Bản ghi về việc điều dưỡng theo bốn mùa — Quyển mùa xuân
Cao Tử (tức tác giả Cao Liêm) nói: Ý nghĩa của thời tiết, thời vận thật lớn lao. Trong thiên hạ chưa có việc gì làm nên được mà lại đi ngoài thời. Vì thế bậc thánh nhân sống hợp với trật tự của bốn mùa. Sách "Nguyệt lệnh" (một thiên trong sách Lễ Ký, ghi khí hậu và những việc nên làm trong từng tháng) lại càng là sách mà người theo nghề dưỡng sinh không thể thiếu.
Tôi chép lại cái then chốt của sự vận hành âm dương (hai mặt đối lập mà nương nhau của trời đất: âm là lạnh, tĩnh, tối; dương là nóng, động, sáng) qua bốn mùa. Tôi kèm theo đó lẽ lạnh ấm, thuận nghịch của ngũ tạng (năm tạng chính trong cơ thể theo Đông y: gan, tim, tỳ, phổi, thận). Tùy theo từng mùa, tôi ghi thêm phương thuốc và công phu đạo dẫn (phép co duỗi thân thể kết hợp với điều hòa hơi thở để phòng và chữa bệnh). Theo từng ngày, tôi ghi những việc nên làm và nên kiêng.
Tôi không ham chép cho nhiều mà tin theo những điều quái lạ, vô căn cứ, như chuyện uống thương lục (một vị thuốc) thì thấy được của báu chôn dưới đất, hay đào đất nhà giàu về cúng giải thì người nghèo được giàu. Những thứ như thế tôi đều bỏ hết, không giữ lại. Tôi cũng không chuộng ngắn gọn mà bỏ những phép chống tai họa, phòng hoạn nạn, như "Ngọc kinh bát phương" (tám phương thuốc quý của Đạo gia), bùa trừ ôn dịch, tranh vẽ các thế tọa công (công phu ngồi luyện khí). Những thứ thuộc loại ấy tôi đều thêm vào, không bỏ sót.
Theo từng mùa, tôi kể thêm những chuyện thú vị và những thú thưởng ngoạn thanh nhã, để hòa dịu tính tình, làm vui lòng người. Người ta nếu biết thuận theo mùa mà điều dưỡng, năng dùng thuốc hay, chăm chỉ tập đạo dẫn, giữ gìn cẩn thận những điều nên làm và nên kiêng, không tranh giành, không bon chen, cùng thời tiết mà thêm bớt, thì bệnh tật có thể tránh xa, tuổi thọ có thể kéo dài. Đây thật là thứ hằng ngày không thể rời khỏi mình, há chỉ gọi là chút bổ ích nhỏ thôi sao? Chép xong, tôi đặt tên bản ghi này là "Tứ thời điều nhiếp" (Điều dưỡng theo bốn mùa).
Tổng quát về việc điều dưỡng trong ba tháng mùa xuân
Sách "Thượng thư đại truyện" nói: "Phương đông là mùa xuân. Xuân nghĩa là ra, là lúc muôn vật từ đó mà ra." Sách "Hoài Nam Tử" nói: "Mùa xuân là cái quy (cái com-pa để vẽ hình tròn). Quy là để làm cho muôn vật tròn đầy. Quy và độ không sai thì muôn vật mới có trật tự." Sách "Hán luật chí" nói: "Thiếu dương (dương khí mới nhú, còn non) ứng với phương đông. Đông nghĩa là động. Dương khí làm muôn vật chuyển động; xét theo thời thì đó là mùa xuân." Cho nên người quân tử phải xét kỹ khí hậu của thời tiết, biết tiết chế và khơi thông, điều dưỡng thân mình để giữ gìn sự sống.
Tháng giêng, đến tiết Lập xuân (tiết khí mở đầu mùa xuân, khoảng ngày 4–5 tháng 2 dương lịch), hành Mộc (một trong năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ; Mộc ứng với cây cỏ, với mùa xuân và với gan) ở thế "tướng" (đang lên mạnh). Đến Xuân phân (giữa mùa xuân, ngày và đêm dài bằng nhau), Mộc ở thế "vượng" (thịnh nhất). Đến Lập hạ (đầu mùa hè), Mộc ở thế "hưu" (lui nghỉ). Đến Hạ chí (giữa mùa hè, ngày dài nhất), Mộc ở thế "phế" (bị bỏ, suy kém). Đến Lập thu (đầu mùa thu), Mộc ở thế "tử" (chết). Đến Lập đông (đầu mùa đông), Mộc ở thế "một" (mất hẳn). Đến Đông chí (giữa mùa đông, đêm dài nhất), Mộc ở thế "thai" (bắt đầu thành thai trở lại), nghĩa là Mộc được thai nghén trong Thủy.
Thời tiết trong năm biến đổi khác thường là mầm của tai họa. Tôi chỉ chép riêng những biến đổi có ứng nghiệm với bệnh tật, chia ra xếp vào bốn mùa, để người muốn giữ gìn sự sống biết sợ điều hại, người muốn phòng ngừa biết cẩn thận tự giữ mình, khỏi bị thời tiết biến đổi làm khốn. Còn những chuyện khác như lụt, hạn, mất mùa, đói kém, chiến tranh, dân phiêu tán, tôi không tin nên không dám chép.
Ngày mồng một tháng giêng, kỵ gió bấc, đó là điềm báo dân nhiều bệnh. Kỵ sương mù dày, là điềm báo nhiều ôn dịch. Kỵ mưa đá, là điềm báo nhiều bệnh mụn nhọt, ghẻ lở. Kỵ trong tháng có chớp, là điềm báo dân gặp nhiều tai ương. Ngày mồng bảy kỵ mưa gió, là điềm báo dân gặp tai họa. Kỵ tháng giêng mà thời tiết lại giống mùa thu, vì điều đó báo hiệu nhiều dịch bệnh.
Tháng hai, kỵ sấm ở phương đông bắc, là điềm báo có bệnh; sấm ở phương tây bắc thì nhiều dịch. Ngày Xuân phân kỵ trời nắng ráo, là điềm báo có bệnh.
Ngày mồng một tháng ba, kỵ mưa gió, là điềm báo nhiều bệnh. Kỵ tháng ba mà thời tiết lại giống mùa hè, là điềm báo nhiều dịch bệnh.
Bảng phối hợp tạng phủ với kinh lạc
Mỗi tạng (cơ quan đặc, chứa giữ tinh khí, như gan, tim) và một phủ (cơ quan rỗng, tiếp nhận và chuyển vận, như mật, ruột) làm biểu lý (trong ngoài, đi thành cặp với nhau). Mỗi kinh và một lạc (kinh lạc: các đường vận hành khí huyết trong thân thể; kinh là đường chính, lạc là nhánh phụ) ứng với âm và dương.
Phổi thuộc kinh Thủ Thái âm (đường kinh âm ở tay). Ruột già thuộc kinh Thủ Dương minh (đường kinh dương ở tay). Ruột non thuộc kinh Thủ Thái dương.
Tim thuộc kinh Thủ Thiếu âm. Tam tiêu (một phủ theo Đông y, chỉ ba vùng trên, giữa, dưới của thân, lo việc thông nước và khí) thuộc kinh Thủ Thiếu dương. Tâm bào lạc (màng bọc bảo vệ tim) thuộc kinh Thủ Quyết âm.
Tỳ (cơ quan lo tiêu hóa, hấp thu theo Đông y) thuộc kinh Túc Thái âm (đường kinh âm ở chân). Dạ dày thuộc kinh Túc Dương minh. Thận thuộc kinh Túc Thiếu âm.
Gan thuộc kinh Túc Quyết âm. Bàng quang thuộc kinh Túc Thái dương. Mật thuộc kinh Túc Thiếu dương.
Trong thân người, mạch vận hành bên trong, khí huyết lưu thông khắp nơi không ngừng. Trong ba kinh dương và ba kinh âm, kinh Dương minh là nơi hai dương hợp lại cùng sáng; kinh Quyết âm là nơi hai âm giao nhau mà đi đến tận cùng.
Bảng phối hợp kinh lạc với bốn mùa
Trời có mười hai tháng, thân người có mười hai đường kinh, đất có mười hai vị trí theo địa chi (mười hai ký hiệu Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tị, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi, dùng để đánh dấu tháng, giờ, phương hướng). Các kinh lạc ở tay ứng với trời, các kinh lạc ở chân ứng với đất.
Mùa xuân chủ về sinh (nảy nở): tháng Dần ứng kinh Thủ Thiếu dương Tam tiêu; tháng Mão ứng kinh Thủ Dương minh Ruột già; tháng Thìn ứng kinh Thủ Thái dương Ruột non.
Mùa hè chủ về trưởng (lớn lên): tháng Tị ứng kinh Thủ Quyết âm Tâm (đúng ra là Tâm bào) (?); tháng Ngọ ứng kinh Thủ Thiếu âm Tim; tháng Mùi ứng kinh Thủ Thái âm Phổi.
Mùa thu chủ về sát (tàn lụi): tháng Thân ứng kinh Túc Thiếu dương Mật; tháng Dậu ứng kinh Túc Dương minh Dạ dày; tháng Tuất ứng kinh Túc Thái dương Bàng quang.
Mùa đông chủ về tàng (thu cất): tháng Hợi ứng kinh Túc Quyết âm Gan; tháng Tý ứng kinh Túc Thiếu âm Thận; tháng Sửu ứng kinh Túc Thái âm Tỳ.
Bàn về tạng Can (gan) vượng vào mùa xuân (Đởm, tức mật, phụ theo sau gan)
Gan thuộc hành Mộc, ứng với Thanh Đế (vị thần cai quản phương đông và mùa xuân), về quẻ thì thuộc quẻ Chấn (một trong tám quẻ của Kinh Dịch, tượng sấm, ứng với phương đông), thần của nó có hình con Thanh Long (rồng xanh), hình dạng như quả bầu treo. Chữ "can" (gan) nghĩa là "cán", vì hình nó như cành cây. Gan nằm ở dưới, hơi gần tim, bên trái ba lá, bên phải bốn lá, màu như lụa trắng ánh sắc xanh thẫm. Gan là mẹ của tim, là con của thận (theo vòng tương sinh: Thủy sinh Mộc, Mộc sinh Hỏa).
Gan có ba vị thần, tên là Sảng Linh, Thai Quang, U Tinh. Ban đêm khi nằm và lúc sáng sớm, hãy khấu xỉ (gõ hai hàm răng vào nhau) ba mươi sáu lần, gọi tên các thần của gan, khiến tinh thần trong sáng, khí sảng khoái. Mắt là cung (nơi ở, nơi biểu hiện) của gan; mắt trái ứng với Giáp, mắt phải ứng với Ất (Giáp, Ất: hai can đầu trong mười thiên can, đều thuộc Mộc). Đàn ông đến sáu mươi tuổi thì khí của gan suy, lá gan mỏng đi, mật dần giảm, mắt liền mờ tối.
Trong hình thể, gan ứng với gân. Mạch của gan hợp với hành Mộc; gan là nơi chứa hồn. Về chất dịch trong người, gan ứng với nước mắt; tà khí (khí độc gây bệnh) của thận lấn vào gan nên chảy nhiều nước mắt. Trong lục phủ (sáu cơ quan rỗng), mật là phủ của gan, mật với gan đi thành cặp. Cho nên khí gan thông suốt thì mắt phân biệt được năm màu; gan thực (tà khí ở gan quá thịnh) thì mắt vàng đỏ.
Gan hợp với mạch, vẻ tươi tốt của nó hiện ra ở móng, đó là chỗ ứng hợp của gan. Gân chùng lỏng mà không tự giữ được thì đó là gan chết trước. Về ngày thì ứng với ngày Giáp, Ất; về giờ thì ứng với giờ Dần, Mão; về âm thanh thuộc âm Giốc (một trong năm âm cổ: Cung, Thương, Giốc, Chủy, Vũ); về vị là vị chua; về mùi là mùi khai và hôi tanh như mỡ dê. Tà khí của tim lấn vào gan thì ghét mùi hôi tanh.
Bên ngoài, gan ứng với Đông Nhạc (núi Thái Sơn, ngọn núi lớn ở phương đông), bên trên thông với tinh khí của sao Tuế (sao Mộc). Trong ba tháng mùa xuân, thường quán tưởng sao Tuế, tưởng khí xanh đi vào gan.
Cho nên: gan hư (khí huyết của gan thiếu, yếu) thì gân co rút; da khô là do gan nóng; da thịt nổi đốm là do can phong (chứng "gió" sinh ra từ gan, gây run giật, ngứa, nổi ban); người sắc mặt xanh là gan quá thịnh; người thích ăn vị chua là gan không đủ; người tóc khô là gan bị tổn thương; người tay chân hay ra mồ hôi thì gan mới là không bệnh. Tà khí của phổi lấn vào gan thì hay cười.
Chữa bệnh gan nên dùng hơi thở "hư" (thở ra nhẹ bằng miệng với khẩu hình chữ "hư") để tả (rút bớt cái thừa, đẩy tà khí ra), dùng hít vào để bổ (bồi thêm cái thiếu). Khí của gan là nhân, ưa làm điều nhân ái, thương xót, cho nên nghe điều buồn thì chảy nước mắt.
Vì thế trong ba tháng mùa xuân, Mộc vượng, khí trời đất nảy sinh, ai muốn giữ yên tinh thần thì nên ban ân cho mọi loài, làm ơn tới muôn vật. Đừng tát cạn sông đầm, đừng tháo cạn ao hồ, đừng làm hại mầm non, nên quý sự sống mà đừng sát sinh, để hợp với cõi Thái Thanh (cõi trong sạch cao nhất của Đạo gia), hợp với khí sinh dưỡng của trời đất. Đêm ngủ, sáng dậy sớm, để hợp với Đạo. Nếu làm trái, thì lông tóc xương cốt không tươi tốt, Kim và Mộc khắc nhau (khí phổi thuộc Kim lấn át gan thuộc Mộc), mọi bệnh sẽ phát sinh.
Bảng các khí số và thuộc tính chủ quản của mùa xuân
(xem hình)
Hình thần của gan
(xem hình)
Phép xem bệnh của tạng Can
Người gan nóng thì má trái đỏ. Người bệnh gan thì mắt mờ mất thần, dưới sườn đau lan xuống bụng dưới, khiến người hay giận. Gan hư thì sợ hãi như sắp có người đến bắt mình. Gan thực thì hay giận; gan hư thì lạnh; lạnh thì âm khí mạnh, nằm mộng thấy núi rừng. Khí gan nghịch (đi ngược, không thuận) thì đau đầu, đau sườn, tai điếc, má sưng.
Bệnh gan muốn được làm cho tản ra, nên gấp ăn vị cay để làm tản, dùng vị chua để bổ. Nên tránh gió, vì gan ghét gió. Bệnh gan thì bên trái rốn có khí động, ấn vào thấy cứng chắc như đau, hai bên sườn đầy tức, tiểu tiện nhỏ giọt khó khăn, đại tiểu tiện khó, hay bị chuột rút.
Gan có bệnh thì người mê mệt hay buồn ngủ, mắt nổi màng, nhìn vật không rõ, thấy như ruồi bay lên xuống trước mắt, mộng thịt mọc lấn vào tròng mắt, hoặc có quầng mờ che, chảy nước mắt lạnh, hai khóe mắt đỏ và ngứa. Nên uống Thăng ma tán (bột thuốc có vị thăng ma). (Phương thuốc ghi sau phần "Ngọc kinh bát phương".)
Phép tu dưỡng tạng Can
Vào sáng sớm ngày mồng một của ba tháng mùa xuân, ngồi ngay ngắn quay mặt về hướng đông, khấu xỉ ba lần, nín thở chín hơi, hít khí xanh của cung Chấn (phương đông) vào miệng, nuốt chín lần, để bổ chỗ hư tổn của gan, hưởng sự tươi tốt của Thanh Long.
Phép dùng sáu hơi thở chữa gan (Lục tự quyết: phép thở ra theo sáu khẩu hình "hư, ha, hô, tứ, xuy, hy" ứng với các tạng). (Sách "Bí quyết" nói: "Dùng hơi 'hư' để chữa gan, phải mở to hai mắt mà làm; thở ra bằng miệng, hít vào bằng mũi, không để tai nghe thấy tiếng.")
