Thiên 2 — Thanh tu diệu luận — quyển hạ

 Thanh tu diệu luận tiên (phần ghi chép những lời bàn sâu sắc về việc tu dưỡng cho lòng trong sạch) — quyển hạ

 Những câu cách ngôn chép hằng ngày từ các kinh sách huyền diệu, các sách quý bí truyền, cùng lời răn dạy của thánh hiền về việc xét lòng mình và giữ mình theo khuôn phép, tổng cộng một trăm năm mươi tám điều.

 Sách *Đại Tạng Kinh* (bộ sách gom các kinh điển tôn giáo lớn) nói: "Cứu tai họa, gỡ hoạn nạn không dễ bằng phòng trước; chữa bệnh tật không tốt bằng tránh trước. Người đời nay thấy lệch lạc (?) mà không lo phòng, chỉ lo cứu; không lo tránh, chỉ lo uống thuốc. Cũng như làm vua mà không nghĩ đến việc gắng sức trị nước để cầu yên ổn, có thân mà không biết giữ gìn nuôi dưỡng để sống trọn tuổi trời.

 Vì thế thánh nhân cầu phúc từ khi chưa có dấu hiệu, dứt họa từ khi chưa nảy mầm. Bởi tai họa sinh ra từ chút ít, bệnh tật khởi lên từ nhỏ nhặt. Người ta cho việc thiện nhỏ là vô ích nên không làm, cho việc ác nhỏ là không hại nên không sửa. Nào biết điều thiện nhỏ không tích lại thì đức lớn không thành, điều ác nhỏ không dừng thì họa lớn đến ngay.

 Cho nên Thái Thượng (tức Thái Thượng Lão Quân, vị thần tối cao của Đạo giáo, được coi là Lão Tử hiển thánh) đặc biệt chỉ ra một trăm điều cốt yếu của bệnh trong lòng, làm gương soi cho người có bệnh. Người ta nếu biết ngồi yên giữ sự tự soi xét, xem mình có bệnh hay không; bệnh của lòng thì lấy lòng mà chữa, trị bằng thuốc của lòng, thì cần gì đợi đến Lư, Biển (tức Biển Thước, danh y thời Chiến Quốc, quê ở đất Lư nên còn gọi là Lư Y; chỉ thầy thuốc giỏi) mới khỏi bệnh?

 Đừng để bệnh dồn chứa bên trong, đến khi sụp vỡ thì không ngăn nổi; họa nổi lên ngay trong tường nhà (ý nói họa sinh từ bên trong chính mình) thì e rằng thuốc khoáng vật hay thuốc cỏ cây cũng không trị được. Sống lâu được là nhờ không có bệnh. Người khôn hãy gắng lên.

 Vui giận thiên lệch, cố chấp là một bệnh; bỏ điều nghĩa mà lấy lợi là một bệnh.

 Ham sắc dục làm hỏng đức là một bệnh; dồn hết lòng vướng vào tình ái là một bệnh.

 Ghét hay muốn một cách vô lý là một bệnh; buông theo lòng tham, che giấu lỗi mình là một bệnh.

 Chê bai người, tự khen mình là một bệnh; tự ý thay đổi rồi cho là mình đúng là một bệnh.

 Miệng nhẹ, thích nói nhiều là một bệnh; cốt cho sướng ý mà theo điều sai là một bệnh.

 Cậy khôn mà coi thường người là một bệnh; dựa vào quyền thế mà làm ngang dọc là một bệnh.

 Cho người là sai, mình là đúng là một bệnh; khinh nhờn trẻ mồ côi, người góa bụa là một bệnh.

 Dùng sức mạnh để áp đảo người là một bệnh; cậy uy thế để ép người theo mình (?) là một bệnh.

 Nói năng muốn hơn người là một bệnh; vay mà không nghĩ đến chuyện trả là một bệnh.

 Cho người là cong, mình là thẳng là một bệnh; lấy sự thẳng thắn làm tổn thương người là một bệnh.

 Kết giao với kẻ ác là một bệnh; để vui giận tự làm hại mình là một bệnh.

 Ngu mà tự cho mình là giỏi là một bệnh; cậy có công mà kiêu căng là một bệnh.

 Phỉ báng, chê bai người hiền có tiếng là một bệnh; vì nhọc nhằn mà oán than là một bệnh.

 Coi điều hư dối là thật là một bệnh; thích nói lỗi của người là một bệnh.

 Cậy giàu mà kiêu với người là một bệnh; ở địa vị thấp hèn mà gièm chê người sang là một bệnh.

 Gièm pha người để cầu được lòng kẻ trên là một bệnh; cậy có đức để phô trương bản thân là một bệnh.

 Cậy sang mà khinh người là một bệnh; vì nghèo mà ghen ghét người giàu là một bệnh.

 Phá hỏng việc người sắp thành là một bệnh; vì việc riêng mà làm rối việc chung là một bệnh.

 Thích che đậy, tô vẽ cho mình là một bệnh; đẩy người vào chỗ nguy để mình được yên là một bệnh.

 Ghen ghét cả ngấm ngầm lẫn công khai là một bệnh; khích động, làm điều ngang trái (?) là một bệnh.

 Ghét nhiều thương ít là một bệnh; khăng khăng tranh giành đánh nhau là một bệnh.

 Đổ lỗi, đẩy gánh nặng cho người là một bệnh; dùng lời lẽ khéo léo để chối từ, móc nối vòi vĩnh (?) là một bệnh.

 Nắm điểm hay dở của người để bắt chẹt là một bệnh; mượn danh người khác để mình được tin là một bệnh.

 Giúp người mà mong được báo đáp là một bệnh; không giúp gì mà lại đòi hỏi, trách người là một bệnh.

 Cho người rồi lại hối tiếc là một bệnh; hay tự oán hờn là một bệnh.

 Thích giết côn trùng, súc vật là một bệnh; dùng bùa độc, tà thuật để yểm hại người là một bệnh.

 Chê bai người tài cao là một bệnh; ghét người hơn mình là một bệnh.

 Dùng thuốc độc, rượu độc hại người là một bệnh; lòng không công bằng là một bệnh.

 Cậy mình là người hiền mà quát tháo (?) là một bệnh; nhớ mãi thù oán cũ là một bệnh.

 Không nghe lời can ngăn, khuyên bảo là một bệnh; lạnh nhạt với người nhà mà thân thiết với người ngoài là một bệnh.

 Gửi thư nặc danh để hãm hại người là một bệnh; cười chê người ngu đần là một bệnh.

 Phiền hà khắt khe, hấp tấp nóng nảy là một bệnh; ném đánh người vô lý là một bệnh.

 Thích tự coi mình là chuẩn mực đúng đắn là một bệnh; ngờ nhiều tin ít là một bệnh.

 Cười chê người điên dại là một bệnh; ngồi xổm, ngồi dạng chân vô lễ là một bệnh.

 Nói lời thô tục, độc ác là một bệnh; coi thường người già trẻ nhỏ là một bệnh.

 Thái độ xấu xa, đối đáp thô bỉ là một bệnh; ngang ngạnh, chỉ làm theo ý mình là một bệnh.

 Thích đùa cợt, ham cười cợt là một bệnh; nắm quyền mà làm tùy tiện là một bệnh.

 Gian trá, xu nịnh là một bệnh; ham được lợi, ôm lòng dối trá là một bệnh.

 Nói hai lưỡi (đến chỗ này nói một đằng, đến chỗ kia nói một nẻo), không giữ chữ tín là một bệnh; nhân say rượu mà hung hăng ngang ngược là một bệnh.

 Chửi rủa trời mưa trời gió là một bệnh; nói lời ác và thích giết hại là một bệnh.

 Xui người phá thai là một bệnh; xen vào việc của người là một bệnh.

 Khoét lỗ nhìn trộm người là một bệnh; hỏi mượn không được thì ôm oán là một bệnh.

 Mắc nợ rồi bỏ trốn là một bệnh; trước mặt sau lưng nói khác nhau là một bệnh.

 Thích chống đối, ngang ngược là một bệnh; trêu ghẹo người dai dẳng đến cùng (?) là một bệnh.

 Cố ý làm người lầm đường là một bệnh; mò tổ chim, đập trứng là một bệnh.

 Làm kinh động thai, tổn hại hình hài thai nhi là một bệnh; dùng nước, lửa gây hư hại, thương tổn là một bệnh.

 Cười chê người mù, điếc, câm là một bệnh; phá rối chuyện cưới gả của người là một bệnh.

 Xui người đánh đập là một bệnh; xui người làm điều ác là một bệnh.

 Ngầm gieo họa, chia rẽ tình thương là một bệnh; loan tin tai họa, nói điều xấu của người là một bệnh.

 Thấy của cải thì muốn chiếm lấy là một bệnh; cướp đoạt đồ vật của người là một bệnh.

 Đó là trăm bệnh. Người ta nếu dốc một lòng trừ bỏ trăm bệnh này, mỗi ngày tự kiểm điểm, khiến không một bệnh nào phát ra, thì chắc chắn không có tai hại, đau khổ, phiền não, hung hiểm; không những bản thân giữ được mạng sống, kéo dài tuổi thọ, mà con cháu trăm đời cũng mãi mãi được hưởng phúc."

 *Đại Tạng Kinh* nói: "Thánh nhân xưa làm điều thiện thì không việc nhỏ nào mà không coi trọng; đối với điều ác thì không lỗi nhỏ nào mà không sửa. Sửa ác, chuộng thiện, đó chính là thuốc. Nay chép ra cái gọi là trăm vị thuốc (?) để chữa bệnh.

 Suy nghĩ không tà vạy là một vị thuốc; làm việc rộng lượng, lòng ôn hòa là một vị thuốc.

 Động hay tĩnh đều giữ lễ là một vị thuốc; ăn ở sinh hoạt có chừng mực là một vị thuốc.

 Gần người có đức, xa sắc dục là một vị thuốc; lòng trong sạch, ít ham muốn là một vị thuốc.

 Biết nhường phần, theo lẽ nghĩa là một vị thuốc; không lấy cái không phải phần mình là một vị thuốc.

 Dù ghét vẫn thương là một vị thuốc; lòng không ghen ghét là một vị thuốc.

 Dạy bảo kẻ ngu bướng là một vị thuốc; can ngăn, sửa chữa kẻ tà loạn là một vị thuốc.

 Răn bảo đầy tớ xấu là một vị thuốc; khai sáng chỉ dẫn người lầm lạc là một vị thuốc.

 Nâng đỡ người già, trẻ nhỏ là một vị thuốc; lòng không gian xảo là một vị thuốc.

 Gỡ họa, cứu nạn cho người là một vị thuốc; thường làm điều giúp đỡ, tạo thuận tiện cho người là một vị thuốc.

 Thương trẻ mồ côi, xót người góa bụa là một vị thuốc; thương người nghèo, cứu người hoạn nạn là một vị thuốc.

 Ngôi cao mà hạ mình với kẻ sĩ là một vị thuốc; lời nói khiêm tốn là một vị thuốc.

 Không quỵt nợ cũ là một vị thuốc; thương xót, an ủi người và thật lòng giữ chữ tín là một vị thuốc.

 Kính yêu người thấp hèn là một vị thuốc; lời nói đoan chính (nguyên văn có lẽ thiếu chữ) (?) là một vị thuốc.

 Nhường phần đúng cho người, nhận phần sai về mình là một vị thuốc; không tranh cãi phải trái là một vị thuốc.

 Bị xâm phạm mà không chấp, không khinh ghét (?) là một vị thuốc; bị nhục mà nhịn được là một vị thuốc.

 Khen điều tốt, giấu điều xấu của người là một vị thuốc; nhường cái tốt cho người, nhận cái xấu về mình là một vị thuốc.

 Cho nhiều lấy ít là một vị thuốc; khen ngợi người hiền lương là một vị thuốc.

 Thấy người hiền thì tự xét lại mình là một vị thuốc; không tự khoe khoang phô trương là một vị thuốc.

 Nhường công và việc tốt cho người là một vị thuốc; không tự khoe điều thiện của mình là một vị thuốc.

 Không che lấp công lao của người là một vị thuốc; chịu nhọc nhằn mà không oán hận là một vị thuốc.

 Ôm lòng thành thật, giữ chữ tín là một vị thuốc; che giấu điều xấu kín đáo của người là một vị thuốc.

 Tôn trọng người hơn mình là một vị thuốc; yên phận nghèo mà tự vui là một vị thuốc.

 Không tự cho mình là to lớn là một vị thuốc; thích giúp người làm nên việc là một vị thuốc.

 Không thích mưu mô ngấm ngầm là một vị thuốc; được hay mất cũng không lộ ra mặt là một vị thuốc.

 Tích đức, gieo ơn là một vị thuốc; suốt đời không chửi rủa là một vị thuốc.

 Không bàn tán chê bai người là một vị thuốc; lời nói ngọt ngào dễ nghe là một vị thuốc.

 Gặp tai họa bệnh tật thì tự trách mình là một vị thuốc; không đổ điều xấu cho người là một vị thuốc.

 Giúp người mà không mong báo đáp là một vị thuốc; không giết hại sinh mạng là một vị thuốc.

 Lòng bình thản, khí ôn hòa là một vị thuốc; không ghen với điều tốt đẹp của người là một vị thuốc.

 Lòng tĩnh, ý định là một vị thuốc; không nhớ thù oán cũ là một vị thuốc.

 Uốn nắn điều tà, giúp sửa điều ác là một vị thuốc; nghe lời dạy bảo, phục theo điều thiện là một vị thuốc.

 Biết kiềm chế cơn giận là một vị thuốc; không cầu xin nhờ vả người là một vị thuốc.

 Không lo không nghĩ vẩn vơ là một vị thuốc; tôn kính phụng dưỡng người cao tuổi là một vị thuốc.

 Đối với người cung kính nghiêm trang là một vị thuốc; trong nhà giữ đạo hiếu với cha mẹ, kính nhường anh trên là một vị thuốc.

 Điềm tĩnh, giữ đúng bổn phận là một vị thuốc; hòa thuận vui vẻ với vợ con là một vị thuốc.

 Đem đồ ăn thức uống cho người là một vị thuốc; giúp người làm việc thiện là một vị thuốc.

 Vui với lẽ trời, biết mệnh mình là một vị thuốc; tránh xa những chỗ dễ bị nghi ngờ là một vị thuốc.

 Rộng rãi, độ lượng là một vị thuốc; kính tin kinh điển là một vị thuốc.

 Lặng lòng, ôm giữ đạo là một vị thuốc; làm điều thiện không biết mỏi là một vị thuốc.

 Cứu giúp người nghèo khó là một vị thuốc; bố thí thuốc chữa bệnh cho người là một vị thuốc.

 Tin và lễ kính thần, Phật là một vị thuốc; biết thời cơ, biết đủ là một vị thuốc.

 Thanh nhàn, không ham muốn là một vị thuốc; nhân từ, khiêm nhường là một vị thuốc.

 Thương sự sống, ghét sự giết chóc là một vị thuốc; không quý của cải chất chứa nhiều là một vị thuốc.

 Không phạm điều cấm kỵ là một vị thuốc; tiết kiệm, giữ mức vừa phải là một vị thuốc.

 Khiêm tốn, hạ mình với người là một vị thuốc; gặp việc gì cũng không chểnh mảng là một vị thuốc.

 Thích nói về đức tốt của người là một vị thuốc; không bịa đặt lời dối là một vị thuốc.

 Sang mà biết nâng đỡ người là một vị thuốc; giàu mà biết cứu giúp người là một vị thuốc.

 Không chuộng tranh giành đánh nhau là một vị thuốc; không dâm loạn với kỹ nữ (?) là một vị thuốc.

 Không nảy lòng gian, trộm cắp là một vị thuốc; không ôm lòng trù ẻo, yểm bùa hại người là một vị thuốc.

 Không thích kiện tụng là một vị thuốc; dìu người già, dắt trẻ nhỏ là một vị thuốc.

 Đó là trăm vị thuốc. Người ta có bệnh tật đều vì lỗi lầm, điều ác giấu kín không ai thấy, nên bị báo ứng bằng bệnh tật, nhân việc ăn uống, gió lạnh, khí độc mà phát ra. Do người làm trái lời dạy của thánh nhân, đến nỗi hồn mê phách mất (theo quan niệm xưa, hồn là phần tinh thần nhẹ, thuộc dương; phách là phần tinh thần gắn với thể xác, thuộc âm; cả hai phải ở yên trong thân thì người mới khỏe), không còn ở trong thân, da thịt trống rỗng, thần khí (thần là tinh thần, sức sống tinh thần; khí là sinh lực vận hành trong cơ thể) không giữ được, nên gió lạnh, khí độc mới xâm nhập được.

 Vì thế người có đức, dù ở chỗ tối tăm không ai thấy cũng không dám làm điều sai; dù ở chốn vinh hiển, bổng lộc cũng không dám làm điều ác. Liệu thân mà mặc, tùy phận mà ăn; dù giàu và sang cũng không dám buông theo dục vọng; dù nghèo và hèn cũng không dám làm điều sai trái. Vì vậy bên ngoài không tàn bạo, bên trong không bệnh tật. Chúng ta há lại không lấy trăm bệnh mà tự xét, lấy trăm thuốc mà tự chữa, nuôi dưỡng sự hòa hợp trời cho, chuyên nhất tâm chí, làm nền cho tuổi già sống lâu sao!"

 (Đoạn "trăm bệnh" có khác một hai chỗ so với *Đạo Tạng* (bộ sách gom toàn bộ kinh điển Đạo giáo). Tôi lấy bản in khổ nhỏ đời Tống của nhà mình ra khảo xét kỹ, thấy lời lẽ có vẻ gần với tình người hơn, nên khắc in theo bản ấy. Lúc đầu tôi cho rằng *Đạo Tạng* là bản do nhà nước khắc in, chắc không có sai sót; nhưng khi đọc hết một lượt toàn bộ, thấy lỗi chép nhầm những chữ giống nhau nhiều không đếm xuể.)

