

 "Chỉ vì lòng hợp làm một với trời, nên lẽ mà nó nắm được riêng sáng tỏ, có thể mở chỗ mê của lòng người. Lòng hợp làm một với đất, nên nước mà nó múc lên riêng linh nghiệm, có thể rửa chỗ hẹp hòi của lòng người. Cho nên lấy một chén nước mà chữa được bệnh thầy thuốc không chữa nổi, không bệnh nào không khỏi, há do nước linh sao? Thật ra là nhờ vào công dụng của đạo. Kẻ không hiểu cho là hoang đường."

 "Lòng người nghĩ đến lửa thì thân nóng, nghĩ đến nước thì thân lạnh. Giận thì tóc dựng, kinh hãi thì mồ hôi nhỏ giọt, sợ thì thịt run, thẹn thì mặt đỏ, buồn thì nước mắt chảy, hoảng thì tim đập, tức thì tê dại. Nói đến vị chua thì chảy nước dãi, nói đến mùi thối thì nhổ nước bọt. Nói chuyện vui thì cười, nói chuyện buồn thì khóc. Cười thì nét mặt tươi đẹp, khóc thì nét mặt xấu xí. Lại như ngày thấy điều gì, đêm ắt mộng thấy rối rắm; ngày nghĩ điều gì, đêm ắt nói mê. Mộng giao hợp thì xuất tinh, tức giận thì phát cuồng. Những điều ấy đều do lòng mà sinh ra; người ta có thể để linh quân (vị vua thiêng, tức tâm thần) một khắc không ở giáng cung (cung đỏ, tức quả tim — nơi ngự của tâm theo Đạo gia) để thống lĩnh trăm bộ phận được chăng?"

 Thái Nhất chân nhân (một vị tiên; chân nhân là người tu đắc đạo) nói: "Ta có ba bộ kinh, tổng cộng chỉ sáu chữ; nhà Nho tụng thì thành thánh, đạo sĩ tụng thì thành tiên, hoà thượng tụng thì thành Phật, công đức rất lớn, chỉ cần thấu hiểu và làm theo. Kinh một chữ là 'nhẫn', kinh hai chữ là 'phương tiện' (tuỳ cơ giúp người, tạo thuận lợi cho người), kinh ba chữ là 'y bản phận' (theo đúng phận mình). Ba kinh này không có trong Đại tạng (bộ tổng tập kinh điển Phật giáo), chỉ có ở linh đài (đài thiêng, tức tấm lòng)." Lời ấy thật có ý vị!

 Lại nói: "Lòng tĩnh thì có thể thông với thần minh, việc chưa đến đã biết trước, ấy là không ra khỏi cửa mà biết thiên hạ, không nhìn qua cửa sổ mà thấy đạo trời. Bởi lòng như nước, lâu không khuấy thì trong suốt thấy đáy, ấy gọi là linh minh (sáng suốt linh diệu). Cho nên lòng tĩnh thì giữ vững được nguyên khí, muôn bệnh không sinh, có thể sống trăm tuổi. Nếu một ý nghĩ khuấy đục thì thần rong ruổi bên ngoài, khí tán loạn bên trong, vinh vệ (vinh khí là khí nuôi dưỡng chạy trong mạch máu, vệ khí là khí bảo vệ chạy ngoài mạch để chống tà khí) rối loạn, trăm bệnh cùng đánh vào, gốc tuổi thọ tự tổn hại."

 Kê Trung Tán (tức Kê Khang, danh sĩ thời Nguỵ, từng làm chức Trung tán đại phu) nói: "Người quân tử biết thân phải nhờ thần mà đứng vững, thần phải nhờ thân mà tồn tại; hiểu rằng lẽ sống dễ mất, biết rằng một lần sai lầm cũng hại đến sự sống. Cho nên tu tính để giữ thần, yên lòng để vẹn thân, yêu ghét không lưu trong tình, buồn vui không đọng trong ý, lặng lẽ không vướng cảm xúc, thì thân thể và khí huyết hoà bình. Lại thở hít, thổ nạp (thở ra khí cũ, hít vào khí mới), phục thực (dùng thuốc bổ, đan dược theo phép Đạo gia) để nuôi thân, khiến thân và thần gắn bó với nhau, trong ngoài cùng được bồi đắp."

 Thần Nông (vị vua huyền thoại, tương truyền nếm cỏ cây để tìm thuốc) nói: "Thuốc bậc trên nuôi mạng, thuốc bậc giữa nuôi tính." Thật là biết lẽ tính mệnh, nhờ phụ trợ nuôi dưỡng mà được thông suốt. Thế mà người đời không xét, chỉ biết có ngũ cốc, chỉ say mê âm nhạc sắc đẹp; mắt mê màu sắc rực rỡ, tai mải nghe nhạc dâm dật. Mùi vị nung nấu tạng phủ, rượu ngọt rượu nồng luộc chín ruột dạ, hương thơm làm mục xương tuỷ, mừng giận làm rối chính khí, lo nghĩ làm hao tinh thần, buồn vui làm hại sự bình hoà thuần tuý. Lấy tấm thân nhỏ bé mà kẻ tấn công không chỉ một đường; tấm thân dễ cạn kiệt mà trong ngoài đều bị địch đánh; thân chẳng phải gỗ đá, sao sống lâu được?

 Lại nói: "Người khéo dưỡng sinh thì trong sạch, hư tĩnh, yên ổn, ít nghĩ, ít ham muốn. Biết danh vị làm hại đức nên coi nhẹ mà không mưu cầu, chứ không phải muốn mà gắng cấm mình. Biết vị béo ngon làm hại tính nên bỏ đi không đoái hoài, chứ không phải tham rồi mới kìm. Vật bên ngoài làm luỵ lòng thì không lưu giữ, thần khí nhờ giữ sự trong sạch mà riêng sáng tỏ (?). Thênh thang không lo hoạn, yên lặng không nghĩ ngợi. Lại giữ bằng sự chuyên nhất, nuôi bằng sự hoà, hoà và lẽ phải tự giúp nhau, hợp với đại thuận (sự thuận theo trọn vẹn đạo trời đất). Sau đó hun bằng linh chi (loại nấm quý, được coi là thuốc tiên), thấm bằng nước lễ tuyền (suối nước ngọt lành, điềm lành), phơi bằng nắng sớm, hoà bằng tiếng đàn năm dây, không làm gì mà tự đắc, thân diệu lòng huyền. Quên niềm vui rồi sau mới vui trọn, quên sự sống rồi sau thân mới còn. Cứ thế mà làm, may ra có thể sánh tuổi với Tiện Môn, tranh năm với Vương Kiều (hai vị tiên thời cổ nổi tiếng sống lâu)."

 Sách Trinh Bạch Thư (sách của Đào Hoằng Cảnh, hiệu Trinh Bạch tiên sinh, đạo sĩ thời Lương) nói: "Cái chất và hình tướng kết thành, chẳng qua là thân và thần. Thân và thần hợp lại thì là người, là vật; thân và thần nếu lìa nhau thì là linh, là quỷ. Không lìa không hợp là chỗ Phật pháp thâu nhiếp; vừa lìa vừa hợp là chỗ đạo tiên nương dựa. Làm sao để thành tiên? Là việc tu luyện rèn đúc đến cùng cực, lẽ cảm ứng biến hoá được thông suốt. Ví như làm đồ gốm: lúc nhào đất sét nặn thành đồ, là đất mà đã khác đất, dù khô mà chưa nung thì gặp ẩm là hỏng, nung mà chưa chín thì chẳng bao lâu cũng vỡ. Khi lửa đã đủ, trong ngoài bền chắc, thì núi sông còn có lúc hết, chứ hình ấy không mất. Giả như người tu tiên lấy thuốc khoáng luyện thân, lấy tinh linh làm sáng thần, lấy khí hoà rửa chất, lấy đức thiện gỡ ràng buộc, muôn pháp đều thông, không vướng không trệ. Muốn hợp thì cưỡi mây đạp sương, muốn lìa thì thi giải (bỏ xác lại mà thành tiên) hoá chất, không lìa không hợp thì lúc còn lúc mất. Mỗi người tuỳ theo nghiệp tu của mình, tu đạo giảng học, để bước lên đường tiên, giữ mãi tuổi thọ lâu dài."

 "Người ta chỉ biết nuôi thân mà không biết nuôi thần, chỉ biết yêu thân mà không biết yêu thần. Chẳng biết rằng thân là cỗ xe chở thần; thần đi thì người chết, như xe hỏng thì ngựa chạy mất."

 "Phép nuôi thọ chỉ là đừng làm hại nó mà thôi. Mùa đông ấm, mùa hè mát, không trái với sự hoà của thời tiết, là để cho thân dễ chịu. Còn như áo dày nệm dày, thân chẳng khổ gì, mà đến nỗi mắc bệnh phong hàn (bệnh do gió lạnh xâm nhập); vị đậm thịt khô, say no béo ngọt, đến nỗi mắc hoạ tích tụ (khối ứ đọng trong bụng); sắc đẹp yêu kiều, thê thiếp đầy phòng, đến nỗi mắc hoạ hư tổn (cơ thể suy kiệt); nhạc dâm khúc diễm, vui lòng sướng tai, đến nỗi mê đắm bỏ bê. Cho nên người đời không sống trọn tuổi già, phần nhiều chết yểu, đều do không tự yêu tiếc mình, giận dữ tranh giành cho hết ý, cầu danh săn lợi, gom độc đánh vào thần, bên trong hại xương tuỷ, bên ngoài tiêu gân thịt, khí huyết khô héo, kinh lạc (những đường dẫn khí huyết chạy khắp thân theo Đông y) bế tắc, bên trong rỗng không, rước lấy các bệnh, một khi bị cảm thì không chống đỡ nổi. Ấy là do chính khí (khí lành giữ sức khoẻ, chống bệnh) ngày một suy, tà khí (khí độc gây bệnh) ngày một thịnh vậy."

 Thái Thượng Nhật Dụng Kinh nói: "Ăn uống xong, ngậm miệng ngồi ngay, chớ khởi ý tà, quên hết việc đời, giữ thần định ý, mắt không nhìn vật, tai không nghe tiếng, lặng lòng giữ bên trong, điều hơi thở đều đặn liên tục, thở hít tự tại, như có như không. Tâm hoả (khí nóng thuộc tim) giáng xuống, thận thuỷ (khí nước thuộc thận) thăng lên, trong miệng sinh nước bọt, chân linh nhập vào thân, được trường sinh, thọ ngang trời."

 Sách Đạo Lâm Nhiếp Sinh Luận nói: "Đạo nuôi thọ của người già là không để ăn no rồi nằm ngay, và cả ngày ngồi lâu, làm nhọc lâu, đều tổn thọ. Thỉnh thoảng làm việc nhẹ, không đến mức mệt mỏi, không được gắng làm việc quá sức. Ăn xong, đi thong thả trăm bước, lấy tay xoa bụng trăm lần, để tiêu cơm thông khí. Ăn nên ít mà nhiều bữa, sợ ăn nhiều thì khó tiêu. Chưa quá đói đã ăn, chưa quá khát đã uống, chưa quá lạnh đã mặc thêm áo, chưa quá nóng đã cởi bớt, đừng để ra nhiều mồ hôi. Không nên nhổ nước bọt nhiều, nhổ thì đừng nhổ xa. Chớ để lúc ngủ say mà quạt, chớ ăn nhiều đồ sống lạnh. Chớ chạy nhảy nhiều, chớ nằm ngoài trời trên bậc thềm trống mà chịu rét lớn, nóng lớn, gió lớn, sương lớn. Chớ để năm vị làm hại: chua nhiều hại tỳ (lá lách), đắng nhiều hại phế (phổi), cay nhiều hại can (gan), mặn nhiều hại tâm (tim), ngọt nhiều hại thận. Mấy điều ấy, người già càng nên lưu ý."

 "Người già giữ gìn sự sống: ngủ dậy có sớm muộn theo bốn mùa, sinh hoạt có phép thường rất hoà. Co duỗi gân xương có cách cúi ngửa, ngăn bệnh phòng tà có thuật thở ra hít vào, lưu thông vinh vệ có phép bổ tả (bồi bổ chỗ thiếu, tháo bỏ chỗ thừa), điều tiết lao nhọc với nhàn nghỉ có cái cốt yếu của việc thêm và bớt. Nhịn giận để giữ trọn âm khí, nhịn mừng để giữ trọn dương khí. Rồi sau mới dùng thuốc cỏ cây để cứu chỗ thiếu hụt, sau nữa luyện kim đan (thuốc tiên luyện từ khoáng chất theo phép Đạo gia) để giữ cho sống mãi. Ngoài ra, nếu tự mình tu sửa, cốt phải ở nghèo thì yên phận nghèo, ở giàu thì chớ khoe giàu. Ở giữa cảnh nghèo giàu, luôn phải giữ đạo, chớ vì nghèo giàu mà đổi chí đổi tính. Hiểu thấu đạo lý mà như không biết nói, làm việc công đức lớn mà chớ tự khoe. Tuổi từ năm mươi trở đi cho đến trăm năm, thuốc tốt chớ rời tay, lời lành chớ rời miệng, ý nghĩ rối loạn chớ sinh trong lòng. Đừng để lòng sinh cảm giác thiếu thốn, dù gặp điều ưa hay ghét cũng thường giữ vui vẻ. Chớ đòi người khác phải hoàn hảo, chớ oán trời trách mệnh. Thường nên ít nghĩ, ít nhớ, ít ham muốn, ít việc, ít nói, ít cười, ít sầu, ít vui, ít mừng, ít giận, ít ưa, ít ghét. Mười hai điều 'ít' ấy là then chốt tổng quát của việc nuôi tính. Nghĩ nhiều thì thần mỏi mệt, nhớ nhiều thì thần tán loạn, ham muốn nhiều thì trí rối, việc nhiều thì thân nhọc, nói nhiều thì khí hao, cười nhiều thì tạng phủ bị tổn, sầu nhiều thì lòng khiếp sợ (?), vui nhiều thì ý tràn lan, mừng nhiều thì sai lầm rối loạn, giận nhiều thì trăm mạch không yên, ưa nhiều thì mê muội không biết phải trái (?), ghét nhiều thì tiều tuỵ không vui. Mười hai điều 'nhiều' ấy không trừ đi là gốc của sự mất mạng. Chỉ có không nhiều không ít mới gần với đạo."