Phép chữa tạng Can dùng hơi "hư": hít một hơi dài từ từ bằng mũi, rồi thở ra bằng miệng theo khẩu hình "hư". Bệnh gan thì làm hơi "hư" mạnh ba mươi lần, trợn mắt mở to, để đẩy tà khí của gan ra, trừ tà nhiệt ở gan, cũng trừ được các chứng tay chân nóng hầm hập, mắt mờ, mộng thịt, mắt đỏ, ngứa do phong. Làm nhiều lần, hơi nối hơi liên tục không dứt là tốt nhất.
Bệnh khỏi thì thôi, không được làm quá nhiều, vì sẽ làm tổn khí gan. Bệnh khỏi rồi lại sợ gan hư, thì nên dùng chữ "hư" mà phát ra tiếng như đang hít vào để bổ, khiến gan không hư, tà khí của các tạng khác không lấn vào được. Nói chung phép thở sáu chữ không nên làm quá mạnh, e tổn chân khí (khí gốc, khí sống của cơ thể).
Người nào thường giữ được tâm chí yên ở bên trong, không để cơn giận lay động, mà sinh vui vẻ, thì bệnh gan không sinh ra. Cho nên trong ba tháng mùa xuân, Mộc vượng, khí trời đất nảy sinh, muôn vật tươi tốt, ai muốn giữ yên tinh thần thì nên thôi giết hại, như thế là hợp với cõi Thái Thanh, thuận theo khí phát sinh của trời đất. Đêm ngủ, sáng dậy sớm, để hợp với đạo dưỡng sinh.
Phương thuốc lạ do Hoàng Đế đặt ra để dùng trong mùa xuân
Hoàng Đế (vị vua huyền thoại, tương truyền là ông tổ y học) hỏi: "Ba tháng mùa xuân nên uống thuốc gì?" Kỳ Bá (vị lương y bề tôi của Hoàng Đế) đáp: "Đàn ông mắc chứng ngũ lao thất thương (năm loại hao mòn và bảy loại tổn thương do làm lụng quá sức, tình dục quá độ, ăn uống, cảm xúc…), bìu teo lại, dưới bìu lở loét, lưng đau, không cúi ngửa được, gân mạch tê lạnh, có lúc nóng ngứa, có lúc phù sưng, khó đi lại, gặp gió thì chảy nước mắt, nhìn xa mờ mịt, ho, khí nghịch xông lên, người vàng vọt gầy yếu, khí trướng, đau quanh rốn, bàng quang co thắt, tiểu ra máu, dương vật và hòn dái đau nhức, hoặc tiểu rỉ rả đỏ vàng làm bẩn quần áo, hoặc ngủ mơ hay giật mình, miệng khô, lưỡi cứng — đều là phạm vào bảy loại thương tổn. Thuốc này chủ trị các chứng ấy."
(Các tên dưới đây đều là vị thuốc; "tiền" là đồng cân, khoảng 3,7 gam; "phân" là một phần mười tiền.)
Phục linh (loại nấm mọc bám ở rễ cây thông) năm tiền; ăn không tiêu thì thêm một tiền.
Xương bồ (rễ cây thủy xương bồ) năm tiền; bệnh ở tai thì thêm một tiền.
Quát lâu (rễ hoặc quả của dây qua lâu) bốn tiền; nóng khát thì thêm năm tiền.
Ngưu tất (rễ cây cỏ xước) năm tiền; đau lưng thì thêm một tiền.
Sơn thù du (quả cây thù du núi) năm tiền; ngứa người thì thêm một tiền.
Thỏ ty tử (hạt dây tơ hồng) năm tiền; liệt dương thì thêm một tiền.
Ba kích thiên (rễ cây ba kích) bốn tiền; liệt dương thì thêm năm phân.
Tế tân (rễ một loài cỏ có vị cay) bốn tiền; mắt nhìn mờ thì thêm năm phân.
Tục đoạn (rễ cây tục đoạn) năm tiền; có mụn lở thì thêm một tiền.
Phòng phong (rễ cây phòng phong) năm tiền; bị phong tà thì thêm một tiền.
Sơn dược (củ mài, còn gọi hoài sơn) năm tiền; vùng kín ẩm ngứa thì thêm một tiền.
Thiên hùng (một dạng củ của cây ô đầu, rất độc) ba tiền; ngứa do phong thì thêm năm phân.
Xà sàng tử (hạt cây xà sàng) bốn tiền; thở gấp thì thêm năm phân.
Bá tử nhân (nhân hạt cây trắc bách) năm tiền; sức lực không đủ thì thêm một tiền.
Viễn chí (rễ cây viễn chí) năm tiền; hồi hộp hay giật mình thì thêm một tiền.
Thạch hộc (thân một loài lan mọc trên đá) năm tiền; da thịt đau thì thêm một tiền.
Đỗ trọng (vỏ cây đỗ trọng) năm tiền; đau lưng thì thêm một tiền.
Thung dung (nhục thung dung, một loài cây ký sinh) bốn tiền; liệt dương thì thêm một tiền.
Mười tám vị trên, mỗi vị chế biến theo đúng phép, giã thành bột mịn, trộn với mật ong đã luyện (đun cho đặc), làm viên to bằng hạt đậu tằm. Mỗi lần uống ba viên, tăng dần đến năm, bảy viên, uống trước ba bữa ăn. Uống đến một tháng thì trăm bệnh tiêu tan, thân thể và khí lực trở lại bình thường, công hiệu thần diệu không gì sánh được.
Phép đạo dẫn cho tạng Can (làm trong tháng giêng, tháng hai, tháng ba)
Chữa gan: đặt hai bàn tay chồng lên nhau, ấn trên vai, từ từ vặn mình, bên trái bên phải mỗi bên ba lần. Lại có thể ngồi ngay ngắn, hai tay đan vào nhau, lật qua lật lại hướng về phía ngực ba đến năm lần. Cách này trừ được các chứng tích tụ, phong tà, độc khí ở gan, không để bệnh phát ra. Suốt mùa xuân, sáng tối phải luôn để tâm mà làm, không được lười biếng kiểu "phơi một ngày, lạnh mười ngày" (siêng một bữa, bỏ mười bữa), thì mới có kết quả.
Bàn về việc dưỡng sinh mùa xuân theo sự tăng giảm của khí trời
Ba tháng mùa xuân gọi là "phát trần" (đẩy cái cũ ra, mở ra cái mới), trời đất cùng sinh sôi, muôn vật nhờ đó mà tươi tốt. Đêm ngủ, sáng dậy sớm, đi bộ thong thả rộng khắp trong sân, xõa tóc, bước chậm, để chí ý được nảy nở. Nuôi cho sống chứ đừng giết, cho đi chứ đừng cướp lấy, thưởng chứ đừng phạt. Đó là ứng hợp với khí mùa xuân, là đạo dưỡng sinh. Làm trái thì hại gan.
Gan thuộc Mộc, vị chua; Mộc khắc được Thổ; Thổ thuộc tỳ, chủ về vị ngọt. Đang mùa xuân, đồ ăn nên bớt chua, thêm ngọt, để nuôi khí của tỳ. Dương khí mùa xuân mới sinh, muôn vật nảy mầm. Khoảng tháng giêng, tháng hai, khi lạnh khi nóng thất thường, người già phần nhiều có bệnh cũ, bị khí xuân xông vào thì tinh thần mê mệt, bệnh cũ tái phát.
Lại thêm từ mùa đông năm trước, ôm lò sưởi, hơ áo, ăn đồ nướng, đồ rang, tích tụ lại đến mùa xuân thì phát tiết ra, khiến người nóng, đầu choáng, ngực bị đờm dãi ứ tắc mà ho, tay chân mỏi mệt, lưng chân không có sức — đều là bệnh tích lại từ mùa đông. Phải thường xuyên để ý thân thể; nếu thấy hơi phát bệnh, không được vội dùng thuốc thông tả (thuốc làm đi ngoài cho thông), e làm hại tạng phủ, sinh thêm bệnh khác. Chỉ nên dùng các thang thuốc trừ phong, hòa khí, làm mát vùng ngực, làm tan đờm; hoặc chọn trong các phương ăn uống chữa bệnh những món có tính hơi mát và thông lợi, điều độ ăn uống mà chữa, tự nhiên sẽ thông suốt. Nếu không có triệu chứng bệnh thì không được uống thuốc.
Ngày xuân êm ấm, nên ngắm cảnh ở những nơi vườn tược, đình gác thoáng đãng, để giải tỏa nỗi lòng vướng mắc, cho sinh khí được thư thái; không nên ngồi trơ một chỗ mà sinh ra uất ức khác. Uống rượu không được quá nhiều. Bánh cục, bánh bột gạo, bột mì nhà làm phần nhiều hại tỳ vị, khó tiêu nhất; người già tuyệt đối không được lúc bụng đói mà ăn nhiều cho sướng miệng một lúc, kẻo sinh chuyện không lường.
Thời tiết lúc lạnh lúc ấm không đều, không được bỏ ngay áo bông. Người già khí yếu, xương thưa, thân thể yếu ớt, gió lạnh dễ làm tổn thương tấu lý (thớ da và lỗ chân lông, lớp che chắn bên ngoài cơ thể); nên sẵn áo kép, gặp trời ấm thì thay. Bớt dần từng lớp một, không được cởi bỏ đột ngột.
Lưu xử sĩ (ông họ Lưu, người có học mà không ra làm quan) nói: "Bệnh mùa xuân phần nhiều bắt đầu từ sau Đông chí, lúc nửa đêm một hào dương sinh ra (dương khí bắt đầu trở lại). Dương khí tỏa ra, âm khí thu vào; nhiệt tích lâu ngày trong ngực đụng nhau với dương khí, như hai con hổ gặp nhau trên đường hẹp, ắt phải đánh nhau. Đến lúc giao mùa xuân hè, sinh ra các chứng thương hàn (bệnh do cảm lạnh mà phát sốt), hư nhiệt (sốt do cơ thể suy yếu), bệnh dịch theo mùa, thật là do mùa đông hơ lửa, ăn đồ nướng, đờm cũ trong ngực chảy vào tay chân mà ra.
Nên uống thuốc trừ đờm để dẫn nó ra, khiến không thành bệnh. Không được để lưng bị lạnh; lạnh thì hại phổi, gây ngạt mũi, ho. Thấy người nóng lắm thì cởi bớt áo ngoài một chút; hơi lạnh thì đừng cố chịu, phải mặc thêm ngay. Huyệt Phế du (huyệt ở lưng, nơi khí của phổi dồn tới) là mặt ngoài của năm tạng; huyệt Vị du (huyệt ở lưng ứng với dạ dày) là đầu mối của kinh lạc; hai chỗ ấy không được để mất chừng mực nóng lạnh. Tục ngữ nói: 'Tránh gió như tránh tên, tránh sắc dục như tránh loạn. Thêm bớt áo theo từng lúc, bữa ăn sau giờ Thân (khoảng 15–17 giờ) thì ăn ít.' Chính là ý ấy."
Ba tháng mùa xuân gồm sáu tiết khí, mười tám hậu (một năm chia 24 tiết khí, mỗi tiết khí 15 ngày chia làm 3 hậu, mỗi hậu 5 ngày), đều là lúc đang phát sinh; đừng phá tổ chim, giết chim mẹ, đập trứng, đừng chặt phá rừng cây.
Sách "Thiên kim phương" (sách thuốc của danh y Tôn Tư Mạc đời Đường) nói: "Bảy mươi hai ngày mùa xuân nên bớt chua, thêm ngọt để nuôi khí tỳ."
Sách "Kim quỹ yếu lược" (sách thuốc của danh y Trương Trọng Cảnh đời Hán) nói: "Mùa xuân không được ăn gan (gan động vật)." Vì đó là lúc gan đang vượng, đem khí chết vào gan sẽ làm tổn thương hồn.
Sách "Dưỡng sinh luận" nói: "Ba tháng mùa xuân, mỗi sáng chải đầu một hai trăm lần. Đến tối lúc đi ngủ, lấy nước nóng bỏ vào một nhúm muối, rửa từ đầu gối xuống tới bàn chân rồi mới ngủ, để thải phong độc và chứng cước khí (bệnh chân phù, tê, yếu), không để ứ tắc."
Sách "Vân Cấp Thất Thiêm" (bộ sách lớn tập hợp kinh điển Đạo giáo đời Tống) nói: "Tháng giêng, tháng hai mùa xuân nên ngủ muộn dậy sớm; tháng ba nên ngủ sớm dậy sớm."
Lại nói: "Ba tháng mùa xuân, nằm ngủ nên quay đầu về hướng đông, để đón lấy sinh khí."
"Khí xuân ấm, nên ăn lúa mì để làm mát, không được thiên hẳn về ấm. Kiêng ăn đồ nóng và kiêng hơ áo."
Sách "Tham tán thư" nói: "Mùa xuân bị phong làm hại thì mùa hè ắt sẽ bị tiêu chảy ra cả thức ăn chưa tiêu."
Sách "Thiên kim dực phương" (sách bổ sung cho Thiên kim phương) nói: "Mùa xuân, vào các ngày Giáp, Ất, kiêng vợ chồng ăn nằm với nhau."
Lại nói: "Lúc giao mùa xuân hè, mưa dầm ẩm thấp, hoặc uống nước canh nước lã quá nhiều, khiến mắc chứng phong thấp (bệnh do gió và ẩm gây ra), tự ra mồ hôi, người nặng nề, không trở mình được, tiểu tiện không thông. Chữa cách khác thì ắt không cứu được, chỉ uống Ngũ linh tán (bài thuốc bột gồm năm vị, chủ lợi tiểu, trừ thấp) là rất hiệu nghiệm."
"Tháng hai, tháng ba mùa xuân, đừng ăn tỏi nhỏ (tỏi dại) và các loại mầm, lõi non của cây cỏ. Người bệnh gan nên ăn hạt gai."
Các phương thuốc dùng chung cho ba tháng mùa xuân
Tế tân tán
Người già mùa xuân hay mê mệt, nên uống. Làm sáng mắt, hòa tỳ, trừ phong khí, trừ đờm dãi. (Nam nữ đều dùng được.)
Tế tân một tiền, bỏ đất; Xuyên khung (thân rễ cây khung cùng, vùng Tứ Xuyên) một tiền; Cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt) nướng chín, năm phân.
Gộp làm một thang, sắc với nước còn sáu phần (?), uống nóng từng hớp. Có thể uống thường xuyên.
Cúc hoa tán
Người già mùa xuân bị nhiệt độc và phong khí xông lên, cổ gáy và đầu đau, mặt sưng, và mắt khô rát vì phong nhiệt, nên uống.
Cam cúc hoa (hoa cúc ngọt), Tiền hồ (rễ cây tiền hồ), Toàn phúc hoa (hoa cây toàn phúc), Thược dược (rễ cây thược dược), Huyền sâm (rễ cây huyền sâm), Phòng phong, mỗi vị một lạng (khoảng 37 gam).
Tán chung thành bột, lúc sắp ngủ hòa với rượu, uống hai ba tiền. Không uống được rượu thì uống với nước cơm.
Tinh tinh tán (thuốc làm tỉnh táo)
Mùa xuân đầu và mắt không thông thoáng, mê mẩn như say, sốt cao, đau đầu, đau lưng, giống như thương hàn, nên uống Tinh tinh tán.
Cát cánh (rễ cây cát cánh) một lạng; Tế tân năm tiền; Nhân sâm năm tiền; Phục linh một lạng; Qua lâu nhân (hạt qua lâu) năm tiền; Bạch truật (thân rễ cây bạch truật) sao với đất, một lạng.
Tán chung thành bột, luyện mật làm viên to bằng viên đạn bắn chim. Mỗi lần uống một viên, hòa tan bằng nước ấm.
Thần hiệu tán
Người già mùa xuân hay bị chứng đầu phong (đau đầu do phong), đau nửa đầu hoặc đau cả đầu.