 Hoàng Đế (vị vua huyền thoại thời thượng cổ, được coi là ông tổ của y học Trung Hoa) nói: "Một âm một dương gọi là Đạo (âm và dương là hai mặt đối lập mà nương tựa nhau của vạn vật; trong cơ thể là hai mặt lạnh–tĩnh và nóng–động phải giữ cân bằng); lệch về âm hay lệch về dương gọi là bệnh. Hai bên không hòa thì giống như bốn mùa có xuân mà không có hạ, có thu mà không có đông. Nhân đó mà điều hòa chúng, gọi là phép tắc của bậc thánh. Thánh nhân không dứt bỏ đạo hòa hợp (ý chỉ chuyện ân ái vợ chồng), chỉ quý ở chỗ đóng kín giữ gìn để giữ thiên chân (phần tinh khí chân thật trời phú cho từ lúc sinh ra)."

 Thái Thượng nói: "Tình dục phát ra từ ngũ nội (năm tạng bên trong cơ thể: tâm, can, tỳ, phế, thận) mà hồn định phách yên thì sống; tình dục phát ra từ lồng ngực (?) mà tinh tán thần mê thì chết." (tinh: chất tinh túy làm nền cho sự sống, bao gồm cả tinh dịch.)

 Sách nói: "Âm nhạc và sắc đẹp lay động bên trong, tình ái quấn quýt ràng buộc, lòng có vướng nghĩ, động có chấp dính, ngày nghĩ đêm mơ, rong ruổi theo dục vọng không bờ bến, khiến trăm vị thần linh trong thân (theo Đạo giáo, mỗi bộ phận trong người có thần ngự) mỏi mệt mà tiêu tán, ngôi nhà (tức thân thể) không có chủ mà đổ sụp."

 Sách nói: "Ham muốn nhiều thì hao tổn tinh. Cái đáng quý của người là mạng sống, cái đáng tiếc là thân, cái quan trọng nhất là tinh. Tinh của can (gan) không bền thì mắt hoa không sáng; tinh của phế (phổi) không giao hòa thì da thịt gầy mòn; tinh của thận không bền thì thần khí giảm sút; tinh của tỳ (lá lách, theo Đông y là cơ quan chủ việc tiêu hóa) không chắc thì răng lung lay, tóc rụng. Nếu hao tán chân tinh (tinh chất gốc) mãi không thôi thì bệnh tật liền sinh, chết chóc liền đến."

 Bài *Thần tiên khả tích ca* (Bài ca đáng tiếc của thần tiên) nói: "Đáng tiếc thay, đáng tiếc thay, tiếc cho cung nguyên dương (nguyên dương là dương khí gốc, sinh lực bẩm sinh; cung nguyên dương là chỗ chứa nó trong thân) không còn chủ. Một giọt tinh đã theo sắc đẹp nồng nàn mà khô cạn, trăm vị thần khóc tiễn ánh sáng tinh hoa ra đi. Tam thi (theo Đạo giáo là ba thần ác ở trong thân, mong người chết sớm) vui mừng, thất phách (bảy phần tinh thần âm gắn với thể xác) giận dữ; máu hỏng khí suy, lấy gì bù đắp?

 Thước trạch tấc điền (thước trạch: "ngôi nhà một thước", chỉ khuôn mặt; tấc điền: "thửa ruộng một tấc", chỉ đan điền — vùng dưới rốn, nơi tụ tinh khí theo phép dưỡng sinh) đã thuộc về người khác, thì lò ngọc bếp đan (chỗ luyện đan trong thân) còn ai ở? Khuyên người đời, chớ mê sắc; mê sắc tham dâm có ích gì? Một thần đi rồi trăm thần theo, trăm thần đi hết mà người không hay. Bao lần muốn nói mà không nói được, đến lúc nói ra miệng là tiết lộ cơ trời."

 Bài minh (bài văn khắc để tự răn) của Tôn Chân Nhân (tức Tôn Tư Mạc, danh y đời Đường, được tôn là chân nhân — người tu đắc đạo) nói: "Giận quá thì hại khí, nghĩ nhiều thì tổn thần. Thần mỏi thì lòng dễ bị sai khiến, khí yếu thì bệnh vây quấn. Đừng để buồn vui đến cực điểm, nên cho ăn uống điều độ. Hai ba lần phòng say rượu ban đêm, điều thứ nhất là răn giận dữ buổi sáng.

 Giờ Hợi (khoảng 9 đến 11 giờ đêm) đi ngủ thì đánh "trống mây" (Chú: gõ răng ba mươi sáu cái); sáng dậy thì súc "nước ngọc" (Chú: buổi sớm mở mắt ra liền lấy lưỡi khuấy quanh hàm trên hàm dưới, đợi nước bọt sinh đầy miệng thì nuốt ực xuống, đưa thẳng tới đan điền). Như vậy thì tà thần khó phạm tới mình, tinh khí tự giữ trọn cho thân.

 Nếu muốn không có các bệnh, thường nên tiết chế ngũ tân (Chú: không để năm vị mặn, chua, đắng, cay, ngọt thiên lệch làm hại một tạng nào, khiến sinh bệnh). Muốn yên thần nên vui vẻ (Chú: thường khiến trong lòng sinh vui mừng); tiếc khí để giữ sự hòa thuần (Chú: thường khiến tâm khí hòa bình, dứt sự nóng vội, càn bậy, bứt rứt sinh giận). Thọ hay yểu đừng bàn do mệnh, tu hành vốn ở con người. Nếu theo được lẽ này, ngay trên đất bằng cũng có thể lên chầu bậc tiên chân (tức thành tiên)."

 Sách *Tượng Sơn yếu ngữ* (Lời cốt yếu của Tượng Sơn, tức Lục Cửu Uyên, nhà Nho đời Tống) nói: "Tinh thần không vận động thì ngu, huyết mạch không vận chuyển thì bệnh."

 Lại nói: "Chí tuy là tướng chỉ huy của khí, nhưng đến khi khí dồn về một mối thì cũng có thể lay động chí; cho nên không chỉ giữ vững chí, mà còn răn chớ để khí bạo loạn. Chỗ ở và việc ăn uống hợp với lẽ điều tiết, thông xả thích đáng; nhìn, nghe, nói, làm đều phân biệt nghiêm ngặt tà và chính — đó đều là công phu giữ cho khí khỏi bạo loạn."

 "Bên trong không vướng bận, bên ngoài không vướng bận, tự nhiên thong dong tự tại. Vừa có chút ý khác, liền thấy nặng nề. Thấu đến tận xương tủy, thấy mình vượt lên khỏi thân này, thì tự nhiên nhẹ nhàng trong sáng, tự nhiên linh diệu rộng lớn."

 Lục Văn Đạt công có hai bài ca. Một bài rằng: "Nghe đây, nghe đây, nghe đây! Trời bắt ta nhọc nhằn mà sống, lẽ trời đã định. Nếu lười biếng mà chịu đói rét, chớ đợi đến lúc nghèo khổ mới oán số mệnh; giữa khoảng không tự có thần minh đang nghe." Bài kia rằng: "Nghe đây, nghe đây, nghe đây! Cơm áo nuôi thân trời đã định sẵn; rượu thịt tham nhiều thì giảm thọ, lo toan buôn bán quá mức là trái mệnh trời. Hãy định lòng, định lòng, định lòng!"

 "Thận thuộc thủy (theo Đông y, năm tạng ứng với ngũ hành — năm yếu tố kim, mộc, thủy, hỏa, thổ; thận ứng với thủy, tâm ứng với hỏa), thủy sinh ra khí, khí tức là hỏa. Tâm thuộc hỏa, hỏa sinh ra dịch, dịch tức là thủy. Thủy có thể tưới thấm trăm mạch, hỏa có thể hun ấm tứ đại (theo Phật giáo, thân người do bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió hợp thành; ở đây chỉ toàn thân)."

 Kinh nói: "Lòng bị việc đời lôi kéo thì hỏa động ở bên trong; đã có động ở bên trong thì ắt lay động tinh."

 "Trời giúp người làm thiện thật nhanh chóng, thật chu đáo, không mảy may keo kiệt; trời báo ứng điều ác của người cũng thật đúng hẹn, thật kín kẽ, không mảy may sót lọt. Xét kỹ và tính xa thì tự khắc sẽ thấy."

 Hư Trai nói: "Đồ ăn áo mặc thường ấm, bốn chi đều như mùa xuân; tâm khí thường thuận, trăm bệnh tự lánh." Lời này thật chí lý thay!

 Lại nói: "Vui không gì vui bằng ngày ngày được an nhàn tốt lành, lo không gì lo bằng cầu nhiều. Người xưa dù sấm sét dữ dội phá núi cũng không kinh sợ, dù đem của cải bằng cả một nước vạn cỗ xe (chỉ ngôi thiên tử) ra đổi cũng không nhận, chỉ vì có một điểm đường hoàng trong lòng làm chủ."

 Trương thị nói: "Một ý nghĩ thiện thì trời đất thần linh, gió lành khí hòa đều ở đó; một ý nghĩ ác thì sao xấu quỷ dữ, đói kém tai họa đều ở đó. Há có thể không thận trọng sao?"

 "Khuyên anh chớ giữ nửa điểm riêng tư; nếu giữ nửa điểm riêng tư, rốt cuộc không ai không biết. Khuyên anh chớ dùng nửa điểm mánh khóe; nếu dùng nửa điểm mánh khóe, rốt cuộc không ai không nhận ra."

 "Họa không gì lớn bằng buông theo dục vọng của mình, ác không gì lớn bằng nói điều sai trái của người. Người không hiền thì chớ giao du, vật không chính đáng thì chớ lấy, ý nghĩ không thiện thì chớ làm theo, việc không tốt thì chớ nói ra."

 "Người quân tử đối diện trời xanh thì kính sợ, nghe sấm sét lại không kinh hãi; đi trên đất bằng thì e dè, vượt sóng gió lại không sợ. Lấy lòng trách người mà trách mình thì ít lỗi; lấy lòng tha thứ cho mình mà tha thứ người thì giữ trọn được tình bạn."

 "Phàm người quá khéo léo thì việc đáng hối nhiều; giữ trọn sự vụng về thì việc đáng hối ít."

 "Biết dừng thì tự trừ được vọng tưởng, yên phận nghèo thì phải dằn lòng xa xỉ. Cho nên nói: ruộng tốt nghìn khoảnh (khoảnh là đơn vị đo ruộng, mỗi khoảnh bằng một trăm mẫu), mỗi ngày cũng chỉ ăn hai thăng (thăng là đơn vị đong lường, khoảng một lít); nhà lớn nghìn gian, đêm nằm cũng chỉ tám thước."

 "Lo sinh kế không gì bằng tiêu dùng tiết kiệm, dưỡng sinh không gì bằng ít ham muốn."

 "Tránh nói năng sau khi uống rượu, kiêng giận dữ lúc đang ăn, nhẫn được việc khó nhẫn, nhường nhịn người không hiểu lẽ. Ăn uống không tiết độ là nguyên do sinh bệnh; ý nghĩ không ngay chính là gốc rễ giết thân."

 Lại nói: "Tuổi thọ của người đời đều có thể đến trăm năm. Vậy mà vì vui, giận, buồn, sướng làm vẩn đục nguồn lòng; yêu, ghét, ham muốn chặt phá gốc tính; lại còn phơi bày điều kém của người, che lấp điều hay của người, khiến tấc lòng đảo lộn, trong khoảnh khắc biến đổi muôn lần, thần mỏi ý nhọc, khó giữ trọn sự hòa hợp trời cho. Như dòng suối nước nhạt kia bị khuấy lẫn năm vị, muốn nó không hỏng, sao được?"

 "Tạo hóa bắt ta nhọc nhằn khi sống, cho ta nhàn nhã khi già. Tuổi trẻ không chăm chỉ là không biết nhọc; tuổi già còn bôn ba là không biết nhàn. Trời cho ta nhàn mà ta tự làm mình nhọc, có nên chăng?"

 "Duyên cũ dần dứt, duyên mới chớ kết; những mối giao du ngọt như rượu ngọt, những cuộc hợp nhau vì thế lực, tự khắc ngày càng thưa dần; không có việc gì, yên ổn nhàn rỗi, mới có thể tu đạo."

 Lại nói: "Miệng ít nói, lòng ít việc, bụng ít ăn, tự nhiên sẽ ít ngủ. Theo bốn điều 'ít' này, việc thành tiên có thể hoàn tất."

 "Lòng bị việc đời lôi kéo thì hỏa động bên trong; tâm hỏa đã động thì chân tinh ắt lay. Cho nên phải dứt lặng lòng để nuôi khí, dừng cơ tâm (lòng mưu tính, toan liệu) để lòng được dứt lặng."

 Lại nói: "Răn những bữa ăn no thỏa ý, bớt những món ngon miệng. Mùa đông ăn không được quá nóng, mùa hè ăn không được quá lạnh."

 "Khí trong thì thần thư thái, khí đục thì thần mê muội, khí loạn thì thần mệt nhọc, khí suy thì thần bỏ đi. Cho nên dầu cạn thì đèn tắt, tủy kiệt thì người chết; thêm dầu thì đèn sáng, bổ tủy thì người mạnh."

 "Đắm yêu nhan sắc lộng lẫy mà sa vào hoang dâm, nhà Thiền (Phật giáo Thiền tông) gọi là dục cảm từ bên ngoài. Đêm khuya trên gối nghĩ đến người đẹp, có khi thành cảm ứng trong giấc ngủ (tức mộng tinh), nhà Thiền gọi là dục cảm từ bên trong. Hai thứ dục này quấn quýt nhiễm dính, đều tiêu hao nguyên tinh (tinh gốc). Nếu lìa bỏ được thì nước của thận tự nhiên sinh sôi, có thể đi lên giao hòa với tâm.

 Lại như mải suy nghĩ chữ nghĩa mà quên ăn quên ngủ, nhà Thiền gọi là lý chướng (sự che lấp do mải mê lý lẽ, tri thức); lo toan chức nghiệp mà không kể nhọc nhằn, nhà Thiền gọi là sự chướng (sự che lấp do mải mê công việc). Hai thứ chướng này tuy không phải dục vọng, cũng làm tổn hại tính linh. Nếu dẹp bỏ được thì hỏa của tâm không bốc lên, có thể đi xuống giao hòa với thận.

 Cho nên nói: trần (đối tượng của giác quan như hình sắc, âm thanh, mùi vị…) không còn dính líu, căn (giác quan như mắt, tai, mũi…) không còn có cái để bắt cặp, quay dòng ngược lại trở về trọn một, thì sáu công dụng của sáu giác quan không còn vận hành."

 Sách *Động Thần chân kinh* nói: "Dưỡng sinh lấy việc không làm tổn hại làm phép kéo dài tuổi thọ; không làm tổn hại lại lấy việc có bồi bổ làm phép giữ gìn sự sống. Ở yên phải nghĩ đến lúc nguy, là để phòng khi chưa nảy mầm. Dù tuổi trẻ đã bị tổn hao, khí yếu thân khô, nếu đến tuổi già tỉnh ngộ, biết phòng hoạn và bồi bổ, thì huyết khí tăng thêm, thần cũng tự đầy đủ, có thể kéo dài sự sống."

 Kê Thúc Dạ (tức Kê Khang, danh sĩ cuối đời Ngụy) nói: "Uống thuốc để cầu ra mồ hôi, có khi không được; vậy mà hễ lòng thẹn một lần nóng lên thì mồ hôi tuôn đầm đìa. Đó đều là tình cảm phát ở trong mà hiện ra ngoài. Do đó biết vui, giận, buồn, sướng há không làm hại người sao? Cho nên lòng không rối thì thần không mỏi, thần không mỏi thì khí không loạn, khí không loạn thì thân an mà thọ dài."

 "Được vinh hay bị nhục cũng không kinh động, thì can mộc (gan, ứng với hành mộc) tự yên; động hay tĩnh đều giữ lòng cung kính, thì tâm hỏa (tim, ứng với hành hỏa) tự định; ăn uống có tiết độ, thì tỳ thổ (lá lách, ứng với hành thổ) không tiêu hao; điều hòa hơi thở, ít nói, thì phế kim (phổi, ứng với hành kim) tự được toàn vẹn; điềm nhiên không ham muốn, thì thận thủy (thận, ứng với hành thủy) tự đầy đủ. Đó đều là thuốc men cho sự sống của ta, người ta nên theo lời này mà làm."

 "Người nếu hiểu được chữ 'Giác' (tỉnh biết), liền biết ta lớn mà vật nhỏ, vật có lúc hết mà ta không hết. Thân xác do tứ đại hợp thành đều là vật bên ngoài. Vinh nhục, sống chết vốn là chuyện của vật, sao có thể khiến ta buồn rầu được?"

 "Có bị che lấp thì tối, không bị che lấp thì sáng. Tai bị âm thanh che lấp, mắt bị sắc đẹp che lấp, miệng mũi bị mùi vị che lấp, tay chân bị thú vui dâm dật che lấp. Chỉ một chút sức không thắng nổi, thì các thứ che lấp đan xen nhau, cách cầm thú chẳng còn xa. Người ta cần thong dong tự đủ, lòng không nghĩ ra ngoài, lặng lẽ ngồi quên (tọa vong: ngồi yên quên cả thân mình lẫn ngoại vật, theo Trang Tử). Ở trong thân mà quên thân, ở trong việc mà quên việc, ở trong nhà mà quên nhà, thì cái được hưởng thật không đo lường được."

 "Không nhìn, không nghe, ôm giữ thần mà tĩnh lặng, thì hình thể sẽ tự ngay chính. Phải tĩnh, phải trong, đừng làm nhọc hình thể ngươi, đừng lay động tinh của ngươi, thì có thể sống lâu. Mắt không thấy gì, tai không nghe gì, lòng không biết gì, thần của ngươi giữ lấy hình thể, thì hình thể mới tồn tại lâu dài."