 Sách Yếu Ký nói: "Điều kiêng trong một ngày: tối chớ ăn no; điều kiêng trong một tháng: tối chớ say khướt; điều kiêng suốt đời: tối thường giữ gìn khí. Nhìn lâu hại huyết, nằm lâu hại khí, đứng lâu hại xương, đi lâu hại gân, ngồi lâu hại thịt. Quá no hại phổi, quá đói hại khí. Chớ nằm ngủ ngay dưới xà nóc nhà, nằm chớ quay đầu về phía bắc. Chớ thắp đèn nến soi chỗ ngủ, khiến lục thần (sáu vị thần cai quản các tạng trong thân theo quan niệm Đạo gia) không yên. Ra nhiều mồ hôi chớ cởi áo, dễ mắc chứng thiên phong (trúng gió một bên), nửa người bất toại. Chỗ nằm chớ để có lỗ hổng khe hở, gió lọt vào làm hại người. Lúc rét nhất chớ đặt lò lửa bên đầu, khiến đầu nặng, mắt đỏ, mũi khô. Ngày đông nên để chân và đầu mát lạnh, xuân thu đầu và chân cũng đều để mát lạnh. Ngày Dần cắt móng tay, ngày Ngọ cắt móng chân, đốt tóc bạc, đều tốt (ngày Dần, ngày Ngọ: tên ngày tính theo mười hai địa chi). Chớ ăn thịt con vật thuộc tuổi cầm tinh của cha mẹ, khiến hồn phách bay tán. Chớ nhịn tiểu rồi rặn mạnh, đến nỗi gối lạnh thành chứng tý (tê đau nhức). Chớ nhịn đại tiện rồi gắng rặn, đến nỗi mắc trĩ, đau lưng. Vào đền miếu phải cung kính, chớ tuỳ tiện nhìn chằm chằm. Thấy điều quái lạ chớ hoảng sợ mà cho điều quái là quái thật. Mấy điều ấy cũng là điều lớn trong dưỡng sinh, nên để tâm tìm hiểu."

 Sách Quan Doãn Tử (sách Đạo gia, tương truyền của Doãn Hỷ, người giữ cửa ải đã xin Lão Tử viết Đạo Đức Kinh) nói: "Người ta lúc bình thường bỗng mắt thấy vật khác thường, đều do tinh có chỗ kết tụ mà ra; người đau mắt bỗng thấy vật khác thường, đều do lòng có chỗ thiếu hụt mà ra. Nếu lòng ta có thể từ không hiện ra có, thì biết lòng ta cũng có thể từ có hiện ra không; chỉ cần không tin nó, tự nhiên nó không linh. Có người hỏi: Kẻ kia thần trí đã mờ, ai mà không tin được? Đáp: Như người bắt rắn không sợ rắn, dù có mơ thấy rắn, lòng cũng không sợ. Đạo thì không có quỷ thần, một mình đi, một mình về."

 Lại nói: "Làm khốn được kẻ trí trong thiên hạ không phải ở chỗ trí mà ở chỗ ngu; làm cùng được kẻ giỏi biện bác trong thiên hạ không phải ở chỗ biện bác mà ở chỗ ăn nói vụng về; khuất phục được kẻ dũng trong thiên hạ không phải ở chỗ dũng mà ở chỗ nhút nhát. Ít nói thì không bị người kỵ; ít làm thì không bị người chê; ít trí thì không bị người bắt nhọc; ít tài thì không bị người sai khiến. Người trai tráng còn nên biết ba điều 'ở chỗ' và bốn điều 'ít' để giữ gìn sự sống, huống chi người tuổi cao, há không càng phải trân trọng để giữ trọn tuổi trời?"

 "Phép trường sinh, đạo giữ thân, là nhờ khí mà nuôi tinh, nhờ tinh mà nuôi thần; thần không rời thân thì mới luôn khoẻ mạnh."

 Những điều trọng yếu của dưỡng sinh: "Một là tiếc giữ thần, hai là yêu quý khí, ba là nuôi thân, bốn là đạo dẫn (phép vận động co duỗi thân thể kết hợp điều hơi thở), năm là lời nói, sáu là ăn uống, bảy là chuyện phòng the, tám là trái với thói tục, chín là thuốc men, mười là kiêng kỵ." Lại nói: "Chớ làm nhọc thân ngươi, chớ làm động tinh ngươi, đưa lòng về chỗ tĩnh lặng, có thể sống lâu."

 "Trời đất lấy việc sinh thành làm đức; cái mà loài có sự sống coi trọng nhất là thân, thân lấy an vui làm gốc. Cái có thể đem lại an vui thì lấy việc giữ gìn nuôi dưỡng làm gốc. Đặt cái gốc lên trước thì gốc vững; gốc đã vững thì bệnh tật do đâu mà sinh? Tuổi thọ há chẳng dài lâu? Cho nên nhiếp sinh có ba việc: nuôi thần, tiếc khí, phòng bệnh. Quên tình bỏ trí, điềm đạm hư không, lìa việc giữ chân tính, trong ngoài trong sạch; như thế thì thần không hao bên trong, cảnh không mê hoặc bên ngoài, cái chân nhất (cái chân thật duy nhất, bản thể của sự sống) không bị pha tạp, thần tự yên — ấy gọi là nuôi thần. Ôm lấy gốc rễ của nhất nguyên (khí gốc ban đầu), giữ chắc tinh khí trở về chân, tam tiêu (ba phần trên, giữa, dưới của thân — theo Đông y là đường vận hành khí và nước) yên đúng chỗ, lục tặc (sáu giặc: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý — sáu giác quan dẫn đến ham muốn) quên hình, cõi thức đã trống không, thì chỗ tham đồng (sự hoà hợp làm một) được khế hợp (?), hư thực thông nhau, gọi là đại thông (thông suốt lớn), thì khí tự định — ấy gọi là tiếc khí. Ăn uống đúng lúc, ấm mát vừa độ, ra vào không phạm bát tà (tám thứ tà khí của tám phương, tám tiết trong năm), cử động không gắng gượng, thì thân tự yên — ấy gọi là phòng bệnh."

 Lại nói: "Người khéo dưỡng sinh thì nuôi bên trong, người không khéo dưỡng sinh thì nuôi bên ngoài. Bên ngoài tham khoái lạc, buông tình theo sở thích, lo cho bên ngoài thì bên trong rỗng. Cái gọi là nuôi bên trong là khiến ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, lá lách, phổi, thận) yên hoà, tam tiêu giữ đúng vị trí, ăn uống hợp lẽ, không dính vào việc đời; như thế có thể sống lâu."

 Trang Tử nói: "Điều đáng sợ nhất của con người là ở chốn chăn gối và ăn uống, vậy mà không biết răn trước, ấy là lỗi. Nếu thường biết tự giữ gìn e sợ thì bệnh tật do đâu mà khởi? Tuổi thọ sao lại không dài? Người hiền thấy dấu hiệu nơi hình thể là hiểu ngay, kẻ ngu đến khi bệnh rồi vẫn không biết, thật đáng sợ thay!"

 "Lao là nhọc ở thần khí; thương là tổn hại ở hình dáng. Đói no quá độ thì hại tỳ, lo nghĩ quá độ thì hại tim, sắc dục quá độ thì hại thận, mừng giận quá độ thì hại gan, buồn sầu quá độ thì hại phổi. Lại như gió, lạnh, nắng nóng, ẩm thấp thì hại ở ngoài; đói no, lao nhọc thì hại ở trong. Ban ngày bị cảm thì hại ở vinh khí, ban đêm bị cảm thì hại ở vệ khí. Đi khắp kinh mạch trong ngoài, nhọc một thành hai, từ hai thành mười, chân khí tán ra ngoài, ngũ tà (năm thứ tà khí gây bệnh) lọt vào trong, khiến người ta thịt da hao mòn, thần khí ngắn ít, ăn uống dần giảm, đi đứng không có sức; dù muốn sống lâu, e cũng không được."

 Sách Đạo Viện Tập nói: "Thả lòng nơi hư tĩnh, gắn chí vào lẽ huyền vi, gửi lo nghĩ vào chỗ không ham muốn, đặt chủ ý vào chỗ vô vi. Ngưng thần, dứt tưởng, khí hoà, thân thư thái, thì đạt đến chỗ kéo dài mạng sống, thọ ngang trời."

 Lại nói: "Kiềm tình, giữ niệm, dứt nghiệp (những hành động tạo ra quả báo), nuôi thần. Hiểu cái giả mà trở về cái thật, quán không thấy tính (nhìn thấu mọi sự đều là không để thấy bản tính của mình). Thường tập sự tĩnh lặng sáng suốt, không bị ma chướng lay động, tâm và ta đều quên, thần khí tự đầy."

 Lại nói: "Dừng ý niệm để được tĩnh, quán xét lẽ để được sáng. Niệm tĩnh, lẽ sáng thì có thể không chết. Dẫn khí cho hoà, vận động thân cho mềm. Khí hoà, thân mềm thì có thể cầu được trường sinh." Đó đều là những lời bàn cốt yếu, huyền diệu bậc nhất.

 "Thân một người là hình ảnh của một nước. Lồng ngực bày ra như cung điện; tứ chi ở vị trí như vùng ngoại ô biên cảnh; các khớp xương chia ra như trăm dòng sông; khoảng tấu lý như những ngã tư đường. Thần như vua, huyết như bề tôi, khí như dân. Cho nên bậc chí nhân (người đạt đạo cao nhất) biết sửa sang thân mình cũng như vua sáng biết cai trị nước mình. Yêu dân thì nước yên, yêu khí thì thân vẹn; dân kiệt thì nước mất, khí suy thì thân chết. Cho nên bậc thượng sĩ chữa bệnh từ trước khi bệnh phát, phòng giữ từ ngày chưa suy bại. Vì vậy người nhiếp sinh trước hết phải trừ sáu hại: một là coi nhẹ danh lợi, hai là cấm âm nhạc sắc đẹp, ba là thanh liêm về tiền của, bốn là bớt mùi vị ngon, năm là gạt bỏ hư dối, sáu là trừ ghen ghét. Sáu điều ấy nếu còn, thì dù có tụng kinh thật, có niệm suông, cũng không cứu được sự suy tàn."

 Lại nói: "Mùa đông buổi sáng chớ để đói, mùa hè buổi tối chớ ăn no. Dậy sớm không trước giờ gà gáy, dậy muộn không quá lúc mặt trời mọc. Lòng bên trong trong lặng thì chân nhân (vị thần chân thật trong thân, theo Đạo gia) giữ được ngôi; khí bên trong yên định thì tà uế rời khỏi thân. Làm điều dối trá thì thần buồn, thích tranh giành thì thần nản. Khinh nhờn người thì bị giảm toán (bị trừ bớt tuổi thọ; 'toán' là đơn vị tuổi thọ do thần linh ghi chép), giết hại vật ắt tổn tuổi. Làm một điều thiện thì thần hồn vui, làm một điều ác thì tâm khí loạn. Người biết sống rộng rãi thư thái, giữ mình điềm đạm, thì thân và thần yên tĩnh, tai bệnh không sinh, được ghi tên vào sổ lộc tiên, được xoá tên khỏi sổ quỷ. Phúc thọ yên lành bắt đầu từ đó."

 Thiên Thượng Cổ Thiên Chân Luận (một thiên trong Hoàng Đế Nội Kinh) nói: "Số của con gái là bảy, số của con trai là tám." Con gái qua số bảy lần bảy là bốn mươi chín thì nhâm mạch (mạch chạy dọc giữa bụng, chủ việc thai nghén) hư, xung mạch (mạch chủ khí huyết và kinh nguyệt) suy, thiên quý (chất do thận sinh ra giúp cơ thể có khả năng sinh sản) cạn, địa đạo (đường sinh sản của người nữ, tức kinh nguyệt) không thông, dần dần khô héo, sắc đẹp phai tàn. Con trai qua số tám lần tám là sáu mươi tư thì ngũ tạng đều suy, gân xương lỏng lẻo, huyết mạch ngắn gấp, tinh khí hao tán, thiên đạo (khả năng sinh sản của người nam) bế tắc, ngày một tiều tuỵ, da thịt không tươi. Cho nên người thượng thọ sống quá số thường đều nhờ cơm áo đủ đầy, thuốc men nâng đỡ, con hiếu cháu hiền vui vẻ phụng dưỡng, lo liệu sớm tối, giữ cho ấm mát vừa phải, trên thuận lòng trời, dưới hợp lẽ người; thuận theo đạo trời thì tuổi thọ không cùng.

 Đại Ông nói: "Tôi từng thấy người đời chữa bệnh cho người tuổi cao mà làm y như với người trẻ, bừa bãi cho thuốc thang, càn rỡ châm cứu để đánh vào bệnh, cốt mong khỏi nhanh. Chẳng biết rằng người thượng thọ khí huyết đã suy, tinh thần đã tán, đến nỗi mắt tai không còn tinh, tay chân cử động, tứ chi không theo ý, tâm trí mờ trầm, đầu choáng mắt hoa, khí mạch chạy bậy, nên bệnh cũ thỉnh thoảng phát, khi táo bón khi tiêu chảy, khi lạnh khi nóng; đó đều là trạng thái thường của người già. Không thận trọng chữa trị, lại vội cho thuốc mạnh để mong hiệu quả, hoặc cho nôn, hoặc cho ra mồ hôi, hoặc cho giải, hoặc cho xổ, thì người già yếu không chịu nổi. Ra mồ hôi thì dương khí thoát, nôn thì vị khí (khí của dạ dày) nghịch lên, xổ thì nguyên khí thoát, lập tức gây tai biến; đó là điều đại kỵ khi chữa bệnh người già. Lại càng không được dùng thuốc mua ngoài chợ, hoặc nghe người khác bàn về nguồn bệnh, không biết vị thuốc gì mà mang đến cho uống, và các thứ thuốc mạnh như hổ sói, nhất thiết phải cẩn thận. Nếu thân có bệnh cũ thỉnh thoảng phát, thì tuỳ theo triệu chứng mà dùng thuốc thang ôn hoà, thuận khí, khai vị, bổ hư, trung hoà, điều chỉnh ăn uống, hoặc tuỳ theo món ăn mà đổi cách chế biến để chữa; đó là phép cốt yếu nhất."

 "Đạo nuôi thọ, cùng với hai đạo Tiên, Phật, là lối tắt nhanh nhất, cho nên bốn chữ 'thanh tịnh minh liễu' (trong sạch lặng yên, sáng tỏ thấu suốt) là hay nhất. Bên trong thấy thân tâm là không, bên ngoài thấy muôn vật là không, phá bỏ mọi vọng tướng (những hình tướng hư giả), không có gì để bám chấp, ấy gọi là thanh tịnh minh liễu."