Toàn phúc hoa một lạng, sấy; Bạch cương tàm (con tằm chết cứng vì nấm, dùng làm thuốc) sao qua, bỏ tơ, sáu tiền; Thạch cao (một loại khoáng chất) năm phân.
Lấy hành giã nát, cùng với bột thuốc giã làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần dùng nước trà hành uống hai viên là hiệu nghiệm.
Trụy đàm ẩm tử (nước thuốc làm đờm lắng xuống)
Chữa người già mùa xuân ngực khó chịu, hoặc có lúc bứt rứt khó chịu.
Bán hạ (củ cây bán hạ), loại ở Sơn Đông, dùng nước sôi rửa dội hơn mười lần rồi tán bột; gừng tươi một miếng to bằng hai đốt ngón tay; táo bảy quả.
Dùng hai tiền bột bán hạ, cho gừng, táo vào, đổ hai chén nước, sắc còn bảy phần; lúc sắp ngủ, bỏ gừng và táo ra rồi uống.
Diên niên tán (thuốc kéo dài tuổi thọ)
Người già mùa xuân nên dùng, giúp ăn ngon, thuận khí.
Quảng trần bì (vỏ quýt để lâu, loại vùng Quảng Đông) bốn lạng, ngâm rửa, bỏ lớp màng trắng bên trong; Cam thảo hai lạng, tán bột; muối hai lạng rưỡi, rang khô.
Ba vị trên: trước lấy nước nóng rửa vỏ quýt năm sáu lần cho hết nước đắng, sấy qua. Sau đó lăn vào bột cam thảo và muối, sấy khô hai mặt. Nhai kỹ hai ba miếng để làm thông khí bị ứ trệ.
Hoàng kỳ tán
Chữa người già mùa xuân phát các loại bệnh mắt, đồng thời chữa miệng và mũi lở loét.
Hoàng kỳ (rễ cây hoàng kỳ) một lạng; Xuyên khung một lạng; Phòng phong một lạng; Cam thảo năm tiền; Bạch tật lê (quả cây tật lê, có gai) một tiền, bỏ gai nhọn; Cam cúc hoa năm phân.
Tán chung thành bột, mỗi lần uống hai tiền, uống buổi sáng lúc bụng đói với nước cơm; ngày uống ba lần vào sáng, trưa và lúc sắp ngủ. Mắt đột nhiên đỏ do phong độc, mờ, rít, đau, ngứa đều chữa được. Màng che ngoài mắt thì phải uống lâu mới lui. Kiêng chuyện ăn nằm và đồ ăn nóng độc. Người đau mắt tuyệt đối kiêng dùng kim chích hay sắt nung cho ra máu, vì rất hại mắt.
Thử niêm thang
Chữa người già mùa xuân ngực khó chịu, đờm trào lên nghẹn khí, các bệnh ở họng.
Thử niêm tử (tức ngưu bàng tử, hạt cây ngưu bàng) ba lạng, sao thơm, tán bột; Cam thảo nửa lạng, nướng.
Tán chung thành bột mịn, mỗi lần uống một tiền, uống sau bữa ăn và lúc sắp ngủ.
Thái Thượng trửu hậu ngọc kinh bát phương (tám phương thuốc quý của Thái Thượng — tức Thái Thượng Lão Quân, vị thần tối cao của Đạo giáo — để mang theo bên mình)
Sách "Vân Cấp Thất Thiêm" nói: "Xưa có Sào cư sĩ thờ Đông Hải Thanh Đồng Quân (một vị tiên ở Biển Đông) làm thầy, khổ tâm (?) hạ mình phụng sự thầy, mùa nóng ẩm cũng như mùa giá rét, không hề lười biếng trễ nải, gần hai mươi năm, mới được thầy truyền miệng tám phương thuốc, dạy chế và uống vào tám tiết (tám tiết khí lớn: Lập xuân, Xuân phân, Lập hạ, Hạ chí, Lập thu, Thu phân, Lập đông, Đông chí), để ứng với tám quẻ của Kinh Dịch. Nếu người nào chưa thể cưỡi hạc bay lên trời (thành tiên), thì muốn thong dong giữa trời đất, giữ được khí hạo nhiên (khí chính đại, mạnh mẽ trong người), sắc mặt không đổi, sống đủ trăm tuổi, phải uống thuốc này. Đây là điều bí mật nhiệm mầu của thần tiên, không được dễ dàng tiết lộ. Uống lâu ắt lên hàng thượng tiên."
Phương Hà xa của Vương Quân
(Ứng tượng quẻ Cấn) Quẻ Cấn ở hướng đông bắc — Phương Hà xa của Vương Quân
Tử hà xa (nhau thai người) một cái, tức là nhau của con đầu lòng, người mẹ khỏe mạnh; khêu bỏ gân máu, rửa vài chục lần, lại rửa bằng rượu, phơi khô trong bóng râm, nấu rồi trộn với các vị thuốc.
Sinh địa (củ địa hoàng tươi) tám lạng, bổ tủy và huyết.
Ngưu tất bốn lạng, chủ trị lưng gối.
Ngũ vị tử (quả cây ngũ vị) ba lạng, chủ trị năm tạng.
Phúc bồn tử (quả mâm xôi) bốn lạng, chủ trị âm không đủ.
Ba kích hai lạng; muốn lo nhiều việc đời thì thêm một lạng; phụ nữ không dùng.
Kha lê lặc (quả kha tử) ba lạng, chủ trị khí trong ngực.
Cổ tử hoa (hoa bìm bìm) hai lạng, làm trơn nhuận gân xương.
Khổ đam (cây tầm bóp) hai lạng, chữa các thứ thuốc độc.
Trạch tả (củ cây trạch tả) ba lạng, bổ chỗ hư của đàn ông, đàn bà.
Cam cúc hoa ba lạng, trừ phong ở gân.
Xương bồ ba lạng, tăng tinh thần.
Can tất (sơn khô) ba lạng, trừ phong ở da thịt và năm tạng; sao vàng mà dùng.
Bá tử nhân ba lạng, thêm tinh; dùng nhân.
Bạch phục linh ba lạng, làm yên tinh thần.
Hoàng tinh (củ cây hoàng tinh) hai lạng, bổ tỳ vị.
Thung dung hai lạng, trợ hạ nguyên (phần gốc khí ở bụng dưới, liên quan thận và sinh dục); phụ nữ không dùng.
Thạch hộc hai lạng, làm mạnh gân xương.
Viễn chí hai lạng, tăng sức của tâm, giúp không hay quên.
Hạnh nhân (nhân hạt mơ) bốn lạng, sao vàng, bỏ vỏ và đầu nhọn, trừ huyết khí xấu.
Cự thắng tử (vừng đen) bốn lạng, kéo dài tuổi thọ, giữ hình dáng không già.
Có một phương thêm Vân anh thạch (một loại khoáng chất, như vân mẫu) ba lạng (làm co ruột (?). Tôi nói: không cần như vậy).
Hai mươi hai vị trên giã chung thành bột, luyện mật làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với rượu hoặc với nước muối. Uống hết ba tễ thì nhan sắc như con gái trinh. Xưa Vương Tiên Quân truyền phương này cho Tô Lâm Tử, phải lập lời thề uống máu ăn thề, nếu không thì là trái phép tắc của Thái Thượng.
Phương cơm gạo đen (?) của Thanh Tinh tiên sinh
(Ứng tượng quẻ Chấn) Quẻ Chấn ở chính đông — Phương cơm gạo đen của Thanh Tinh tiên sinh
Gạo lương trắng (một loại kê hạt to) một thạch (đơn vị đo dung tích lớn, bằng mười đấu), ngâm nước ép lá cây nam chúc (cây ô phạn, lá dùng nhuộm cơm thành màu đen xanh), chín lần đồ chín lần phơi; khô còn được hơn ba đấu. Mỗi ngày ăn một thìa cơm; sau một tháng, ăn nửa thìa; sau hai tháng, ăn một phần ba. Ăn hết một tễ thì gió lạnh không xâm phạm được, râu tóc xanh mượt như tơ, mặt mày trong trắng như băng ngọc. Người nào dùng thì sai khiến được binh trời Lục Đinh (sáu vị thần tướng của Đạo giáo) theo hầu bảo vệ.
Phương thuốc trong tranh dưỡng sinh
Thăng ma tử tán
Gan có bệnh thì mắt đỏ, trong mắt mọc mộng thịt, quầng mờ, màng che, nhìn vật không rõ, nên uống Thăng ma tử tán.
Thăng ma (rễ cây thăng ma), Hoàng kỳ, mỗi vị tám phân; Sơn chi (quả dành dành) bảy phân; Hoàng liên (rễ cây hoàng liên, vị rất đắng) bảy phân; Quyết minh tử (hạt muồng ngủ), Xa tiền tử (hạt mã đề), mỗi vị một tiền; Can khương (gừng khô) bảy phân; Long đởm thảo (rễ cây long đởm), Sung úy tử (hạt cây ích mẫu), mỗi vị năm phân.
Tán chung thành bột, uống lúc bụng đói hai ba tiền với nước sôi.
Có một phương thêm khổ hồ (quả bầu đắng) năm phân, bỏ Hoàng liên và Long đởm thảo.
Những việc nên làm trong tháng giêng
Sách "Chu thiên thất hành lục gian" (sách thiên văn cổ) nói: "Mười lăm ngày sau tiết Đại hàn, chuôi sao Bắc Đẩu chỉ về hướng Cấn (đông bắc), là tiết Lập xuân. 'Lập' nghĩa là bắt đầu dựng lên; khí xuân mới đến, nên gọi là 'lập'. Mười lăm ngày sau nữa, chuôi Đẩu chỉ hướng Dần, là tiết Vũ thủy. Vũ thủy là một trung khí (tiết khí nằm giữa tháng), ý nói tuyết tan thành nước. Luật (một trong mười hai thang âm cổ ứng với mười hai tháng) của tháng là Thái thốc; 'thốc' nghĩa là tụ lại, ý nói muôn vật (?) đội đất mà ra, theo dương khí mà sinh."
Sách "Tấn nhạc chí" nói: "Tháng giêng kiến Dần (chuôi Đẩu chỉ hướng Dần, tháng ấy gọi là tháng Dần); 'Dần' nghĩa là bến, tức là con đường, bến bãi để muôn vật sinh ra." Sách "Ngọc chúc bảo điển" gọi tháng giêng là Đoan nguyệt (tháng đầu), là Mạnh dương (tháng đầu của dương), là Hiến tuế (tháng dâng năm mới).
Đầu năm, ngày mồng một là ngày của gà, mồng hai là của chó, mồng ba là của lợn, mồng bốn là của dê, mồng năm là của trâu bò, mồng sáu là của ngựa, mồng bảy là của người, mồng tám là của lúa thóc. Ngày nào trời trong sáng, ấm áp thì loài ứng với ngày ấy (?) sinh sôi, yên ổn. Nếu gặp mưa gió, âm u giá lạnh, cảnh tượng thê thảm, thì loài ấy bệnh tật, suy hao. Lấy từng ngày mà nghiệm; nếu ngày của người gặp xấu thì nên nghĩ cách phòng trước để giữ gìn thân mình.
Sách "Linh Bảo" (một bộ kinh Đạo giáo) nói: "Tháng này đạo trời đi về phương nam, làm việc hay đi xa đều hướng về phương nam thì tốt. Ngày mồng một tháng này nên lập trai (lễ ăn chay, giữ giới, cầu cúng của Đạo giáo) Tục mệnh (nối dài mạng sống), đừng sát sinh. Ngày mồng bảy là ngày Tam hội (một trong ba ngày các vị thần hội họp xét công tội), nên lập trai Diên thần (kéo dài thần khí) thì tốt."
"Canh năm ngày mồng một, lấy táo đỏ cúng năm vị thần ôn dịch xong, cả nhà cùng ăn thì tốt."
Sách "Sơn Hải Kinh" nói: "Vẽ bùa trên gỗ đào để trấn áp ma quỷ."
Sách "Kinh Sở tuế thời ký" (sách ghi phong tục trong năm của vùng Kinh Sở) nói: "Ngày mồng một uống canh nhân hạt đào, vì đào là tinh hoa của ngũ hành (năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ), có thể chế phục trăm thứ tà."
Sách "Nguyệt lệnh đồ kinh" nói: "Ngày mồng một, lúc mặt trời chưa mọc, lấy mực đỏ viết bùa trị trăm bệnh treo trên cửa." Bùa này chép ở phần tháng năm.
Sách "Kinh Sở ký" nói: "Ngày mồng một treo gà ở cổng và sân, trăm thần đều sợ."
Sách "Mặc Tử bí yếu" nói: "Ngày mồng một lấy tổ chim khách đốt thành tro, rắc ở nhà xí để tránh binh đao, rắc trong cửa để tránh trộm cướp."
Sách "Tứ thời toản yếu" nói: "Tháng này, ngày mồng bốn và ngày Dần nên nhổ tóc bạc; ngày Giáp Tý cũng nên nhổ tóc bạc. Ngày ba mươi uống nước tỉnh hoa (nước giếng múc gáo đầu tiên lúc sáng sớm) thì râu tóc không bạc."
Sách "Thời hậu phương" (có lẽ là "Trửu hậu phương", sách thuốc mang theo người) nói: "Ngày Dần đầu tiên tháng giêng, lấy ba hợp (một hợp bằng một phần mười thăng) bột cỏ nữ thanh, đựng vào túi lụa đỏ treo trong màn, trừ được ôn dịch." Nữ thanh tức là cây tước biều.
Sách "Ngọc chúc bảo điển" nói: "Ngày mồng một nấu cháo mỡ để cúng thần cửa ngõ."
Sách "Tỏa toái lục" nói: "Lúc làm lễ đánh trâu xuân (lễ đánh con trâu nặn bằng đất để đón xuân, giục việc cày cấy), nhặt bùn đất trên thân trâu rắc dưới mái hiên thì không sinh sên."
Sách "Kinh Sở ký" nói: "Ngày Mùi tháng giêng, lấy đuốc bằng lau sậy soi vào trong giếng, trong nhà xí, thì trăm thứ quỷ đều chạy."
"Ngày mồng một tháng giêng, rước và cúng thần Bếp, đóng bùa gỗ đào, trên viết một chữ 'Ni' (một chữ dùng để trừ quỷ) (?), treo tranh Chung Quỳ (vị thần chuyên bắt quỷ) để trừ tà ma cả năm. Người chủ nhà dẫn cả già trẻ lạy trời đất và muôn thần, đến chỗ thần Thổ địa và thần Ngũ cốc của địa phương mình để cầu phúc cả năm. Hoặc tụng kinh xong mới lễ bái. Giờ Dần (khoảng 3–5 giờ sáng) ngày đầu năm, uống rượu Đồ tô (rượu ngâm thuốc uống ngày Tết để trừ tà) và ăn rau sam, để trừ khí độc không chính của cả năm."
Phương rượu Đồ tô
Đại hoàng (rễ cây đại hoàng) một tiền; Cát cánh, Xuyên tiêu (hạt tiêu vùng Tứ Xuyên) mỗi vị một tiền năm phân; Quế tâm (phần lõi vỏ quế) một tiền năm phân; Ô đầu (củ cây ô đầu, có độc) sáu phân, nướng chín; Bạch truật một tiền tám phân; Thù du (quả cây ngô thù du) một tiền hai phân; Phòng phong một lạng.
Đựng vào túi lụa đỏ, thả treo trong giếng; đến giờ Dần ngày mồng một thì kéo lên, nấu với rượu cho sôi bốn năm lần, uống hai ba chén. Uống bắt đầu từ người nhỏ tuổi nhất.
"Các nhà ở Lạc Dương, ngày mồng một tháng giêng làm gà bằng tơ, chim én bằng sáp, quả vải bằng bột. Ngày rằm làm đèn hình ngỗng lửa (?), ăn bánh ngọc lương (bánh làm bằng kê hạt to)."
"Phong tục Trường An: sau ngày mồng một, lần lượt mời nhau ăn uống, gọi là 'truyền tọa' (chuyền chỗ ngồi)."
"Ngày Canh Tý sau Lập xuân, nên hâm nóng nước ép củ cải mạn tinh (một loại củ cải tròn), cả nhà cùng uống, không kể nhiều ít, trừ được ôn dịch."