 "Giữ cẩn thận bên trong, đóng kín bên ngoài; biết nhiều thì hỏng. Tĩnh Tiết (tức Đào Uyên Minh, nhà thơ ẩn sĩ đời Tấn) đi xin ăn mà vẫn ngâm thơ, Khang Tiết (tức Thiệu Ung, nhà triết học đời Tống) ngà ngà say mà ca hát, nếu không có chỗ sở đắc thì sao được như thế? Bệnh từ miệng vào, họa từ miệng ra, há không thận trọng sao?

 Người không tự trọng thì chuốc lấy khinh nhờn, người không tự cường thì chuốc lấy nhục nhã. Tự trọng, tự cường thì khinh nhờn, nhục nhã tránh xa. Người biết sửa lỗi thì điều thiện ngày một lớn, điều ác ngày một tiêu. Người biết yên phận nghèo thì của dùng luôn đủ, thân thể luôn thư thái.

 Họa phúc không gì không do tự mình chuốc lấy. Đời sau thuyết tinh số (xem sao để đoán vận mệnh) thịnh hành thì người ta quay sang đòi ở trời; thuyết kham dư (tức phong thủy, xem thế đất để đặt nhà, đặt mộ) thịnh hành thì người ta đổ lỗi cho đất; riêng phần việc của con người thì lại bỏ mặc. Những ý riêng muôn lần khởi, muôn lần diệt đã làm rối lòng ta lâu rồi, nay phải quét sạch đi để giữ trọn tấm lòng lặng trong của ta."

 "Người ta càng thu mình lại thì càng mở rộng, càng tỉ mỉ thì càng rộng lớn, càng sâu dày thì càng sáng tỏ. Muôn việc không trách người, thì không có băng giá lửa nóng nào quấy rối lòng ta."

 "Nói nhiều thì hỏng nhiều, việc nhiều thì lụy nhiều. Lòng trống, không chấp vào cái tôi, chỉ theo điều thiện. Người giữ sự giản dị thì lòng tự trống, người biết dừng thì lòng tự đủ."

 Sách *Thất bộ yếu ngữ* nói: "Thần tĩnh thì lòng hòa, lòng hòa thì hình thể toàn vẹn; thần nóng nảy thì lòng xao động, lòng xao động thì hình thể bị tổn hại. Muốn giữ trọn hình thể, trước hết ở chỗ điều lý thần. Cho nên dùng sự điềm đạm hòa nhã để nuôi thần, giữ yên bên trong; dùng sự trong lặng trống không làm chỗ đậu cho lòng, để không bị cám dỗ bên ngoài."

 "Thất khiếu (bảy lỗ trên mặt: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi và miệng) là cửa ngõ của tinh thần. Chí khí là kẻ sai dịch của năm tạng. Tai mắt bị âm thanh, sắc đẹp dụ dỗ, mũi miệng ưa mùi thơm vị ngon, thân thể ưa sự an nhàn — tình ấy đều như nhau. Thế thì tinh thần chạy rong mà không giữ được, chí khí bị trói buộc vào việc chọn lấy hay bỏ, năm tạng dao động không yên.

 Ham muốn liên miên bên ngoài, tâm khí bế tắc bên trong, lan tràn trong sóng hoang dâm, quanh quẩn nơi cõi tranh cãi phải trái, hiếm có ai không hỏng đức, hại sự sống."

 "Con người bẩm thụ từ trời thì có đủ tính và tình. Cái tính bị cảm động thì thành tình, cái tình tìm chỗ yên thì thành dục. Tình ra từ tính mà tình lại trái tính; dục do tình mà dục lại hại tình. Tình làm thương tính, tính ngăn trở tình, giống như khói với lửa, băng với nước. Khói sinh từ lửa mà làm lửa nghẹt, băng sinh từ nước mà làm nước tắc. Cho nên khói tan thì lửa mạnh, băng tan thì nước thông. Tính ngay chính thì tình tiêu tan, tình bốc lên thì tính mất.

 Người sáng suốt cắt bỏ tình để bỏ sự ràng buộc, hạn chế dục để giữ sự ngay chính. Ăn đủ để no đói, nuôi khí; mặc đủ để che thân, chống rét. Vẻ đẹp hoa mỹ không làm rối tính; cảm xúc buồn vui không làm loạn thần. Ở nơi suối nguồn của sự biết dừng biết đủ, đứng trên bờ không bị tổn hại — đó là đạo giữ trọn tính."

 "Con trai biển chưa mổ thì ngọc sáng không lộ; trúc núi Côn Lôn chưa chặt thì tiếng sáo như chim phượng không vang; tình tính chưa rèn luyện thì thần minh không phát ra. Ví như kim loại và gỗ: tính của kim loại chứa nước, tính của gỗ chứa lửa, nên nung kim loại thì chảy thành nước, khoan gỗ thì lửa sinh. Người ta nếu chăm học để rèn luyện tính mình, thì tài trí sẽ phát ra."

 "Thân thường ở trong điều thiện thì trong không lo nghĩ, ngoài không sợ sệt; đứng một mình không thẹn với bóng, ngủ một mình không thẹn với chăn; trên có thể tiếp thần minh, dưới có thể đối diện cả người man di; đức thấu suốt cõi tối lẫn cõi sáng, điềm lành kéo đến đầy đủ."

 "Khí linh diệu gọi là thần, khí đã ngừng nghỉ (?) gọi là quỷ, khí phiền tạp gọi là côn trùng, cá, khí hỗn tạp gọi là cầm thú, khí gian tà gọi là yêu quái. Khí đục thì sinh ra kẻ ngu si, hung ác; khí cứng thì sinh ra người cao nghiêm, cường tráng; khí mềm thì sinh ra người nhân từ, đôn hậu. Cho nên quân tử làm theo chính khí, tiểu nhân làm theo tà khí."

 "Hình thể là nơi khí tụ lại, khí hư thì hình thể gầy yếu; thần là do tinh hợp thành, tinh hư thì thần tiều tụy. Hình thể là con người, là thứ linh nhất trong muôn vật; thần là sự sống, là đức lớn của trời đất. Thứ linh nhất thì đứng đầu muôn vật; đức lớn thì là gốc của trời đất. Muôn vật lấy việc nuôi dưỡng cho trưởng thành làm đầu, trời đất lấy sự trong lặng làm việc. Cho nên phải nuôi hình thể để yêu quý thần, kính trọng thân mình để coi trọng sự sống."

 "Điều lý được tình yêu ghét thì sự đắm đuối không tới gần; hòa được tình vui giận thì oán hận không phạm tới. Cho nên vui giận làm loạn khí, ham muốn làm hại tính. Tính người vốn gần nhau, do thói quen mà xa nhau; như tính nước vốn muốn trong, bùn cát làm bẩn nó; tính người vốn muốn bình, ham muốn làm hại nó. Thứ hại tính và tính không thể cùng đứng; một bên dấy lên thì một bên mất, không thể cùng thịnh."

 "Đạo sống chết, làm cho nó rộng lớn là ở con người. Sống chết là lẽ thường, chắc chắn do trời. Chỉ cần thuận theo tự nhiên thì với đạo sống chết, không có gì là được mà cũng không có gì là không được. Có khi chưa sống mà đã chết, có khi đã chết mà sống lại; có khi không thể sống mà sống, có khi không thể chết mà chết; có khi đáng chết mà không chết, có khi đáng sống mà không sống; có khi sống mà chẳng bằng không sống, có khi vì tiếc chết mà lại dẫn đến chết.

 Vì vậy đặt mình vào chỗ chết thì được sống, đặt mình vào chỗ sống thì lại chết; có khi vì người tri kỷ (?) mà không thể chết, có khi vì thời thế mà không thể sống. Có lời nói rằng: trời bắt ta nhọc nhằn bằng sự sống; sống là việc tốt, không thể ghét sự sống. Lại nói: trời cho ta nghỉ ngơi bằng cái chết; chết là việc xấu, không thể ưa cái chết. Phàm lòng người chẳng phải không ưa sống, mà không giữ trọn được sự sống; chẳng phải không ghét chết, mà không tránh xa được cái chết. Thương thay!"

 "Miệng lưỡi là cung điện của họa phúc, là kho chứa của nguy vong; lời nói gắn liền với mạng sống, là chỗ dẫn đến hình phạt, tai họa. Lời vừa ra thì họa đã vào, lời lỡ một câu thì thân mất. Cho nên thánh nhân khi sắp nói thì lo sợ, thường như đứng bên vực sâu, đi trên băng mỏng. Ở chỗ lớn mà giữ mình như nhỏ, giàu mà sống như nghèo; ở trong hang rất thấp, dạo trong vực rất hèn. Lấy sự nhỏ nhặt làm gốc, lấy sự ít ỏi làm rễ, lấy sự e sợ làm nhà, lấy sự lo lắng làm cửa. Há không răn sao!"

 "Phúc là cái đi trước của họa, lợi là nguồn của hại, trị là gốc của loạn, còn là rễ của mất. Cho nên bậc có đức cao nhất chất phác mà không văn vẻ, không nhìn không nghe mà ôm giữ cái huyền diệu; không tâm không ý như lúc chưa sinh; giữ lấy hư vô mà tự nhiên sinh ra. Xét ý của đạo đức, đo tình của trời đất, thì họa không gì lớn bằng chết, phúc không gì lớn bằng sống.

 Vì thế cái danh tiếng có thật danh là cái túi chứa (?) làm hao mất ta; cái danh không mang danh là ngôi nhà nuôi dưỡng ta; của cải có thật của là kẻ giặc làm hại ta; của cải không mang dáng của là phúc nuôi dưỡng ta."

 Thi Quan Ngô nói: "Đạo giữ còn bản thân, cốt ở chỗ bỏ cơ tâm. Bỏ được cơ tâm thì thân còn, cơ tâm còn lại thì thân chết. Trong lòng không có mưu mẹo thì tự sống trong sự trong trắng thuần khiết."

 Sách *Cảnh hành lục* nói: "Để lại trung hiếu cho con cháu thì hưng thịnh, để lại mưu mẹo cho con cháu thì diệt vong. Lấy khiêm tốn mà đối đãi người và vật thì mạnh, lấy điều thiện mà tự giữ mình thì tốt."

 Lại nói: "Biết đủ thì thường đủ, suốt đời không nhục; biết dừng thì dừng đúng lúc, suốt đời không thẹn."

 Sách *Tuân Tử* nói: "Người tự biết mình thì không oán người, người biết mệnh thì không oán trời. Oán người thì cùng quẫn, oán trời thì gặp điều dữ." Lại nói: "Ranh giới lớn giữa vinh và nhục là lẽ thường của an nguy, lợi hại. Trước nghĩa sau lợi thì vinh, trước lợi sau nghĩa thì nhục. Người vinh thường hanh thông, người nhục thường khốn cùng. Người hanh thông thường chế ngự người, người khốn cùng thường bị người chế ngự."

 Người xưa nói: "Biết làm người vui sướng thì mọi việc đừng gây thêm chuyện; biết làm người vui sướng thì bớt việc, đừng chuốc việc; biết làm người vui sướng thì việc lớn hóa nhỏ; biết làm người vui sướng thì việc nhỏ hóa không."

 Lại nói: "Nhẫn là báu vật của lòng, không nhẫn là tai ương của thân. Lưỡi mềm nên còn mãi trong miệng, răng gãy chỉ vì cứng. Nghĩ ngợi về một chữ Nhẫn, thật là phương thuốc vui sướng. Một lúc không nhẫn được, phiền não kéo dài tháng ngày."

 Lại nói: "Cây được nuôi dưỡng thì gốc rễ vững mà cành lá tốt, thành gỗ làm rường cột. Nước được nuôi dưỡng thì nguồn suối mạnh mà dòng chảy dài, lợi ích tưới tiêu rộng khắp. Người được nuôi dưỡng thì tâm thần yên mà hiểu biết thông suốt, việc tu đạo sẽ thành."

 Sách *Chân cáo* (sách Đạo giáo do Đào Hoằng Cảnh đời Lương biên soạn) nói: "Gương để soi mặt, trí để soi lòng. Gương sáng thì bụi bẩn không bám, trí sáng thì tà ác không sinh."

 Sách *Hư Hoàng kinh* nói: "Của cải là gốc của hoạn nạn; gom của cải là gom nghiệp (hành vi tạo ra quả báo về sau). Của cải là rễ của ái dục, có thể chuốc lấy mọi tội lỗi; nếu coi của cải là không phải của cải, mới có thể vào được cõi đạo."

 Lại nói: "Ngươi biết nhân duyên (nguyên nhân và điều kiện dẫn đến kết quả) của đời hiện tại thì biết nhân duyên của đời trước; ngươi tu sửa nhân duyên của đời hiện tại thì biết nhân duyên của đời sau. Một khí không thiên lệch, gieo gì thì tự mọc nấy. Trồng rễ gai góc, sao mong có rừng cây cao?"

 Lại nói: "Sức của lòng từ bi là rộng lớn nhất, có thể cảm hóa mọi thứ, có thể khuất phục mọi thứ. Kẻ ác không thể tranh với nó, kẻ bạo không thể chống lại nó, đi đến đâu cũng không ai địch nổi — đó là rộng lớn vô biên."

 Lại nói: "Miệng không nói lời phải trái, lòng không phân biệt người với ta, thân không bị nhiễm dính, mới hợp với đạo vô vi (không làm điều gì gượng ép, trái với tự nhiên). Chúng sinh đều là huyễn hóa, rơi vào cái nhân của sắc tướng (hình tướng bề ngoài). Phải biết vui tức là khổ; một ý niệm thấu suốt thì đạt tới vô vi."

 Sách *Tiên kinh* nói: "Chuyên giữ tinh, nuôi thần, không bị ngoại vật làm tạp gọi là 'thanh' (trong); đưa thần trở về, khôi phục khí, yên mà không động gọi là 'tĩnh'. Chế ngự ý niệm để định chí, giữ thân yên để an thần, giữ khí để còn tinh. Lo nghĩ đều quên, lặng lẽ tưởng niệm và nội thị (nhìn vào bên trong thân mình), thì thân và thần hợp làm một. Thân và thần hợp làm một thì gần với đạo chân thật vậy."

 Sách *Diên mệnh lục* nói: "Ngũ cốc (năm loại lúa gạo, hạt ăn hằng ngày) làm đầy da thịt mà không thêm được tuổi thọ; trăm thứ thuốc chữa bệnh, kéo dài tuổi thọ mà không ngon miệng. Làm đầy da thịt và ngon miệng là thứ người thường quý; đắng miệng (?) mà kéo dài tuổi thọ là thứ đạo sĩ quý."

 Thiên *Cấm kỵ* nói: "Người khéo giữ gìn sự sống thì giờ nằm giờ dậy có sớm muộn theo bốn mùa, việc ăn ở có phép thường điều hòa. Gân cốt có phép cúi ngửa co duỗi, ngăn tà khí có thuật thở ra hít vào. Lưu thông dinh vệ (dinh khí là khí nuôi dưỡng chạy trong mạch máu; vệ khí là khí bảo vệ chạy ngoài mạch, ở ngoài da) có phép bổ tả (bổ: thêm vào chỗ thiếu; tả: rút bớt chỗ thừa); điều tiết làm lụng và nghỉ ngơi có chỗ cốt yếu là lúc thêm lúc bớt.

 Nhịn giận để nuôi âm khí, nén vui để nuôi dương khí; sau đó trước hết dùng thuốc cỏ cây để bù chỗ thiếu hụt, rồi uống kim đan (thuốc tiên luyện từ khoáng chất) để giữ sự sống không cùng. Đạo dưỡng tính đến đây là trọn."

 Sách *Liệt Tử* nói: "Lúc nhỏ không làm lụng quá sức, lúc trai tráng không tranh giành theo thời, lớn lên yên phận nghèo, về già ít ham muốn, lòng nhàn mà thân vận động — đó là phương pháp dưỡng sinh."

 Sách *Thái Bình Ngự Lãm* (bộ sách tập hợp tư liệu lớn biên soạn đời Tống) nói: "Đạo là khí, quý giữ khí thì đạo còn mãi; điều bí yếu là tinh, quý giữ tinh thì thần sống mãi. Tinh là dòng chảy của huyết mạch, là thần linh giữ xương; tinh mất thì xương khô, xương khô thì chết. Vì vậy người tu đạo cốt phải quý giữ tinh."

 Sách *Trang Tử* nói: "Thánh nhân nghỉ ngơi thong thả thì bình dị, bình dị thì điềm đạm. Bình dị điềm đạm thì lo nghĩ không lọt vào được, tà khí không xâm phạm được, nên đức được toàn vẹn mà thần không bị hao tổn."

 Lại nói: "Người nuôi chí thì quên hình thể, người nuôi hình thể thì quên lợi, người đạt đạo thì quên cả lòng mình."

 Sách *Chân cáo* nói: "Tuổi già thân yếu, thường bị gió lạnh xâm phạm, nên chú trọng nghỉ ngơi bồi dưỡng, yên ổn không việc gì; trên thì nếm vị của cái đạo huyền diệu nguyên sơ, giữ gìn dòng tân dịch nơi tâm (?), thân lặng với đạo tối cao, lòng quán chiếu bên trong, gạt bỏ muôn mối ràng buộc, gột sạch những ý nghĩ khác, thế mới bắt đầu gần tới cửa ngõ của đạo. Nếu lo toan nhiều mối, việc đời chưa giảm bớt, thì dù có cho tâm linh nghỉ ngơi trong hang trống, giữ lòng đạm bạc, vẫn bị vướng víu mà không thể đạt tới."

 Sách *Huyền quan bí luận* nói: "Lòng không để vào việc thì trong lòng không có việc. Cho nên lòng tĩnh thì sinh trí tuệ, lòng động thì sinh mê muội."

 Sách *Tiên kinh* nói: "Ngươi muốn sống lâu thì phải theo cửa đã sinh ra mình (?): đi đứng ở được mức vừa phải, tiến lui đúng chỗ, động tĩnh theo phép, đi ở có chừng mực, thì có thể kéo dài mạng sống mà khỏi bệnh."