 Cho nên sách Thuyết Tâm Pháp nói: "Trước không nối với cái đã diệt, sau không dẫn tới cái sẽ khởi; trước sau dứt hẳn, khoảng giữa tự trơ trọi. Ngay nơi bản thể không đoái tới, ứng theo thời liền tiêu diệt; biết bản thể đã diệt, rỗng rang như hư không. Việc xưa đã qua là không, việc nay trước mắt là không, việc sau này chắc chắn là không. Hết thảy trần lao (phiền nhọc của cõi trần) đều là đại hư vọng, không được nắm giữ mà cho là có, tự che lấp lòng mình, kết thành phiền não."

 Sách Kim Kinh Đại Thừa Pháp (Đại thừa: "cỗ xe lớn", dòng Phật giáo chủ trương cứu độ mọi người) nói: "Thân vốn là huyễn (ảo), những gì hoá ra trong lúc huyễn lại là huyễn trong huyễn. Đời vốn là mộng, những gì thấy trong lúc mộng lại là mộng trong mộng. Xoay vần hư vọng, như ngoài tiếng có tiếng vọng, ngoài hình có bóng; hình, tiếng, bóng, vọng đều khởi từ một cái chân thật. Bóng ngoài bóng là ba bậc hư vọng, mộng trong mộng là hai lớp hư ảo."

 "Hết thảy mọi 'hữu' (mọi sự vật hiện có) đều như mộng như huyễn; hết thảy phiền não đều là ma là giặc. Người sống một đời, mộng nhiều vô số, trong mộng lần nào cũng xưng là 'ta'; cái 'ta' trong mộng há chẳng phải là không sao? Phải biết mộng đã là không thì thân cũng như mộng, cớ sao lại mê đắm bám chấp?"

 "Hãy nghĩ cho kỹ: khi thân chưa sinh, có hình tướng chăng? Có tên gọi chăng? Có 'ta' chăng? Khi thân đã mất, có hình tướng chăng? Có tên gọi chăng? Có 'ta' chăng? Trước thân và sau thân đều không thể biết, sao lại ở khoảng giữa mà khăng khăng chấp là 'ta', yêu luyến lo sợ, suốt ngày phiền muộn?"

 "Vật sinh thành gọi là tạo, vật biến diệt gọi là hoá, tính biết phân biệt gọi là thức, hết thảy loài có thức gọi là tướng. Tướng nối tiếp nhau thành hữu tình (chúng sinh có tình cảm, có nhận thức), danh theo nhân mà chịu báo, xoay vần không cùng. Người có thể bỏ vật lìa người, vượt ra ngoài tạo hoá, sừng sững tồn tại riêng mình, chỉ có bậc Đại Giác thánh nhân (bậc giác ngộ lớn, tức Phật) chăng?"

 "Muôn vật cứ là muôn vật, mà khoảng hư không giữa nhị nghi (trời và đất) vẫn tự không vướng ngại; muôn niệm cứ là muôn niệm, mà khoảng hư không trong một tấm lòng vẫn tự không vướng ngại."

 "Vô số hình hài, từ xưa sinh hoá không ngừng; vô số tình cảm, từ xưa khác biệt không đều; vô số sự việc, từ xưa phiền não không yên; vô số sự vật hiện có, từ xưa thành rồi hoại không lâu bền. Cái đã qua không để dấu vết, cái sắp đến không có bờ bến. Nếu hiểu ra từng thứ đều là không, thì nên để lòng như thái hư (khoảng hư không bao la), thông suốt không vướng ngại, còn có gì phải bận lòng, lại sinh ra sắc tướng (hình tướng vật chất mà lòng bám vào)?"

 "Trời đất muôn vật do vọng tướng hoà hợp mà sinh; muôn việc ở đời do vọng tình đan kết mà thành. Ý niệm khởi lên hay dừng lại đều do lòng mình; niệm khởi thì mọi phiền não khởi, niệm dừng thì mọi phiền não dừng. Sao không nhìn vào lòng mình để dứt niệm ấy? Niệm vừa khởi liền biết ngay, như sông sắp vỡ bờ, một sọt đất có thể lấp, thế nước ngập gò đồi liền dứt. Như lửa sắp bùng, một chén nước có thể dập, thế lửa cháy lan đồng liền tắt. Nhận biết niệm và dừng niệm phải nhanh chóng và quyết liệt."

 Triều Văn Nguyên (tức Triều Huýnh, đại thần thời Tống, tên thuỵ là Văn Nguyên) nói: "Phép tu hành lấy hai điều thuần thục làm đầu. Lẽ trí đoạn (dùng trí tuệ cắt đứt mê lầm) thuần thục thì việc nào cũng là không, đâu còn vướng ngại; công lực chế (dùng sức chế ngự) thuần thục thì niệm nào cũng không khởi, tự nhiên an nhàn. Trí đoạn tức là quán (dùng trí tuệ soi xét thấu suốt), lực chế tức là chỉ (dừng các ý niệm, giữ tâm yên lặng)."

 "Muôn bọt nước nổi lên rồi vỡ, tính của nước vẫn còn mãi; nghìn ngọn đèn sáng rồi tắt, tính của lửa vẫn còn nguyên. Tấm lòng quên tình thì không trụ vào tướng, như nước sôi làm tan băng, băng và nước sôi đều hết, không còn gì để phân biệt. Tấm lòng chạm cảnh mà chưa thể không động, thì nên như hang núi vọng tiếng, vọng xong liền dứt, không còn sót lại gì."

 "Không ăn đồ mặn và rau hăng, không uống rượu, đó là trai giới để cúng tế, không phải là tâm trai (chay lòng: làm cho lòng trống lặng, trong sạch). Ngươi hãy chuyên nhất ý chí, đừng nghe bằng tai mà nghe bằng lòng, đừng nghe bằng lòng mà nghe bằng khí. Khơi thông lòng ngươi là để trừ ham muốn; tắm rửa tinh thần ngươi là để bỏ nhơ nhuốc ràng buộc; đập phá ý chí riêng là để dứt suy tư lo nghĩ. Không suy tư lo nghĩ thì lòng chuyên vào đạo; không ham muốn thì vui với đạo; không nhơ nhuốc ràng buộc thì hợp với đạo. Lòng không có ý nghĩ thứ hai, gọi là chuyên nhất ý chí."

 Sách Thái Thượng Cửu Hành nói: "Làm theo vô vi, làm theo mềm mỏng, làm theo giữ phần mái (giữ sự nhún nhường, mềm dẻo như con mái), chớ hành động trước người, gọi là ba hạnh bậc trên. Làm theo vô danh (không cầu tiếng tăm), làm theo thanh tịnh, làm các điều thiện, gọi là ba hạnh bậc giữa. Làm theo trung hiếu, làm theo biết đủ, làm theo nhường nhịn, gọi là ba hạnh bậc dưới."

 "Tâm không dừng là vọng tâm (lòng hư vọng); tâm không động là chân tâm (lòng chân thật). Đưa lòng về chỗ không động mới là tự tâm (lòng của chính mình). Đó là nghĩa của 'chỉ tức' (dừng nghỉ), nên trong chữ viết lấy chữ 'tự' đặt trên chữ 'tâm' làm chữ 'tức'." Lại nói: "'Tức' là khí (hơi thở), 'tự' là từ; khí từ lòng mà khởi, cho nên lòng dừng thì hơi thở dừng, lòng đi thì hơi thở đi." Vì vậy hai tông Thiền và Đạo đều lấy việc làm lặng lòng là cốt yếu nhất.

 Sách Lăng Nghiêm Viên Giác Chú nói: "Tâm và hơi thở nương nhau, hơi thở điều hoà thì tâm tĩnh, vào cõi thắng định (trạng thái thiền định cao), cách này dường như càng giản dị thẳng tắt. Niệm khởi liền biết, biết rồi thì niệm liền không còn, để vào tam bồ đề (sự giác ngộ chân chính); đây là bước khởi đầu nhất. Thần và khí hợp nhau, khí hoà thì thần trong, trong và hoà lâu ngày, tự nhiên được trường sinh."

 Triều công nói: "Lúc vừa tỉnh giấc, các niệm chưa khởi, trong căn nhà vuông một tấc (tức tấm lòng) sinh ra khoảng trống trong sáng; cảnh thanh tịnh ấy thật đáng yêu. Lúc trời tờ mờ sáng, muôn vật chưa động, trong căn phòng vuông một trượng sinh ra khoảng trống trong sáng; sự tĩnh lặng ấy lại càng đáng yêu. Lúc này tiến tu đạo, trong ngoài ứng hợp nhau, thật đáng vui. Sau canh năm (khoảng 3–5 giờ sáng), tỉnh ngủ ngồi dậy, tự thấy thần trong khí trong, âm thanh trong tai cũng trong, cái diệu không gì sánh nổi."

 Lại nói: "Bụi dần sạch thì gương dần sáng, phần tối dần tan thì trăng dần tròn. Đẽo tre gỗ, trước phạt đốt và thân thì cành lá dễ bỏ, lưỡi dao tới đâu tách tới đó. Mỗi ngày bớt vọng niệm, trước hết bỏ cái nặng nề nhất trong lòng. Răn cơn giận, lấp lòng dục, là việc cốt yếu nhất của người già."

 "Hiểu rõ ý khởi diệt, nắm chắc gốc sinh tử, không còn theo duyên mà xoay chuyển, ấy gọi là Bất Động Tôn (đấng không lay động — người có tâm không gì làm dao động được). Ở trong tạo hoá thì thân không do mình; ở trong tình cảnh thì lòng cũng như vậy. Hiểu cái giả, biết cái thật, nhân cái giả mà vào lẽ thật, cứ theo đó làm lẽ thường cho đến hết đời."

 "Mười đạo quân ma cần đề phòng nhất: một là dục vọng, hai là lo buồn, ba là đói khát, bốn là ham thích những gì chạm vào thân, năm là ngủ nghỉ, sáu là sợ hãi, bảy là nghi ngờ hối hận, tám là sân hận (nóng giận), chín là ham lợi lộc cung phụng và tiếng tăm hão, mười là tự cao khinh người."

 Khuê Phong (tức thiền sư Tông Mật thời Đường) nói: "Tuỳ lúc tuỳ nơi, dứt nghiệp nuôi thần." Đàm Luân (một thiền sư) nói: "Đi đứng ngồi nằm, lìa niệm làm sạch lòng. Với người có thể giúp cho hanh thông thì thường gắng làm; với người hoạn nạn khốn khổ thì gắng cứu giúp, đều như việc của thân mình; đó là công đức bên ngoài. Tu điều này chớ đòi người báo đáp, chớ mong trời phù hộ; trời nếu có linh, người nếu có biết, thì lẽ đương nhiên sẽ được đền đáp biết bao! Lòng trong sạch, cởi bỏ ràng buộc, răn giận lấp dục, cầu trí tuệ tự nhiên, sống theo hạnh không vướng ngại; đó là công đức bên trong. Tu điều này chớ mong đạo mình hơn người, chớ nghĩ đến điềm lành ứng nghiệm; kinh nếu không dối, giáo lý nếu không hư, thì lẽ đương nhiên sẽ được đền đáp biết bao!"

 "Trai giới tắm gội, đó là thanh tịnh bên ngoài; làm lặng lòng đến chỗ huyền diệu, đó là thanh tịnh bên trong."

 "Thấy có đúng có sai, đó là con mắt hư vọng của thế gian. Không đúng không sai, mới là con mắt chân thật xuất thế (vượt ra khỏi thế tục). Biết có nên có không nên, đó là tấm lòng hư vọng của thế gian. Không nên không không nên, mới là tấm lòng chân thật xuất thế. Người cao hơn một bậc thì cõi mắt thường không phân biệt, cõi lòng thường được yên hoà."

 "Cõi đời phù du là đô thành lớn của sinh, già, bệnh, chết, là hang ổ của lo, buồn, khổ, não; tám chữ ấy không ai là không có. Người sáng suốt giác ngộ biết người và ta đều như nhau, nên việc qua rồi liền coi là không, không giữ lại vọng tưởng."

 Sách Tam Căn Lục Như Luận nói: "Đối với trần (cảnh vật bên ngoài mà giác quan tiếp xúc) của nhãn căn (giác quan mắt), hãy coi như vật thấy trong mộng, như hình ảo hoá; đối với trần của nhĩ căn (giác quan tai), hãy coi như nghe gió trong không trung, như nghe tiếng chim thú; đối với trần của ý căn (giác quan ý nghĩ), hãy coi như nước nóng làm tan băng tuyết, như lò đúc nung chảy vàng sắt."
 "Lòng ham muốn thèm thuồng, cơn giận bực bội, nỗi lo âm ỉ đều trái với đạo tâm (tấm lòng thuần chính, hướng theo Đạo), làm hại cả thân lẫn tâm. Còn sự thảnh thơi tự thấy đủ, vui vẻ tự thoải mái, lặng lẽ tự nghỉ ngơi đều thuận với đạo tâm, có ích cho tâm. Bỏ những cái kia, giữ những cái này, giữ mãi cũng không thấy chán."

 Tâm kinh (kinh Phật ngắn, tên đủ là Bát-nhã Ba-la-mật-đa Tâm kinh) nói: "Sắc tức là không." Câu này không có nghĩa là cái "không" (chẳng có gì tồn tại cố định, tự riêng) tách khỏi "sắc" (mọi hình tướng, vật chất mà giác quan nhận biết). Kinh nói vậy chỉ vì sợ người ta bám vào sắc mà bị nó ngăn trở. Kinh lại nói: "Không tức là sắc." Câu này cũng không có nghĩa là có một cái sắc thật sự. Kinh nói vậy chỉ vì sợ người ta bám vào cái không mà bị nó ngăn trở. Phải để cả sắc lẫn không đều tan biến, tâm và cảnh làm một, không còn một hạt bụi nhỏ nào để phủi, thì mới thật là sáng tỏ, rộng rãi.

 "Kẻ buông thả miệng và bụng, bậc thần tiên coi là kẻ mổ đồ thối, nuốt đồ tanh. Kẻ nịnh bợ giàu sang, bậc cao sĩ ví là kẻ mút ung nhọt, liếm bệnh trĩ (hình ảnh lấy từ sách Trang Tử, chỉ thói luồn cúi hèn hạ đến cùng cực)."

 Bài kệ (bài thơ ngắn nói lẽ đạo trong nhà Phật) "Tạo hoá do tâm" nói: "Mỗi hình tướng được sinh ra đều do tâm. Quả báo theo việc làm như bóng theo hình, như tiếng vang theo tiếng, không hề dối lừa. Vốn chẳng có ông thợ tạo hoá nào cả, muôn loài tự mình tạo nên mình."

 Quán Hưu (nhà sư kiêm thi sĩ cuối đời Đường) nói: "Cả đời người bị tâm sai khiến, riêng thầy tôi sai khiến được tâm. Muôn mối ràng buộc theo ngày mà tan hết, chẳng nói một câu nào cao sâu."