"Canh năm ngày mồng một, thắp đuốc soi các cây ăn quả thì không sinh sâu; lấy rìu gõ vào thân các cây thì cây đậu quả."
Sách "Cư gia tất dụng" nói: "Tháng này, trên thân cây đào ba năm tuổi, lấy dao nhọn rạch vỏ cây theo chiều dọc năm bảy đường, sẽ đậu quả nhiều hơn cây khác. Vì e vỏ bó chặt, cây không lớn được."
"Ngày Thìn đầu tiên tháng này, bít hang chuột thì có thể diệt hết chuột."
Sách "Ngũ hành thư" nói: "Ngày mồng một lấy bảy hạt gai, bảy hạt đậu đỏ rắc vào giếng để tránh ôn dịch." Lại nói: "Nuốt bảy hạt đậu đỏ nhỏ, uống một chén rượu tiêu thì tốt."
Sách "Tuế thời tạp ký" nói: "Ngày mồng một đốt thương truật (thân rễ cây thương truật, có mùi thơm hắc), uống nước sắc thương truật thì tốt."
"Nguyệt lệnh" của Thôi Thực (người đời Hán) nói: "Ngày mồng một dâng rượu lá trắc bách; trắc bách là tinh của sao Ngọc Hành (ngôi sao thứ năm trong chòm Bắc Đẩu), uống vào khiến người nhẹ nhõm."
Sách "Gia thục sự thân" nói: "Ngày mồng một lấy nước tiểu rửa chứng hôi nách (?) rất hiệu nghiệm."
Sách "Châu nang ẩn quyết" nói: "Ngày mồng một nấu nước Ngũ hương để tắm gội, khiến người đến già râu tóc vẫn đen." Lời chú nói: "Ngũ hương chính là thanh mộc hương; vì cây này một gốc năm rễ, một cuống năm hoa, một cành năm lá, một thân năm đốt, nên gọi thế." Lại có cách nấu bằng năm thứ hương, phương ghi ở sau.
"Canh tư ngày mồng một, lấy dây bầu nấu nước tắm cho trẻ nhỏ thì suốt đời không lên đậu mùa. Dây bầu phải thu cất vào tháng tám, tháng chín; có thuyết nói thu vào đêm ba mươi Tết. Nấu nước bằng quả bầu cũng được."
"Tháng này nên đi thêm tất bông cho ấm chân thì không bệnh."
"Ngày mồng một là ngày kho trời mở, nên học đạo, ngồi tọa hoàn (ngồi tĩnh tu luyện trong am nhỏ hình tròn, đóng cửa không ra ngoài). Ngày Mậu Thìn nên luyện đan dược (thuốc tiên của Đạo gia)."
Lại một phương nói: "Cách nấu nước Ngũ hương: dùng lan hương, ngọn kinh giới, linh lăng hương, bạch đàn, mộc hương, lượng bằng nhau, giã vụn, nấu nước tắm gội, trừ được điều chẳng lành, có thể cảm được thần linh giáng xuống, lại chữa chứng đầu phong. Nếu không có lan hương thì thay bằng cam tùng (rễ một loài cỏ thơm)." Đây lại là một thuyết khác.
Sách "Vân Cấp Thất Thiêm" nói: "Sáng sớm ngày Lập xuân, nấu nước ba thứ bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ), vỏ cây đào, thanh mộc hương để tắm gội thì tốt."
Sách "Thiên kim nguyệt lệnh" nói: "Tháng này nên ăn cháo, có ba phương. Một là cháo địa hoàng, để bổ chỗ hư: lấy địa hoàng giã lấy nước, đợi cháo chín nửa chừng thì cho nước ấy vào. Lại lấy bông gói năm mươi hạt hoa tiêu cùng một lát gừng tươi nấu chung; cháo chín thì bỏ gói bông ra, cho vào một quả cật dê đã nấu chín, thái nhỏ thành sợi to như lá hẹ, thêm chút muối mà ăn. Hai là cháo phòng phong, để trừ phong ở tay chân: lấy một phần lớn phòng phong, sắc nước rồi nấu cháo. Ba là cháo tía tô: lấy tía tô sao hơi vàng cho thơm, sắc lấy nước nấu cháo."
Sách "Vân Cấp Thất Thiêm" nói: "Ngày mồng mười tháng giêng tắm gội khiến răng chắc. Ngày Dần đốt tóc bạc thì tốt."
Sách "Thuật kiến" nói: "Tháng này mỗi sáng chải đầu một hai trăm lần, rất có ích."
Sách "Huyền xu kinh" nói: "Mùa xuân băng chưa tan, áo mặc nên trên mỏng dưới dày, để nuôi dương thu âm, đó là cách sống lâu. Mặc quá mỏng thì bị cảm lạnh."
Sách "Đạo tạng kinh" nói: "Muốn diệt thi trùng (theo Đạo giáo là các loài 'sâu' trong thân người gây bệnh, làm hại tuổi thọ), vào các ngày Giáp, Ất đầu tiên của tháng giêng mùa xuân, nhìn xem sao Tuế ở đâu, đốt hương sớm sớm lễ bái, thành tâm khấn rằng: 'Thần xin Đông phương Minh Tinh Quân giúp đỡ hồn con, nối giữ phách con, khiến tuổi thọ con dài lâu như cây tùng cây bách. Xin cho tam thi cửu trùng (ba con thi trùng và chín loài sâu trong thân) trong người con đều tiêu diệt.' Làm thường xuyên thì tốt."
Sách "Tứ thời toản yếu" nói: "Ngày mồng bảy là ngày Thượng hội, có thể lập đàn trai tiếu (lễ cúng tế lớn của Đạo giáo), rất tốt."
Sách "Thanh dị lục" nói: "Tục thời Hàm Thông (niên hiệu vua Đường Ý Tông, 860–874): ngày mồng một đeo túi lụa đỏ, trong đựng nhân sâm to bằng hạt đậu, gắn thêm một hai ly mộc hương; thỉnh thoảng lấy ra dùng (?), đến khi mặt trời lên cao mới thôi, gọi là 'túi đeo đón năm mới'."
Những điều kiêng trong tháng giêng
"Tháng giêng, chọn ngày giờ không nên dùng Dần, vì phạm vào nguyệt kiến (chi của chính tháng ấy), trăm việc đều không thuận."
"Ngày mồng bảy và hai mươi mốt tháng này, không được mua bán, cắt may áo."
"Đầu tháng này cưới hỏi kỵ để giường trống, vì rước điều chẳng lành. Nếu bất đắc dĩ thì đặt lồng hơ áo lên giường để trấn áp."
Sách "Mai Sư phương" nói: "Ngày mồng một đừng ăn quả lê, để tránh nghĩa chữ 'ly' (lìa tan, đọc gần với 'lê'). Đừng ăn cá diếc, vì trong đầu nó có giun."
Sách "Thiên kim phương" nói: "Tháng này ăn thịt hổ, báo, cầy cáo khiến người tổn thương tinh thần, giảm tuổi thọ."
Lại nói: "Không được ăn hành sống, hạt rau răm, khiến trên mặt nổi chứng du phong (mẩn ngứa chạy khắp chỗ). Đừng ăn các con vật đang ngủ đông, không đúng mùa."
Sách "Bản thảo" nói: "Tháng này đừng ăn đồ chuột đã gặm dở, khiến người sinh (bệnh) (?)."
Sách "Tâm kính" nói: "Tháng này bớt ăn ngũ tân (năm thứ cay hăng) để tránh khí độc gây dịch. Ngũ tân là: tỏi, hành, hẹ, kiệu, gừng. Đừng ăn thịt cầy cáo, báo."
Sách "Nhiếp sinh luận" nói: "Ngày mồng tám nên tắm gội. Ngày ấy không nên đi xa."
Sách "Dương công kỵ" nói: "Ngày mười ba không nên đi thăm người bệnh."
"Ngày mồng một tháng giêng là ngày Thiên lạp (ngày lễ trời của Đạo giáo), ngày rằm là Thượng nguyên (rằm tháng giêng); hai ngày ấy kiêng vợ chồng ăn nằm."
Phép tu dưỡng tháng giêng
Tháng đầu xuân, trời đất cùng sinh, gọi là "phát dương" (dương khí phát ra). Trời đất làm chỗ dựa cho sự khởi đầu, muôn vật hóa sinh; nên nuôi cho sống chứ đừng giết, cho đi chứ đừng cướp lấy. Người quân tử giữ mình kín đáo chặt chẽ, đừng để chân khí tiết ra. Tháng này ứng với quẻ Thái (quẻ Dịch tượng trời đất giao hòa, thông suốt); sinh khí ở phương Tý (phương bắc), ngồi nằm nên quay về hướng bắc.
"Nhiếp sinh luận" của Tôn chân nhân (tức Tôn Tư Mạc, được tôn là bậc chân nhân) nói: "Tháng giêng thận khí bị bệnh, khí của tạng phổi yếu ớt, nên bớt vị mặn, vị chua, thêm vị cay, để giúp thận bổ phổi, nuôi dưỡng khí của dạ dày. Đừng xông pha băng giá, cũng đừng ủ quá ấm. Dậy sớm, ngủ muộn, để hình thể và tinh thần được thư thả."
Sách "Nội đan bí yếu" (sách về phép luyện đan bên trong thân, tức luyện tinh, khí, thần) nói: "Dương khí từ đất bốc lên, ví như ba dương trong thân đi lên; nên gấp 'đánh xe Hà xa' (dẫn khí theo đường sống lưng đi lên, vòng xuống phía trước), đưa về trong 'đỉnh' (cái vạc luyện đan, chỉ vùng đan điền dưới rốn)."
Sách "Hoạt nhân tâm thư" nói: "Gan làm chủ rồng xanh, vị trí gọi là tâm (?); bệnh đến tự thấy thích vị chua cay. Trong mắt sắc đỏ, thường chảy nước mắt; làm hơi 'hư' thì bệnh khỏi, hiệu nghiệm như thần."
Phép đạo dẫn của Linh Kiếm Tử
Một thế cho tháng đầu xuân: lấy hai tay bịt miệng, hứng hơi nóng và nước bọt làm ẩm tay rồi xoa mặt lên xuống ba mươi đến năm mươi lần, cho thật nóng. Làm sau bữa ăn, khiến người mặt mày tươi sáng, láng mượt, không nhăn. Làm ba năm thì sắc mặt như người trẻ đẹp, lại sáng mắt, làm tan các bệnh cũ. Khí từ tạng gan đi qua vai lưng ra phía sau (?); phải hít dẫn sinh khí phương Chấn (phương đông) vào để bổ tạng gan, rồi đưa xuống hạ nguyên. Phàm làm phép đạo dẫn đều phải nín thở mà làm, không được mở miệng, kẻo rước tà khí bên ngoài vào tạng gan.
Tranh các thế tọa công đạo dẫn của Trần Hy Di (tức Trần Đoàn, đạo sĩ nổi tiếng đời Tống) cho hai tiết khí tháng đầu xuân (xem hình)
Những việc nên làm trong tháng hai
Sách "Hiếu kinh vĩ" nói: "Mười lăm ngày sau tiết Vũ thủy, chuôi Đẩu chỉ hướng Giáp, là tiết Kinh trập. 'Trập' là loài sâu bọ ngủ đông bị sấm làm động mà chui ra. Mười lăm ngày sau, chuôi Đẩu chỉ hướng Mão, là tiết Xuân phân. 'Phân' nghĩa là một nửa, đúng vào nửa của chín mươi ngày mùa xuân, nên gọi là 'phân'. Mùa hè và mùa đông không nói 'phân' là vì giữa trời đất chỉ có hai khí âm dương mà thôi: dương sinh ở Tý, lên cực điểm ở Ngọ, chính đó là chỗ chia đôi. Mùa xuân là giữa của dương. Luật của tháng là Giáp chung, ý nói muôn vật nứt vỏ hạt, nối nhau theo loài mà ra (?)."
Sách "Tấn nhạc chí" nói: "Tháng hai kiến Mão; 'Mão' nghĩa là tốt tươi, ý nói dương khí sinh ra mà muôn vật tốt tươi." Sách "Yếu toản" nói: "Tháng hai là Trọng dương (tháng giữa của dương), gọi là Lệnh nguyệt (tháng tốt lành); đây chính là lúc thần Nữ Di (nữ thần coi việc điều hòa khí trời, nuôi dưỡng cây cỏ) giữ việc điều hòa, thần Xuân Hạo (Thái Hạo, vị thần cai quản mùa xuân) cầm cương tiết trời."
Sách "Huyền xu kinh" nói: "Đạo trời đi về tây nam, làm việc hay đi xa nên hướng về tây nam thì tốt. Không nên dùng ngày Mão, vì phạm nguyệt kiến, không tốt."
"Tháng này lấy đất bùn giữa đường trát cửa ngõ để trừ quan phù (sao xấu gây chuyện kiện tụng, quan sự). Ngày Nhâm đầu tiên lấy đất bùn trát bốn góc nhà thì có lợi cho việc nuôi tằm."
Sách "Lã công kỵ" nói: "Tháng này cho trẻ con trai gái dậy sớm để tránh thần Xã (thần đất của làng), khỏi bị vàng da mặt."
"Tháng này hái thăng ma, chữa đau đầu, phong nhiệt và các thứ độc. Hái độc hoạt (rễ cây độc hoạt), chữa tặc phong (gió độc xâm vào người) làm đau khắp các khớp; phong mới hay lâu đều chữa được."
Sách "Tứ thời toản yếu" nói: "Tháng này các ngày mồng tám, mười bốn, hai mươi tám nhổ râu tóc bạc thì tốt."
Sách "Thiên kim phương" nói: "Tháng này nên ăn hẹ, rất bổ cho tim."
Sách "Toản yếu" nói: "Ngày Đinh Hợi tháng này, hái hoa đào phơi khô trong bóng râm rồi tán bột; ngày Mậu Tý hòa với nước tỉnh hoa uống một phương thốn chủy (lượng thuốc đầy một thìa vuông mỗi bề một tấc), ngày uống ba lần. Chữa đàn bà không có con, lại làm đẹp dung nhan."
Sách "Thiên kim nguyệt lệnh" nói: "Ngày Kinh trập lấy vôi rắc ngoài ngưỡng cửa thì dứt được sâu kiến."
Sách "Lã công kỵ" nói: "Ngày Xã (ngày tế thần đất), cho trai gái nghỉ việc một ngày, nếu không thì người kém sáng dạ."
Sách "Thiên kim nguyệt lệnh" nói: "Ngày mồng hai tháng hai lấy câu kỷ (cây khởi tử) nấu nước, tối tắm gội, khiến người da dẻ tươi nhuận, không bệnh, không già."
Sách "Vân Cấp Thất Thiêm" nói: "Ngày Xã uống một chén rượu, chữa được bệnh điếc. Thơ Đỗ Phủ có câu: 'Gửi tặng một chén rượu chữa điếc'."
Sách "Nguyệt lệnh" nói: "Sau Xuân phân nên uống Thần minh tán. Phương ấy dùng thương truật, cát cánh mỗi vị hai lạng, phụ tử (củ con của cây ô đầu) một lạng, ô đầu hai lạng nướng chín, tế tân một lạng; giã, rây thành bột, đựng vào túi lụa đỏ. Một người đeo thì cả nhà không bệnh. Nếu ai nhiễm dịch theo mùa, lấy một tiền thuốc trong túi hòa với nước giếng mới múc mà uống, ra mồ hôi là khỏi."
"Sau tháng hai nên uống nhiều thuốc trừ đờm. Bệnh phong lao (bệnh hao mòn kéo dài kèm phong) thường khởi từ đờm; người ta nếu trước tiên làm cho đờm được khơi thông dẫn ra thì bệnh có thể gần như khỏi."
"Ngày Bính đầu tiên tháng này nên gội đầu để khỏi bệnh, hiệu nghiệm. Ngày Mão đầu tiên tắm gội thì trừ được trăm bệnh."
"Ngày hai mươi lăm tháng này là ngày kho trời mở, nên ngồi tọa hoàn, vào núi tu đạo."