 Thiên *Bản thảo tổng thiên* nói: "Đạo nhiếp sinh (giữ gìn sự sống) không gì bằng giữ mức giữa; giữ mức giữa thì không có cái hại của thái quá và bất cập (quá mức và không tới mức). Kinh nói: xuân, thu, đông, hạ là âm dương của bốn mùa; sinh bệnh là do dùng quá mức. Bởi không hợp với tính mà cứ gượng ép, làm việc theo sự gượng ép (?), thì ở đâu bệnh sinh ở đó. Năm tạng nhận khí đều có phần nhất định, dùng quá mức thì hao tổn, vì thế mà sinh bệnh.

 Người khéo dưỡng sinh đã không mắc cái hại hao tổn quá mức, lại giữ được chân nguyên (khí gốc chân thật), thì lo gì tà khí bên ngoài xâm nhập? Cho nên khéo uống thuốc không bằng khéo giữ gìn nuôi dưỡng; không khéo giữ gìn nuôi dưỡng thì phải khéo uống thuốc. Đời có người đã không khéo giữ gìn lại không khéo uống thuốc, bệnh đến bất ngờ thì đổ lỗi cho thần, cho trời. Ôi, đó là chưa từng suy nghĩ vậy, há không cẩn thận sao!"

 Lại nói: "Người chưa hiểu đạo thì buông thả lòng mình, đi ngược với niềm vui sống: đem tinh thần chạy theo trí xảo, đem lo sợ chạy theo được mất, đem lao khổ chạy theo lễ tiết, đem thân mạng chạy theo tiền của. Bốn sự chạy theo này không bỏ thì tâm sinh bệnh. Gắng sức làm nhọc thân, nóng nảy khiến khí nghịch, ngồi chỗ gió mà uống rượu bừa, ăn ham cay mặn, thì can sinh bệnh.

 Ăn uống đồ sống lạnh, nóng lạnh không chừng mực, ngồi lâu nằm lâu, quá no quá đói, thì tỳ sinh bệnh. Gào thét quá mức thường, tranh cãi đối đáp, xông pha lạnh nóng, ăn bừa đồ mặn đắng, thì phế sinh bệnh. Ngồi lâu nơi đất ẩm, gắng sức lội nước, buông thả dục vọng làm nhọc thân, khiến tam điền (ba đan điền: ở đầu, ở ngực và ở bụng dưới) rò rỉ tràn ra, thì thận sinh bệnh.

 Năm bệnh đã phát ra, nên chưa già đã yếu, chưa yếu đã bệnh, bệnh đến thì nặng, nặng thì ắt chết. Than ôi! Đều là do không suy nghĩ mà tự chuốc lấy. Người giữ gìn sự sống phải cẩn thận năm điều này thì có thể suốt đời không khổ. Kinh nói: không chữa bệnh đã thành mà chữa bệnh khi chưa thành. Chính là vì lẽ ấy."

 Sách *Lã thị Xuân Thu* nói: "Phàm sự sống được lâu dài là do thuận theo nó; cái khiến sự sống không thuận là dục vọng; cho nên thánh nhân ắt trước hết làm cho dục vọng vừa phải. 'Vừa phải' nghĩa là tiết chế. Nhà rộng thì nhiều âm, đài cao thì nhiều dương; nhiều âm thì sinh chứng quyết, nhiều dương thì sinh chứng nuy. Quyết là bệnh lạnh khí nghịch lên (tay chân giá lạnh); nuy là bệnh liệt yếu không đi được. Đó là cái hại của âm dương không vừa phải.

 Vì thế các vua đời trước không ở nhà quá rộng, không xây đài quá cao, món ăn không bày nhiều thứ quý, áo mặc không quá ấm (?). Quá nóng thì thớ da bị tắc, mạch bị bế kết; thớ da tắc thì khí không thông. Món ăn nhiều thứ quý thì dạ dày đầy, dạ dày đầy thì trong bụng đầy tức, trong bụng đầy tức thì khí không thông. Lấy những điều đó mà cầu sống lâu, sao được?"

 Sách *Tam nhân cực nhất phương* (sách thuốc đời Tống) nói: "Con người bẩm thụ âm dương của trời đất mà sinh ra. Trời có lục khí (sáu loại khí hậu của trời đất), người có tam âm tam dương (sáu đường kinh mạch lớn chia theo âm dương) ở trên mà đáp ứng; đất có ngũ hành, người có năm tạng năm phủ (tạng là các cơ quan chứa giữ như tim, gan, lá lách, phổi, thận; phủ là các cơ quan chuyển vận như dạ dày, ruột, mật, bàng quang…) ở dưới mà ứng theo.

 Từ đó nhờ vào mà sinh ra da thịt, gân xương, tinh tủy, huyết mạch, tứ chi, chín khiếu (chín lỗ trên thân: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, lỗ tiểu, hậu môn), lông tóc, răng, môi lưỡi, hợp lại thành thân thể. Bên ngoài thì khí huyết tuần hoàn, chảy rót theo kinh lạc (các đường vận hành khí huyết trong thân), dễ bị lục dâm làm thương; bên trong thì tinh, thần, hồn, phách, chí, ý, tư, dễ bị thất tình làm thương.

 Lục dâm (sáu tà khí gây bệnh từ bên ngoài) là lạnh, nắng nóng, khô, ẩm, gió, nhiệt. Thất tình (bảy thứ cảm xúc gây bệnh từ bên trong) là vui, giận, lo, nghĩ, buồn, sợ, kinh hãi. Nếu giữ gìn đúng cách thì vui vẻ yên ổn; nếu sai khiến, xông pha trái lẽ thì trăm bệnh sinh ra."

 Thôi công trong sách *Nhập dược kính* (sách bàn về luyện nội đan — tức luyện tinh khí thần trong thân để cầu trường sinh) nói: "Trong muôn vật, linh nhất chỉ có con người. Thân là gốc của sự biến hóa thần diệu. Tinh đối với người như nước nâng thuyền; khí đối với người như gió thổi bụi; thần đối với người như hơi nóng bốc lờ mờ như ngựa hoang (ảo ảnh hơi nóng bốc lên trên đồng) tụ trong khoảng không. Nước cạn thì thuyền dừng, gió tắt thì bụi lặng, hơi nóng tan thì khoảng không lớn còn mãi.

 Tinh có thể làm vật bền chắc, khí có thể làm vật thịnh vượng; với ba thứ tinh, khí, thần ấy, lòng có thể không động. Sự biến hóa của chúng là ngoài thì quên hình, trong thì nuôi thần — đó gọi là con đường lên cõi chân. Ham muốn buông thả trong lòng, ai có thể lâu dài dứt bỏ? Buồn vui làm thương chí, ai có thể lâu dài quên được? Lo nghĩ sai khiến thần, ai có thể lâu dài không có? Lợi lộc làm nhọc thân, ai có thể lâu dài buông bỏ? Năm vị làm hỏng tinh, ai có thể lâu dài tiết chế? Rượu làm loạn tình, ai có thể lâu dài dứt được?

 Ăn món ngon, uống rượu ngọt, nhìn gái đẹp, nghe nhạc dâm, thì dù tinh khí mạnh cũng lại gây họa cho thân, tai mắt sướng mà gây loạn cho thần; có trăm mối làm hỏng đạo mà chỉ lấy một chút nhỏ để mong thành chân, sao có hiệu nghiệm dưỡng thân được. Người học đạo, ngoài thì ý không theo vật mà dời đổi, trong thì ý không theo lòng mà rối loạn, lặng trong giữ lấy sự hư tịch (trống rỗng, vắng lặng), thì đạt tới cõi thanh tịnh vậy."

 Thượng Nguyên phu nhân (một nữ tiên trong truyền thuyết Đạo giáo) nói với Hán Vũ Đế: "Ngươi thích đạo ư? Chăm chỉ mà không đạt được, thật có nguyên do. Tính từ trong thai của ngươi là bạo, là dâm, là xa xỉ, là tàn khốc, là hại người. Bạo thì khiến khí chạy loạn mà đánh vào thần, nên thần rối mà khí kiệt. Dâm thì khiến tinh rò rỉ mà hồn mỏi mệt, nên tinh kiệt mà hồn tiêu. Xa xỉ thì khiến chân tính lìa đi mà phách nhơ bẩn, nên mạng mất mà linh mất.

 Tàn khốc thì khiến mất lòng nhân mà tự đánh vào mình, nên mất lòng nhân mà mắt rối loạn. Hại người thì khiến lòng tranh đấu mà miệng khô, nên trong thì đánh nhau mà ngoài thì dứt tuyệt. Năm điều này đều là dao cưa chặt thân, búa rìu mổ mạng. Dù lòng thích sống lâu mà không bỏ được năm cái khó này, thì cần gì phải tổn tính mà tự làm khổ mình?"

 Sách *Văn Trung Tử* (sách của Vương Thông, nhà Nho đời Tùy) nói: "Tĩnh lặng, điềm đạm là để dưỡng sinh; hòa vui, hư vô là để giữ đức. Bên ngoài không làm loạn bên trong thì tính được chỗ thích hợp; tĩnh mà không làm động sự hòa thì đức yên vị. Dưỡng sinh để lo việc đời, ôm giữ đức để trọn đời, có thể gọi là đã thể nghiệm được đạo."

 Lại nói: "Người biết quý trọng sự sống thì dù giàu sang cũng không vì đồ nuôi dưỡng mà hại thân, dù nghèo hèn cũng không vì lợi mà làm lụy hình thể."

 Bài quyết (lời bí quyết) của Tam Mao Quân (ba anh em họ Mao đời Hán, tu thành tiên ở núi Mao Sơn) nói: "Thần được nuôi bởi khí, khí hội tụ về thần; thần và khí không tan, đó gọi là tu chân (tu luyện để đạt đạo chân thật)."

 Sách *Nguyên Thủy kinh* nói: "Vui giận tổn tính, buồn sướng hại thần; tính bị tổn thì hại sự sống. Cho nên dưỡng tính để toàn khí, giữ thần để yên thân. Khí toàn thì thân bình, lòng yên thì thần thư thái." Đây là bí quyết giữ trọn sự sống.

 Sách *Thai tức kinh* (kinh về phép thai tức — thở như thai nhi trong bụng mẹ, hơi thở nhẹ sâu gần như không qua mũi miệng) của Đạt Ma nói: "Bào thai ban đầu (?) đã thành, như quả dưa có cuống, ngầm rót khí của mẹ vào. Mẹ thở ra thì thai thở ra, mẹ hít vào thì thai hít vào, liên miên mười tháng, khí đủ thì hình tròn đầy. Tâm là chủ của khí, khí là gốc của hình, hình là nhà của khí, thần là cái chân thật của hình. Thần dùng khí để nuôi, khí nhờ thần mà ở lại; thần đi thì khí đi, thần dừng thì khí dừng." Đây là nghĩa cốt yếu, huyền diệu của kinh này.

 Sách *Quần tiên chư ngọc* nói: "Luyện tinh là luyện nguyên tinh (tinh gốc bẩm sinh), không phải thứ tinh do dâm dật cảm động mà sinh ra; luyện khí là luyện nguyên khí (khí gốc bẩm sinh), không phải hơi thở hít vào thở ra bằng mũi miệng; luyện thần là luyện nguyên thần (thần gốc bẩm sinh), không phải thứ thần của tâm ý, suy nghĩ lo toan. Cho nên thần, khí, tinh này cùng gốc với trời đất, cùng thể với muôn vật; được thì sống, mất thì chết.

 Lấy dương hỏa mà luyện thì hóa thành dương khí; lấy âm phù mà nuôi thì hóa thành âm tinh (dương hỏa và âm phù là thuật ngữ nội đan, chỉ các giai đoạn điều chỉnh độ mạnh nhẹ của ý niệm và hơi thở khi luyện: lúc đẩy mạnh phần dương, lúc lui về dưỡng phần âm). Cho nên nói: thấy được nó thì không dùng được, dùng được nó thì không thấy được."

 Sách *Dưỡng sinh luận* nói: "Phàm dưỡng sinh, trước hết phải điều hòa nguyên khí. Thân có bốn thứ khí, người ta phần nhiều không rõ; trong bốn thứ khí, mỗi thứ đều chủ sự sống chết.

 Một là khí Càn nguyên (Càn là quẻ tượng trời, thuần dương; Càn nguyên là khí gốc thuộc dương), hóa thành tinh, tinh lại trở về thành khí. Tinh liền với thần; tinh thêm thì thần sáng, tinh bền thì thần thư thái, thần thư thái thì sống khỏe. Nếu tinh tán thì người mỏi mệt, tinh kiệt thì thần bỏ đi, thần bỏ đi thì chết.

 Hai là khí Khôn nguyên (Khôn là quẻ tượng đất, thuần âm; Khôn nguyên là khí gốc thuộc âm), hóa thành huyết, huyết lại trở về thành khí. Khí huyết thông suốt bên trong; huyết mạnh thì thân đầy đặn, huyết bền thì sắc mặt tươi, sắc mặt tươi thì sống trọn vẹn. Nếu huyết suy thì tóc đổi màu, huyết hỏng thì lồng ngực trống rỗng, ngực trống rỗng thì chết.

 Ba là thứ khí (khí chung, khí giao hòa), tức là khí giao hòa của một nguyên khí; khí hóa thành tân dịch (các chất dịch trong cơ thể như nước bọt, mồ hôi…), tân dịch lại trở về thành khí. Khí liền với sự sống, sự sống gửi vào khí. Âm dương động nghỉ, thấm nhuần thân thể; khí thông thì sống, khí thiếu thì chết.

 Bốn là chúng khí, tức là cốc khí (khí sinh ra từ ngũ cốc ăn vào). Ngũ cốc giúp cho sự sống, nhưng rốt cuộc cũng làm lỡ mạng. Ăn vào thì cốc khí giúp sống, nhưng cốc khí tích chứa lại thì gây chết. Tinh có thể dựa vào huyết, khí có thể dựa vào sự sống; phải khiến chúng tuần hoàn thì thân bền vững mãi.

 Dương của Càn nguyên là dương ở vị trí của âm, tức là khí hải (biển khí, vùng dưới rốn chứa khí) dưới rốn. Âm của Khôn nguyên là âm ở vị trí của dương, tức là huyết hải (biển huyết) trong ngực. Sự sống thuộc dương, dương xuyên suốt năm tạng, tức là hơi thở. Sự chết thuộc âm, âm thu nạp năm vị, tức là khí uế ác (khí dơ bẩn, độc hại).

 Khí của khí hải dùng để làm mạnh tinh thần, làm đầy xương tủy. Khí của huyết hải dùng để bồi bổ da thịt, lưu thông huyết mạch. Khí của hơi thở dùng để thông sáu phủ, nâng đỡ tứ chi. Khí uế ác thì làm rối loạn thân và thần, làm thối hỏng năm tạng."
 Sách "Tồn thần luận" (Bàn về việc giữ gìn thần) viết: "Lẽ của muôn vật có bốn điều không ai tránh khỏi: một là sinh (sự sống), hai là tâm (lòng), ba là tính (bản tính vốn có, phần tĩnh lặng bẩm sinh), bốn là tình (cảm xúc nảy ra khi tiếp xúc với ngoại vật). Đã có sự sống ắt có tâm, có tâm ắt có tính, có tính ắt có tình. Tính thì yên định và tĩnh lặng, tình thì cảm ứng và thông suốt ra ngoài. Lúc cảm ứng thông ra ngoài, hai khí (khí âm và khí dương trong người) ắt giao nhau.

 Nếu giao nhau ở bên ngoài thì long hổ (rồng và hổ, ẩn dụ trong thuật luyện đan bên trong cơ thể: rồng chỉ phần dương như thần, hổ chỉ phần âm như tinh khí) bay chạy tán loạn, diên hống (chì và thủy ngân, ẩn dụ cho tinh và khí, hai nguyên liệu quý để luyện đan trong thân) rò rỉ hao mất. Nếu giao nhau ở bên trong thì long hổ theo nhau, diên hống kết lại ở trong; đó là chỗ khí được sinh ra. Cho nên cái đến nhập vào thân gọi là sự sống, cái làm cho sự sống được thông suốt gọi là Đạo.

 Bậc chí nhân (người tu đạt tới mức cao nhất) dùng Đạo để chế ngự tình; trong lúc khí âm dương hòa quyện mờ mịt, có thể giữ được huyền thai (cái thai huyền diệu, tức mầm đan kết thành bên trong thân người tu); trong chốn mơ hồ lờ mờ, có thể nắm bắt được hình tượng. Vì vậy mới có công phu hợp nhất với Đạo, khiến cả thần lẫn hình đều đạt tới chỗ kỳ diệu."

 Lại nói: "Cái gì từ sắc mà đến (sắc: thân xác, hình chất vật chất) là ở trong vòng âm dương; cái gì từ hóa mà đến (hóa: sự biến hóa vô hình) là ra ngoài vòng âm dương. Cái ở trong vòng âm dương thì có lẽ giữ được hình hài mà ở lại cõi đời, cho nên trong chỗ tưởng như vô dụng lại có chỗ dùng, ắt phải giành lấy quyền tạo hóa ngay trong âm dương.

 Cái ra ngoài vòng âm dương thì có đường cho linh hồn bay đi, cho tính siêu thoát, cho nên trong chỗ hữu vi (có làm, có tác động) lại có vô vi (không cố ý làm, thuận theo tự nhiên), mới có thể một mình siêu thăng ra ngoài mọi hình tượng. Theo thứ tự tiến lui: có thể luyện sắc thân (thân xác bằng thịt) mà biến đổi hình, có thể thoát hóa thân (thân đã được biến hóa) mà hóa thành thần. Còn nếu quả thật không theo thứ tự mà vượt lên một lần ngay được, thì lẽ ấy chưa từng nghe."

 "Nguyên đạo chân kinh" viết: "Sự sống là điều đáng mong, cái chết là điều đáng sợ. Cây cỏ sống nhờ rễ, rời đất thì chết; cá và ba ba sống chìm dưới nước, rời nước thì chết; người sống nhờ hình thể, mất khí thì chết. Cho nên bậc thánh biết khí ở đâu, coi đó là của báu của thân mình."