 "Trên đường làm quan, người ta ngầm chạm vào ngòi tai hoạ. Trên chiếu giường chăn gối, người ta lặng lẽ bước vào con đường đáng sợ. Trong vòng luân hồi (sống chết rồi lại sinh ra mãi không dứt), người ta oan uổng rơi vào các cõi tái sinh xấu. Vì thế trên đời có kho chứa oán hận, có đường đáng sợ, có mầm tai hoạ, có cõi ma quỷ. Kẻ quen thói sống yên ổn hưởng thụ ngay giữa những thứ ấy mà không tự tỉnh ngộ, liệu có thể gọi là người hiền được chăng?"

 "Thấy người khác gặp việc vừa ý, sung sướng tột bậc, chớ nên thèm muốn. Việc đời đều có lẽ hoạ phúc nương vào nhau, ẩn trong nhau (ý lấy từ Lão Tử: trong phúc có sẵn hoạ, trong hoạ có sẵn phúc). Chỗ vừa ý thường ẩn sẵn những biến cố rất không vừa ý. Việc thì khó kể ra hết, nhưng lẽ thì có thể nghĩ cho thấu. Lấy điều này để đối trị (dùng cái đối nghịch để trị phiền não, ở đây là trị lòng thèm muốn), tự nhiên sẽ cam lòng với cảnh mình."

 "Nhan Hồi (học trò giỏi nhất của Khổng Tử) trông như kẻ ngu. Vương Trạm (người đời Tấn, tài cao nhưng giấu tài) bị coi là kẻ ngốc. Kẻ sĩ có đức mà ẩn giấu, người đời lấy đâu mà biết được? Cửa nhà quyền thế thì ồn ào, tụ họp đông đúc. Nhà của người giữ đạo nghĩa thì vắng lặng, hoang vu."

 Thơ của Tề Kỷ (nhà sư, thi sĩ đời Đường) có câu: "Lòng trong như vầng trăng sông Tiêu Tương in dưới đáy gương, xương lạnh như mùa thu núi Thái Hoa giữa lúc ngồi thiền." Thơ của Trần Đào có câu: "Vị cao tăng chỉ cho ta tấm lòng ẩn dật chân thật: trăng soi trên giếng Cát Hồng (đạo sĩ luyện thuốc tiên đời Tấn) nơi ngọn núi giữa." Đọc hai bài thơ ấy, người ta thấy khí phách trở nên trong trẻo, vươn cao.

 Âm Đạm nói với Sách Tập (ẩn sĩ đời Tấn): "Tiên sinh bỏ những thứ mọi người gom góp, gom những thứ mọi người vứt bỏ. Nhà ở chưa đầy một mẫu mà chí coi nhẹ cả chín châu (tức cả thiên hạ). Thân ở giữa cõi trần tục mà lòng gửi ra ngoài trời đất."

 Sách Trang Tử nói: "Được là do gặp thời, mất là thuận theo lẽ tự nhiên. Yên với thời, sống thuận theo lẽ, thì buồn vui không lọt vào lòng được."

 Khổng Mân nói: "Cơn giận dữ dội hơn lửa cháy, thiêu đốt chỉ tự làm mình đau. Có điều xúc phạm đến thì chớ tranh giành, việc qua rồi lòng sẽ mát mẻ."

 Sách Quan Doãn Tử (sách Đạo gia, tương truyền của Doãn Hỷ, viên quan giữ cửa ải từng tiễn Lão Tử) nói: "Không có tâm chuyên nhất được, vì năm thức (năm giác quan: thấy, nghe, ngửi, nếm, chạm) cùng chạy theo ngoại cảnh, nên tâm không thể chuyên nhất. Không có tâm trống rỗng được, vì ngũ hành (năm yếu tố kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ cấu thành vạn vật) đều có đủ trong ta, nên tâm không thể trống rỗng. Không có tâm tĩnh lặng được, vì muôn sự biến hoá vẫn lặng lẽ đổi dời, nên tâm không thể tĩnh. Giả như chuyên nhất được thì cái thứ hai lại đến ghép đôi với nó. Giả như trống rỗng được thì cái đầy đặc lại lấp vào. Giả như tĩnh được thì cái động lại lay chuyển nó. Chỉ có bậc thánh nhân thu được muôn vật vào trong một hơi thở, nên không vật nào sai khiến được sự sáng suốt thấu suốt của mình. Thánh nhân lại toả một hơi thở ra khắp muôn vật, nên không vật nào ngăn cách được việc làm của mình."

 Sách ấy lại nói: "Cái chở đồ đi là cái xe, nhưng cái làm cho xe chạy được là con trâu chứ không phải cái xe. Cái suy nghĩ là tâm, nhưng cái làm cho suy nghĩ được là ý chứ không phải tâm. Không biết vì sao mà nó như thế. Chính vì không biết vì sao mà như thế, nên khi đến chẳng từ đâu, khi đi chẳng ở đâu, vì vậy mới có thể cùng với cội nguồn trời đất, chẳng xưa cũng chẳng nay."

 Sách Hoá thư của Đàm Tử (Đàm Tiễu, đạo sĩ thời Ngũ Đại) nói: "Móng tay, tóc là hình thể của ta. Vì sao móng cắt đi không thấy hại, tóc cắt đi không thấy đau? Vì vinh vệ (khí huyết nuôi dưỡng và bảo vệ cơ thể, theo y học cổ truyền) không chạy tới đó. Như vậy mới biết ta vốn không bị hại, mà chính gân xương làm thành cái hại. Ta vốn không đau, mà chính máu thịt làm thành cái đau. Cho nên mừng giận không phải do ta tạo ra, buồn vui không phải do ta khuấy động. Ta bị hình thể làm cho mê muội, còn hình thể lại được ta yêu quý. Ai thấu lẽ này thì có thể ra ngoài vòng sống chết."

 Sách ấy lại nói: "Động mà không biết mình đang động, đó là vượt lên trên cái động. Tĩnh mà không biết mình đang tĩnh, đó là vượt lên trên cái tĩnh. Vượt trên cái động thì dương không xô đẩy được. Ra ngoài cái tĩnh thì âm không dời đổi được. Âm dương còn không làm biến đổi được, huống chi muôn vật? Cho nên không bị vật bên ngoài dụ dỗ thì gọi là tĩnh đến tột bậc."

 "Thân động mà tâm tĩnh, thần ngưng tụ mà dấu vết vẫn đổi dời, đó là vô vi (không làm gì gượng ép, thuận theo tự nhiên). Ở nhàn mà thần trí rối bời, chắp tay ngồi im mà lòng rong ruổi, đó là hữu vi (làm theo ý muốn riêng, gượng ép). Vô vi thì yên ổn, hữu vi thì rối loạn. Vô vi rất dễ, nhưng không phải bậc sáng suốt tột cùng thì không đạt tới được."

 "Tinh hoa của dương gọi là hồn và thần (hồn là phần tinh thần nhẹ, trong; thần là cái biết, cái linh trong người). Thần của âm gọi là thi và phách (thi là thứ tà ác ẩn trong thân, theo Đạo giáo hay xúi người làm điều xấu; phách là phần khí nặng, đục gắn với thể xác). Thần thắng thì làm điều lành, thi mạnh thì làm điều ác. Chế ngự cái ác, làm hưng cái thiện thì yên ổn. Quên điều thiện, buông theo điều ác thì rối loạn. Yên ổn lâu thì thi bị diệt, phách được luyện cho trong. Rối loạn lâu thì thần đi mất, hồn tiêu tan. Thi diệt, phách trong thì thần hợp với hình mà thành tiên. Thần đi, hồn tan thì thi với phách nhập làm một mà thành quỷ. Đó là lẽ tự nhiên.

 Mắt coi cảnh lộng lẫy là đẹp, lòng coi tiếng tăm là quý, thân thích đồ trang sức nhẹ nhàng tươi sáng, miệng thèm món ăn quý lạ, tai khoái âm thanh êm tai, mũi ưa mùi thơm ngát. Sáu thứ ấy đều làm hỏng đức, hại bản tính, chặt phá gốc thiêng của con người. Có thì nên tránh xa, không có thì đừng tìm. Hãy quên chỗ mình ham hướng tới, cứ để mặc theo tự nhiên."

 "Trong lòng không để vướng một mảy may nào. Nếu có lòng tìm niềm vui thì đã có chỗ bám víu. Công danh phú quý vốn chẳng có gì đáng vui, mà đạo đức, tính mệnh cũng chẳng có gì đáng vui. Trang Tử nói 'niềm vui tột bậc là không có niềm vui', hiểu được câu ấy thì có thể tiến vào Đạo."

 "Khổng Tử năm mươi tuổi thì biết mệnh trời. Biết mệnh trời là đạt tới đạo chí thành (thành thật đến tột bậc). Khi ấy mình đứng ngang hàng với số mệnh, không cần phải bói toán đoán số nữa."

 "Lòng người vốn không có lo nghĩ, chỉ vì suốt ngày cứ đem chuyện đã qua và chuyện chưa tới ra mà nghĩ ngợi. Vì thế mới biết việc đời chưa bao giờ làm lụy lòng người, mà chính lòng người tự làm lụy mình vì việc, chỉ vì không chịu buông ra mà thôi."

 Sách Lão Tử nói: "Cầm giữ mà muốn cho đầy tràn thì không bằng thôi đi. Mài giũa cho thật sắc thì không giữ được lâu. Vàng ngọc đầy nhà, không ai giữ nổi. Giàu sang mà kiêu ngạo là tự chuốc lấy tai vạ. Công đã thành, danh đã nên thì lui thân về, đó là đạo của trời."

 Sách ấy lại nói: "Năm màu làm cho mắt người ta mù. Năm âm làm cho tai người ta điếc. Năm vị làm cho miệng người ta hỏng vị giác. Rong ruổi săn bắn làm cho lòng người ta phát cuồng. Của cải khó kiếm làm cho việc làm của người ta lệch lạc. Vì thế bậc thánh nhân lo cho cái bụng (cái thiết yếu bên trong) chứ không chiều theo con mắt (cái ham muốn bên ngoài), nên bỏ cái kia mà giữ cái này."

 "Cong thì được toàn vẹn, cúi thì được thẳng, trũng thì được đầy, cũ thì được mới, ít thì được thêm, nhiều thì rối trí. Vì thế bậc thánh nhân ôm giữ cái Một (giữ trọn Đạo, giữ sự thuần nhất) để làm khuôn mẫu cho thiên hạ. Không tự phô mình nên sáng tỏ. Không tự cho mình là đúng nên được rõ ràng. Không tự khoe công nên có công. Không tự kiêu nên được lâu dài. Chính vì không tranh nên thiên hạ không ai tranh được với mình. Người xưa nói 'cong thì được toàn vẹn', há phải lời nói suông sao? Quả thật được toàn vẹn mà trở về."

 "Người khéo đi thì không để lại vết bánh xe. Người khéo nói thì không có chỗ sai để chê trách. Người khéo tính thì không cần dùng thẻ tính. Người khéo đóng (?) thì không cần then khoá mà không ai mở được. Vì thế bậc thánh nhân luôn khéo cứu người, nên không bỏ ai. Luôn khéo cứu vật, nên không bỏ vật nào. Đó gọi là tập minh (nối giữ và vận dụng sự sáng suốt bên trong)."

 Sách ấy lại nói: "Biết người là khôn, biết mình là sáng. Thắng người là có sức, thắng mình là mạnh. Biết đủ là giàu. Gắng sức làm là có chí. Không đánh mất chỗ đứng của mình thì lâu bền. Chết mà Đạo không mất thì mới là sống lâu."

 "Danh tiếng với thân mình, cái nào thân thiết hơn? Thân mình với của cải, cái nào quý hơn? Được với mất, cái nào hại hơn? Yêu thích quá thì ắt hao tốn nhiều. Cất giữ nhiều thì ắt mất mát lớn. Biết đủ thì không bị nhục, biết dừng thì không gặp nguy, có thể sống lâu dài."

 Kinh Bốn mươi hai chương (bộ kinh Phật được dịch sang chữ Hán sớm nhất) nói: "Dứt ham muốn, bỏ ái luyến, nhận ra cội nguồn tâm mình. Trong không có gì để được, ngoài không có gì để cầu. Tâm không bám vào đạo, cũng không kết thành nghiệp (việc làm gây ra quả báo về sau). Như thế cũng là đạo."

 Kinh ấy lại nói: "Mười điều ác mà nhà Phật răn, ta cũng nên giữ giới. Thân có ba điều ác: giết hại, trộm cắp, dâm dục. Miệng có bốn điều ác: nói hai lưỡi (nói đâm thọc gây chia rẽ), ác khẩu (nói lời độc địa), nói dối, nói lời thêu dệt hoa mỹ không thật. Ý có ba điều ác: ghét người, ghen người, giận dữ. Mười việc ấy không thuận với đạo thánh, gọi là đại nghiệp (nghiệp ác nặng)."

 Có người chửi Phật. Chửi xong, Phật hỏi: "Ông đem lễ vật tặng người, người ta không nhận, thì lễ vật trở về ai? Nay ông chửi ta, ta cũng không nhận, vậy ông tự ôm lấy tai hoạ, nó quay về thân ông rồi. Như tiếng vang đáp lại tiếng, như bóng đuổi theo hình, rốt cuộc không thoát được. Hãy cẩn thận, chớ làm điều ác."

 "Kẻ ác hại người hiền giống như ngửa mặt lên trời mà nhổ, nước bọt không tới được trời mà rơi trở lại vào chính mình."

 "Kinh Phật nói có hai mươi điều khó. Với chúng ta, những điều thiết thân dường như có mười bốn, không thể không gắng sức. Nghèo mà vui lòng bố thí là khó. Giàu sang mà ưa làm điều thiện là khó. Nhịn được sắc đẹp, nhịn được ham muốn là khó. Bị làm nhục mà không giận là khó. Có quyền thế mà không đè nén người là khó. Gặp việc mà lòng không vướng mắc là khó. Học rộng, tìm hiểu sâu là khó. Bỏ được sự phân biệt người với ta, diệt được cái tôi là khó. Lòng và việc làm đối xử bình đẳng là khó. Không nói chuyện phải trái của người là khó. Thấy cảnh mà lòng không động là khó. Khéo hiểu phương tiện (cách khéo léo tuỳ hoàn cảnh để giúp người) là khó. Không coi khinh người nghèo hèn là khó. Thấy của mà không tham là khó."

 "Thực hành Đạo, giữ gìn chân tính là điều lành. Chí hợp với Đạo là điều lớn lao."