Sách "Vân Cấp Thất Thiêm" nói: "Ngày mồng tám tháng hai tắm gội khiến người nhẹ nhõm, khỏe mạnh; ngày mồng sáu cũng vậy."
Sách "Huyền xu kinh" nói: "Ngày Mão đầu tiên tháng này gội đầu thì khỏi bệnh."
Sách "Huyền xu kinh" nói: "Ngày mồng tám tháng này là ngày Phật đản." Nhà Chu kiến Tý, lấy tháng Tý làm đầu năm, tức là lấy tháng mười một làm tháng giêng. Năm thứ chín đời Chu Trang Vương, ngày mồng tám tháng tư, đức Thích Ca ra đời; tính từ tháng Tý đến tháng Mão, tức là tháng hai ngày nay; vậy ngày mồng tám tháng hai là ngày sinh của Phật, không còn ngờ gì. Nay người không biết, không khảo xét cách lấy chi làm đầu năm, vẫn coi tháng tư là lệ cố định, sai lầm biết bao!
Sách "Linh Bảo" nói: "Ngày mồng tám tháng này nên lập trai Phương xuân (lễ chay mùa xuân thơm). Ngày mồng năm lập trai Thái Thượng khánh sinh (lễ chay mừng sinh của Thái Thượng)."
Sách "Lạc Dương ký" nói: "Ngày Hàn thực (tết ăn đồ nguội, khoảng đầu tháng ba âm lịch), trang hoàng kiệu muôn hoa, nấu cháo hoa dương liễu."
Những điều kiêng trong tháng hai
Sách "Thiên kim nguyệt lệnh" nói: "Ngày mồng ba tháng hai không được ngủ ngày."
Sách "Bạch Vân kỵ" nói: "Ngày mồng chín tháng hai không được ăn cá và ba ba; đây là điều nhà tiên rất kiêng."
Sách "Vân Cấp Thất Thiêm" nói: "Ngày mười bốn tháng hai kiêng đi xa bằng đường thủy lẫn đường bộ."
Lại nói: "Tháng này đừng ăn rau hoa vàng (kim châm) và dưa muối để lâu (?), vì làm phát đờm cũ lâu năm, động khí tích cũ. Đừng ăn tỏi to, khiến khí ứ tắc, vùng ngực bụng không thông. Đừng ăn trứng gà, làm khí trì trệ. Đừng ăn tỏi nhỏ, làm hại chí khí. Đừng ăn thịt thỏ, thịt cáo, thịt chồn, khiến tinh thần, hồn phách không yên. Thỏ chết mà nhắm mắt thì đừng ăn, hại người. Thịt thỏ đừng ăn chung với gừng tươi, sẽ thành chứng hoắc loạn (bệnh đột ngột vừa nôn vừa tiêu chảy dữ dội)."
Sách *Dưỡng sinh luận* viết: “Tháng này khi đi đường, đừng uống nước suối chảy ở chỗ khuất bóng râm, vì dễ sinh bệnh ngược chướng (sốt rét do khí độc núi rừng), lại làm chân yếu mềm.”
“Tháng này đừng ăn đồ sống, đồ lạnh; nên mặc áo kép (áo hai lớp).”
“Tháng này sấm bắt đầu nổi tiếng, vợ chồng phải giữ gìn cử chỉ (kiêng chuyện chăn gối).”
“Tháng này, ngày mồng bốn và mười sáu không nên mua bán hay cắt may áo.”
Sách *Huyền xu kinh* viết: “Đừng tát cạn sông đầm, đừng đốt rừng núi. Đừng dùng hình phạt, đừng giết hại sinh vật.”
Theo *Dương Công kỵ* (bảng các ngày kiêng truyền là của Dương Công): “Ngày mười một không nên đi thăm người ốm.”
Phép tu dưỡng tháng hai
Tháng giữa xuân có tên là “yếm ư nhật” (?). Lúc này nên giữ ý chí ôn hòa, giữ lòng bình thản, đừng để quá lạnh, đừng để quá nóng, giữ thần khí yên tĩnh, để thuận theo lẽ sinh thành của trời đất. Tháng này ứng với quẻ Đại Tráng (một trong 64 quẻ của Kinh Dịch, gồm bốn vạch dương ở dưới, hai vạch âm ở trên, ứng với tháng hai), ý nói khí dương đã mạnh, vượt quá một nửa. Sinh khí (hướng có khí sống, khí tốt lành của tháng) ở phương Sửu (hướng bắc lệch về đông), nên khi nằm dưỡng sức nên quay về hướng đông bắc.
Tôn chân nhân (tức Tôn Tư Mạc, danh y đời Đường) trong sách *Nhiếp dưỡng luận* viết: “Tháng hai thận khí (khí của tạng thận theo Đông y, gốc của sức sống và tinh lực) còn yếu, can (tạng gan theo Đông y, ứng với mùa xuân) đang vượng. Nên bớt ăn chua, thêm ăn cay, để giúp thận và bổ can. Nên làm cho vùng hoành cách (vùng giữa ngực và bụng) thông lặng, trừ đờm và nước ứ; cho da thịt thoát khí nhẹ, ra chút mồ hôi để tan cái khí ủ kín bên trong suốt mùa đông.”
Sách *Nội đan bí yếu* viết: “Tháng giữa xuân, khí âm giúp khí dương, gom muôn vật mà đẩy chúng mọc ra. Ví như trong thân người, dương hỏa (ngọn lửa dương bên trong thân, dùng để luyện nội đan, tức luyện tinh khí trong người cho kết tụ) mới được một nửa, khí hậu (ở đây chỉ nhịp độ của lửa luyện đan) đều đặn cân bằng.”
Sách *Pháp thiên sinh ý* viết: “Đầu tháng hai nên cứu (đốt mồi ngải trên huyệt để chữa bệnh) huyệt Túc tam lý (huyệt ở dưới đầu gối, phía ngoài ống chân) và huyệt Tuyệt cốt (huyệt ở trên mắt cá ngoài), cả hai bên, mỗi huyệt bảy tráng (đốt cháy hết một mồi ngải gọi là một tráng), để đẩy độc khí ra ngoài; mùa hè sẽ không mắc bệnh cước khí xung tâm (bệnh chân phù yếu, nặng thì khí độc lan lên làm tim đập dồn, khó thở).”
“Tiết Xuân phân (tiết khí giữa mùa xuân, khoảng 20–21 tháng 3 dương lịch) nên lấy đá vân mẫu (một loại khoáng chất dạng lá mỏng, dùng làm thuốc) đem luyện. Có thể luyện bằng phàn thạch (phèn), hoặc nước sương đọng trên các loài cỏ, hoặc nước mưa nhỏ từ mái nhà tranh trong tháng năm, đều được. Uống lâu thì sống lâu.”
Sách *Tế thế nhân thuật* viết: “Ngày Canh Tý, Tân Sửu lấy thạch đảm (một khoáng chất màu xanh lam, dùng làm thuốc), chữa chứng phong đàm (đờm ứ do phong tà gây ra, như khi trúng gió đờm dâng lên) nhanh nhất.”
Phép đạo dẫn (phép vận động co duỗi thân thể kết hợp điều hòa hơi thở để dưỡng sinh, chữa bệnh) của Linh Kiếm Tử
Thế ngồi thứ nhất của tháng hai: ngồi ngay ngắn, hai bàn tay đan vào nhau, gắng sức kéo đẩy; chữa chứng gan bị trúng phong (phong tà, tức yếu tố gây bệnh như gió độc, xâm nhập vào gan). Lấy hai tay đan nhau ôm sau gáy, cho mặt ngửa lên nhìn, để gáy và tay ghì đẩy nhau; trừ nhiệt độc, đau vai, mắt nhìn không rõ, phong tích tụ không tan. Điều hòa tâm khí ban đầu, làm cho nó tỏa tung ra (?), điều hòa khí xung hòa (khí êm hòa, cân bằng trong thân), bổ gan, đưa khí xuống khí hải (vùng dưới rốn, nơi chứa khí gốc của thân thể) để thêm cho nội châu (“viên ngọc bên trong”, chỉ tinh khí kết tụ trong thân theo thuật luyện đan).
Một thế khác: hai bàn tay chồng lên nhau, ấn xuống đùi rồi kéo ra, bên trái bên phải đều gắng hết sức; trừ khí phong độc ở lưng, thận và vùng ngực, hoành cách, lại làm sáng mắt.
Đồ thế ngồi đạo dẫn của hai tiết khí giữa xuân, theo Trần Hy Di (tức Trần Đoàn, đạo sĩ nổi tiếng đầu đời Tống)
(Xem hình)
Những việc nên làm trong tháng ba
Sách *Hiếu kinh vĩ* (sách giải nghĩa Hiếu kinh theo lối sấm vĩ) viết: “Sau Xuân phân mười lăm ngày, chuôi sao Bắc Đẩu chỉ về phương Ất (hướng đông lệch nam), là tiết Thanh minh; muôn vật đến lúc này đều sạch sẽ, gọn gàng và trong sáng. Sau đó mười lăm ngày, chuôi sao Bắc Đẩu chỉ về phương Thìn (hướng đông nam), là tiết Cốc vũ, ý nói mưa làm sinh ra trăm thứ lúa, vạn vật sinh ra trong sạch sáng sủa. Luật của tháng là Cô Tẩy (một trong mười hai luật – mười hai thang âm chuẩn của nhạc cổ, mỗi luật ứng với một tháng; Cô Tẩy ứng với tháng ba): ‘cô’ là cũ, ‘tẩy’ là tươi mới (?), ý nói muôn vật bỏ cái cũ theo cái mới, không gì không tươi sáng.” Sách *Nhạc chí* viết: “Tháng ba kiến Thìn (tháng mà chuôi sao Bắc Đẩu chỉ về phương Thìn, tức tháng Thìn); ‘thìn’ là ‘chấn’, tức rung động, ý nói lúc này vạn vật động đậy mà lớn lên.” Sách *Toản yếu* viết: “Tháng ba là tháng nuôi tằm, là cuối mùa xuân.”
Sách *Huyền xu kinh* viết: “Tháng này đạo trời vận hành về phía bắc; làm việc hay đi xa nên hướng về phương bắc thì tốt.”
Sách *Thiên kim nguyệt lệnh* viết: “Tháng ba hái ngải cứu kết thành hình người, treo trên cửa, để dành dùng cứu (đốt ngải chữa bệnh) cả năm.”
Sách *Tứ thời toản yếu* viết: “Ngày mồng ba tháng này, lấy cánh hoa đào cất đi; đến ngày mồng bảy tháng bảy, lấy máu gà ác trộn vào, xoa lên mặt và người, da sẽ sáng trắng như ngọc.”
“Ngày mồng hai tháng này, thu lá đào phơi khô, giã thành bột, uống với nước giếng múc lúc sáng sớm mỗi lần một tiền (đơn vị cân, khoảng 3,7 gam), chữa đau vùng tim.”
Sách *Tuế thời ký* viết: “Ngày Thượng tỵ (ngày Tỵ đầu tiên của tháng ba, về sau định là ngày mồng ba tháng ba) lấy bột kê nếp trộn rau nấu canh, để át thời khí (khí độc theo mùa, gây bệnh dịch).”
Sách *Nguyệt lệnh đồ kinh* viết: “Ngày Thượng tỵ có thể hái ngải cứu và hoa cải mạn thanh (một loại cải củ), để chữa bệnh vàng da.”
Sách *Tỏa toái lục* viết: “Ngày mồng ba tháng ba, lấy hoa tề thái (rau tề, tức cây tầm tể) rải lên bếp và chỗ ngồi nằm, có thể trừ sâu bọ, kiến.”
Lại viết: “Ngày ấy lấy hoa xoan, không có hoa thì dùng lá, đặt dưới chiếu nằm, có thể trừ bọ chét, chấy rận.”
“Tháng này hái nụ hoa đào chưa nở, phơi trong râm cho khô, trộn với quả dâu và mỡ lợn tháng chạp, bôi chốc lở đầu làm rụng tóc, hiệu nghiệm như thần.”
Sách *Tỏa toái lục* viết: “Tháng này lấy phân dê đốt tồn tính (đốt cháy đen nhưng không để thành tro trắng, giữ lại tính thuốc), trộn với khinh phấn (một vị thuốc khoáng chất chế từ thủy ngân, dùng bôi ngoài da) và dầu vừng, có thể xoa nhọt độc.”
“Ngày Thanh minh, lúc mặt trời chưa mọc, hái hoa tề thái, đợi khô làm que khêu đèn, có thể đuổi muỗi và thiêu thân.”
“Canh ba đêm Thanh minh, buộc rơm lên cây hoa, cây sẽ không sinh sâu róm.”
“Ngày mồng ba hoặc ngày Mậu Thìn tháng này, thu hoa tề thái, hoa ngô đồng, cải bẹ, cất vào trong quần áo lông, đồ lông vũ thì không bị mọt.”
Sách *Tế thế nhân thuật* viết: “Ngày mồng ba tháng ba, lúc gà gáy, lấy nước cơm nguội để qua đêm rửa, tưới miệng bình, nồi, bếp, rá cơm và mọi đồ dùng nhà bếp, thì không có các loài sâu bọ bò quanh quấy hại.”
Sách *Sơn cư tứ yếu* viết: “Trước Thanh minh hai ngày, bắt ốc ngâm vào nước; đến ngày Thanh minh, lấy nước ốc ấy rảy lên tường vách và những chỗ khác, có thể dứt được con sên.”
Sách *Tế thế nhân thuật* viết: “Ngày Thìn tháng ba, lấy túi lụa đựng bột mì, treo chỗ đầu gió; ai bị trúng nắng (say nắng) thì hòa bột ấy với nước mà uống.”
Sách *Pháp thiên sinh ý* viết: “Ngày mồng ba tháng ba, hái hoa đào ngâm rượu uống, trừ được trăm bệnh, làm đẹp nhan sắc.”
Lại viết: “Trước Thanh minh một ngày, hái cây nghể lớn phơi khô, chữa được khí lỵ (kiết lỵ kèm đầy hơi, đau bụng do khí bị ngưng trệ); hòa với nước cơm uống một tiền, có hiệu quả.”
Sách *Tế thế nhân thuật* viết: “Ngày Hàn thực (tiết ăn đồ nguội, kiêng nhóm lửa, khoảng một hai ngày trước Thanh minh), lấy một hai thăng (đơn vị đo dung tích, khoảng một lít) gạo nếp ngâm nước, mỗi ngày thay nước, đến tiết Tiểu mãn (khoảng 21 tháng 5 dương lịch) thì vớt ra phơi khô, rang vàng, hòa nước bôi, chữa đánh ngã tổn thương và nhọt độc, hiệu nghiệm như thần.”
“Ngày mồng ba tháng ba hái hạ khô thảo (một loại cỏ làm thuốc), sắc lấy nước rồi nấu thành cao, mỗi ngày hòa với rượu nóng uống ba lần. Chữa tổn thương lâu năm, tay chân ứ máu, gặp trời âm u thì đau nhức; bảy ngày có thể khỏi. Lại chữa các chứng bệnh về máu của sản phụ.”
“Ngày mồng ba tháng ba, lấy răng dê đốt thành than, chữa chứng dương giản (một dạng động kinh, lên cơn kêu như tiếng dê) kèm nóng lạnh ở trẻ nhỏ.”
Sách *Vạn hoa cốc* viết: “Ngày mồng ba, lấy cây câu kỷ nấu nước tắm gội, khiến da dẻ bóng đẹp, không già.”
“Ngày hai mươi tháng này là ngày Thiên thương khai (ngày ‘kho trời mở’, một ngày tốt theo lịch của Đạo giáo), nên vào núi tu đạo.”
“Ngày hai mươi bảy tắm gội, khiến thần khí trong trẻo sảng khoái.”