 Thiên "Dưỡng sinh" trong sách Trang Tử viết: "Đời ta có bờ bến (giới hạn) – (Hướng Tú chú: "Sự sống mỗi người bẩm thụ đều có giới hạn riêng.") – mà sự hiểu biết thì không bờ bến. (Kê Khang chú: "Không suy tính mà vẫn muốn, đó là sự động của tính. Nhận biết rồi sinh cảm xúc, đó là chỗ dùng của trí. Tính động thì gặp vật mà vừa đúng, đủ rồi thì thôi không dư. Trí theo cảm xúc mà tìm cầu, mệt mỏi mà vẫn không chịu dừng. Cho nên cái hại của đời thường nằm ở chỗ dùng trí, không ở chỗ tính động.")

 Lấy cái có bờ bến mà theo đuổi cái không bờ bến thì nguy thay! (Quách Tượng chú: "Lấy cái tính có hạn để tìm cái trí vô cùng, sao mà không khốn khổ được?") Đã thế mà còn cố làm kẻ có trí thì càng nguy mà thôi." (Hướng Tú chú: "Đã khốn vì trí rồi, lại còn dùng trí để công kích thêm thì càng nguy.")

 Sách Trang Tử lại viết: "Người hiểu thấu thực tình của sự sống thì không gắng làm những việc mà sự sống không cần đến – (Hướng Tú chú: "Những việc mà sự sống không cần đến là việc nằm ngoài bản tính." Trương Trạm chú: "Lẽ sống vốn tự trọn vẹn; làm những việc ngoài phận mình, ấy là lấy cái có hạn theo đuổi cái vô hạn.") – người hiểu thấu thực tình của số mệnh thì không gắng làm những việc mà trí không làm gì được!" (Hướng Tú chú: "Như hết mệnh mà chết là vậy." Trương Trạm chú: "Thuận theo lẽ sống, đi hết phần mình bẩm thụ, há phải là điều trí có thể biết?")

 Sách "Tây Sơn ký" viết: "Chân khí (khí thật, khí gốc nuôi sống con người) của người, đại vận (chu kỳ lớn) thì theo trời; nguyên khí (khí ban đầu bẩm thụ từ cha mẹ, gốc của sự sống), tiểu vận (chu kỳ nhỏ) thì theo ngày: giờ Tý (khoảng 23 giờ đến 1 giờ sáng) ứng với thận, giờ Ngọ (khoảng 11 giờ đến 13 giờ) ứng với tim, giờ Mão (khoảng 5 giờ đến 7 giờ sáng) ứng với gan, giờ Dậu (khoảng 17 giờ đến 19 giờ) ứng với phổi. Cho nên ngồi tĩnh tọa vào giờ Tý và giờ Ngọ là để lấy sự giao hòa giữa thủy và hỏa (nước và lửa, tức thận thuộc thủy và tim thuộc hỏa)."

 Lại viết: "Sự đầy vơi, tiêu hao và lớn lên của thân thể đều thông với trời đất, ứng với muôn loài. (Trương Trạm chú: "Người với âm dương cùng thông khí.") Giữ hòa từ lúc đầu, giữ hòa đến lúc cuối, làm lặng thần, dứt ý nghĩ, đó là đạo của sự sống." (Chú: "Đầu cuối đều hòa thì thần trí không tán loạn.")

 "Diệu chân kinh" viết: "Người thường bỏ mất Đạo, chứ không phải Đạo bỏ người; người thường lìa sự sống, chứ không phải sự sống lìa người. Cho nên người dưỡng sinh phải cẩn thận đừng để mất Đạo; người tu Đạo phải cẩn thận đừng để mất sự sống. Khiến Đạo và sự sống giữ lấy nhau, sự sống và Đạo bảo toàn cho nhau."

 Sách "Hoàng Lão kinh huyền hòa" (?) viết: "Đạo trời thi hành sự hóa sinh thì cùng muôn vật không bao giờ cùng tận; đạo người thi hành sự hóa sinh thì hình và thần tiêu vong. Chuyển khôn mà thi tinh (?) (có lẽ chỉ việc giao hợp mà xuất tinh), tinh cạn thì hình suy. Hình vốn sinh ra tinh, tinh lại sinh từ thần. Không đem tinh ra mà tiêu phí, nên có thể hợp đức với trời; không để thần theo vật mà biến hóa, nên có thể cùng một khuôn phép với Đạo."

 Lại viết: "Người hóa bằng hình là thuộc loại thi giải (trút bỏ xác mà thành tiên, để lại thân xác như người chết), thần và hình lìa nhau, hai thứ không còn cùng nhau. Bèn giống như chim sẻ vào biển hóa thành con nghêu, theo khí âm dương cuối mùa thu mà biến đổi. Người hóa bằng khí thì sự sống còn có thể mong; người hóa bằng hình thì thật đáng sợ."

 Sách "Chỉ quy" (tức "Đạo Đức chỉ quy" của Nghiêm Quân Bình đời Hán) viết: "Thả lòng nơi trống rỗng tĩnh lặng, buộc chí vào chỗ vi diệu, đặt mọi lo nghĩ vào chỗ không ham muốn, hướng mọi ý chí về chỗ vô vi, cho nên có thể thấu suốt sự sống, kéo dài mạng sống, lâu dài cùng Đạo.

 Có người ngờ mà hỏi: Con người lúc đầu cùng khởi lên từ chỗ không có gì bên ngoài, cuối cùng đều nhận khí từ âm dương, mang hình hài và phách (phần hồn gắn với thân xác) giữa trời đất, nhờ ăn uống hít thở mà sinh trưởng, thế mà có người ngu kẻ khôn, có người mạnh kẻ yếu, có người sống lâu kẻ chết yểu, đó là do trời hay do người? Người giải đáp nói: Hình hài sinh ra ngu hay khôn là do trời; mạnh yếu, sống lâu hay chết yểu là do người."

 Sách "Hà đồ đế thị manh" viết: "Kẻ khinh nhờn trời đất thì gặp hung, người thuận theo thời tiết của trời thì gặp lành. Mùa xuân mùa hạ nên vui ở chỗ núi cao, mùa thu mùa đông nên ở chỗ thấp mà kín đáo sâu xa. Như thế thì lành lợi, nhiều phúc, sống lâu không cùng."

 Sách "Lạc thư bảo dư mệnh" viết: "Phương chữa bệnh của người xưa là: hòa bằng lễ tuyền (suối nước ngọt; trong thuật dưỡng sinh của Đạo gia chỉ nước bọt trong miệng), thấm nhuần bằng nguyên khí; thuốc không cay không đắng, ngọt mà nhiều vị, thường dùng được, tân dịch chảy khắp ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, lá lách, phổi, thận), gắn kết ở phổi, suốt đời không có bệnh."

 Sách "Truyện" viết: "Ăn tạp là chỗ trăm bệnh và tà ma tụ lại. Ăn càng ít thì lòng càng sáng thông, tuổi càng thêm; ăn càng nhiều thì lòng càng bế tắc, tuổi càng giảm."

 Sách "Chân nhân đại kế" viết: "Người phóng túng biếng nhác thì sống lâu, người keo kiệt bủn xỉn thì chết yểu, đó là chỗ khác nhau giữa buông thả và lao nhọc. Nhà nông sống lâu, người ăn sung mặc sướng chết yểu, đó là bằng chứng của ham muốn nhiều hay ít. Kẻ sĩ ở ẩn ít bệnh, người đi xa nhiều hoạn nạn, đó là chỗ khác nhau giữa công việc nhiều hay ít. Cho nên người thường thì tranh lợi, đạo sĩ thì hiếm khi mưu cầu."

 Bành Tổ (người tương truyền sống hơn tám trăm năm) nói: "Đạo không ở chỗ phiền phức, chỉ cần không nghĩ đến áo mặc, không nghĩ đến miếng ăn, không nghĩ đến âm nhạc và sắc đẹp, không nghĩ đến hơn thua, không nghĩ đến được mất, không nghĩ đến vinh nhục; lòng không mệt nhọc, thân không kiệt sức, thường tập đạo dẫn (phép vận động co duỗi thân thể kết hợp điều khiển hơi thở để khí huyết lưu thông) và nạp tức (phép hít thở thu nạp khí), chỉ cần thế là có thể sống nghìn tuổi. Muốn sống lâu không giới hạn thì phải uống thượng dược (thuốc bậc trên, loại thuốc tiên giúp trường sinh)."

 Trọng Trường Thống (học giả đời Đông Hán) nói: "Người gột sạch lục tình (sáu thứ cảm xúc: mừng, giận, buồn, vui, yêu, ghét) thì có lòng mà không dùng để lo nghĩ, có miệng mà không dùng để nói, có thân mà không dùng để cầu an nhàn. Được yên ổn mà vẫn có thể dời đổi, vui với điều gì mà không đắm say; lấy đó mà mưu tính, không biết ngày tháng trôi thêm, không biết vật đổi thay."

 "Lo nghĩ xa xôi, gắng gượng quá sức thì hại người; lo buồn, giận hờn, đau xót thì hại người; vui mừng quá độ thì hại người; giận dữ không nguôi thì hại người; vội vã cầu điều mong muốn thì hại người; rầu rĩ vì điều lo sợ thì hại người; nóng lạnh không đúng mức thì hại người; âm dương không giao hòa thì hại người – phàm việc giao hòa phải theo các phép đạo dẫn.

 Nếu tránh được các việc hại người ấy, lại hiểu được thuật âm dương, thì đó là đạo không chết. Vui quá thì khí bay tán, buồn quá thì khí không thông. Dùng tinh nhiều khiến khí lực suy kém, ngủ nhiều khiến mắt mờ, nhổ nước bọt nhiều khiến lòng bứt rứt, tham món ngon khiến tiêu chảy kiết lỵ.

 Người thường chỉ biết tham năm vị (chua, đắng, ngọt, cay, mặn), không biết có nguyên khí có thể uống. Bậc thánh biết cái độc của năm vị nên không tham; biết nguyên khí có thể nuốt vào, nên ngậm miệng không nói, để tinh khí và hơi thở ứng hợp nhau. Không nuốt nước bọt thì khí hải (biển khí, vùng dưới rốn nơi chứa khí của cơ thể) không được thấm nhuần; khí hải không thấm nhuần thì tân dịch (các chất dịch trong cơ thể như nước bọt, mồ hôi, dịch tiêu hóa) thiếu hụt. Vì thế, nuốt nguyên khí, uống lễ tuyền, chính là gốc của sự kéo dài tuổi thọ."

 Sách "Minh y luận" viết: "Bệnh phát khởi là từ ngũ lao (năm thứ lao tổn) mà sinh ra; ngũ lao đã xảy ra thì hai tạng bị tổn trước; tim và thận nhiễm tà khí thì cả tạng lẫn phủ (tạng: các cơ quan đặc như tim, gan; phủ: các cơ quan rỗng như dạ dày, ruột) đều bệnh. Ngũ lao là: một là chí lao (lao tổn vì ý chí), hai là tư lao (lao tổn vì suy nghĩ), ba là tâm lao (lao tổn vì tâm), bốn là ưu lao (lao tổn vì lo âu), năm là bì lao (lao tổn vì mệt mỏi).

 Ngũ lao thì sinh ra lục cực (sáu thứ hư tổn đến cùng cực): một là khí cực, hai là huyết cực, ba là cân cực (gân), bốn là cốt cực (xương), năm là tinh cực, sáu là tủy cực. Lục cực tức thành thất thương (bảy loại tổn thương), thất thương biến thành thất thống (bảy loại đau đớn).

 Thất thống thành bệnh khiến người nhiều tà khí (khí xấu gây bệnh), ít chính khí (khí tốt giữ gìn sức khỏe), bỗng mừng bỗng giận lơ mơ, buồn thương không vui, ăn uống mà không sinh da thịt, sắc mặt không tươi, tóc bạc khô héo; nặng thì mắc bệnh đại phong (bệnh phong nặng, hủi), liệt nửa người, gân co rút, bốn mùa co quắp, trăm khớp bế tắc, gầy yếu hụt hơi, lưng và chân đau nhức. Những điều ấy đều do lấy vợ sớm, dùng tinh quá độ, khí huyết không đủ, lao lực đến cùng cực mà ra."

 "Lo và sợ là cửa của sống chết, chủ của lễ giáo, căn do của còn mất, gốc của họa phúc, nguồn của lành dữ."

 "Người nuôi dưỡng tính, nếu mất đi lòng lo sợ, thì tâm loạn mà không trị được, thân nôn nóng mà không yên, thần tán mà khí thoát, chí phóng đãng mà ý mờ tối. Đáng sống thì chết, đáng còn thì mất, đáng thành thì bại, đáng lành thì dữ. Lòng lo sợ ấy cũng như nước và lửa, không thể quên dù chỉ chốc lát."

 "Bậc trên hết thì sợ Đạo, kế đó sợ vật, kế đó sợ người, kế đó sợ chính thân mình. Cho nên người biết lo cho thân mình thì không bị người khác trói buộc; người biết sợ chính mình thì không bị kẻ khác chế ngự. Cẩn thận việc nhỏ thì không phải sợ việc lớn; răn giữ việc gần thì không phải hối hận việc xa."

 Cửu tiên quân bàn rằng: "Hình và thần nương tựa nhau, thần và hình tạo thành nhau. Miệng nhận vị ngon bên ngoài mà mất sự sáng suốt, thân bị sai khiến bên trong mà hao mất tinh. Thần lìa hình thì tan nát, hình lìa thần thì mất sự sống. Người ta không biết rằng da thịt ứng hợp nhau thì gân xương mới thành.

 Gan hợp với gân, biểu hiện ra ngoài ở móng; tim hợp với mạch, biểu hiện ra ngoài ở sắc mặt; lá lách hợp với thịt, biểu hiện ra ngoài ở môi; phổi hợp với da, biểu hiện ra ngoài ở lông; thận hợp với xương, biểu hiện ra ngoài ở tóc. Cho nên bên ngoài chớ để năm điều tổn thương làm hỏng năm phần thân thể ấy."

 Sách "Thai tạng luận" viết: "Trước hết bỏ ham muốn để nuôi tinh, sau đó kiêng ăn để giữ mạng; như thế mới biết ăn thai khí (thứ khí như thai nhi hít thở trong bụng mẹ, tức phép thở sâu và nhẹ của Đạo gia), uống linh nguyên (nguồn khí linh diệu bên trong), là đạo không chết, trở lại tuổi trẻ."

 Người xưa nói: "Mọi người đang ồn ào huyên náo, riêng ta lặng lẽ sâu kín, trong lòng hòa vui, tự có niềm vui thật." Ấy là ra ngoài chốn bụi bặm nhơ bẩn mà rong chơi cùng Đấng Tạo Hóa.

 "Xe sang mũ quan không đủ làm ta cao quý hơn, còn bụi bặm cõi đời thì đối với ta có lúc không tránh được. Người xưa nói ở giữa chốn quan sang phải có phong vị của núi rừng; vậy thì ở trong chốn bụi bặm cũng không được nhiễm thói tục chợ búa."

 "Rượu đựng trong chậu sành với rượu rót bình vàng chén ngọc cũng đều say như nhau; cưỡi lừa què yên vải với yên vàng ngựa quý cũng đều là đi chơi như nhau; giường gỗ thông chiếu cói với chăn thêu gối ngọc cũng đều là ngủ như nhau; áo vải độn bông cỏ bồ với áo lông chồn lông cáo cũng đều là ấm như nhau; cơm rau canh cải với món rồng nấu phượng nướng (món ăn cực kỳ quý hiếm) cũng đều là no như nhau. Hiểu điều này thì nghèo hèn hay giàu sang có thể nhìn như nhau."

 Khang Trọng Tuấn tám mươi sáu tuổi mà vẫn rất khỏe mạnh yên vui. Ông tự nói hồi nhỏ đọc sách "Thiên tự văn" (sách một nghìn chữ dùng để dạy trẻ học chữ) có điều tỉnh ngộ, đó là bốn chữ "tâm động thần bì" (lòng xao động thì tinh thần mỏi mệt). Suốt đời gặp việc gì ông cũng chưa từng động lòng, nên già mà không suy.

 Đạt Ma (Bồ Đề Đạt Ma, tổ sư Thiền tông từ Ấn Độ sang Trung Hoa) nói: "Tâm không vin theo cảnh bên ngoài, ở yên nơi nguồn gốc vốn có; ý không tản mát trôi chảy, giữ lấy hơi thở bên trong; thần không bị sai khiến ra ngoài, thì tránh được lao nhọc tổn thương. Người cần biết tâm là chủ của khí, khí là gốc của hình, hình là nhà của khí, thần và hình là những thứ làm cho con người nương nhau mà đứng vững. Nếu một việc sai sót thì không hợp với lẽ tột cùng, sao có thể đứng vững lâu dài?"

 Lại nói: "Tâm tĩnh thì thần vui, thần vui thì phúc sinh."

 Sách "Chân tiên trực chỉ" viết: "Hai chữ thanh tĩnh: thanh (trong) là làm trong nguồn tâm, tĩnh (lặng) là làm lặng khí hải. Nguồn tâm trong thì vật bên ngoài không quấy nhiễu được, tính yên định mà thần sáng suốt; khí hải lặng thì ham muốn tà vạy không nổi lên được, tinh vẹn toàn mà bụng đầy đặn."

 Hải Thiên Thu Nguyệt đạo nhân nói: "Giữ sự trong lặng, điềm đạm là để nuôi Đạo; chịu ở chỗ nhơ nhuốc, nhục nhã, thấp kém là để nuôi đức; bỏ giận dữ, diệt vô minh (sự mê muội không thấy rõ chân lý, gốc rễ của khổ đau theo nhà Phật) là để nuôi tính; tiết chế ăn uống, ăn đạm bạc là để nuôi khí. Sau đó tính yên thì tình quên, hình trống rỗng thì thần vận hành, tâm chết (tâm phàm tục lắng hết) thì thần sống, dương thịnh thì âm suy."