 "Cái hại của sắc dục còn hơn cả lao tù. Lao tù còn có ngày được tha, còn chuyện ái ân thì không có lúc được trả hồn về (?). Đã là thứ tình dục yêu thích thì nào có ngại rong ruổi? Dù có tai hoạ như miệng hổ, lòng vẫn cam chịu, như tự lao vào bùn mà chìm. Vì vậy mới nói: kẻ phàm phu mà vượt qua được cửa ải này thì là bậc A-la-hán (bậc thánh trong đạo Phật, đã dứt phiền não, thoát vòng sống chết) ra khỏi cõi trần."

 Kinh ấy lại nói: "Người ta có ham muốn thì ái luyến sinh ra. Ái luyến theo lo âu mà sinh, lo âu theo sợ hãi mà sinh. Nếu lìa được ái luyến thì còn lo gì, sợ gì?"

 Tiên kinh nói: "Thức thì hợp với dương, ngủ thì nhập với âm. Thức nhiều thì hồn mạnh, ngủ lâu thì phách mạnh. Người hồn mạnh là người thuộc về sự sống, kẻ phách mạnh là kẻ theo phía cái chết. Nếu ăn khí nguyên hoà (khí hài hoà nguyên sơ của trời đất), bỏ hẳn mùi vị ăn uống, khiến thần trong, khí sảng khoái, đến mức ngày đêm thường tỉnh táo, thì được sống lâu."

 Kinh ấy lại nói: "Bản tính vốn hết sức ngưng lặng, vì vật bên ngoài tác động mà động. Đã quen động lâu ngày thì làm sao lập tức yên được? Đã quen động mà trôi dạt đổi dời được, thì cũng có thể tập tĩnh mà an vui được. Cho nên người khéo tập thì lặng lẽ mà vẫn thong dong dư dả. Người không khéo tập thì phiền nhiễu mà chẳng được gì. Vì thế, sắp nóng nảy thì lấy sự yên để chế ngự. Sắp tà vạy thì lấy sự chính để ngăn giữ. Sắp đòi hỏi thì lấy sự buông bỏ để kìm lại. Sắp vẩn đục thì lấy sự trong để lắng xuống. Tập như vậy lâu ngày thì vật bên ngoài chìm mất, thần soi sáng bên trong, không nghĩ đến tĩnh mà tâm tự tĩnh."

 Bài "Đại đạo ca" nói: "Đạo lớn chẳng xa, ở ngay trong thân. Muôn vật đều không, chỉ có tính là không không. Tính mà không không thì khí hoà lưu lại. Khí về nguyên hải (biển gốc, tức vùng bụng dưới rốn, nơi chứa khí gốc) thì tuổi thọ vô cùng. Muốn cho thần trong thân không chạy ra ngoài thì chớ để một vật gì trong linh đài (đài thiêng, tức là tâm). Vật ở trong tâm thì thần không trong, làm hao tán tinh chân (tinh khí gốc của sự sống), tổn hại gân xương. Thần điều khiển khí, khí giữ lại hình, chẳng cần thuốc men mà tự sống lâu. Phép tu thì dễ biết, còn khẩu quyết (bí quyết truyền miệng) thì khó gặp; dù có gặp cũng chẳng chuyên tâm làm. Cho nên nghìn người, vạn người học, rốt cuộc chẳng có một ai thành. Thần nếu chạy ra thì liền thu về. Thần trở về trong thân thì khí tự quay lại. Cứ như thế sáng sáng chiều chiều, tự nhiên đứa con đỏ sinh ra linh thai (cái thai thiêng, tức kết quả tu luyện tinh khí thần kết thành trong thân)."

 Thầy Trùng Dương (Vương Trùng Dương, tổ sư phái Toàn Chân của Đạo giáo đời Kim) nói: "Người già trong suốt mười hai thời (mười hai canh giờ, tức cả ngày lẫn đêm), lúc đi, lúc đứng, lúc ngồi, lúc nằm, trong mọi lúc hoạt động, phải giữ tâm vững như núi Thái Sơn, không lay không động. Cẩn thận giữ bốn cửa là mắt, tai, mũi, miệng, không để cái bên ngoài lọt vào, không để cái bên trong thoát ra. Đó là điều cốt yếu để nuôi tuổi thọ."

 Thầy lại nói: "Đoạn duyên là cắt đứt việc trần tục. Bỏ việc thì thân không nhọc, vô vi thì lòng tự đủ. Điềm đạm giản dị, tự yên ổn, thì những ràng buộc trần tục ngày một xa. Kinh nói: 'Lấp chỗ hở, đóng các cửa (tức khép các giác quan, không cho lòng chạy theo ngoại vật) thì suốt đời không nhọc.' Có kẻ phô đức khoe tài, có kẻ cứu người để nâng mình, có kẻ tặng quà thăm hỏi, mừng vui viếng tang để qua lại giao thiệp, có kẻ giả làm người ẩn dật để mong tiếng khen, có kẻ dùng rượu thịt kết bạn để mong được đền đáp hậu. Những việc ấy đều khéo giấu mưu tính trong lòng để cầu lợi trước mắt. Đã không thuận Đạo, lại càng cản trở việc nuôi thọ. Những thứ như vậy đều phải tránh thật xa."

 Thu tâm luận nói: "Những ý nghĩ phiền nhiễu, tà vạy, rối loạn, hễ nhận ra là dẹp ngay. Lời chê khen, chuyện thiện ác, hễ nghe là gạt đi. Chớ để tâm tiếp nhận. Tâm tiếp nhận thì đầy, tâm đầy thì Đạo không có chỗ ở. Phải làm sao cho những điều phải trái nghe thấy không lọt vào tâm. Tâm không tiếp nhận cái bên ngoài thì gọi là hư tâm (tâm trống rỗng). Tâm không chạy theo cái bên ngoài thì gọi là an tâm. Tâm đã yên mà lại trống thì Đạo tự đến ở."

 Chân quán luận nói: "Chân quán (sự quán xét chân thật) là sự hiểu biết trước của người sáng suốt, là sự xét kỹ của người có tài. Một bữa ăn, một giấc ngủ đều là nguồn gốc của tổn hại hay lợi ích. Một việc làm, một lời nói đều là gốc của hoạ hay phúc. Dù khéo léo giữ gìn phần ngọn cũng không bằng vụng về mà răn giữ phần gốc. Xem gốc mà biết ngọn, đó lại không phải là thói nóng vội tranh đua. Vì vậy phải thu tâm, bớt việc, ngày ngày giảm bớt những việc hữu vi, thân tĩnh tâm nhàn, mới có thể quán thấy được chỗ huyền diệu."

 "Người sống ở cõi đời khó tránh việc mưu cầu. Dù có việc mưu cầu nhưng không có lòng lo được mất, thì dù được hay không được, lòng vẫn luôn yên ổn. Cùng cầu như người mà không cùng tham như người. Cùng được như người mà không cùng tích trữ như người. Không tham thì ít lo, không tích trữ thì không mất. Dấu vết bên ngoài tuy giống người, nhưng lòng thì luôn khác thói tục."

 Sách ấy lại nói: "Nếu bệnh sắc dục nặng thì nên biết mọi sự đắm sắc đều từ một chữ 'tưởng' (ý nghĩ tưởng tượng) mà ra. Nếu không nảy ý tưởng thì rốt cuộc chẳng có chuyện sắc dục. Ý tưởng về sắc bên ngoài là trống không, lòng ham sắc bên trong thì quên đi. Tâm vọng tưởng đã trống không, thì ai làm chủ cái sắc? Kinh nói: sắc chỉ là do tưởng mà thôi, tưởng đều là không, thì có liên quan gì đến sắc?"

 "Tâm giống như con mắt, một hạt bụi nhỏ lọt vào mắt là mắt không yên. Việc nhỏ mà để tâm vào thì tâm ắt rối động. Đã mắc bệnh động thì khó vào được cửa định (trạng thái tâm lắng yên, chuyên nhất). Muốn nuôi tính, tĩnh tâm thì phải gấp rút trừ bệnh ấy."

 Tây thăng kinh (một bộ kinh Đạo giáo) nói: "Hình và thần hợp làm một nên mới lâu dài." Sinh thần kinh (một bộ kinh Đạo giáo) nói: "Thân và thần hợp làm một thì là chân thân (thân chân thật, bất hoại)." Người vào Đạo, sức tu có nông có sâu. Sâu thì công phu thấm tới cả thân thể, nông thì chỉ tới được tâm. Người công phu thấm tới thân thể là thần nhân. Người chỉ tới được tâm thì chỉ được tuệ giác (trí sáng suốt hiểu biết), vẫn không tránh khỏi tàn lụi. Vì sao vậy? Tuệ là chỗ dùng của tâm, dùng nhiều thì tâm nhọc. Mới được chút tuệ đã vui mừng mà hay biện bác, thần khí rò rỉ ra ngoài, không có ánh sáng thiêng thấm nhuần thân thể, nên đến nỗi chết sớm. Còn bậc đại nhân thì ngậm ánh sáng, giấu vẻ rực rỡ, mong được trọn vẹn, ngưng thần, quý khí, thần hợp với Đạo. Cho nên núi có ngọc thì cây cỏ nhờ đó mà không héo, người mang Đạo trong mình thì thân thể nhờ đó mà lâu bền."

 Toạ vong xu yếu (sách bàn những điểm cốt yếu của phép toạ vong, tức ngồi yên quên hết thân mình và ngoại vật) nói: "Tâm người trước hết phải bỏ những việc làm tà vạy, cắt hết việc bên ngoài, không để vướng vào tâm. Sau đó quán xét vào bên trong bằng sự hiểu biết chân chính. Thấy một ý nghĩ nảy ra thì phải dẹp ngay, nảy đâu dẹp đó, cốt làm cho tâm yên tĩnh. Chỉ dẹp cái tâm xao động, không dẹp cái tâm soi chiếu (cái biết sáng suốt). Chỉ cho tâm lặng vào cõi trống không, không để tâm chìm vào chỗ bám víu cái có. Không nương vào một pháp (phương pháp, giáo lý) nào mà tâm vẫn thường trụ. Phép này huyền diệu, lợi ích rất sâu."

 Sách ấy lại nói: "Người đắc Đạo, tâm và thân có năm thời và bảy hậu (các giai đoạn, dấu hiệu tiến bộ). Tâm có năm thời: một là động nhiều tĩnh ít. Hai là động tĩnh ngang nhau. Ba là tĩnh nhiều động ít. Bốn là không có việc thì tĩnh, có việc chạm tới thì lại động. Năm là tâm hợp với Đạo, có việc chạm tới cũng không động. Tiến đến bậc này thì tội lỗi nhơ bẩn tiêu hết, không còn phiền não, mới được an vui.

 Bảy hậu là: một, cử động thuận theo thời tiết, sắc mặt hoà vui. Hai, bệnh cũ đều tiêu, thân tâm nhẹ nhõm. Ba, bù đắp những tổn thương do yểu (?), trở về gốc, phục hồi mệnh sống. Bốn, sống thêm nghìn năm, gọi là tiên nhân. Năm, luyện hình thành khí, gọi là chân nhân (người đã đạt chân tính). Sáu, luyện khí thành thần, gọi là thần nhân (người đạt bậc thần diệu). Bảy, luyện thần hợp với Đạo, gọi là chí nhân (người đạt Đạo đến tột bậc). Dù học định đã lâu mà thân tâm không có năm thời, bảy hậu ấy, thì vẫn là thân ô uế, tuổi ngắn, sắc tàn rồi trở về hư không."

 Bài minh (bài văn ngắn khắc ghi để tự răn) "Toạ vong" nói: "Thường im lặng thì nguyên khí (khí gốc của sự sống) không tổn hại. Ít nghĩ ngợi thì ngọn đuốc trí tuệ sáng ở bên trong. Không giận thì trăm thần hoà vui thông suốt. Không phiền thì đất lòng mát mẻ. Không cầu xin thì không phải xu nịnh, ton hót. Không cố chấp thì tròn hay vuông đều được. Không tham chính là giàu sang. Không làm bậy thì sợ gì công đường.

 Dứt được mùi vị thì suối thiêng (tức nước bọt) tự chảy xuống. Khí đã định thì chân tức (hơi thở chân thật, sâu lặng) tự dài ra. Đụng chạm (vào dục) thì thân hư, thần tán. Nghĩ ngợi thì trong mộng thần lìa, xác cứng đờ (?). Khí rò rỉ thì thân về với đất dày, ý niệm rò rỉ thì thần chạy về cõi chết. Tâm (vọng tâm) chết thì thần mới sống, phách diệt rồi hồn mới thịnh.

 Chạy theo vật thì khó thấu lẽ diệu, ứng biến muôn cách mà không lìa cái chân thường (cái thật, không đổi). Tinh tuý tột bậc ẩn trong cõi mờ mịt, hình tượng lớn lẫn vào chốn mênh mang. Tạo hoá không biết được khuôn phép của nó, quỷ thần không đoán được lúc ẩn lúc hiện của nó. Không uống, không ăn, không ngủ, đó gọi là toạ vong của bậc chân nhân."

 Bài ca của Tào Tiên Cô (tức Tào Văn Dật, nữ đạo sĩ đời Tống) nói: "Ta vì các vị nói điều chân thật: cuống rốn của mệnh xưa nay vốn ở nơi chân tức. Bản thể soi chiếu thường còn, trống mà chẳng trống. Tấm gương thiêng chứa cả trời, dung được muôn vật. Thái cực (cái gốc nguyên sơ trước khi chia âm dương) bày lẽ huyền diệu, người được cái Một. Được cái Một rồi phải cẩn thận đề phòng đánh mất. Cung thất (tức thân thể) trống trải nhàn tĩnh thì thần tự đến ở. Linh phủ (nơi chứa thần, tức tạng phủ trong người) bị nung nấu thì máu và dịch khô cạn."

 Bài ca lại nói: "Sáng hao chiều tổn mà người không biết, khí loạn thì tinh thần không có chỗ dựa. Hao mòn từng chút, dần dần suy yếu, dùng cạn khí nguyên hoà thì thần bỏ đi. Không có tâm (vọng) thì tâm ấy là chân tâm. Động và tĩnh đều quên mới là lìa ham muốn. Thần là tính, khí là mệnh. Thần không rong ruổi ra ngoài thì khí tự định. Hai vật này vốn thân thiết với nhau, mất đi thì lấy gì làm cán làm gốc? Hợp làm một rồi lại quên cả cái một, thì có thể cùng biến hoá nguyên sơ mà ẩn hiện."