Sách *Bản thảo* viết: “Ngày Dần đầu tiên của tháng này hái mầm cúc ngọt, gọi là Ngọc Anh. Ngày Dần đầu tiên của tháng sáu hái cành, gọi là Dung Thành. Ngày Dần đầu tiên của tháng chín hái hoa, gọi là Kim Tinh. Ngày Dần đầu tiên của tháng mười hai đào rễ, gọi là Trường Sinh. Gom bốn thứ tán thành bột, chọn ngày Thành (một trong mười hai “trực” của lịch cổ, được coi là ngày tốt để làm việc) trộn mật đã luyện, viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống một tiền, ngày ba lần. Một trăm ngày thì thân nhẹ, da nhuận; một năm tóc bạc đen lại; hai năm răng rụng mọc lại; ba năm già hóa trẻ.”
Sách *Tề nhân nguyệt lệnh* viết: “Lấy hà thủ ô, loại đỏ và loại trắng mỗi thứ một nửa, ngâm nước vo gạo một đêm, rồi đồ chín cùng đậu đen trên nồi cơm, phơi khô, bỏ đậu, tán bột; có thể thêm phục linh (một loại nấm mọc ở rễ cây thông, dùng làm thuốc) bằng một phần ba, luyện mật làm viên, uống với rượu mỗi lần một hai tiền. Sau trăm ngày, trăm bệnh đều trừ, sống lâu thêm thọ, đông con. Kiêng ăn thịt lợn, cá, ba ba, củ cải. Trong hà thủ ô có củ mọc thành hình chim thú hay núi đá; củ nào thật lớn là của quý, uống vào thành tiên.”
Sách *Cư gia tất dụng* viết: “Ngày mồng ba tháng ba lấy nước cỏ thử nhĩ, trộn mật làm bột, gọi là ‘long thiệt bạn’ (?), để át thời khí. Cỏ ấy tức là cỏ mao hương, tục gọi là cỏ thử nhĩ (cỏ tai chuột), có thể nhuộm màu nâu.”
“Trong tháng ba, tháng tư, hái ở khe núi lá trắc bách mới mọc, lá thông, hoặc nhụy hoa, những cành dài ba bốn tấc, phơi râm cho khô, giã nhỏ thành bột, luyện mật làm viên to bằng hạt đậu nhỏ. Thường vào sáng sớm ngày sóc vọng (ngày mồng một và ngày rằm), đốt hương quay mặt về hướng đông, cầm thuốc uống mười một viên, khấn rằng: ‘Thuốc thật của thần tiên, thể trọn vẹn tự nhiên; thuốc uống vào bụng, thêm thọ kéo dài năm.’ Uống với nước muối hoặc rượu. Uống xong kiêng ngũ tân (năm thứ rau có vị cay nồng như hành, tỏi, hẹ, kiệu…). Muốn thêm cơ thịt thì gia đại ma (hạt gai dầu) và cự thắng (vừng đen). Muốn tâm lực khỏe mạnh thì gia nhân sâm, phục linh. Dùng nước sương ngày mồng bảy tháng bảy để viên thuốc thì càng tốt.”
Sách *Tề nhân nguyệt lệnh* viết: “Ngày Thìn đầu tiên của tháng này hái câu kỷ, đến ngày Tỵ đầu tiên của tháng tư thì uống. Cách làm rượu phấn thông: lấy gạo nếp vo thật sạch, cứ một đấu (mười thăng) gạo thì dùng năm lạng thần khúc (men thuốc làm từ bột mì trộn các vị thuốc) trộn đều; lấy một thăng phấn hoa thông nghiền nhỏ đem đồ, đựng vào túi lụa, ngâm trong một thăng rượu năm ngày là uống được. Uống tùy ý.”
Sách *Thiên kim phương* viết: “Tháng này vào núi lớn, lấy nhựa thông ở chỗ khuất bóng, không thấy mặt trời mặt trăng, đem luyện rồi ăn. Một trăm ngày thì chịu được nóng lạnh, bổ ích ngũ tạng (năm tạng theo Đông y: tim, gan, tỳ, phổi, thận).”
Sách *Vân cấp thất thiêm* (bộ sách lớn của Đạo giáo, soạn đời Tống) viết: “Củ thương lục có hình người thì diệt được phục thi (loài ‘thi trùng’ ẩn nấp trong thân theo quan niệm Đạo giáo, gây bệnh và rút ngắn tuổi thọ), trừ vết sạm đen trên mặt, tăng trí nhớ không quên; chữa chứng ngũ lao thất thương (chỉ chung các chứng suy kiệt do làm lụng quá sức, tổn thương tạng phủ) ở cả nam lẫn nữ, và các bệnh khi sinh nở của phụ nữ. Cách làm: dùng mười hai cân bột mì, ba đấu gạo, thêm bột thiên môn đông (rễ cây thiên môn, một vị thuốc) ủ thành rượu, ngâm thương lục sáu ngày, giữ trai giới (ăn chay, giữ mình thanh tịnh) mà uống. Sắc mặt đầy đặn, thi trùng đều bị diệt, tai thính mắt sáng, khiến người không già, thông được với thần.”
“Ngày Thượng tỵ tháng ba, nên ra bờ nước uống rượu, vui yến tiệc để trừ điều chẳng lành; đó là việc tu hễ (lễ tắm gột bên bờ sông để trừ tà) (?). Ngày Thanh minh, lấy cành du, cành liễu làm củi nấu ăn, gọi là ‘đổi lửa mới’, để cầu lợi cho cả năm.”
Sách *Chân cáo* viết: “Tháng này, ngày mười một nhổ tóc bạc, ngày mười ba nhổ tóc bạc, thì tóc bạc mãi không mọc lại. Ngày mồng một, mồng mười nhổ tóc bạc thì sẽ mọc tóc đen.”
“Tháng này lấy củ bách hợp phơi khô, giã thành bột mà ăn, có ích cho người. Lấy củ mài (hoài sơn) bỏ vỏ đen, sấy khô, làm bột ăn, đại bổ cho người hư nhược, làm mạnh tỳ vị (hệ tiêu hóa theo Đông y), ăn ngon miệng.”
Sách *Linh bảo kinh* viết: “Ngày mồng ba tháng này, làm lễ trai Đãng tà (lễ ăn chay giữ giới để quét trừ tà khí).”
“Tháng này tắm gội vào ngày mồng sáu, mồng bảy, khiến tinh thần sảng khoái, không gặp tai ách.”
Sách *Kinh Sở ký* (tức *Kinh Sở tuế thời ký*, ghi phong tục vùng Kinh Sở, nay thuộc Hồ Bắc, Hồ Nam) viết: “Ngày mồng ba tháng ba, bốn hạng dân (sĩ, nông, công, thương) đều đi giẫm cỏ. Trò ‘đấu trăm cỏ’ thời bấy giờ cũng bắt nguồn từ tục này.”
“Ở Lạc Dương, ngày Thượng tỵ, phụ nữ lấy hoa tề chấm dầu rồi khấn, rảy xuống nước; nếu dầu loang thành hình rồng phượng, hoa cỏ thì là điềm tốt; gọi là bói hoa dầu.”
Sách *Dậu Dương tạp trở* viết: “Tháng ba, sao Tâm (sao Đại Hỏa, thuộc chòm Tâm trong hai mươi tám chòm sao) hiện ra ở phương Thìn, là lúc ‘xuất hỏa’ (theo lệ xưa, đến lúc này mới đốt lửa trở lại); tục cấm khói, cắm liễu là để trấn áp điều đó. Trong tiết Hàn thực người ta dễ bị nội thương (tổn hại bên trong vì ăn đồ nguội), nên cho chơi đánh đu, đá cầu để vận động cho khí huyết lưu thông.”
Sách *Dưỡng sinh nhân thuật* viết: “Ngày Cốc vũ hái chè, sao rồi cất, có thể chữa ho đờm và nhiều bệnh khác.”
Sách *Gia thục sự thân* viết: “Tháng này hái hoa đào chưa nở, phơi râm trăm ngày, cùng quả dâu đỏ với lượng bằng nhau, giã trộn mỡ lợn tháng chạp, bôi chốc lở đầu, hiệu nghiệm như thần.”
Sách *Vạn hoa cốc* viết: “Cuối xuân, lấy phấn hoa thông trộn đường trắng hoặc mật làm bánh, không những hương vị thanh ngọt mà còn có ích cho người.”
Những điều kiêng trong tháng ba
“Tháng cuối xuân không nên làm việc vào ngày Mão, giờ Mão, vì phạm nguyệt kiến (địa chi ứng với tháng hiện hành theo lịch), không tốt.”
Sách *Vân cấp thất thiêm* viết: “Tháng này đừng ở lâu chỗ ẩm thấp, ắt rước tà độc. Đừng để ra mồ hôi nhiều, đừng phơi trần dưới tam quang (ba nguồn sáng: mặt trời, mặt trăng, các vì sao), kẻo rước điều chẳng lành. Đừng làm cho ra mồ hôi, để nuôi khí của các tạng. Đừng ăn dưa muối để lâu, sinh nhọt độc và bệnh sốt nóng. Đừng ăn thịt lừa, thịt ngựa; đừng ăn thịt hoẵng, thịt hươu, khiến thần hồn không yên. Đừng ăn hẹ.”
Sách *Nguyệt lệnh kỵ* viết: “Đừng ăn tiết và lá lách của thú vật; vì tháng cuối mỗi mùa hành Thổ vượng ở tạng tỳ (theo ngũ hành, tháng cuối mỗi mùa thuộc hành Thổ, ứng với tạng tỳ – lá lách), sợ tử khí theo đó nhập vào.”
Sách *Bách nhất ca* viết: “Đừng ăn cá, ba ba, khiến ăn uống không tiêu, thần hồn hoảng hốt, tái phát bệnh cũ.”
Sách *Bản thảo* viết: “Đừng ăn rau quỳ sống, đừng ăn thịt dê khô. Từ tháng ba trở đi có loài trùng như đuôi ngựa, độc của nó có thể giết người.”
Sách *Phong thổ ký* viết: “Tháng này, ngày mười sáu và hai mươi bảy kiêng đi xa, đường thủy đường bộ đều không tốt. Ngày mồng một và mười sáu kiêng cắt may áo, mua bán.”
Sách *Thiên kim phương* viết: “Ngày Thìn, ngày Dần tháng ba, đừng ăn cá, xấu.”
Sách *Vân cấp thất thiêm* viết: “Ngày mồng năm tháng này kiêng nhìn thấy mọi thứ máu tươi, nên giữ trai giới.”
Tôn chân nhân nói: “Tháng này đừng giết hại sinh vật, để thuận theo đạo trời. Đừng ăn lõi non của các loài rau cỏ, đừng ăn hoa kim châm.”
Sách *Thiên kim phương* viết: “Đừng ăn ngũ tạng của chim thú, đừng ăn tỏi nhỏ (tỏi núi), đừng uống nước suối sâu.”
Sách *Vân cấp thất thiêm* viết: “Ngày mồng tám tháng ba đừng ăn rau cần, e mắc bệnh giao long hà (theo cách giải thích xưa là khối u trong bụng do trứng ‘giao long’ bám trên rau gây ra), mặt xanh vàng, bụng trướng to như người có mang. Uống nước đường cho nôn ra thì khỏi.”
Theo *Dương Công kỵ*: “Ngày mồng chín không nên đi thăm người ốm.”
Sách *Pháp thiên sinh ý* viết: “Đừng ăn trứng gà, sẽ suốt đời đầu óc mê loạn.”
Lại viết: “Đừng ăn tỏi; cũng không nên ăn thường xuyên, vì làm hao sức lực, tổn hại tâm lực.”
Phép tu dưỡng tháng ba
Tháng cuối xuân, muôn vật đẩy cái cũ ra để sinh cái mới, trời đất cùng sinh sôi, khí dương hừng hực, khí âm ẩn xuống. Nên ngủ sớm dậy sớm để nuôi khí của các tạng. Lúc này khí của gan lắng xuống, tim sắp sửa vượng, nên ích gan bổ thận để thuận theo thời tiết. Tháng này ứng với quẻ Quải (quẻ gồm năm vạch dương ở dưới, một vạch âm ở trên, ứng với tháng ba); “quải” là khí dương quyết đoán gạt bỏ khí âm, ý là quyết đoán mà vẫn hòa. Sinh khí ở phương Dần (hướng đông bắc lệch đông), ngồi nằm nên quay về hướng đông bắc.
Tôn chân nhân nói: “Thận khí đã lắng, tâm khí dần đến, mộc khí (khí của hành Mộc, ứng với gan và mùa xuân) đang vượng. Nên bớt ăn ngọt, thêm ăn cay, để bổ tinh ích khí. Cẩn thận tránh gió tây. Nên để thân thể thong thả, cho được yên ổn, để thuận theo thời trời.”
Phép đạo dẫn của Linh Kiếm Tử
Một thế ngồi bổ tỳ: làm thế giương cung sang trái rồi sang phải, để trừ phong khí tụ kết ở ngực, sườn, hoành cách và các khí bệnh của tạng tỳ. Kéo qua kéo lại dùng sức, cả thảy mười bốn lần; ngậm miệng, để ý theo hơi thở mà đến làm tan khí ứ.
(Xem hình)
Đồ thế ngồi đạo dẫn của hai tiết khí cuối xuân, theo Trần Hy Di
(Xem hình)
Hình vị thần của mật (theo Đạo giáo, mỗi tạng phủ có thần cai quản)
(Xem hình)
Tổng luận về phủ mật, phụ vào phần gan
Mật là tinh của hành Kim, khí của hành Thủy, sắc xanh, bám dưới thùy ngắn của gan. “Đảm” (mật) nghĩa là “cảm” (dám), ý nói người quả cảm. Mật nặng ba lạng ba thù (thù: đơn vị cân rất nhỏ, bằng một phần hai mươi bốn lạng), là phủ của gan (phủ: cơ quan rỗng đi đôi với một tạng; mật là phủ phối với tạng gan). Nếu xét riêng về mật thì lẽ ra không thuộc số ngũ tạng mà xếp vào lục phủ (sáu phủ theo Đông y: mật, dạ dày, ruột non, ruột già, bàng quang, tam tiêu). Nhưng vì mật cũng nhận khí của hành Thủy, cùng một lẽ với quẻ Khảm (quẻ tượng trưng cho nước, ứng phương bắc), nên lại không thể xếp chung với lục phủ; vì thế lập riêng thành “tạng mật”. Sự dũng cảm của con người phát ra từ mật. Mật hợp với bàng quang, cũng chủ về lông tóc. *Hoàng Đình kinh* (kinh sách Đạo giáo về luyện dưỡng thân thể) viết: “Chủ mọi khí lực, cầm giữ binh hổ; bên ngoài ứng ở con ngươi và sống mũi; não và tóc nương nhau cùng tươi tốt.” Cho nên phần mật cũng giống như ngũ tạng. Vả lại mật gửi ở cung Khảm, khiến người mến điều thiện, biết điều tà, dứt gian trá, ngăn xu nịnh, dám đi đường ngay. Mật chủ về hành Kim, mà Kim chủ sự giết chóc, nên nhiều khí động sát. Nhưng thấy giết chóc thì buồn; cho nên khi người buồn, Kim sinh Thủy, vì thế mắt có nước mắt. Tim chủ Hỏa, mật chủ Thủy; lửa gặp nước thì tắt, nên người to gan thì lòng không kinh sợ; nước bị lửa nung (?), nên người nhát gan thì lòng thường sợ hãi. Âm dương giao tranh, nước thắng lửa, thì mắt có nước mắt. Nước mắt xuất từ mật, phát ra từ gan; nước của mật chủ về con ngươi, nhận tinh của Mộc ở gan hai cáp (cáp: một phần mười thăng). Đàn ông năm mươi tuổi mắt mờ là vì thận khí suy, nước mật ít; có thể bổ thận để nuôi lớn gan (?). Muốn yên thần của mật, nên dứt tranh giành, làm điều nhân nghĩa đạo đức, để giữ trọn sự sống. Mật hợp với bàng quang, chủ về lông tóc. Tóc khô là mật cạn kiệt; móng khô là mật thiếu hụt; tóc khô, lông như cháy là có phong; thích ăn vị đắng là mật không đủ; sắc mặt trắng sáng kèm chút sắc xanh là mật không có bệnh.