 Sách "Trang chú" (lời chú giải sách Trang Tử) viết: "Muôn lỗ hổng bị gió thổi mà kêu, muôn hình hài bị sự biến hóa sai khiến. Gió không thổi kêu được thì muôn lỗ đều trống lặng; sự biến hóa không sai khiến được thì muôn hình đều ngừng nghỉ."

 Lời sớ (giải thích thêm cho lời chú) của Thành Huyền Anh (đạo sĩ đời Đường) viết: "Giấu thuyền trong hang biển là vừa đúng chỗ, giấu núi non trong đầm là được nơi. Thế nhưng sức tạo hóa vẫn gánh lấy mà chạy đi, biến đổi mới mỗi ngày, nhanh như nước chảy. Ta hôm qua và ta hôm nay, ta mới và ta cũ, nghĩa cũng như thế."

 Sách "Lâm Quân Phục tập" (tập văn của Lâm Bô, ẩn sĩ đời Tống) viết: "Người no bằng rau lê rau đậu thì coi khinh cao lương mỹ vị; người vui với nghèo hèn thì coi khinh giàu sang. Người an với lẽ phải và số mệnh thì xem nhẹ sống chết; người tránh xa chuyện phải trái thì quên cả khen chê."

 "No thức béo ngọt, mặc áo nhẹ ấm mà không biết tiết độ thì hao phúc; tích trữ rộng nhiều, kiêu căng vì giàu sang mà không biết dừng thì mất mạng."

 "Kẻ tiểu nhân dối trá mà khéo léo, trông như đúng mà thật ra sai, nên người ưa thích họ thì nhiều; người quân tử thành thật mà vụng về, trông như vòng vo mà thật ra ngay thẳng, nên người hiểu họ thì ít."

 "Thành thật thì không hối hận, khoan dung thì không oán hờn, hòa nhã thì không thù địch, nhẫn nhịn thì không nhục nhã."

 Sách ghi chép của Hà Điềm Am viết: "Căng buồm no gió trên sông lớn, phi ngựa hay trên đồng bằng là điều sướng khoái nhất thiên hạ, nhưng nghĩ lại thì lo. Ở chỗ không tranh giành, cưỡi con ngựa chịu đi sau cùng, dù người có cười chê ta, niềm vui cũng không gì lớn bằng."

 "Miệng bụng không tiết độ là nguyên nhân sinh bệnh; ý nghĩ không ngay chính là gốc rễ mất mạng. Kẻ kiêu vì giàu sang thì lo âu rầu rĩ, người an với nghèo hèn thì thư thái vui vẻ. Cho nên Tề Cảnh Công có nghìn cỗ xe tứ mã cũng không bằng Nhan Tử (Nhan Hồi, học trò nghèo hiền đức của Khổng Tử) chỉ có một bầu nước."

 Bài "Giới sát sinh văn" (Bài văn răn việc giết hại sinh vật) của Liên Trì Hoằng công ở Vũ Lâm (đại sư Liên Trì Châu Hoằng, cao tăng đời Minh ở Hàng Châu) viết: "Người đời ăn thịt đều cho là lẽ đương nhiên, bèn mặc sức giết hại sinh vật, chất chồng nợ oán, quen thói thành tục mà không tự biết. Người xưa có câu: ấy là điều đáng để khóc lóc đau đớn, chảy nước mắt và thở dài mãi. Xét những chỗ mê muội cố chấp ấy, đại để có bảy điều, kể ra dưới đây, những điều còn lại có thể theo đó mà suy ra.

 Điều thứ nhất: ngày sinh không nên sát sinh. Thương thay cha mẹ, sinh ta vất vả; ngày ta mới chào đời chính là ngày mẹ ta suýt chết. Ngày ấy đúng ra nên kiêng giết, làm nhiều việc thiện để giúp phúc cho cõi âm, khiến người đã mất sớm được siêu thăng, người còn sống được thêm tuổi thêm phúc. Sao lại vội quên nỗi khổ của mẹ mà giết hại sinh linh? Người đời quen thói không thấy là sai, đáng để khóc lóc đau đớn và thở dài mãi chính là điều này.

 Điều thứ hai: sinh con không nên sát sinh. Phàm người không có con thì buồn, có con thì mừng, mẹ con đều yên lành thì là may mắn. Không nghĩ rằng hết thảy chim muông cũng đều có con, cớ sao mừng con mình ra đời mà khiến con nó chết, mẹ nó mất, lòng có yên được không? Đứa trẻ mới sinh, không vì nó làm phúc mà lại tạo nghiệp (gây ra hành vi xấu sẽ chuốc lấy quả báo), thật là ngu lắm, đáng để khóc lóc đau đớn và thở dài mãi chính là điều này.

 Điều thứ ba: cúng tổ tiên không nên sát sinh. Ngày giỗ của người đã mất và hai lễ tế mùa xuân, mùa thu đều nên kiêng giết để giúp phúc cho cõi âm. Dù bày đủ tám món quý trước mặt, sao có thể làm cho bộ xương nơi chín suối (cõi chết) đứng dậy mà hưởng được? Vô ích mà lại hại mạng sống, người khôn không làm. Cả đời quen làm mà không cho là sai, đáng để khóc lóc đau đớn và thở dài mãi chính là điều này.

 Điều thứ tư: cầu cúng giải hạn không nên sát sinh. Người đời có bệnh thì giết con vật tế thần để cầu phúc phù hộ, không biết rằng mình cúng thần để cầu sống mà lại giết mạng kẻ khác để cứu mạng mình, trái trời nghịch lẽ; thần nếu có linh thì quyết không đến hưởng. Các thứ cúng tế bậy bạ cũng đều giống như vậy. Cả đời quen làm mà không thấy là sai, đáng để khóc lóc đau đớn và thở dài mãi chính là điều này.

 Điều thứ năm: lễ cưới không nên sát sinh. Lễ cưới ở đời, từ lễ vấn danh (lễ hỏi tên tuổi cô dâu) và nạp thải (lễ đưa sính lễ dạm hỏi) cho đến lúc thành hôn, không biết đã giết bao nhiêu sinh vật. Hôn nhân là khởi đầu sự sống của con người; lúc khởi đầu sự sống mà làm việc giết chóc thì lẽ đã trái rồi. Lại nữa, hôn nhân là lễ lành, ngày lành mà làm việc dữ, chẳng phải thảm thương sao? Việc này cả đời quen làm mà không thấy là sai, đáng để khóc lóc đau đớn và thở dài mãi chính là điều này.

 Điều thứ sáu: đãi khách không nên sát sinh. Ngày đẹp cảnh hay, chủ hiền khách quý, cơm rau canh cải cũng chẳng ngại gì mà còn thanh nhã, cần gì phải giết hại nhiều sinh mạng, bày cho cùng tột món béo ngọt. Tiếng sáo tiếng hát, tiệc tùng nơi mâm chén, còn trên thớt dao thì chém xẻ, tiếng kêu oan thảm thiết; than ôi, người có lòng người sao có thể không thương xót! Cả đời quen làm mà không cho là sai, đáng để khóc lóc đau đớn và thở dài mãi chính là điều này.

 Điều thứ bảy: kiếm sống không nên sát sinh. Người đời vì miếng ăn cái mặc, hoặc săn bắn, hoặc đánh cá, hoặc mổ giết sinh linh để kiếm kế sinh nhai. Ta xem những người không làm nghề ấy cũng có cái mặc, cái ăn, chưa chắc đã chết đói chết rét. Giết sinh vật để kiếm sống là điều thần linh và thiên lý đều giận, nhờ giết chóc mà được giàu sang sung túc thì trăm người không có một. Gieo nhân sâu dày cho địa ngục, chịu quả báo xấu ở đời sau, không gì nặng hơn thế; sao không tìm kế sinh nhai khác mà lại cố chấp làm việc này? Cả bảy điều đều là điều đáng để khóc lóc đau đớn và thở dài mãi chính là vậy."

 Bài "Phóng sinh văn" (Bài văn về việc thả sinh vật) viết: "Từng nghe rằng ở đời thứ quý trọng nhất là sinh mạng, trong thiên hạ điều thảm thương nhất là giết hại. Vì thế bị bắt thì chạy trốn, đến con chấy con rận còn biết tránh chết; trời sắp mưa thì dời tổ, đến con dế con kiến còn biết tham sống. Cớ sao lại giăng lưới trên núi, thả lưới dưới vực, tìm đủ cách vây bắt; móc cong làm lưỡi câu, chuốt thẳng làm mũi tên, trăm kế lùng sục, khiến chúng mất mật bạt vía, mẹ lìa con tan?

 Có con bị nhốt trong lồng cũi như ở chốn lao tù, có con bị đưa lên dao thớt như bị lăng trì xử tử. Con hươu thương con, liếm vết thương của con mà ruột đứt từng khúc; con vượn sợ chết, nhìn cánh cung giương mà hai hàng lệ rơi. Cậy ta mạnh mà hiếp kẻ yếu, e lẽ không phải; ăn thịt kẻ khác để bồi bổ thân mình, lòng sao nỡ được?

 Bởi vậy trời cao rủ lòng thương, thánh xưa làm điều nhân: việc mở lưới (để chim thú thoát) nổi tiếng từ vua Thành Thang (vua sáng lập nhà Thương), việc nuôi cá (thay vì ăn) bắt đầu từ Tử Sản (danh thần nước Trịnh thời Xuân Thu). Thánh thay trưởng giả Lưu Thủy (theo kinh Phật, dùng túi da chở nước cứu đàn cá trong ao cạn), mang nước làm thấm nhuần chỗ khô cạn; xót thay Đức Thích Ca (khi còn tu hạnh Bồ Tát), cắt thịt mình thay cho con chim bồ câu sắp chết. Thánh giả ở Thiên Thai (đại sư Trí Khải, tổ tông Thiên Thai) đào ao phóng sinh; Đại Thụ tiên nhân (vị tiên ngồi thiền lâu đến nỗi chim làm tổ trên người) che chở chỗ chim đậu.

 Chuộc cá tôm mà được độ thoát, ân đức để lại của Diên Thọ thiền sư (thiền sư Vĩnh Minh Diên Thọ đời Ngũ Đại, từng lấy tiền công quỹ mua cá thả) vẫn còn; cứu con rồng nhỏ mà được truyền phương thuốc, gió nhân từ của Tôn chân nhân (Tôn Tư Mạc, danh y đời Đường) chưa mất. Cứu sống một đàn kiến: chú sa di (người mới xuất gia chưa thọ giới lớn) đổi số yểu thành sống lâu, người học trò (Tống Giao) đổi tên thấp trên bảng thành đỗ đầu. Thả một con rùa: Mao Bảo lúc lâm nguy được thoát nạn, Khổng Du từ chức nhỏ mà được phong tước hầu.

 Khuất sư thả cá chép ở Nguyên thôn, tuổi thọ thêm một kỷ (mười hai năm); Tùy hầu cứu con rắn ở đồng nội nước Tề, được nó báo đáp bằng viên ngọc quý (giá trị) hơn nghìn. Cứu con ruồi đã chết đuối, người thợ nấu rượu được miễn tội chết; tha con ba ba sắp bị nấu, người tớ gái nhà bếp khỏi bệnh nặng. Trương Đề hình (chức quan coi việc hình án) mua mạng sống từ nhà đồ tể, hồn được siêu thoát ra ngoài tam giới (ba cõi: Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới, tức toàn bộ thế giới luân hồi); Lý Cảnh Văn mua lại mạng sống từ thuyền câu, được giải độc đan sa (thuốc luyện từ khoáng chất chu sa, uống nhiều sinh độc).

 Tôn Lương Tự gỡ con chim khỏi mối nguy tên bắn, đến khi chôn cất thì chim chóc kéo đến giúp; Phan huyện lệnh đặt lệnh cấm đánh bắt trên sông hồ, khi rời nhiệm sở thì loài thủy tộc kêu khóc thảm thiết. Tín lão (một vị sư) miễn cho dân việc giết vật tế, được điềm lành mưa ngọt; Tào Khê (Lục tổ Huệ Năng, ở chùa Tào Khê) canh giữ lưới cho thợ săn (mà lén thả thú), đạo pháp truyền khắp Trung Hoa. Chim sẻ biết ngậm vòng ngọc đến báo ơn; con cáo biết đến bên giếng nhận thuật. Thậm chí thân tàn được tha mạng, (về sau) buông viên ngọc trắng để được nghe kinh (?); ở chỗ hiểm nghèo cầu sống, hiện hình người áo vàng vào trong giấc mộng (để xin tha).

 Bố thí đều có báo đáp, việc nào cũng có người nghe biết, chép trong sách vở, rõ ràng trước tai mắt. Nguyện khắp mọi người, gặp sinh vật nào thì phát lòng từ bi, bỏ tiền không keo kiệt, làm việc phương tiện (việc giúp đỡ khéo léo, tiện lợi cho kẻ khác). Hoặc ơn trùm nhiều mạng sống thì tích lớn âm công (công đức làm thầm, không ai biết, được trời ghi nhận); nếu ơn chỉ đến một con sâu thì có gì không phải việc thiện? Nếu ngày thêm tháng chồng, tự mình làm rộng thì phúc càng tăng, lòng từ đầy khắp cõi người, tiếng tăm thấu đến thiên phủ (phủ trời, nơi thần linh ghi chép thiện ác).

 Quét sạch chướng ngại oan nghiệp, nhiều phúc tụ về đời này; vun đắp gốc thiện, phúc dư thừa còn đến đời sau. Nếu lại giúp thêm bằng việc niệm danh hiệu Phật, tụng thêm kinh văn, vì chúng mà hồi hướng (chuyển công đức của mình hướng về một mục đích) về Tây phương (cõi Cực Lạc của Phật A Di Đà), khiến chúng mãi lìa ác đạo (các cõi xấu: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), thì lòng mình càng rộng lớn, đức trồng càng sâu dày, đạo nghiệp nhờ đó mà mau thành, sẽ được sinh lên liên đài (đài sen ở cõi Cực Lạc) ở phẩm bậc cao."

 "Xử sự không lấy thông minh làm trước, mà lấy hết lòng làm cần kíp; không lấy việc làm cho xong làm cần kíp, mà lấy sự phương tiện thuận tiện cho người làm trên hết."

 "Người ta nên tự tin và tự giữ mình: dù có người khen ngợi, nịnh bợ, cũng không vì thế mà vui thêm; dù có người chê bai, khinh nhờn, cũng không vì thế mà giận thêm."

 "Không được nhân lúc vui mà nói nhiều, không được nhân lúc hả hê mà xem nhẹ công việc."

 "Gan nên lớn: thấy việc nghĩa thì dũng cảm làm; lòng nên nhỏ: xem xét kỹ càng từng đường nét lẽ lý; trí nên tròn: ứng phó với sự việc không vướng mắc; hành vi nên vuông: dứt khoát có chủ kiến giữ vững."

 "Tĩnh có thể chế ngự động, trầm có thể chế ngự nổi, rộng lượng có thể chế ngự hẹp hòi, thong thả có thể chế ngự vội vàng."

 Tình cờ đọc sách thuốc, có câu: "Rửa sạch lòng gọi là trai (giữ lòng thanh tịnh), phòng ngừa tai họa gọi là giới (răn giữ)." Thật có nhiều điều đáng lấy.

 Mai Thặng (văn sĩ đời Hán) nói: "Muốn người khác không nghe, chẳng gì bằng đừng nói; muốn người khác không biết, chẳng gì bằng đừng làm."

 "Nói năng khinh suất, đùa cợt là có hại nhất; bởi lời không nói bừa thì nói ra người mới tin. Nếu thường nói khinh suất đùa cợt, đến khi có việc nghiêm túc, lời thành thật, người ta cũng không tin."

 Vô Mộng Tử thường đi giáo hóa trong thôn xóm, tay cầm tấm bảng gỗ, trên bảng viết hai bài thơ: "Thân là xe, lòng là thanh ngang trước xe, xe động thì thanh ngang theo, không cách nào ngừng nghỉ. Lê giao táo lửa (thứ quả tiên ăn vào thành tiên, ẩn dụ cho đan dược trong thân) ai mà chẳng có? Chỉ tại tự mình không trừ bỏ gai góc." "Thân là khách, lòng là chủ; chủ nhà bình hòa thì khách ở yên. Nếu chủ và khách đều không yên ổn, tinh thần ắt sẽ từ biệt ông mà đi." Ấy là người biết chỗ diệu của Đạo.

 Cao Thượng tiên sinh nói: "Hình là nhà ở của sự sống; khí là gốc của sự sống; thần là chủ điều khiển sự sống. Hình nhờ khí mà đầy đặn, khí hao thì hình bệnh; thần nương theo khí mà có chỗ đứng, khí hợp thì thần còn. Người tu luyện chân đạo noi theo âm dương, hòa với thuật số (các phép tắc tu dưỡng có tiết độ), giữ cho đầy đủ mà điều khiển thần, chuyên nhất khí mà ôm giữ cái Một (sự hợp nhất với Đạo). Lấy thần làm xe, lấy khí làm ngựa, thần và khí hợp nhau thì có thể sống lâu."

 Lại nói: "Thuật giữ trọn sự sống, hình và khí quý ở chỗ yên; yên thì có thứ tự mà không loạn. Tinh và thần quý ở chỗ giữ gìn; giữ gìn thì có chỗ cốt yếu mà không hao. Cho nên đạo bảo dưỡng vốn không rời hình, khí, tinh, thần."

 Lại nói: "Tim là quan quân chủ (vị vua đứng đầu trong thân, theo cách ví của sách Hoàng Đế nội kinh); được nuôi dưỡng đúng cách thì khí của huyết mạch thịnh mà không suy, gốc của sự sống không gì lay chuyển được, sự biến hóa của thần không gì lường được. Thận là quan tác cường (vị quan giữ sức mạnh và sự khéo léo của thân thể); được nuôi dưỡng đúng cách thì khí của xương tủy tươi tốt mà không khô héo, gốc của tạng phủ không gì làm nghiêng đổ được, chỗ tụ của tinh không gì cướp được."