 Bài ca lại nói: "Cảnh tượng trong ý niệm phải dẹp bỏ, tinh thần trong giấc mộng phải nắm giữ chắc. Nguyên khí không ở lại thì thần không yên, như cây mọt không rễ, cành lá khô héo. Đừng bàn nước mũi, nước bọt với tinh và máu là khác nhau, xét tận gốc nguồn thì đều như một. Thứ này nào có chỗ nhất định, tuỳ lúc biến hoá theo tâm ý. Ở thân gặp nóng thì thành mồ hôi, ở mắt gặp buồn thì thành nước mắt, ở thận gặp giao hợp thì thành tinh, ở mũi gặp gió thì thành nước mũi. Chảy ngang chảy dọc nuôi khắp một thân, rốt cuộc đều là thần thuỷ (nước thiêng trong thân) tràn vỡ ra. Thần thuỷ khó nói, người biết rất ít, nuôi sống mọi thứ đều nhờ chân khí. Chỉ cần điềm đạm, không lo nghĩ, giữ chay giới cho lòng yên, bớt lời nói. Một vị như đề hồ (váng sữa tinh khiết nhất, ví món quý tuyệt hảo), như nước cam lộ (sương ngọt của trời), đói khát tiêu tan, thấy được cái chân chất mộc mạc."

 Bài ca lại nói: "Không đi tranh danh, không đuổi theo lợi, dứt hết chuyện tình đời là chẳng còn việc gì. Tự nhiên dứt đứt ràng buộc thì còn ai vướng víu, việc ở mình thì còn ai chế ngự được? Danh giá vang trời thì đã sao? Văn chương viết nhanh như tựa vào ngựa mà thảo xong (điển Viên Hổ đời Tấn đứng tựa ngựa viết xong bài văn dài) thì có gì đáng quý? Vinh hoa, áo mặc, cái ăn đều không để lòng, chất ngọc chồng vàng thì giúp được gì?"

 Bài ca lại nói: "Danh với thân rốt cuộc cái nào gần gũi hơn? Nửa đời năm tháng trôi qua vì quá lần lữa. Gần đây tu luyện nhờ vào thần và khí, thần khí không trọn thì chỉ khổ nhọc uổng công. Thương thay một nền móng tốt, nhà vàng điện ngọc mà không có chủ nhân."

 Đàm Cảnh Thăng nói: "Quên hình để nuôi khí, quên khí để nuôi thần, quên thần để nuôi hư không. Chỉ một chữ 'quên' ấy chính là không có vật gì. Lục Tổ (Huệ Năng, tổ thứ sáu của Thiền tông) nói: 'Xưa nay không một vật, chỗ nào dính bụi trần?' Có phải là nói điều này chăng?"

 Bạch Ngọc Thiềm (đạo sĩ đời Tống) nói: "Ăn uống đạm bạc để nuôi khí, bỏ giận dữ để nuôi tính, ở chỗ thấp kém để nuôi đức, giữ thanh tịnh để nuôi Đạo. Tên không ghi trong sổ sách quan, lòng không đặt vào quyền thế lợi lộc. Đó là cách ra khỏi tầm cung của người đời (ra khỏi vòng kiềm toả của thế tục), làm bạn với trời."

 Ông lại nói: "Đạo lớn lấy vô tâm làm gốc, lấy quên lời làm chỗ dùng, lấy mềm yếu làm gốc, lấy thanh tịnh làm nền. Nếu đem áp dụng cho thân thì phải tiết chế ăn uống, dứt lo nghĩ, ngồi yên để điều hoà hơi thở, ngủ yên để nuôi khí. Tâm không rong ruổi thì tính định. Thân không nhọc thì tinh được trọn. Thần không bị lôi ra ngoài thì đan kết lại (nội đan, tức tinh khí thần luyện trong thân kết thành, như viên thuốc trường sinh). Sau đó tan tính vào cõi hư không, đặt thần yên ở chỗ tột cùng, có thể gọi là không ra khỏi sân nhà mà được Đạo nhiệm mầu. Năm tháng còn có lúc hết được sao?"

 Hác Thái Cổ (Hác Đại Thông, đạo sĩ phái Toàn Chân đời Kim) nói: "Đạo không phụ người, chỉ người tự phụ Đạo. Ngày tháng không trôi nhanh, chỉ người tính toán mà tự làm cho nó nhanh. Dũng mãnh cứng cỏi không bằng hạ lòng nhún khí. Đi xa ngao du không bằng yên tĩnh giữ sự mộc mạc. Mưu danh đuổi lợi không bằng ở nghèo mà tự thảnh thơi. Ăn no sơn hào hải vị không bằng cơm gạo thô cho đầy bụng. Lụa là đầy rương không bằng áo vải che thân. Bàn xưa luận nay không bằng ngậm miệng quên lời. Khoe tài khoe giỏi không bằng ôm giữ nguyên khí, giữ cái Một. Bám chỗ quyền thế không bằng nghèo khó mà tự vui. Ôm oán nhớ thù không bằng rửa lòng hối lỗi. So dài đo ngắn không bằng yên lòng tự vui. Khí Đạo liên miên, làm được thì thành tiên. Được ý thì quên lời, tự vượt lên cõi thái huyền (cõi huyền diệu tột cùng)."

 Thích Hưng nói: "Sáu thứ thần dụng (công năng thiêng của sáu giác quan) trống mà chẳng trống, một viên tròn sáng (tức chân tính) có sắc mà chẳng phải sắc. Người ta bị lục căn (sáu cửa nhận biết: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) tham lam sai khiến nên không tự làm cho thần của mình linh diệu được. Người nào mắt không tham nhìn sắc đẹp, tai không tham nghe tiếng dâm đãng, mũi không tham ngửi mùi thơm, lưỡi không tham nếm món ngon quý, thân không tham luyến sắc dục, ý không tham nghĩ ngợi viển vông, một lòng không động, sáu cửa giữ nghiêm, mọi chỗ mọi vật đều được che chở trái phải, không làm tổn thương chân tính, thì thần tụ, khí trọn, sống lâu cùng trời."

 Tê Vân tiên sinh nói: "Tâm theo cảnh mà xoay, cảnh theo tâm mà sinh. Nếu muốn tâm định thì thứ người đời yêu ta không yêu, việc người đời làm ta không làm. Muôn mối duyên ở chốn bụi hồng không dụ dỗ lay động được, tự nhiên tâm trong ý lặng, âm dương không nhào nặn được mình."

 Sách nói: "Mừng vui không có giới hạn thì hại tim, tim bị hại thì ý không còn, da khô héo. Giận dữ bừng bừng thì hại gan, gan bị hại thì máu không nuôi được thân, gân teo, tổn phần âm (?). Lúc ăn lại càng kiêng nổi giận đột ngột, vì làm cho thần kinh hãi, giấc mộng chập chờn."

 "Thần của tim hiện ra ở mắt, nhìn lâu thì hại tim. Tinh của thận hiện ra ở tai, nghe lâu thì hại thận."

 Sách nói: "Nước bọt khi đầy tràn thì tụ thành suối ngọt, chảy thành ao hoa (hoa trì, Đạo gia gọi khoang miệng là ao hoa), tản ra thành tân dịch (các chất dịch trong cơ thể), rơi xuống thành cam lộ, tưới các tạng, nhuần thân thể, làm thông suốt trăm mạch, hoá nuôi muôn thần, khiến tứ chi, khớp xương, lông tóc tươi đẹp bền chắc. Cho nên nói: nhổ xa không bằng nhổ gần, nhổ gần không bằng không nhổ."

 Sách lại nói: "Ngưng tâm để nuôi khí, ngưng mưu tính để cho tâm (vọng tâm) chết đi."

 Kinh nói: "Tinh, khí, thần là ba báu vật bên trong. Tai, mắt, miệng là ba báu vật bên ngoài. Phải luôn giữ cho ba báu bên trong không chạy theo vật mà trôi đi, ba báu bên ngoài không dụ dỗ bên trong mà làm rối loạn."

 Sách Thiên Ẩn Tử (sách Đạo giáo đời Đường) nói: "Giữ thân trong sạch, giữ lòng trống rỗng; ở sâu trong phòng tĩnh; thu tâm, trở về bản tính; bỏ hình, quên mình; muôn pháp thông suốt linh diệu. Đó là năm cửa tu tiến dần từng bước."

 Bài "Vệ sinh ca" (bài ca giữ gìn sự sống) của Tôn Chân nhân (Tôn Tư Mạc, danh y đời Đường) nói: "Trong khoảng trời đất, người là quý nhất, đầu giống trời, chân giống đất. Thân thể cha mẹ để lại, biết quý trọng nó, thì trong năm phúc nói ở thiên Hồng Phạm (một thiên trong Kinh Thư, kể năm phúc: sống lâu, giàu, khoẻ mạnh yên ổn, ưa đức tốt, chết lành) thì sống lâu là hơn cả. Giữ gìn sự sống cốt phải biết ba điều răn: giận dữ quá, ham muốn quá, và say quá. Ba điều ấy mà phạm một, phải đề phòng hao tổn chân nguyên khí (khí gốc chân thật của sự sống).

 Muốn sống lâu phải răn tính nóng. Lửa (giận) không bốc ra thì lòng tự định. Củi mà tránh được lửa thì không thành tro, người mà răn được tính nóng thì kéo dài được mạng sống. Tham dục không cùng thì quên giữ tinh, dùng tâm không ngừng thì mất nguyên thần (thần gốc). Nhọc thân thì tan hết khí trung hoà, còn lấy gì mà giữ thân này? Tâm mà hao quá thì mệt, thân mà nhọc quá thì yếu, thần mà tổn quá thì hư, khí mà hao quá thì dứt.

 Người đời muốn biết đạo giữ gìn sự sống thì mừng vui có chừng mực, giận dữ ít đi. Lòng thành, ý chính, bỏ lo nghĩ, theo lẽ mà tu thân, bỏ phiền não. Mùa xuân thở ra tiếng "xư" cho sáng mắt, mùa hạ thở ra tiếng "ha" cho yên tim, mùa thu thở ra tiếng "tứ", mùa đông thở ra tiếng "xuy" cho phổi và thận yên (đây là phép lục tự quyết: thở ra bằng sáu âm khác nhau, mỗi âm điều dưỡng một tạng). Bốn mùa thường thở ra tiếng "hô" cho tỳ tiêu hoá thức ăn. Thở ra tiếng "hi" thì nhiệt ở tam tiêu (ba vùng trên, giữa, dưới của thân, nơi điều phối khí và nước) không đọng lại được.

 Tóc nên chải nhiều, khí nên luyện, răng nên gõ thường xuyên, nước bọt nên nuốt. Muốn không chết thì hãy tu Côn Lôn. [Chú: Côn Lôn tức là đầu mặt của người, nên tu theo như câu dưới.] Hai tay thường xoa xát trên mặt. [Chú: Dùng hai tay kéo hai tai, ôm đầu lắc lư; hà hơi vào hai bàn tay một lần rồi xoa mười lần, xát quanh mặt; dùng khớp ngón tay xoa nhẹ hai mắt; dùng hai tay ôm sau gáy, lấy ngón giữa và ngón trỏ thay nhau gõ thiên cổ (lấy lòng bàn tay bịt tai rồi gõ ngón tay vào sau đầu, nghe như tiếng trống). Đó đều là phép tu Côn Lôn.]

 Tháng mùa xuân bớt chua, nên ăn ngọt. Tháng mùa đông nên ăn đắng, không nên ăn mặn. Ngày hè thêm cay, bớt đắng đi. Mùa thu đến bớt cay, thêm ít chua. Tháng cuối mỗi mùa thì kiêng mặn nhiều và ngọt. Như thế tự nhiên năm tạng được bình an. Nếu giữ đủ được như vậy thì thân khoẻ mạnh, biết điều hoà mùi vị thì ít bệnh tật.

 Xuân lạnh chớ vội mặc áo bông mỏng. Tháng hè mồ hôi nhiều phải thay áo. Thu đông thấy lạnh thì thêm áo dần dần, chớ đợi bệnh sinh ra mới uống thuốc. Chỉ có tháng hè là khó điều dưỡng, vì âm khí ẩn nấp bên trong bụng, nên kiêng nước đá. Dưa, đào, đồ sống lạnh nên ít ăn, để khỏi đến thu đông mắc sốt rét, kiết lỵ.

 Thân khoẻ mà thận yếu thì nên tránh sắc dục. Nuôi thận, giữ tinh thì nên tiết chế. Phải thường giữ cho thận đầy đủ, không hư trống. Ăn hằng ngày phải biết kiêng đồ dầu mỡ. No quá hại thần, đói quá hại dạ dày. Khát quá hại máu, uống nhiều quá hại khí. Đói thì ăn, khát thì uống, nhưng chớ quá độ, để khỏi bị đầy trướng, hại tim phổi. Say rồi còn gượng uống, no rồi còn gượng ăn, bỏ được hai điều ấy thì không sinh bệnh. Người nhờ ăn uống mà nuôi sống, bỏ đi những gì quá độ thì tự yên vui.

 Ăn xong đi thong thả hơn trăm bước, lấy tay xoa rốn và bụng cho thức ăn tiêu. Nửa đêm tưới nước trong cho linh căn (gốc thiêng, ở đây chỉ việc nuốt nước bọt xuống), khí đục ở đan điền (vùng bụng dưới rốn, nơi tụ tinh khí) nhất định phải hà ra. Uống rượu có thể làm vui tính tình, uống quá nhiều thì rước trăm bệnh. Phổi là hoa cái (cái lọng che phía trên các tạng); nếu phổi bị tổn thương thì ho hen, nhọc thần, có thể mất mạng. Chớ bỏ muối vào pha trà, khác nào rước giặc vào nhà. Hạ tiêu (phần dưới của thân) hư lạnh khiến người gầy, hại thận, hại tỳ, phải đề phòng bệnh nặng thêm.

 Ngồi nằm phải tránh gió thổi vào sau gáy, trong đầu bị trúng gió thì người không sống lâu. Lại thêm say no nằm giữa gió, gió vào năm tạng thành tai hoạ. Chim nhạn có thứ tự, chó có nghĩa, cá chép đen chầu về phương bắc biết lễ bề tôi. Người không biết lễ nghĩa mà lại ăn chúng thì trời đất quỷ thần đều không vui.

 Nuôi thân phải tiết chế năm thứ rau cay nồng (hành, tỏi, hẹ, kiệu, hưng cừ). Không tiết chế năm thứ cay ấy thì ngược lại hại thân. Chớ để khơi động hư dương (thứ dương khí giả, bốc lên do cơ thể suy) phát ra, tinh cạn, dung nhan héo, trăm bệnh kéo đến. Bất kể ở nhà hay ở ngoài, nếu gặp sấm sét dữ, mưa gió lớn, phải gấp rút nghiêm trang, kính sợ uy trời, ngồi yên lắng lòng, phải cẩn thận răn giữ.