Phép tu dưỡng phủ mật
Vào ba tháng mùa đông, ngồi ngay ngắn, tĩnh lặng suy tưởng, quay về hướng bắc hít khí đen của Huyền cung (cung phương bắc; màu đen ứng với phương bắc) vào miệng, nuốt ba lần, để bù phần hao tổn do thở ra bằng chữ “hi”, và để thêm tân dịch (chất dịch nuôi dưỡng) cho mật.
Phép xem xét bệnh của mật
Mật có bệnh thì đại khái miệng đắng, nôn ra nước dãi chua, trong lòng kinh sợ như có người sắp bắt mình. Mật bị thực (khí tà dư thừa, bệnh thuộc thể “thực”) thì tinh thần không giữ được, nằm dậy không yên. Mật bị hư (khí của mật suy yếu) thì bị lạnh, lạnh thì sợ hãi, chóng mặt, yếu ớt, móng và tóc đều khô, mắt chảy nước, bàng quang, lưng và bụng dưới đau. Mật và gan cùng một đường, nên thuốc chữa mật dùng chung phương với tạng gan.
Phép đạo dẫn cho phủ mật
Có thể ngồi ngay ngắn, áp hai lòng bàn chân vào nhau, ngẩng đầu, dùng hai tay nắm cổ chân nhấc lên, lắc động, làm ba đến năm lần. Cũng có thể ngồi bệt duỗi chân, hai tay chống đất, nâng thân lên, gắng sức ở lưng và cột sống ba đến năm lần; có thể đẩy được khí tà phong độc của mật ra ngoài.
Phép lục khí chữa mật (phép thở ra kèm sáu âm “hư, ha, hô, tứ, xuy, hi”, mỗi âm ứng với một tạng phủ)
Bệnh của mật thì thở ra bằng chữ “hi”, bổ bằng hít vào. Cách làm: nằm nghiêng, dùng mũi từ từ hít một hơi dài, rồi thở ra chữ “hi”, tức là phát khẽ tiếng “hi” cùng lúc với hơi thở ra. Trừ được bệnh mật, trừ mọi chứng mồ hôi ở vùng kín (?), mồ hôi trộm, mặt không có sắc, ruột non trướng, dưới rốn lạnh đau, miệng khô lưỡi rít; thở “hi” nhiều lần thì khỏi.
Những chuyện thú vị mùa xuân
Thăm xuân, đấu hoa
Trong năm Thiên Bảo (niên hiệu Đường Huyền Tông, 742–756), trai gái Trường An mùa xuân đua nhau đấu hoa, ai có nhiều hoa lạ thì thắng; đều bỏ ra nghìn vàng mua hoa, trồng giữa sân, mở tiệc “thăm xuân”.
Lan can dời xuân
Thời Khai Nguyên (niên hiệu Đường Huyền Tông, 713–741), các nhà vào mùa xuân dời hoa nổi tiếng trồng trong chậu có lan can bao quanh, dưới gắn bánh xe, buộc dây màu để kéo, đi đến đâu thì kéo theo đến đó.
Buộc bánh rán
Theo phong tục vùng Giang Đông, ngày hai mươi tháng giêng là ngày Thiên xuyên (“ngày trời thủng”); người ta lấy sợi tơ đỏ buộc bánh rán đặt trên mái nhà, gọi là “vá chỗ trời dột”. Vì thế thơ họ Lý có câu: “Một chiếc bánh rán vá trời thủng.”
Ăn rau sống
Đời Tấn, ngày Lập xuân người ta bày củ cải, mầm cần thành mâm rau để biếu nhau. Đời Đường, ngày Lập xuân có bánh xuân và rau sống gọi là “mâm xuân”. Vì thế thơ Tô Thức có câu: “Ngải xanh, hẹ vàng, thử mâm xuân.”
Cài chim én xuân
Vùng Kinh Sở, ngày Lập xuân cắt lụa màu thành hình chim én để cài lên đầu. Vì thế thơ Âu Dương Tu có câu: “Cùng mừng chim én đầu thoa đã đến.” Thiếp của Vương Nghi công (tức Vương Tăng, tể tướng đời Tống) lại có câu: “Lụa màu đón xuân bay vào tóc mai.”
Dán chữ “Nghi xuân”
Ngày Lập xuân, viết hai chữ “Nghi xuân” (hợp với mùa xuân, chúc xuân tốt lành) dán lên mi cửa; thơ họ Vương có câu: “Chữ quý dán ‘nghi xuân’.”
Mâm ngũ tân
Ngày Lập xuân bày mâm ngũ tân (mâm năm thứ rau vị cay), lấy cam vàng ủ rượu, gọi là “Động Đình xuân sắc”. Vì thế thơ Tô Thức có câu: “Mâm cay đựng hẹ xanh, rượu tháng chạp là cam vàng.”
Đốt pháo tre dọa quỷ
Trong núi sâu phương tây có loài người cao hơn một thước, thích quấy phạm người; ai bị nó phạm thì mắc bệnh nóng lạnh; tên nó là Sơn Tao. Đốt ống tre cho nổ tiếng lép bép thì Sơn Tao sợ hãi bỏ trốn.
Uống rượu tiêu bách
Sách *Nguyệt lệnh* viết: “Ngày đầu năm dâng rượu tiêu bách (rượu ngâm hoa tiêu và lá trắc bách).” Hoa tiêu là tinh của sao Ngọc Hành (ngôi sao thứ năm của chòm Bắc Đẩu), trắc bách là thuốc tiên; hai thứ này dùng ủ rượu. Sáng hôm ấy uống từ người nhỏ tuổi trước rồi mới đến người lớn tuổi.
Bùa gỗ đào vẽ thần
Thời Hoàng Đế có hai vị thần là Thần Đồ và Uất Lũy, ở dưới cây đào nơi Cửa Quỷ phía đông núi Sóc, bắt những con quỷ làm điều ác, trói bằng dây lau rồi cho hổ ăn. Vì thế người ta vẽ hình hai vị lên tấm gỗ đào, đặt ở cửa nhà.
Vẽ gà dán cửa
Ngày đầu năm vẽ hình con gà dán lên cửa, buộc dây lau cắm hai bên bùa gỗ đào, trăm quỷ đều sợ.
Vẽ Chung Quỳ
Đời Đường có con quỷ nhỏ tên Hư Hao, từ trên không lấy trộm đồ của người. Chung Quỳ, một tiến sĩ ở núi Chung Nam, bắt được nó, móc mắt rồi xé ra ăn. Vì thế tháng giêng người ta vẽ hình ông để trấn quỷ.
Tiễn quỷ nghèo
Hàn Văn công (tức Hàn Dũ, văn hào đời Đường) viết: “Ngày cuối tháng giêng, nhằm ngày Ất Sửu, chủ nhân sai đầy tớ kết cành liễu làm xe, bó cỏ làm thuyền, chở một hai thứ lương khô, vái chào quỷ nghèo mà tiễn đi.”
Làm đồ trang sức bằng lụa màu
Bà Trần, vợ Lưu Trăn, vào ngày Nhân nhật (ngày mồng bảy tháng giêng, gọi là “ngày của người”) làm nhân thắng (đồ trang sức cài đầu hình người), cắt bằng lụa màu hoặc chạm bằng vàng.
Canh bảy thứ rau
Người đất Kinh vào ngày Nhân nhật hái bảy thứ rau nấu canh mà ăn.
Làm kén bột (?)
Ngày Thượng nguyên (rằm tháng giêng) làm kén bằng bột, đặt thẻ ghi chức quan vào trong, hấp chín rồi ăn, ai được chức cao chức thấp thì lấy đó làm trò cười đùa hơn thua.
Xem đèn ở phố Thiên
Sách *Vũ Lâm cựu sự* (sách ghi chuyện cũ ở Hàng Châu đời Nam Tống) viết: “Từ ngày mười ba đến ngày mười bảy tháng ba, mọi nhà lớn nhỏ khắp thành dựng giàn tre bắc ngang đường, treo đèn màu, rực rỡ soi trăng, lấp lánh như rung sao, trống kèn, pháo hoa suốt đến sáng không dứt.”
Điệu hát giậm chân
Đời Đường, người đi xem đèn làm bài “đạp ca” (vừa giậm chân theo nhịp vừa hát) để hát, giọng vang tận mây. Lời hát như: “Thiếu nữ Trường An dạo nắng xuân, chẳng nơi nắng xuân nào không đứt ruột. Tay áo múa, lưng cong như cung đều quên hết, mày ngài uổng mang sương chín mùa thu.”
Biếu cơm xã
Ngày Xuân xã (ngày tế thần Đất mùa xuân), lấy các thứ thịt trộn nêm rải lên cơm, gọi là cơm xã. Ngày Thu xã thì biếu nhau bánh xã, rượu xã. Phụ nữ về nhà ngoại thì ông bà ngoại, cô dì đều tặng quả bầu non, tục nói là tốt cho cháu ngoại.
Ngắm mai ở Cô Sơn
Cô Sơn (núi nhỏ giữa Tây Hồ, Hàng Châu) là nhà cũ của Lâm Bô (ẩn sĩ đời Tống, nổi tiếng yêu hoa mai). Ở đó có ba trăm sáu mươi cây mai, lại có cây cối (một loại tùng bách) từ đời Trần, người ta tranh nhau đến thưởng ngoạn.
Giẫm tuyết trên Đoạn Kiều
Trong mười cảnh Tây Hồ có cảnh “Tuyết sót trên Đoạn Kiều”. Từ Đoạn Kiều theo một lối thẳng đến chân Cô Sơn, tuyết sót phủ đầy đê, như cầu vồng ngọc dài vạn trượng vắt ngang mặt hồ, thật là cảnh lạ. Người thanh cao cưỡi con lừa chậm chạp vừa đi vừa ngâm thơ thưởng cảnh.
Tảo mộ tiết Thanh minh
Sách *Vũ Lâm cựu sự* viết: “Trước sau Thanh minh mười ngày, trai gái trong thành trang điểm lộng lẫy, vàng ngọc lụa là, nối gót sát vai, rộn ràng dạo chơi; thuyền vẽ tiếng tiêu tiếng trống suốt ngày không dứt.”
Ngắm liễu trên đê Tô
Hoa liễu khêu gợi lòng người, vàng như lông ngỗng con, xanh như lông vịt, một tháng mà hai màu; hàng liễu dài muôn cành, khói mây lất phất, phủ mờ tà áo. Người lòng thanh đạm xách bầu rượu đi một mình.
Lễ phất trừ (lễ tẩy trừ điều chẳng lành)
Theo tục nước Trịnh, ngày Thượng tỵ tháng ba, ở bờ sông Trăn, sông Vĩ người ta gọi hồn nối phách, cầm cỏ lan để phất trừ điều chẳng lành. Đời Hán, ngày Thượng tỵ cuối xuân, quan lại và dân chúng đều làm lễ hễ (tắm gột trừ tà) bên dòng nước chảy về đông.
Nước quanh thả chén
Chu Công xây xong thành Lạc Ấp, nhân dòng nước mà thả chén rượu trôi; vì thế thơ có câu “chén lông vũ (chén rượu có hai tai như đôi cánh) trôi theo sóng”. Tần Chiêu vương bày rượu ở khúc sông, thấy người vàng dâng thanh kiếm Thủy Tâm, nói: “Khiến ngài làm chủ các nước Hoa Hạ.” Nhân đó lập nơi này làm Khúc Thủy (nơi nước uốn khúc để thả chén).
Giày đi đạp thanh
Ngày mồng ba tháng ba, dâng giày dép để đi đạp thanh (dạo chơi trên cỏ xanh đầu xuân).
Sữa hạnh nhân và bánh táo
Ngày Hàn thực, nấu gạo tẻ và lúa mì thành món sệt như sữa, giã hạnh nhân nấu cháo, lấy bột bọc quả táo hấp ăn, gọi là bánh táo.
Cơm thanh tinh
Dùng lá cây dương đồng cùng các loại lá nhỏ, lá đông thanh; đến tiết Hàn thực hái lá về nhuộm cơm, cơm có màu xanh và bóng, ăn vào giúp thêm dương khí; Đạo gia gọi là “cơm khô thanh tinh”. Nay theo tục, lấy cỏ xanh mọc xen trong ruộng lúa mì giã lấy nước, trộn với gạo nếp làm viên bột xanh, hoặc lấy lá cây sòi nhuộm cơm đen làm bánh; đó là dấu vết còn lại của tục ấy.
Rượu dừng ngựa
Thiếu niên hào hiệp ở Trường An, mùa xuân kết bạn, mỗi người cưỡi ngựa khỏe, trang sức yên gấm, dàm vàng, sóng cương mà đi, qua lại bên những cây hoa; đầy tớ cầm rượu theo sau, gặp cảnh đẹp thì dừng ngựa mà uống.
Lấy hoa đỏ
Con gái của Thôi Lâm Nghĩa đời Bắc Tề, ngày xuân lấy hoa đào dán lên mặt, khấn rằng: “Lấy hoa đỏ, lấy tuyết trắng, rửa mặt cho con thêm sáng tươi; lấy tuyết trắng, lấy hoa đỏ, rửa mặt cho con thêm rạng rỡ; lấy tuyết trắng, lấy hoa hồng, rửa mặt cho con thêm dung nhan.”
Kết sư tử bằng hoa
Các nhà quyền quý dạo chơi ở Khúc Giang (hồ nổi tiếng ở Trường An), cắt trăm thứ hoa kết thành hình sư tử, tặng nhau. Trên sư tử có những vòng nhỏ nối liền, dùng tua bằng gấm Thục để kéo, hát rằng: “Ánh xuân hãy khoan đi, để lại cho người say ngắm.”
Chuông giữ hoa
Thời Thiên Bảo, vườn của các nhà quyền quý xe tơ đỏ làm dây, đính chuông vàng lên; có quạ, chim khách bay đến thì giật chuông cho chúng sợ.
Giữ hương
Trong cung đời Đường, khi hoa nở, lấy màn hai lớp trùm kín lên lan can để giữ hương hoa, gọi là “giữ hương”.
Nuốt hoa, nằm rượu
Sách *Xuân lục* viết: “Nắm trăng gánh gió thì hãy để ngày sau; nuốt hoa nằm rượu (ngắm hoa, say rượu) thì chớ để lỡ thời.”
Đôi bánh đỏ
Các nhà đi chơi xuân lấy mỡ và bột gạo làm bánh màu đỏ, treo thành từng đôi trên sào, xen lẫn trước đầu ngựa.
Ủ rượu hoa lê
Tục ở Hàng Châu ủ rượu cho kịp chín vào lúc hoa lê nở, gọi là “Lê hoa xuân”.
Canh cẩm đái
Có loài hoa tên là cẩm đái, lúc mới mọc lá mềm giòn ăn được, hái về nấu canh. Thơ Đỗ Phủ có câu: “Trơn mềm nhớ cơm điêu hồ (cơm nấu bằng hạt niễng), thơm ngát ngửi canh cẩm đái.”
Thương sắc cỏ, ngóng hoa hạnh
Sách *Trường Khánh tập* (tập thơ của Bạch Cư Dị) có câu: “Ai mở con đường tây nam chùa bên hồ, cỏ xanh như dải lưng váy chạy chéo một vệt.” Chiếu *Khuyến nông* viết: “Ngóng hoa hạnh nở mà chăm cày, nhìn cỏ bồ mọc mà khuyên gặt hái” (hoa hạnh, cỏ bồ là dấu hiệu thời vụ).
Xem cỏ đoán năm
Sư Khoáng (nhạc sư nước Tấn thời Xuân Thu) nói: “Rau tề mọc trước thì năm ấy ngọt lành; đình lịch mọc trước thì năm ấy khổ sở; sen ngó mọc trước thì năm ấy nhiều mưa; tật lê mọc trước thì năm ấy hạn hán; cỏ bồng mọc trước thì năm ấy dân sắp phải lưu tán; rong nước mọc trước thì năm ấy sắp xấu; ngải cứu mọc trước thì năm ấy sắp có bệnh tật.” Đều xem vào tháng giêng.
Đoán qua mưa và sương mù
Ngày mồng một tháng giêng có mưa thì mùa xuân hạn, mỗi người được ăn một thăng (ý nói lương thực ít); mồng hai mưa thì mỗi người được ăn hai thăng; cứ thế tăng dần. Mồng năm mưa thì được mùa lớn. Mồng năm có sương mù thì hại lúa, hại dân; ngày đầu năm có sương mù thì năm ấy ắt đói kém.