 Sách "Tử Đồng bảo chương" viết: "Nhường một nước cờ thì thêm phúc thọ cho con cháu; lùi một bước thì khỏi để đời người trôi nhanh như bóng ngựa qua khe cửa; nhịn một lời thì khỏi cảnh 'xe bốn ngựa cũng khó đuổi kịp' (lời đã nói ra không lấy lại được); dẹp một cơn giận thì nuôi được sự hòa hợp tinh túy của thân và lòng."

 "Lời nói việc làm biết so với người xưa thì đức tiến lên; công danh biết phó cho mệnh trời thì lòng nhàn nhã; nghĩ đến quả báo cho con cháu thì làm việc ôn hòa; hưởng thụ mà lo đến bệnh tật thì chi dùng tiết kiệm."

 "Thích tranh cãi để chuốc lỗi, không bằng thận trọng im lặng để vui tính; giao du rộng để cầu tiếng khen, không bằng sống một mình để giữ trọn thân; tiêu xài nhiều để mưu tính lắm việc, không bằng bớt việc để giữ sự cần kiệm; khoe tài để chuốc ghen ghét, không bằng giấu tài để tỏ ra vụng về."

 Kinh "Hoa Nghiêm" viết: "Người từ Hoan hỷ địa (bậc thứ nhất trong mười bậc tu của Bồ Tát, bậc vui mừng vì mới chứng chân lý) vào Ly cấu địa (bậc thứ hai, bậc lìa mọi nhơ bẩn), mới có thể làm được mười điều thiện này:

 Một là tự tính lìa xa mọi việc sát sinh. Không cất giữ dao gậy, không ôm lòng oán hận, biết hổ thẹn, đầy đủ lòng nhân ái khoan dung. Đối với hết thảy chúng sinh có mạng sống, thường khởi lòng làm lợi ích cho chúng. Vị Bồ Tát (người tu hành phát nguyện cứu độ chúng sinh, sẽ thành Phật) ấy còn không đem lòng ác làm phiền não các chúng sinh, huống gì đối với kẻ khác đã nghĩ đến đó là chúng sinh mà lại cố ý nặng lòng giết hại?

 Hai là tự tính không trộm cắp. Đối với của cải của mình thường biết đủ, đối với người khác thì từ bi khoan thứ, không muốn xâm phạm làm tổn hại. Nếu vật thuộc về người khác thì nghĩ đó là vật của người khác, trọn không vì thế mà sinh lòng trộm; cho đến một ngọn cỏ, một chiếc lá, không cho thì không lấy, huống gì những vật dụng nuôi sống khác?

 Ba là tự tính không tà dâm. Biết đủ với vợ mình, không cầu vợ người; đối với vợ thiếp của người, con gái được người khác che chở, đã được họ hàng mối mai hứa định, hoặc được pháp luật che chở, còn không khởi lòng tham đắm, huống gì làm việc trái đạo?

 Bốn là tự tính không nói dối. Thường nói lời thật, lời chân, lời đúng lúc; cho đến trong mộng cũng không nỡ nói lời che giấu; không có lòng muốn làm, huống gì cố ý phạm?

 Năm là tự tính không nói hai lưỡi (nói lời đâm thọc chia rẽ). Đối với chúng sinh không có lòng ly gián, không có lòng làm hại; không đem lời bên này nói với bên kia để phá bên này, không đem lời bên kia nói với bên này để phá bên kia. Người chưa bất hòa thì không khiến bất hòa, người đã bất hòa thì không làm cho thêm sâu. Không mừng ly gián, không vui ly gián, không làm ly gián, không nói lời ly gián, dù là lời thật hay không thật.

 Sáu là tự tính không nói lời ác. Tức là lời độc hại, lời thô lỗ, lời làm khổ người, lời khiến người giận ghét, lời nói trước mặt, lời nói sau lưng, lời bỉ ổi, lời hèn hạ tầm thường, lời không ai muốn nghe, lời người nghe không vui, lời giận dữ, lời như lửa đốt lòng, lời kết oán, lời gây phiền não nóng nảy, lời không đáng yêu, lời không đáng vui, lời có thể làm hại thân mình và thân người. Những lời như thế đều xả bỏ hết.

 Thường nói lời thấm nhuần, lời mềm mỏng, lời đẹp ý, lời ai cũng muốn nghe, lời người nghe vui thích, lời khéo đi vào lòng người, lời phong nhã đúng phép tắc, lời khiến nhiều người vui nhận, lời khiến lớn nhỏ đều vui, lời khiến thân tâm hớn hở.

 Bảy là tự tính không nói lời thêu dệt (lời bóng bẩy vô ích, lời phù phiếm). Thường nói lời đã suy xét kỹ, lời đúng lúc, lời hợp chính pháp, lời thuận đạo lý, lời khéo điều phục người, lời tùy lúc cân nhắc mà quyết định; cho đến khi đùa cười còn luôn suy xét kỹ, huống gì cố ý nói lời tán loạn?

 Tám là tự tính không tham muốn. Đối với của cải của người, những thứ người khác dùng, không khởi lòng tham, không mong không cầu.

 Chín là tự tính lìa sân hận (giận dữ, thù ghét). Đối với hết thảy chúng sinh, luôn khởi lòng từ, lòng làm lợi ích, lòng thương xót, lòng vui mừng, lòng hòa nhã, lòng thu nhận che chở. Mãi xả bỏ giận ghét, oán hại, phiền não nóng nảy, thường nghĩ thuận theo mà làm điều nhân từ, giúp đỡ lợi ích.

 Mười là tự tính lìa tà kiến (cách thấy biết sai lệch), ở yên nơi chính đạo. Không làm việc bói toán, không giữ những giới luật xấu, lòng và sự thấy biết ngay thẳng, không dối trá, không nịnh bợ, đối với Phật, Pháp, Tăng (ba ngôi báu của đạo Phật: Đức Phật, giáo pháp, đoàn thể tu sĩ) khởi lòng tin quyết định."

 "Thanh tĩnh kinh" viết: "Thần của người ưa trong sạch mà lòng quấy nhiễu nó; lòng ưa yên tĩnh mà ham muốn lôi kéo nó. Nếu thường dẹp được ham muốn thì lòng tự tĩnh, lắng trong lòng thì thần tự trong sạch."

 Lại viết: "Chúng sinh sở dĩ không được chân đạo là vì có vọng tâm (lòng mê lầm, ý nghĩ hư dối). Đã có vọng tâm thì làm kinh động thần. Đã kinh động thần thì bám chấp vào muôn vật. Đã bám chấp muôn vật thì sinh lòng tham cầu. Đã sinh tham cầu thì đó là phiền não. Phiền não và vọng tưởng làm lo khổ thân tâm, bèn gặp phải nhơ nhuốc nhục nhã, trôi dạt trong vòng sống chết."

 "Ngọc Xu kinh" viết: "Đạo thì lấy lòng thành mà vào, lấy sự im lặng mà giữ, lấy sự mềm mỏng mà dùng. Dùng lòng thành thì như ngu, dùng im lặng thì như vụng nói, dùng mềm mỏng thì như vụng về. Được như thế thì có thể quên hình, có thể quên mình, có thể quên cả sự quên. Người vào Đạo biết dừng, người giữ Đạo biết cẩn thận, người dùng Đạo biết chỗ vi tế.

 Biết được chỗ vi tế thì ánh sáng trí tuệ sinh ra; biết cẩn thận thì trí tuệ bậc thánh vẹn toàn. Trí tuệ bậc thánh vẹn toàn thì ánh sáng trí tuệ sinh ra; ánh sáng trí tuệ sinh ra thì cùng Đạo làm một, đó gọi là quên thật sự. Chỉ có quên mà không quên, quên đến chỗ không còn gì để quên; chỗ không còn gì để quên ấy chính là Đạo tột cùng."

 Sách "Kim tứ lục" viết: "Lòng không giữ lại việc gì thì một sự tĩnh lặng có thể mong đạt được; đó chính là con đường tìm sự tĩnh."

 Lại viết: "Mắt không nhìn bậy thì thần trở về nơi tâm. Thần trở về nơi tâm là gốc của sự tĩnh."

 Sách "Chính pháp nhãn tạng" viết: "Bản tính của ngươi giống như hư không; quay lại soi xét tự tính, hoàn toàn không thấy một vật gì, đó gọi là chính kiến (thấy đúng); hoàn toàn không biết một vật gì, đó gọi là chân tri (biết thật). Không có xanh vàng dài ngắn, chỉ thấy nguồn gốc vốn trong sạch, bản thể giác ngộ tròn đầy sáng suốt, thì gọi là kiến tính thành Phật (thấy được bản tính thật của mình tức là thành Phật), cũng gọi là Như Lai tri kiến (sự thấy biết của Phật)."

 Bài "Túc hưng dạ mị châm" (Lời răn từ lúc dậy sớm đến lúc đi ngủ) của Trần Mậu Khanh (tức Trần Bách, học giả đời Tống) là khuôn phép tu dưỡng một ngày của chúng ta, nên đọc cho thuộc. Lời răn viết: "Gà gáy thì thức dậy, ý nghĩ dần dần chạy đi, sao không trong lúc ấy, lặng lẽ mà sắp xếp lại. Hoặc xét lỗi cũ, hoặc rút ra điều mới học, theo thứ tự đầu đuôi, lặng lẽ ghi nhớ rõ ràng.

 Gốc đã đứng vững, trời tờ mờ sáng thì dậy, rửa mặt chải đầu, mặc áo đội mũ, ngồi ngay ngắn giữ mình. Nhắc tỉnh lòng này, sáng như mặt trời mới mọc, nghiêm trang chỉnh tề, trống sáng, tĩnh lặng, chuyên nhất. Bèn mở sách vở, như đối diện thánh hiền: Phu Tử (Khổng Tử) ngồi đó, Nhan Hồi, Tăng Sâm (hai học trò giỏi của Khổng Tử) ở trước ở sau. Lời thầy thánh dạy, kính cẩn lắng nghe thân thiết; lời học trò hỏi han tranh luận, lặp đi lặp lại mà xét đối chiếu.

 Việc đến thì ứng đáp, nghiệm lại ở chỗ làm; mệnh trời sáng rõ, luôn để trước mắt. Việc qua rồi thì ta lại như cũ, tấc lòng lắng trong, gom thần dứt nghĩ. Động tĩnh xoay vòng, chỉ lấy lòng làm gương soi; khi tĩnh thì giữ gìn, khi động thì xét kỹ, đừng để lòng chia hai chia ba.

 Lúc đọc sách rảnh rỗi, xen vào dạo chơi ngâm vịnh, để mở mang tinh thần, nghỉ ngơi nuôi dưỡng tình tính. Chiều tối người mỏi, khí mê mờ dễ lấn vào, phải giữ lòng trang nghiêm cung kính, gượng dậy cho tinh thần sáng suốt. Đêm khuya thì đi ngủ, chắp tay thu chân, không suy nghĩ gì, để tâm thần trở về chỗ nghỉ. Nuôi bằng khí ban đêm (khí trong lành lúc đêm lặng), giữ chính thì trở lại nguồn gốc. Nghĩ đến điều ấy, giữ ở điều ấy, sớm tối luôn chăm chỉ không ngừng."

 Bài "Tọa hữu minh" (bài minh đặt bên phải chỗ ngồi để tự răn) của Thôi Tử Ngọc (Thôi Viện, văn sĩ đời Đông Hán) viết: "Đừng nói điều dở của người, đừng khoe điều hay của mình. Làm ơn cho người thì đừng nhớ đến, nhận ơn của người thì chớ có quên. Tiếng khen của đời không đáng ham, chỉ lấy điều nhân làm giềng mối. Xét kỹ trong lòng rồi mới hành động, lời chê bai có hại gì đâu?

 Đừng để tiếng tăm vượt quá thực chất; giữ vẻ ngu là điều bậc thánh khen. Ở trong bùn đen mà quý ở chỗ không bị nhuộm đen; mờ mờ mà bên trong ngậm ánh sáng. Mềm yếu là đồng loại của sự sống, Lão Tử răn sự cứng mạnh. Hăm hở hung hăng là chí của kẻ thô lậu; người điềm tĩnh khoan thai thì sâu xa khó lường. Cẩn thận lời nói, tiết độ ăn uống, biết đủ thì thắng được điều chẳng lành. Làm được mà có bền lòng, lâu dần tự sẽ thơm tho."

 Bài "Bố khâm minh" (Bài minh về tấm chăn vải) của Phạm Nghiêu Phu (Phạm Thuần Nhân, đại thần đời Tống, con Phạm Trọng Yêm) viết: "Vị ngọt của rau lê rau đậu, hơi ấm của áo vải thô, niềm vui của danh giáo (đạo lý luân thường), sự tôn quý của đạo đức nghĩa lý: tìm thì rất dễ, hưởng thì luôn yên. Sự xa xỉ của gấm thêu, sự quý hiếm của cao lương, sự thịnh vượng của quyền thế ân sủng, sự nhiều nhặn của lợi lộc ham muốn: khổ sở khó mà có được, nguy hiểm nhục nhã lại kéo đến ngay.

 Bỏ cái khó lấy cái dễ, bỏ chỗ nguy đến chỗ yên, kẻ ngu nhất cũng biết, kẻ sĩ lẽ nào không thế? Nhan Hồi vui với giỏ cơm bầu nước, làm thầy mẫu mực cho trăm đời. Vua Trụ ở đài ngọc, chết làm kẻ cô độc bị mọi người ruồng bỏ. Người quân tử lấy cần kiệm làm đức, kẻ tiểu nhân vì xa xỉ mà mất thân. Vậy thì sự sơ sài của tấm chăn này, há có thể coi thường được sao?"

 Tô Đông Pha nói: "Đạo Phật như ngọc trắng, đạo Lão như vàng ròng, đạo Nho như năm thứ lúa." Lời ấy gần đúng vậy. Bởi bậc thánh không sinh ra vô ích, đã sinh ra ắt có việc phải làm; Thích Ca, Khổng Tử, Lão Tử nếu đổi chỗ cho nhau thì cũng đều như thế cả.

 Long Thư cư sĩ (Vương Nhật Hưu, cư sĩ đạo Phật đời Tống; cư sĩ là người tu tại gia) nói: "Phật lấy sát sinh, trộm cắp, tà dâm làm ba nghiệp của thân (nghiệp: hành vi tạo nên quả báo), mà Khổng Tử nói 'thắng được kẻ tàn ác, bỏ được việc giết chóc', nhà thơ nói đức vua Văn Vương lan đến cả chim muông sâu bọ, thế há chẳng phải răn sát sinh sao? Trộm cắp thì vốn đã không cần phải nói.

 Khổng Tử nói: 'Ta chưa thấy ai yêu đức như yêu sắc đẹp', các nhà thơ (trong Kinh Thi) nhiều lần chê trách tham dâm loạn luân, thế há chẳng phải răn tà dâm sao? Phật lấy nói dối, nói thêu dệt, nói hai lưỡi, nói lời ác làm nghiệp của miệng. Khổng Tử nói 'người mà không có chữ tín thì không biết làm sao được', há chẳng phải răn nói dối sao? Nói 'lời khéo, vẻ mặt dễ ưa thì ít có lòng nhân', há chẳng phải răn nói thêu dệt sao?

 Kinh Thư nói 'ngươi chớ trước mặt thì vâng theo, lui ra lại nói khác', há chẳng phải răn nói hai lưỡi sao? Tuân Tử nói 'lời làm tổn thương người sâu hơn giáo mác', ấy là chưa từng không răn nói lời ác. Phật lấy tham, sân (giận), si (mê muội) làm ba nghiệp của ý. Khổng Tử nói 'thấy lợi thì nghĩ đến nghĩa', ấy là răn tham; nói 'không nhớ lỗi cũ của người', ấy là răn giận; nói 'gặp khốn khó mà vẫn không học, dân như thế là hạng dưới', ấy là răn mê muội.

 Do đó mà nói, Nho và Phật chưa từng không giống nhau; chỗ không giống chỉ là Nho dừng ở pháp thế gian (đạo lý của cuộc sống trong đời), còn nhà Phật lại có thêm pháp xuất thế gian (đạo lý vượt ra ngoài thế gian, thoát khỏi sinh tử), đó là chỗ khác nhau mà thôi."

 Có người khách hỏi: "Có sinh thì có tử; nếu có thể không sinh thì có thể không tử. Vậy thì người chuyên lo nuôi sống và cầu trường sinh có thể không chết được chăng?" Đáp: "Minh đức (đức sáng, theo sách Đại Học) là sự sáng suốt thần diệu của tâm, trống rỗng linh thông mà không mờ tối; làm sáng được điều ấy mà dừng ở chỗ chí thiện (điều thiện tột cùng), thì cùng với việc luyện thần trở về hư (công phu cao nhất của Đạo gia: luyện tinh thần trở về cõi trống rỗng), đều là cùng một tính viên giác (tính giác ngộ tròn đầy), đều không bị bó buộc trong hình hài. Có hình thì có sống chết; không bị bó buộc trong hình thì sống chết ở đâu ra?"

 Hỏi: "Vậy các bậc thánh của ba đạo đều không chết sao?" Đáp: "Nhà Nho nói: 'Sống là gửi tạm, chết là trở về.' Nhà Đạo nói: 'Làm ta nhọc bằng sự sống, cho ta nghỉ ngơi bằng cái chết.' Nhà Phật nói: 'Sống như mặc áo, chết như cởi quần.' Đều là lìa hình hài mà siêu thoát thôi, không phải chết thật."

 Hỏi: "Người học ba đạo cũng có thể siêu thoát chăng?" Đáp: "Công phu dừng ở chỗ chí thiện, cùng với luyện thần và thiền định (tập trung tâm ý vào một chỗ cho lặng yên), rất khó bắt tay vào; chỉ có bậc trí cao, căn cơ sắc bén mới có thể theo lối đốn ngộ (giác ngộ tức thì) hoặc tiệm ngộ (giác ngộ dần dần) mà vào được; còn kẻ ngu, căn cơ chậm lụt thì chưa dễ đạt đến."