 Ân ái vương vấn chẳng được tự do, danh lợi trói buộc biết bao giờ thôi? Hãy nới rộng một chút, để lại phúc thừa, để khỏi đến tuổi trung niên đã sớm bạc đầu. Đội trời đạp đất làm người chẳng phải dễ, ăn no mặc ấm há lại không thẹn sao? Nghĩ mình khó báo đáp ơn cha mẹ cao dày vô cùng, sớm tối thắp hương lạy trời đất. Thân yên, thọ dài là nhờ đâu? Là nhờ lòng dạ bình thản, tích nhiều việc thiện. Hãy quý mạng, quý thân, quý cả khí, xin các vị đọc kỹ, ngẫm nghĩ bài Vệ sinh ca này."

 Tây thăng kinh nói: "Người ta thấy người khác chết mà thương xót, sao không thương xót chính mình? Thương thân không bằng yêu thần, yêu thần không bằng buông thần (?), buông cả cái buông ấy không bằng giữ thân. Giữ thân thì lâu dài, còn mãi. Thần sinh ra hình, hình nhờ thần mà thành. Hình không có thần thì không tự sống được, thần không có hình thì không tự thành được. Hình và thần hợp làm một, cùng sinh ra nhau, cùng làm thành nhau. Thần luôn yêu người, mà người lại không yêu hình, cho nên phải dứt bỏ thánh trí (sự khôn ngoan tài trí), trở về vô vi."

 Đại hữu kinh nói: "Sinh ra ngu hay khôn là do trời. Khoẻ hay yếu, thọ hay yểu là do người. Đạo trời là tự nhiên, đạo người là do chính mình. Lúc đầu thai khí đầy đủ, sinh ra được bú mớm đúng cách, lớn lên ăn uống không thiên lệch, đến tuổi trai tráng biết tiết chế thú vui âm nhạc và nữ sắc, thì khoẻ mạnh và sống lâu. Lúc đầu thai khí hư hao, sinh ra bú mớm thiếu thốn, lớn lên ăn uống quá nhiều, đến tuổi trai tráng buông thả âm nhạc nữ sắc, thì yếu ớt và chết sớm. Sinh trưởng đúng chừng mực, lại thêm tu dưỡng theo Đạo, thì tuổi thọ không thể đo lường được."

 Hồ Khổng Minh nói: "Người thường không thể không có ham muốn, lại không thể không có việc. Chỉ nên giữ lòng hoà, bớt ý nghĩ, giữ thân yên, bớt đồ vật. Trước hết bỏ những gì làm rối thần, phạm vào tính. Đó cũng là một cách dè giữ thần."

 Hoàng Đế trung kinh nói: "Người tĩnh thì thọ, người nóng nảy thì yểu. Tĩnh mà không biết nuôi dưỡng thì giảm thọ. Nóng nảy mà biết nuôi dưỡng thì kéo dài tuổi. Nhưng tĩnh thì dễ điều khiển, nóng nảy thì khó giữ. Người làm hết những gì nên làm để giữ gìn nuôi dưỡng thì tĩnh cũng nuôi được, nóng nảy cũng nuôi được. Phàm người coi trọng quyền thế, dù không trúng tà khí, tinh thần cũng tổn thương bên trong, nên cũng nhiều người chết."

 Kinh ấy lại nói: "Người nuôi tính phải làm cho thói quen thành bản tính, bản tính tự hướng thiện, bệnh bên ngoài không xâm vào được, trị được bệnh từ trước khi bệnh phát, chứ không chỉ nhờ uống thuốc tiên, ăn ráng mây (phép tu tiên nuốt khí ráng chiều, ráng sáng). Ngày thường mà đủ cả năm đức thường (nhân, nghĩa, lễ, trí, tín), trăm nết đều vẹn, thì dù không có thuốc men cũng sống lâu được. Đức hạnh không đủ thì dù có kim đan (thuốc tiên luyện thành), tuổi thọ cũng không dài."

 Kê Trung Tán (Kê Khang, danh sĩ đời Nguỵ, từng làm Trung tán đại phu) nói: "Dưỡng sinh có năm điều khó: danh lợi không bỏ được là điều khó thứ nhất. Mừng giận không trừ được là điều khó thứ hai. Âm nhạc nữ sắc không bỏ được là điều khó thứ ba. Ăn uống không đạm bạc được là điều khó thứ tư. Thần xao động, tinh tán loạn là điều khó thứ năm. Năm điều ấy không bỏ, thì dù lòng mong sống lâu, miệng đọc lời chí lý, nhai nuốt tinh hoa (thuốc quý), hít thở khí mặt trời, cũng không cứu được cái yểu và cái bệnh. Năm điều ấy mà dứt được, thì lòng tin và sự thuận theo Đạo ngày một thêm, đạo đức ngày một trọn, không cầu sống mà thần vẫn còn, không cầu thọ mà tuổi vẫn dài."

 Biển Thước (danh y thời Chiến Quốc) bàn rằng: "Thức ăn có thể đẩy tà khí, làm yên tạng phủ (các cơ quan trong bụng). Thần có thể làm sảng khoái ý chí để giúp khí huyết. Người giữ gìn sự sống, khí chính thì mùi vị thuận. Mùi vị thuận thì thần khí trong. Thần khí trong thì sự linh diệu hợp với chân tính được trọn vẹn. Linh diệu trọn vẹn thì năm thứ tà khí và trăm bệnh không phạm vào được. Cho nên nói: nước đục thì cá gầy, khí mờ thì người bệnh. Thần là gốc của sự sống, mà gốc ấy là cái chân thật của sự sống. Dùng nhiều thì thần nhọc, nhọc nhiều thì thân mỏi."

 Bành Tổ nhiếp sinh luận (Bành Tổ là người tương truyền sống tám trăm tuổi; sách bàn về giữ gìn sự sống) nói: "Mắt không nhìn sắc bất chính, tai không nghe tiếng bất chính, miệng không nếm vị bất chính, lòng không khởi ý nghĩ bất chính. Bốn điều ấy (nếu phạm) làm quên hồn, mất tinh, giảm bớt số tuổi thọ."

 Hoàng Đế nội truyện nói: "Người ăn gió thì linh diệu, thêm tuổi thọ. Người ăn ngũ cốc thì khôn ngoan nhiều mà nhọc thân, nhọc thần. Loài ăn cỏ thì ngu mà sức mạnh. Loài ăn thịt thì thô bạo, hung hăng, hay giận. Người phục khí (luyện hít thở, lấy khí làm thức ăn) thì còn mãi và đắc Đạo."

 Tiểu hữu kinh nói: "Tài không kham nổi mà cố nghĩ là tổn hại. Sức không gánh nổi mà cố nhấc là tổn hại. Lo sâu mà không giải được, mừng lớn mà không buông được, đều là tổn hại."

 Thái Thượng (tức Lão Tử) nói: "Đạo của trời là làm lợi mà không làm hại. Đạo của thánh nhân là làm mà không tranh. Cho nên tranh với thời thì thịnh, tranh với người thì gặp điều dữ. Điều không lành là thứ người ta không tranh. Nhục nhã là thứ người ta không muốn. Nhận được cái người không muốn thì đủ rồi, được cái người không tranh thì yên rồi."

 Diệu chân kinh nói: "Nhìn quá sức mắt thì cái sáng không ở lại. Nghe quá sức tai thì tinh không giữ được. Yêu quá sức lòng thì thần không ở lại. Bị lợi lôi kéo quá thì hễ động là sợ hãi."

 "Đạo nói rằng điều lành, điều dữ, hoạ, phúc đều từ chốn sâu thẳm mờ mịt mà đến. Tai hoạ của nó, người giàu sang không thể xin mà tránh được. Sự vinh thịnh của nó, người nghèo hèn không thể muốn mà có được. Chỉ có làm phúc thì được báo ứng tốt, làm điều ác thì hoạ đến."

 Kinh ấy lại nói: "Thần tức là hồn, do trời ban xuống. Quỷ tức là phách, theo về đất. Vì thế thần thì phục khí được, hình thì ăn mùi vị được. Khí trong thì hồn sảng khoái, hình nhọc thì phách vẩn đục. Người phục khí thì liên miên không chết, thân bay lên trời. Người ăn mùi vị thì mờ mịt mà chết, hình về với đất. Lẽ tự nhiên là vậy."

 Thượng tiên kinh nói: "Cái có nhờ cái không mà sinh, hình phải nhờ thần mà đứng. Cho nên cái có là cung điện của cái không, hình là nhà ở của thần. Không ai không giữ trọn nhà để chủ được yên, tu thân để nuôi thần. Nếu khí tan về hư không, thần lang thang biến đổi, thì như lửa với ngọn nến, nến hết thì lửa không còn; như nước với con đê, đê vỡ thì nước không giữ lại. Hồn nhọc, thần tán, lấy gì mà sống lâu?"

 Định quán kinh nói: "Có việc hay không có việc, đều thường như không có lòng vướng mắc. Ở chỗ yên hay chỗ ồn, chí vẫn chỉ một. Chế ngự mà không bám, buông ra mà không động. Ở chỗ ồn mà không chán ghét, gặp việc mà không phiền não, đó là chân định (định thật sự). Lấy không có việc làm chân định, lấy có việc làm ứng tích (dấu vết đáp ứng việc bên ngoài)."

 Quần tiên ngữ lục (sách chép lời các vị tiên) nói: "Chuyên tinh nuôi thần, không bị vật làm lẫn tạp, gọi là thanh. Thu thần về, phục khí, yên mà không động, gọi là tĩnh. Chế ngự ý niệm để định chí, giữ thân tĩnh để yên thần, giữ khí để còn tinh. Lo nghĩ đều quên, lặng lẽ nhìn vào bên trong thân (nội thị), thì thân và thần hợp làm một, gần với Đạo."

 Lý luận yếu ký nói: "Tính say mê cõi huyền vi trống lặng, tình ít ham thích. Không biết vinh hoa là đáng quý, chẳng phải gượng ép bản thân để tự cho mình cao. Không thấy dâm tà là đáng ham, chẳng phải ngăn giữ để tự cho mình chính. Thể hiện lòng nhân tột bậc, ôm sự tĩnh tột bậc, vượt khỏi dấu vết nhơ bẩn của cõi trần, gửi chân tính ra ngoài muôn vật, lòng chỉ nghĩ đến Đạo, lấy vô vi làm việc của mình. Đó là bậc gần với đạo tiên thứ nhất.

 Bậc kế tiếp: mến chuộng điều cao, trọng lối xưa, cố gắng giữ ý, chuộng việc làm. Biết vinh hoa là thứ trôi nổi gửi tạm, coi nhẹ mà không ngoảnh lại. Biết âm nhạc nữ sắc có thể làm hại tính, vứt đi mà không lấy. Trừ bỏ lòng hiểm độc ngầm, gây dựng âm đức (việc thiện làm thầm không ai biết), răn giận dữ và ham muốn, coi khen chê như nhau, ở nơi núi rừng, tu sự thanh tịnh chân thật. Đó là bậc gần với đạo tiên thứ hai.

 Bậc kế tiếp: thân ở chốn quan tước bổng lộc, lòng dạo chơi nơi đạo đức. Thờ người trên thì trung thành, đối người dưới thì có nghĩa. Với mình thì bạc, với người thì hậu, nhân từ hoà nhã, yêu thương rộng khắp, ban phát rộng rãi. Bên ngoài hoà lẫn với chốn bụi trần ồn ào, bên trong ôm sự trong lặng, giấu dấu vết mà tu thầm, ưa sự sống, ghét sự chết chóc. Đó là bậc gần với đạo tiên thứ ba.

 Bậc kế tiếp: thong dong nơi cổng tre nghèo, vui với cảnh nghèo, cam với phận hèn. Mang tài trị nước giúp đời mà thản nhiên như không có. Thông suốt việc xưa nay mà rộng rãi như trống không. Phong tước không động lòng, ban lộc không nhận, kiên quyết coi việc ở ngoài cõi đời là cao quý, điềm nhiên lấy việc giữ gìn sự sống làm việc chính. Đó là bậc gần với đạo tiên thứ tư.

 Bậc kế tiếp: có tư chất sáng suốt thông minh, ôm khí tiết vượt trội, như hăng hái dấn chí vào đạo quân mưu trí, đối đầu với đạo quân sắc bén khéo léo (?), đánh đâu không ai địch nổi, một trận là thắng. Sau đó tĩnh lặng để yên thân, hoà nhã để giữ thần, tinh chuyên để đạt tới chân tính. Đó là bậc gần với đạo tiên thứ năm.

 Bậc kế tiếp: ăn năn những việc đã qua, rửa lòng tự đổi mới. Tuy đã để mất lúc tuổi trai tráng, vẫn mong thu lại được lúc tuổi già. Lấy công bù lỗi, lỗi rụng đi thì công được trọn. Lấy chính thay tà, tà quên đi thì chính còn lại. Gian truân không đổi được tiết tháo, ồn ào không làm loạn được bản tính, chỉ tinh chuyên, chỉ chuyên nhất, tích lâu mà lòng thành rõ rệt. Đó là bậc gần với đạo tiên thứ sáu.

 Bậc kế tiếp: hết mực trung, hết mực hiếu, hết mực trinh tiết, hết mực liêm khiết. Theo lời sách Chân cáo (sách Đạo giáo do Đào Hoằng Cảnh đời Lương biên soạn), những người ấy không cần tu học mà tự đắc Đạo. Tỷ Can (trung thần đời Thương, bị vua Trụ moi tim) bị moi tim mà không chết, Huệ Phong (?) chết đuối mà sống lại. Phong thái cao khiết của Bá Di, Thúc Tề (hai anh em đời Thương, thà chết đói chứ không ăn thóc nhà Chu), lòng đại hiếu của Tăng Sâm, Mẫn Tử (hai học trò nổi tiếng hiếu thảo của Khổng Tử). Người đời thấy họ đã chết, nhưng Đạo thấy họ vẫn còn. Việc thiện như thế tràn đầy trời đất, gọi là ẩn bóng mà lặng lẽ biến hoá, chết mà không mất. Đó cũng là tự nhiên, phẩm cách con người vượt trội. Đó là bậc gần với đạo tiên thứ bảy.

 Người đạt được một trong bảy bậc gần này thì gọi là thoát khỏi vùng hãm, ra khỏi đường chìm đắm, đập nát cỗ xe tai hoạ, bước lên chiếc kiệu phúc lành, có thể cùng bàn đến chỗ huyền diệu của dưỡng sinh, đến bến đò của thần tiên."