 Long Thư cư sĩ nói: "Khi người còn sống, nào cha mẹ vợ con, nhà cửa ruộng vườn, trâu dê xe ngựa, cho đến những vật nhỏ nhặt, chẳng kể lớn nhỏ, hoặc do tổ tiên truyền lại cho mình, hoặc do tự mình gây dựng, hoặc do con cháu hay người khác tích góp cho mình mà có, thứ nào cũng đều là của mình. Như tờ giấy dán cửa sổ tuy nhỏ, bị người xé rách còn nổi giận; một cây kim tuy bé, bị người lấy đi còn tiếc rẻ.

 Kho lẫm đã đầy mà lòng vẫn chưa đủ; ngước mắt cất bước đâu đâu cũng là vướng víu yêu thương. Một đêm ở ngoài đã nhớ nhà; một người đầy tớ chưa về đã lo nó mất. Mọi sự mọi vật đều vấn vương trong lòng. Một ngày kia đại hạn (giờ chết) đến, đều phải vứt bỏ hết; ngay cả thân ta đây cũng là vật bỏ đi, huống gì những thứ ngoài thân? Lặng lẽ suy nghĩ, thấy mơ hồ như một giấc mộng. Trang Tử nói: 'Phải có sự tỉnh ngộ lớn rồi mới biết đây là giấc mộng lớn.'"

 Trưởng lão Liễu Minh (trưởng lão: vị sư lớn tuổi, đạo hạnh cao) nói: "Thân là vật chết, cái linh động sống động ở bên trong mới là vật sống. Đừng mưu tính trên vật chết, hãy mưu tính trên vật sống." Ta rất yêu câu này.

 Kinh "Phạm Võng giới" viết: "Phải thường tự biết ta là Phật chưa thành, chư Phật là Phật đã thành. Phật trong tâm ngươi là Phật chưa thành; Phật A Di Đà (vị Phật giáo chủ cõi Cực Lạc phương Tây) là Phật đã thành. Phật chưa thành thì lâu ngày chìm trong biển dục, đầy đủ phiền não, mịt mù không có ngày ra; Phật đã thành thì lâu ngày đã chứng bồ đề (sự giác ngộ hoàn toàn), đầy đủ oai thần, có thể che chở muôn loài.

 Cho nên chư Phật khuyên chúng sinh niệm Phật, ấy là lấy Phật chưa thành của ta cầu Phật đã thành kia cứu giúp che chở vậy. Vì thế chúng sinh nếu không niệm Phật thì thánh và phàm mãi cách biệt, cha con trái lìa nhau, mãi ở trong luân hồi (vòng sinh tử xoay vần không dứt), cách Phật xa lắm vậy."

 Chu Đào Phụ nói: "Muốn thoát luân hồi thì lập đức làm gốc; phàm tu tịnh nghiệp (?) (nghiệp trong sạch, công phu tu để được sinh về cõi Tịnh độ) thì cứu giúp muôn vật làm đầu. Trung với vua, hiếu với cha mẹ, vốn là đại tiết của bề tôi và con cái; kính anh, thương em, thật là lẽ đương nhiên của bậc trên kẻ dưới. Vợ chồng có phân biệt, bạn bè có chữ tín, luân thường mới ngay chính; gần gũi người có đạo đức, kề cận người lương thiện, thì học vấn và đức hạnh mới vẹn toàn.

 Đừng vì điều thiện nhỏ mà không làm, chớ vì dục vọng nhỏ mà không ngăn. Ruột thịt nghèo hèn, dù có lỗi cũng không xa lánh; người ngoài giàu sang hiển đạt, dù không hiềm khích cũng chớ quá thân. Người gặp việc cưới, việc tang, đói rét, biết họ không lo đủ thì tùy sức âm thầm giúp; người ốm đau, già yếu, gian nguy, thấy họ gặp nạn thì hết lòng vội giúp. Làm ơn ở chỗ không mong báo đáp, phòng họa từ trước khi chưa xảy ra.

 Lòng độc hại chớ để nảy trong tâm, lời gièm pha chớ để ra khỏi miệng. Kẻ dối lòng thì tự hủy lòng mình; kẻ làm trái lương tri thì tự hại mình. Nên thương vật, không được hại vật; thà khen người, chứ đừng chê người. Khiêm tốn thì được lợi, tự mãn thì ắt bị tổn; thuận theo đạo thì lành, theo điều nghịch thì ắt dữ.

 Lẽ huyền diệu trong kinh điển, nương theo bậc đức độ lâu năm mà tham học; nhân lành của pháp quán niệm thanh tịnh, tìm hỏi bậc cao nhân mà tinh tấn (siêng năng tu tập không lùi). Một niệm cầu vãng sinh (sau khi chết được sinh về cõi Cực Lạc), chớ còn tham sống; giữ niệm Phật một lòng, đừng nảy tạp niệm. Thẳng tay thu xếp, đừng để vướng víu.

 Đối với đầy tớ và người nhỏ tuổi, nhất thiết phải răn việc ức hiếp; ngỗng vịt lợn dê, cẩn thận đừng nuôi (để giết). Chôn những bộ xương khô phơi ngoài đồng, cúng những cô hồn không người thờ. Cầu cống, giếng nước, đường sá, tùy lòng sửa sang; tiền của, thức ăn, tùy sức bố thí. Thương đứa trẻ ăn mày đói rét, xót những người tàn tật khổ sở. Luôn giữ lòng làm lợi cứu giúp, hết lòng từ bi.

 Hoặc chim thú mắc vào cũi bẫy, bị trói chân treo ngược; hoặc cá chim vướng lưới, bị xuyên mang bẻ cánh, dù biết vạn phần là chết, vẫn còn mong một phần sống. Chúng ngoái nhìn kêu thương để cầu cứu, ta bỏ tiền chuộc mạng để thả chúng. Đã tùy vật mà rộng làm lợi ích, lại gặp người thì khắp khuyên tu nhân lành thanh tịnh.

 Giữ cẩn thận tam quy (ba điều quy y: nương về Phật, Pháp, Tăng), giữ ngũ giới (năm giới: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu), đều để trang nghiêm cõi Tịnh độ (cõi Phật thanh tịnh); quét sạch lục trần (sáu thứ trần cảnh làm nhơ lòng: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp), tu thập thiện (mười điều thiện), đều hồi hướng về Phật A Di Đà. Làm được như thế, không chỉ sinh vào phẩm bậc thấp; tin được như thế, ắt sinh vào phẩm bậc cao."

 "Bụi sinh ra thì quét, chẳng cần bàn phải trái; trăm năm tình cờ gặp gỡ, khổ gì mà phiền não. Trong cõi thái hư (khoảng trời đất mênh mông), không vật gì không có; muôn việc đều khoan dung thì phúc tự dày." (Bài trên đây: Trừ giận dữ)

 "Cái tính nhiễm vào thì chạm vật là dính, dính hơn cả mạch nha keo dán; dâm dục ái luyến làm hại người, độc hơn cả giáo mác. Chốc lát thỏa ý, mà vĩnh kiếp (mãi mãi, đời đời) linh tính tiêu tan; một sợi tơ chưa dứt thì lưới bụi trần khó vượt." (Bài trên đây: Dứt ham muốn)

 "Không gõ mà tự kêu, chuông trống ấy là điềm quái lạ; thà để miệng chịu thẹn, còn hơn để khí nổi phù phiếm. Cung kính ít lời, lập lòng thành thì ít lỗi. Giữ miệng như giữ miệng bình, thắt miệng túi lại thì không có lỗi." (Bài trên đây: Răn nói nhiều)

 "Đêm thì kết thành mộng, ngày thì chạy theo ý nghĩ; nổi lên tắt đi muôn mối, thảy đều hư vọng. Muốn nhổ gốc trước, phải trừ chướng sau; một lưỡi kiếm (trí tuệ) giữa không trung, bầy ma đều tiêu diệt." (Bài trên đây: Lắng vọng tưởng)

 Bài "Dưỡng tâm ca" (Bài ca nuôi dưỡng lòng) của Yểm Châu sơn nhân (Vương Thế Trinh, văn sĩ đời Minh):

 "Được năm tháng thì kéo dài năm tháng, được vui vẻ thì cứ vui vẻ. Muôn việc thêm bớt đều do trời, cần gì ruột rối nghìn vạn mối lo? Hãy để lòng rộng rãi, chớ để gan hẹp hòi, chuyện hưng phế xưa nay có thể nói rõ được. Sự phồn hoa nơi vườn Kim Cốc (vườn xa hoa của phú hào Thạch Sùng đời Tấn, rốt cuộc bị giết) chỉ là bụi trong mắt; sự nghiệp của Hoài Âm hầu (Hàn Tín, công thần lập nên nhà Hán rồi bị giết) chỉ là máu trên mũi đao.

 Bên rào nhà Đào Tiềm (Đào Uyên Minh, nhà thơ bỏ quan về ở ẩn) hoa cúc vàng; bên hồ của Phạm Lãi (mưu thần nước Việt, thành công rồi lui về chèo thuyền ngũ hồ) hoa lau trắng. Ở hội Lâm Đồng (hội chư hầu thời Xuân Thu, tương truyền Ngũ Tử Tư nhấc đỉnh tỏ sức mạnh) gan dạ hùng mạnh biết bao, mà ở huyện Đan Dương tiếng tiêu đã dứt (Ngũ Tử Tư từng thổi tiêu xin ăn khi lưu lạc; ý nói người hùng cũng có lúc cùng khốn và kết cục bi thảm).

 Thời đến thì sắt cùn cũng có ánh sáng, vận đi thì vàng tốt cũng không còn màu đẹp. Hãy thong dong học lấy lòng thánh hiền, đến đây mới biết mùi vị khác hẳn. Áo thô cơm nhạt đủ dùng trong nhà, nuôi lấy cái vụng về suốt một đời."

 Bài "Tiêu dao thuyết" (Bàn về sự thong dong tự tại) của Trần sơn nhân đất Mân (vùng Phúc Kiến):

 "Tính có phần đã định, lẽ có chỗ tột cùng. Sức không thể đấu với mệnh, tài không thể tranh với trời. Thế mà những kẻ tham lam thèm khát, những người nôn nóng tiến thân, lại cho rằng giàu sang có thể dùng sức mà nhặt lấy, công danh có thể dùng trí mà giành, thần tiên có thể học mà thành, trường sinh có thể dùng thuật mà được, ôm hận đến già chết mà rốt cuộc vẫn không tỉnh ngộ. Buồn thay!

 Nếu cái giàu trong thiên hạ đều phải như Đào Chu (tức Phạm Lãi, sau thành phú hào) và Ỷ Đốn (phú hào nước Lỗ) thì Nguyên Hiến (học trò nghèo của Khổng Tử) và Kiềm Lâu (ẩn sĩ nghèo nước Tề) không còn là người hiền nữa; nếu cái thọ trong thiên hạ đều phải như Vương Kiều (Vương Tử Kiều, người tương truyền thành tiên) và Bành Tổ thì con nhà họ Nhan (Nhan Hồi, chết trẻ), cháu nhà họ Mẫn (Mẫn Tử Khiên, học trò hiếu thảo của Khổng Tử) không còn là người thiện nữa;

 nếu sự làm quan trong thiên hạ đều phải như Tắc, Tiết (hai hiền thần thời vua Thuấn), Y Doãn (hiền tướng nhà Thương), Quản Trọng (danh tướng nước Tề) thì người làm chức thừa điền (coi việc chăn nuôi), ủy lại (coi kho lẫm) – những chức nhỏ Khổng Tử từng làm – không còn là Khổng Tử nữa; nếu sắc đẹp trong thiên hạ đều phải như Mao Tường, Tây Thi (hai mỹ nhân thời cổ) thì Mô Mẫu (người vợ xấu của Hoàng Đế), Mạnh Quang (người vợ xấu mà hiền của Lương Hồng đời Hán) không còn lấy được chồng nữa.

 Bởi người giàu tự giàu, kẻ nghèo tự nghèo, người thọ tự thọ, kẻ yểu tự yểu, người hiển đạt tự hiển đạt, kẻ cùng khốn tự cùng khốn, người đẹp tự đẹp, kẻ xấu tự xấu; trời đất không thể thêm bớt phần của họ dù một tấc, quỷ thần không thể tăng giảm phần của họ dù một li (vốn là các đơn vị trọng lượng rất nhỏ).

 Vì vậy bậc quân tử nhìn thấu suốt, đứng vững nơi tính mình, vui với phần mình, ôm giữ sự chân thật chất phác, lòng không có thành quách (không mưu mô thâm hiểm), làm việc không có ranh giới (không câu nệ khuôn khổ). Thiên hạ có đạo thì sáng trong cùng đời mà trong; thiên hạ vô đạo thì lẫn lộn cùng đời mà đục.

 Đè núi Thái Sơn lên mình, không cho là nặng; trao cho một sợi lông mùa thu, không cho là nhẹ; đưa lên mây xanh, không cho là vinh; rơi xuống vực sâu, không cho là nhục. Sấm sét làm chấn động, không cho là đáng sợ; lưỡi dao sáng loáng bức bách, không cho là đáng hãi.

 Xem sống chết như sớm tối, coi đầy vơi là lẽ tăng giảm thường tình; ngửa nhìn vũ trụ mênh mông, cúi xem thân thế nhỏ bé, như một cánh bèo trôi giữa biển lớn, một hạt thóc gửi trong kho lớn, thì có gì đáng bàn chuyện nặng nhẹ trong đó? Cho nên đến đâu cũng vui, ở đâu cũng thích; ra thì theo trời làm dân, vào thì cùng Đạo làm láng giềng. Được như thế thì đi đâu mà không thong dong tự tại?"

 Than ôi! Trị hay loạn là do vận; hiền hay không là do đạo; thọ hay yểu là do số; gặp thời hay không gặp thời là do thời. Đời có những người tài trí ngang nhau mà cảnh ngộ khác hẳn, đọc bài này đủ để tự an ủi vậy.

 Bài "Tẩy tâm thuyết" (Bàn về việc rửa lòng):

 Phúc sinh từ sự thanh đạm cần kiệm, đức sinh từ sự khiêm nhường lùi bước, đạo sinh từ sự yên tĩnh, mệnh sinh từ sự hòa vui thông suốt; họa hoạn sinh từ nhiều ham muốn, tai vạ sinh từ nhiều tham lam, lỗi lầm sinh từ khinh suất ngạo mạn, tội ác sinh từ bất nhân. Răn mắt chớ nhìn điều sai của người, răn miệng chớ bàn điều dở của người, răn ý nghĩ chớ sa vào tham dâm, răn thân chớ theo bạn xấu.

 Lời vô ích chớ nói bừa, việc không liên quan đến mình chớ làm bừa. Im lặng, im lặng, im lặng, vô số thần tiên từ đó mà thành; nhường nhịn, nhường nhịn, nhường nhịn, nghìn tai vạn họa đều tiêu hết; nhẫn, nhẫn, nhẫn, chủ nợ kẻ thù từ đó mà ẩn mất; thôi, thôi, thôi, công danh trùm đời cũng không tự mình làm chủ được.

 Tôn kính vua, hiếu thảo cha mẹ, lễ độ với người hiền tài, phụng sự người có đức, phân biệt người hiền kẻ ngu, tha thứ kẻ không hiểu biết. Vật thuận chiều đến thì đừng cự tuyệt, vật đã đi rồi thì không đuổi theo; thân chưa gặp thời thì đừng trông ngóng, việc đã qua rồi thì đừng nghĩ lại. Thông minh lắm khi lại mờ tối, tính toán khéo lại mất lợi; làm hại người rốt cuộc mình cũng thiệt, cậy thế lực thì họa theo sau.

 Răn là ở nơi lòng, giữ là ở nơi chí. Vì không tiết độ mà mất nhà, vì không liêm khiết mà mất chức. Khuyên ông tự cảnh tỉnh suốt đời, điều đáng than, đáng răn mà cũng đáng sợ. Trên có thiên thần soi xét, dưới có địa kỳ (thần đất) xem xét; nơi sáng có phép vua nối nhau, nơi tối có quỷ thần đi theo. Chỉ có điều chính đáng là nên giữ, lòng mình không thể dối.

 Bài "Giới sát ngưu văn" (Bài văn răn việc giết trâu bò):

 Tôi khuyên người đời, đừng ăn thịt trâu bò. Chúng chịu cày bừa, ra sức nhọc nhằn, thế mà lại bị giết. Miếng ăn của ngươi từ đâu mà có, sao nỡ nấu bán chúng? Than ôi con trâu này, đừng bảo chỉ là con vật; trong lục đạo luân hồi (sáu cõi mà chúng sinh xoay vần tái sinh: trời, người, a-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục), báo trả lẫn nhau, biết đâu kiếp trước nó chẳng phải là người thân của ngươi.

 Há phải nó vô tri? Lúc sắp chết run rẩy sợ hãi, miệng không nói được, rơi lệ như khóc. Da bị lột, thân bị xẻ, vẫn còn mở trừng hai mắt; mắt ấy không phải mở trừng vô cớ, mà là nhìn xem ngươi sẽ bị báo trả lại. Có dám chắc năm khác ngươi không biến làm con nghé?

 Thương thay đồng bào ta, tham ăn buông thả dục vọng, chỉ thích sướng miệng, không nghĩ đến trúng độc. Trâu bò mắc lở loét độc, dịch bệnh vàng da, bụng trướng, giết mà ăn thì chốc lát mạng đã gần kề.

 Chữ "ngục" (nhà ngục) có phần chữ "khuyển" (chó) ghép với chữ "ngôn"; chữ "lao" (nhà lao) có chữ "ngưu" (trâu bò) làm chân. Không ăn thịt trâu bò và thịt chó thì có thể tránh được lao ngục. Có cơm để no lòng, có rau đã là phúc, cần gì ăn thịt trâu bò để thỏa dục vọng của ngươi? Ăn thịt ấy ba ngày thì thần giận quỷ đuổi; kiêng nó ba ngày thì tên được ghi vào kim lục (sổ vàng của thần tiên ghi tên người lành). Gương răn rõ ràng, xin dặn đi dặn lại nhiều lần.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video