 Âm dương luận nói: "Âm dương giao hoà thông suốt thì muôn vật hoá sinh. Cho nên âm dương từ non đến già hoá thành ngũ hành. Thiếu dương (dương còn non) thành mộc, lão dương (dương đã già, cực thịnh) thành hoả, thiếu âm (âm còn non) thành kim, lão âm (âm đã già, cực thịnh) thành thuỷ, lại có thổ xen vào điều hoà, thành ra như vợ chồng phối hợp. Cho nên mộc để phát triển, hoả để biến hoá, thuỷ để thấm nhuần, thổ để điều hoà, kim để làm cho cứng chắc, nhờ thế mà muôn loài được thành. Năm thứ thắng nhau (năm hành chế ngự lẫn nhau) đều lấy cái sinh ra mình làm lợi, lấy cái khắc chế mình làm chỗ dùng; lợi và dùng chồng lên nhau, nên mới có thành có bại. Động và tĩnh là đạo của khởi đầu và kết thúc. Tụ và tán là cửa của sự biến hoá sinh ra. Dương là động chăng? Âm là ở yên chăng? Động để sinh ra, tĩnh để nghỉ ngơi."

 "Tóc nên chải nhiều, răng nên gõ nhiều, nước bọt nên nuốt luôn, khí nên luyện cho trong, tay nên thường xoa mặt. Đó là phép tu Côn Lôn (tức tu luyện vùng đầu mặt). Năm điều ấy là đạo không chết."

 Thái huyền kinh nói: "Mừng giận hại tính, buồn vui hại thần. Hại tính thì hại sự sống, hại thần thì xâm phạm mạng sống. Cho nên nuôi tính để giữ trọn khí, giữ thần để yên tâm. Khí trọn thì thân điều hoà, tâm yên thì thần thảnh thơi. Đây là bí quyết cốt yếu nhất để giữ trọn sự sống."

 Hàn Sơn Tử (vị ẩn sĩ, thi tăng đời Đường) nói: "Đạo tu sống là trừ thói ham, bỏ ham muốn, dè giữ thần, giữ khí hoà, nhờ vậy mà không bị ràng buộc. Bên trong kìm giữ lòng mình, bên ngoài kiểm soát thân mình, nhờ vậy mà không có lỗi. Đặt người trước mình, biết mềm mỏng, giữ khiêm nhường, nhờ vậy mà yên thân. Điều tốt thì nhường cho người, điều không tốt thì nhận về mình, nhờ vậy mà tích đức. Công không cần lớn, lỗi không kể nhỏ, đã bỏ lỗi thì không tái phạm, nhờ vậy mà tích công. Sau đó đức hạnh bên trong đầy đủ thì ngoại đan (thuốc tiên luyện bên ngoài) tự đến, có thể mong thấy Đạo phảng phất."

 Ông già ở Ích Châu nói: "Phàm muốn thân không bệnh thì trước hết phải làm cho lòng ngay chính, khiến lòng không đòi hỏi bừa, không nghĩ ngợi điên cuồng, không tham thích dục, không vướng vào mê lầm, thì trước hết lòng không có bệnh. Tâm là vua trong thân, vua không bệnh thì dù năm tạng sáu phủ (các cơ quan nội tạng) có bệnh cũng không khó chữa."

 Bài "Vệ sinh ca" của Chân Tây Sơn tiên sinh (Chân Đức Tú, học giả đời Tống): "Trong muôn vật, chỉ người là quý nhất. Trăm năm thời gian như kẻ đi đường gửi tạm. Nếu không lưu ý vào việc tu dưỡng thì khó tránh bệnh khổ làm lụy lòng. Cần gì phải ăn ráng mây, uống thuốc tiên, mơ tưởng kéo dài tuổi thọ như rùa với hạc. Chỉ cần trong việc ăn uống, ham muốn, bỏ đi những gì quá độ là yên vui.

 Ăn xong thong thả đi trăm bước, hai tay xoa sườn và bụng. Một lát xoay tay xoa vùng thận (vùng thắt lưng phía sau), gọi là vận động thuỷ và thổ (thận thuộc thuỷ, tỳ thuộc thổ). Ngửa mặt hà hơi ba bốn lần, tự nhiên khí độc của thức ăn tiêu tan. Say rồi ngủ, no rồi nằm đều vô ích. Khát thì uống, đói thì ăn, nhưng vẫn phải răn đừng nhiều quá. Ăn không nên ăn thô, không nên ăn vội, thà ăn ít mà ăn nối nhau. Nếu một bữa no căng ruột thì hại khí, hại tỳ, chẳng phải là phúc.

 Đồ sống, đồ dính nhớt, đồ dai như gân, cùng chim thú tự chết, đều không được ăn. Bánh bao ăn vào làm bí khí không điều hoà, đồ sống lạnh hay gây bệnh tỳ vị. Cá ướp chua, tương, trứng thai, cùng đồ dầu mỡ, đồ cũ hôi, đồ muối giấm đều thuộc loại âm, người già nhất định chớ ưa ăn, ăn vào chẳng khác nào cho giặc mượn binh khí. Đồ nướng, đồ rang phải để nguội mới ăn, không thì hại răng, hại huyết mạch. Bữa tối nên ăn trước giờ Thân, giờ Dậu (khoảng từ ba đến bảy giờ chiều), về đêm phải phòng thức ăn đọng ở ngực.

 Uống rượu chớ để say khướt, say khướt hại thần, tổn tâm chí. Rượu khát mà uống nước lạnh hay uống trà, thì lưng và chân từ đó nặng nề. Từng nghe tránh gió như tránh tên, ngồi nằm phải đề phòng tai hoạ trước. Huống chi sau khi uống rượu lỗ chân lông mở, gió vừa lọt vào là thành bại liệt. Bất kể bốn mùa đều uống rượu ấm, nhưng nóng quá thì khó đưa vào miệng. Năm vị mà thiên nhiều về một vị thì không có ích cho người, e rằng theo vào tạng phủ mà thành tai hoạ.

 Nhìn, nghe, đi, nằm đều không nên lâu, năm chứng lao, bảy chứng thương (các chứng tổn hại do làm quá sức và do tình dục, ăn uống, cảm xúc) từ đó mà ra. Tứ chi cũng nên thường vận động nhẹ, ví như then cửa (thường xoay) thì không bao giờ mục. Nằm không co quắp, khi thức nên duỗi thẳng thoải mái. No thì tắm, đói thì chải tóc. Chải nhiều tắm ít thì có ích cho tim và mắt. Im lặng mà ngủ, ngủ chỗ tối thì thần yên ổn.

 Bốn mùa chỉ có mùa hè là khó điều dưỡng, âm khí ẩn bên trong khiến bụng lạnh, đi tiêu lỏng. Thuốc thang bổ thận không thể thiếu, thịt ăn hơi nguội rồi thì đừng ăn. Tim vượng mà thận suy thì phải kiêng gì? Đặc biệt kiêng làm cho tinh khí tiết ra. Chỗ nằm càng nên kín đáo, ở nhàn thì lặng lẽ suy xét, hoà tâm ý.

 Tắm gội rửa súc miệng đều dùng nước ấm, nằm chỗ lạnh, gối chỗ mát đều không nên ưa. Dưa, cà, rau sống không nên ăn, há chỉ đến mùa thu mới hay mắc sốt rét, kiết lỵ? Ba tháng mùa đông dương khí ẩn bên trong, nhất định kiêng ra mồ hôi nhiều làm dương khí thoát ra. Trong sương mù âm u chớ đi xa, mưa to sấm sét nên tránh xa.

 Đạo gia còn có lời dạy về nuôi sống: điều thứ nhất là khiến người ta ít giận dữ. Thu đông mặt trời mọc rồi mới dậy mặc áo, xuân hạ gà gáy nên dậy sớm. Sau nửa đêm, trước lúc sáng, khi ngủ dậy, nhắm mắt gõ răng mười bốn lần. Hít khí mới, thở khí cũ, đừng để chậm trễ, súc miệng rồi nuốt nước suối ngọc (nước bọt) để nuôi thai (thánh thai, cái thai thiêng do tu luyện mà thành). Xoa lòng bàn tay cho nóng rồi áp lên hai mắt, lại xoa xát trán và mặt. Thường lấy ngón giữa xoa sống mũi nhiều lần, tai và mắt hai bên xoa mấy lượt.

 Lại có thể tắm khô (lấy tay xoa khắp mình như tắm), ấn đùi và lặng lẽ vặn hai vai (?), thì dù có phong lao (bệnh do gió và nhọc mệt) với các thứ khí lạnh, cũng chẳng lo lưng và lưng trên bị co rút. Xư, ha, hô, hấp, xuy và tứ: người hành khí chia ra sáu chữ. Nếu quả biết theo đó mà gắng sức, chắc chắn trăm bệnh đều chữa được.

 Tình dục tuy nói là chuyện của tuổi trẻ, hơi biết tiết chế giữ gìn thì tự không có lỗi. Giữ chặt tinh, chớ làm bậy mà hại thần khí, chớ để bông lông bị đốt cháy trong lửa (?). Người nào giữ được nết làm ăn thường ngay thẳng, với danh không tham, với lợi không tranh, thì dù có đi trên đường của tà ma, trăm nết vẹn khắp thân, tự nhiên không bệnh."

 "Năm điều quán xét khi ăn" của Phù Ông (Hoàng Đình Kiên, thi nhân đời Tống):

 Một là: tính xem công sức nhiều hay ít, nghĩ xem thức ăn từ đâu mà có.

 Món ăn này phải cày cấy, gieo trồng, gặt hái, giã xay, vo đãi, nấu nướng mới thành, công sức rất nhiều. Huống chi còn giết hại sinh vật để làm món ngon cho mình. Một người ăn thì mười người phải nhọc. Ở nhà thì ăn công sức tâm huyết cha mẹ gây dựng, dù là của mình làm ra thì cũng nhờ phúc ấm còn lại. Làm quan thì ăn mỡ máu của dân, điều ấy lớn lao không thể nói hết.

 Hai là: tự xét đức hạnh của mình trọn hay khuyết, có xứng đáng nhận sự cung phụng hay không.

 Bắt đầu từ việc thờ cha mẹ, khoảng giữa là việc thờ vua, cuối cùng là việc lập thân. Trọn được ba điều ấy thì xứng đáng được cung phụng, không có gì thiếu sót phải thẹn thì thôi. Nếu không thì phải hổ thẹn, không dám ăn cho hết vị ngon.

 Ba là: giữ lòng không phạm lỗi, mà lỗi lấy tham làm đầu.

 Với món ăn ngon thì cố tìm của xa, cầu thứ khó kiếm, đó gọi là tham. Với món ăn dở thì nổi giận, vì miệng bụng mà roi vọt đánh người, đó gọi là sân (giận dữ). Ăn chẳng qua để khỏi đói, mà lại đòi bày thức ăn đầy một trượng vuông trước mặt, đó gọi là si (mê muội). Người quân tử ăn không cầu no, là để lìa những lỗi ấy.

 Bốn là: coi thức ăn đúng như thuốc tốt, để chữa cái khổ của thân thể.

 Năm thứ lúa, năm thứ rau để nuôi người, cá thịt để nuôi người già. Cái khổ của thân thể thì đói khát là bệnh chính, bốn trăm lẻ bốn bệnh (theo nhà Phật, tổng số bệnh của thân người) là bệnh phụ. Vì vậy phải lấy cái ăn làm thuốc men để tự nâng đỡ mình. Cho nên người biết đủ cầm đũa lên lúc nào cũng như uống thuốc.

 Năm là: vì để thành tựu việc tu Đạo mới nhận thức ăn này.

 Người quân tử không lúc nào, dù chỉ trong một bữa ăn, làm trái điều nhân. Trước hết tự ghi nhận lời cam kết (?), sau đó mới nhận ăn. Ăn xong không được lơ là việc tu Đạo.

 Đạt Trang luận (bài luận thông hiểu Trang Tử của Nguyễn Tịch đời Nguỵ) nói: "Điềm nhiên với sự sống, bình tĩnh với cái chết. Điềm nhiên với sự sống thì không lầm lạc về cái chết, bình tĩnh với cái chết thì thần không lìa sự sống. Cho nên có thể cùng âm dương biến hoá mà không đổi, theo trời đất biến chuyển mà không dời. Sống thì hết tuổi thọ, chết thì đúng lẽ phải. Tâm khí bình hoà, lúc vơi lúc đầy đều không thiếu hụt. Cho nên kẻ cầu được thì mất, kẻ tranh sáng thì thua, người không ham muốn thì tự đủ, người trống rỗng thì nhận được cái đầy. Vì thế kẻ bày mưu khôn khéo thì hại vật, kẻ xét đúng tra sai thì nguy thân, kẻ trau chuốt phô bày sự trong sạch thì mê lầm về sự sống, kẻ sợ chết mà trọng sống thì mất cái chính trực."

 Thần luận của Dữu Xiển (văn sĩ đời Tấn) nói: "Trời đất là hình phách của âm dương. Biến hoá là hồn lang thang của muôn vật. Tiếng sáo của trời (tiếng thiên nhiên, theo hình ảnh trong Trang Tử) thổi mãi cùng cõi vô cùng, lò đúc lớn (ví trời đất tạo hoá muôn vật) chung gốc với sự vận hành của tạo hoá. Sống là nhờ dấu vết khí tụ lại, chết là gửi về cửa huyền tẫn (cái gốc sinh hoá huyền diệu, theo Lão Tử). Coi vinh nhục như bụi đất, xa vời cao thượng mà chẳng ngoảnh lại. Cho nên bên ngoài yên ổn thảnh thơi, bên trong thân thể bình hoà."

 Bắc Cung Tử (nhân vật trong sách Liệt Tử) nói: "Mặc áo vải thô ngắn mà ấm như áo lông cáo lông chồn. Ăn đậu mà ngon như lúa gạo kê thơm. Ở nhà cỏ bồng mà như được bóng mát của nhà lớn. Đi xe tre thô mà như xe chạm vẽ hoa văn. Suốt đời vui vẻ, chẳng biết mình là nghèo."

 Tượng Sơn yếu ngữ (lời cốt yếu của Lục Tượng Sơn, tức Lục Cửu Uyên, nhà lý học đời Tống) nói: "Đạo này không phải người tranh đua, ham tiến lên mà biết được, chỉ người tĩnh lặng, biết lui mới vào được."

 Ông lại nói: "Người quân tử sai khiến vật, kẻ tiểu nhân bị vật sai khiến. Quyền nằm cả ở ta; nếu quyền ở vật thì ta bị vật sai khiến."

 "Người học không thể dùng tâm quá căng. Núi sâu có báu vật, người không để tâm đến báu vật mới tìm được nó."

 "Lợi và hại, chê và khen, tán tụng và chê bai, khổ và vui, có thể làm lay động lòng người, nhà Phật gọi là tám ngọn gió."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video