Bẻ cành thông, treo dây lau
Đầu năm khấn rồi uống rượu hoa tiêu; lại bẻ cành thông, nam bảy cành, nữ hai cành, cũng cùng một ý ấy. Treo dây lau trên cửa, cắm bùa bên cạnh, trăm quỷ đều sợ.
Lên núi trông xa
Ngày Nhân nhật tháng giêng nên lên núi trông ra xa. Thơ Lý Sung có câu: “Sai đánh xe lên núi tây, đưa mắt ngắm đồng ruộng.”
Cháo nổi mỡ để cúng
Trương Thành thấy một người đàn bà đứng ở góc đông nam nhà mình, nói với Thành: “Rằm tháng giêng, ông nên nấu cháo trắng, cho mỡ nổi trên mặt mà cúng tôi, tôi sẽ khiến tằm nhà ông tốt gấp trăm lần.” Về sau quả nhiên như vậy.
Lọng hoa, màn lá
Hạ Hầu Trạm viết: “Mùa xuân thật đáng vui, kết các thứ hoa làm lọng.” Bài phú của Tạ Vạn viết: “Phủ lá rậm làm màn.”
Đệm hoa, nệm cỏ
Hoa rụng làm đệm, cỏ biếc làm nệm, say ngủ ngày xuân, niềm vui chẳng ít.
Tắm sông Nghi, làm lễ hễ ở sông Lạc
“Áo xuân đã may xong, cùng những người đã đội mũ (đã thành niên) và trẻ nhỏ, tắm ở sông Nghi, hóng gió ở đài Vũ Vu” (lời Tăng Điểm trong sách Luận ngữ). Bài văn tế lễ hễ của Thái Bá Giai (tức Thái Ung, văn sĩ đời Hán) viết: “Cuối xuân mênh mang, tháng ấy làm lễ trừ vào ngày Tỵ (?). Sang hèn đông như khói, như vịt trời, cả nữ lẫn nam. Tự cầu trăm phúc, ở bên bờ sông Lạc.”
Hội xã tháng ba
Sách *Vũ Lâm cựu sự* viết: “Ngày mồng ba tháng ba ở quán Hựu Thánh, ngày hai mươi tám tháng ba ở hành cung Đông Nhạc, là ngày sinh của hai vị thánh; người kinh thành đi chơi rất đông vui, trăm trò diễn tranh nhau tụ hội, trai gái chen chúc, người xem đông như bức tường. Tên các hội xã như:
Phi Lục xã (diễn tạp kịch), Tề Vân xã (đá cầu), Át Vân xã (hát xướng trám, một lối hát kể chuyện),
Đồng Văn xã (hát từ khúc vui), Giác Để xã (đấu vật), Thanh Âm xã (tấu nhạc nhẹ),
Cẩm Tiêu xã (bắn nỏ), Cẩm Thể xã (xăm hình lên thân), Anh Lược xã (quyền và gậy, tức võ nghệ),
Hùng Biện xã (kể chuyện), Thúy Cẩm xã (ca kỹ hành viện), Hội Cách xã (múa rối bóng),
Tịnh Phát xã (cạo, chải tóc), Luật Hoa xã (ngâm và bắt chước tiếng rao hàng), Vân Cơ xã (làm ảo thuật).
Những thứ bày ra như vàng ngọc, châu báu, ngọc trai, lông trả, rực rỡ chói mắt; ngựa quý thắng yên nhung, cương báu. Bếp lưu động và hàng bày hoa quả, đủ mọi thứ món ngon quả quý. Một mâm đồ trang sức hình hoa bằng ngọc trai, lông trả có giá tới mấy vạn. Chim quý như vẹt đỏ, chim sẻ trắng; loài thủy tộc thì có cua ngọc, rùa vàng; thông lạ núi Hoa ở Cao Ly, cây hoa lạ ở ven biển, hải đảo vùng Giao, Quảng, không thể kể xiết, toàn là cảnh khiến người động lòng, kinh mắt. Cả hai hội đều như vậy.”
Bên nước ngắm cá
Ở vùng Mậu Uyển đất Ngô xưa (nay là Tô Châu), trong vườn Khổng Lý có một ẩn sĩ ở đó đã mấy đời, hiệu là Tiêu Sái Trương Lang. Trong vườn có hàng vạn cây trúc, cây cao che mái nhà; phía tây có nhà Nhiễu Thúy, phía đông có hiên Lau. Trước hiên có một ao lớn, dương liễu xanh rủ sát mặt nước, đào mận xen cành; trong ao có mấy vạn con cá đỏ, gọi là ao Cẩm Lân (ao vảy gấm). Đến ngày xuân trời quang tạnh, cá bơi đùa giỡn nước, năm sắc lóng lánh, cá đẹp muôn hình vạn trạng. Tiêu Sái Trương Lang đề rằng: “Vảy gấm bầu bạn cỏ biếc, trên mặt nước viết văn chương.” (Điều này được bổ sung theo bản Huyền Tuyết Cư.)
Những thú ngắm cảnh u nhã mùa xuân của Cao tử (tác giả Cao Liêm tự xưng) (mười hai điều)
Cao tử nói: Kẻ sơn nhân này (lời tác giả tự xưng) mê thú ngắm cảnh u nhã bốn mùa, cảnh và thú đều khá chân thực. Ngay ở Vũ Lâm (tức Hàng Châu) cũng có thể kể ra vài điều, chép lại để cùng những người đồng điệu chia sẻ. Nhưng cảnh thật đáng thưởng ngoạn khắp trong trời đất thì không sao kể hết; chỉ vì người thích nó không thật lòng, nên mỗi người tự phụ cái thú thưởng ngoạn, chứ không phải cảnh thật phụ người. Chúng ta nếu lấy lòng dạ cao sáng, hứng thú phóng khoáng, vượt khỏi bụi trần, thoát khỏi thói tục, có riêng con mắt trời (tầm nhìn siêu thoát, thấu suốt), ngắm cảnh mà lòng hiểu được, thì sẽ có được cái nhìn tuyệt diệu, cái thú chân thực. Huống chi mọi thú thưởng ngoạn u nhã, lấy không ai cấm, dùng không bao giờ hết, cất chân là có, suốt ngày ngắm được; dù trong mộng tưởng hay khi hồn bay đi dạo, ta xin thề mãi không quên. Còn niềm vui nào hơn được thế? Những điều chưa kể hết, sẽ thấy theo từng loại.
Dưới trăng ở Cô Sơn ngắm hoa mai
Trên nền cũ ở Cô Sơn, cụ Lâm Bô trồng ba trăm sáu mươi cây mai, nay đã mất; người trồng tiếp sau này nay cũng thưa thớt chẳng còn. Ông Tôn, một vị trung quý (hoạn quan trong cung), trồng bù lại đủ số cũ. Đầu xuân, cây như ngọc so le, hoa như băng lác đác; tựa đài ngọc trông ra, ngỡ như đang ngồi ở Huyền Phố (vườn tiên trên núi Côn Lôn) hay núi La Phù (núi ở Quảng Đông, nổi tiếng hoa mai, có chuyện gặp tiên nữ hoa mai). Nếu không phải lúc hoàng hôn dưới trăng, mang chén rượu ngâm thơ thưởng ngoạn, thì cái thú “hương thầm thoảng động, bóng thưa nghiêng ngang” (câu thơ vịnh mai của Lâm Bô) làm sao thấy được thật sự!
Ngắm hoa cải ở ruộng Bát quái
Tịch điền (ruộng vua tự cày làm lễ khuyến nông) đời Tống, lấy các vạch hào của tám quẻ (tám quẻ cơ bản của Kinh Dịch, mỗi quẻ gồm ba vạch gọi là hào) mà vạch thành mương bờ, xếp tròn thành hình tượng, đến nay vẫn còn như thế. Mùa xuân, hoa cải nở thành từng khóm; từ núi cao Thiên Chân nhìn xa, vàng ròng làm bờ, ngọc biếc làm ruộng, sóng sông lay động, ngỡ như trong *Hà Lạc đồ* (Hà đồ và Lạc thư, hai đồ hình cổ tương truyền là gốc của Kinh Dịch) đang bày ra các hào tượng âm dương. Biển trời bao la, phóng mắt nhìn rõ hết, càng sinh nhiều ý tưởng vượt ngoài hình tượng.
Thử chè mới bên suối Hổ Bào
Suối ở Tây Hồ thì Hổ Bào là nhất; chè ở hai dãy núi thì Long Tỉnh là ngon. Trước tiết Cốc vũ hái chè rồi sao sấy ngay, lấy nước suối Hổ Bào pha để thưởng, hương trong vị mát, mát thấm vào tận lòng thi nhân. Mỗi mùa xuân nên nằm khểnh trong núi, say mê chè mới suốt một tháng.
Ngắm núi buổi sớm ở tháp Bảo Thục
Núi biếc vây quanh hồ, dáng vẻ trăm kiểu, riêng buổi sáng mùa xuân là đẹp nhất. Có lúc sương cắt ngang lưng núi, có lúc ráng vắt ngang ngọn cây; có lúc khói nhạt mờ mờ, lay động ánh nắng; có lúc hơi núi bồng bềnh, che ánh rạng đông. Đỉnh núi ngậm mặt trời mới mọc, tươi sáng rực rỡ; gió thổi tan mây trên khe, rừng và bờ nước thoáng đãng. Lại thấy núi xa quệt một vệt lam dịu, đỉnh xa bỗng hiện màu biếc ướt át; trời bày ra biến ảo, chốc lát muôn hình. Tiếc rằng cảnh này đúng lúc người ta đang say ngủ, e rằng người chốn chợ búa khó mà biết được.
Ăn măng nướng ở lầu Tây Khê
Tây Khê nhiều rừng trúc nhất, măng mọc rất nhiều. Nhưng vị ngon thật sự của măng thì ít ai được nếm. Mỗi giữa mùa xuân, măng nhú đúng lúc mập nhất, ngay dưới gốc trúc quét lá vùi nướng măng, đến khi chín, lấy dao cắt, bóc vỏ mà ăn; cái vị thanh của rừng trúc tươi ngon không gì sánh được. Người đời ruột gan trần tục, sao biết được vị thật này.
Lên thành đông ngắm dâu và lúa mì
Dâu và lúa mì tốt nhất thì ngoại ô phía đông là rộng nhất, ruộng vạn khoảnh, nhìn không thấy bờ. Mùa xuân, rừng dâu, luống lúa mì cao thấp đua nhau tươi tốt; gió lay sóng biếc từng lớp, mưa qua mây xanh vấn vít. Chim trĩ gáy trong nắng xuân, chim cưu gọi mưa buổi sớm. Rào tre, nhà tranh, xen giữa là đào đỏ, mận trắng, én tím, oanh vàng; mắt ngắm sắc màu, tự sinh nhiều ý nhàn nhã của nhà quê, khiến người quên ngay cái lộng lẫy trần tục.
Ngắm cỏ xuân ở nền chùa Tam Tháp
Nền chùa Tam Tháp giữa hồ chỉ cách mặt nước nông chừng một thước. Mùa xuân cỏ mọc ngang mặt hồ, xanh mơn mởn, nổi lay giữa sóng; cò tắm, hải âu đùa, bay múa thỏa thích. Trông ra thật hợp lòng thanh đạm, ngồi lặng ngắm càng vui mắt. Nhân nhớ câu thơ cổ “Cỏ mọc hồ phẳng, cò trắng bay”, cái thú thưởng ngoạn u nhã tự có được chẳng ít.
Ngắm cây xuân trên đài Sơ Dương
Tây Hồ ba mặt núi bao quanh, phía đông là thành thị. Xuân đến, sắc cây tươi tốt; lên đài nhìn ra bốn phía, xanh biếc đậm nhạt, sắc dáng xen nhau bày ra, cao thấp so le, mặt nào cũng hiện lên. Có chỗ lững lờ khói nổi, có chỗ lả lướt đượm mưa, có chỗ chen chúc quanh xóm núi, có chỗ che lấp lầu gác, có chỗ hướng về mặt trời mà tươi tốt, có chỗ bên mép nước gợn màu biếc. Lặng lẽ cảm nhận, trong lòng tự sinh nhiều sức sống; phóng mắt bị khêu gợi, càng nảy ý nhớ người xa như “mây trên sông, cây mùa xuân” (ý thơ Đỗ Phủ nhớ bạn Lý Bạch).
Ngắm liễu trên lầu Sơn Mãn
Dưới cầu Khóa Hồng trên đê Tô, đi về phía đông vài bước, là chỗ tôi dựng vài gian nhà nhỏ, trông ra mặt nam hồ, đề biển là “Sơn Mãn lâu” (lầu đầy núi). Mỗi khi tôi ra chơi thì ở trên đó như chim làm tổ, tựa lan can ngắm đê, đê như liền với mái hiên. Sắc liễu trên đê, từ thượng tuần tháng giêng đã mềm mại vàng như lông ngỗng con; sang tháng hai thì kiều diễm buông màu xanh như lông vịt; lả lướt một màu, sắc khêu gợi lòng người nhất, nên thơ xưa có ý “chợt thấy liễu đầu đường” (thơ Vương Xương Linh, nói nỗi nhớ chồng đi xa). Lại có khi như cắt ngang sương khói, muôn cây ẩn hiện; nghiêng mình trong gió, che chắn mưa, phóng khoáng trên đê dài. Yêu cái vẻ chia màu xanh làm nổi màu đỏ của nó, nhưng rốt cuộc lại gợi sầu khơi hận. Phong thái phong lưu đều thu cả vào lầu; sắc xuân xao xác trao vào tà áo tôi. Đến khi liễu “ba lần ngủ” (tục truyền cây liễu mỗi ngày ba lần rủ xuống rồi ngẩng lên) đã múa đủ, bông liễu lăn như tuyết, bay như hoa, theo gió lên xuống, như tơ bông nổi trên muôn khoảnh, quấn quanh lầu ca, bay đập vào nhà sư, lấm tấm cùng cờ quán rượu phấp phới, từng đợt đuổi theo én oanh bay múa. Dính bùn, trôi theo nước, há chỉ để làm đề tài thơ; nên biết sắc thân (thuật ngữ nhà Phật, chỉ thân xác vật chất) là bóng huyễn, chính là bông liễu bay trong gió. Vì thế tôi đề biển ngôi nhà riêng là “Phù sinh yến lũy” (tổ én của kiếp người trôi nổi).
Ngắm hoa đào trên đê Tô
Hoa đào ở Sáu cầu (sáu cây cầu trên đê Tô), người ta đua nhau thưởng ngắm vẻ đẹp, nhưng mấy cái thú u nhã của nó thì có khi chưa thưởng được trọn. Nói về cái nhìn tuyệt diệu đối với hoa đào, thú có sáu điều. Một là lúc khói sớm vừa tan, ráng màu soi đỏ, sương nhẹ vương đều, phong tư tiêu sái, như người đẹp mới dậy, e ấp trong lớp trang điểm mới. Hai là trăng sáng nổi trên hoa, bóng hoa lồng trong sương thơm, sắc dáng tươi tắn, dáng đêm thơm nhuận, như người đẹp dạo dưới trăng, phong vận nhàn nhã. Ba là nắng chiều gác núi, bóng đỏ làm hoa thêm thắm, say xuân mỏi mệt, yêu kiều khôn xiết, như người đẹp hơi say, dáng vẻ thẹn thùng. Bốn là mưa nhỏ làm ướt hoa, mặt phấn đỏ mịn, tươi sạch đầm thắm, sắc càng nhuận như hơi khói, như người đẹp vừa tắm xong, ấm áp mềm mại như bơ sữa. Năm là đốt cao đuốc giữa sân, nâng chén ngắm hoa, bóng cánh hoa như lụa đỏ, đua đẹp khoe màu, như người đẹp trang điểm buổi tối, dung nhan lả lơi duyên dáng. Sáu là khi mùa hoa sắp tàn, cánh đỏ rơi lả tả, có cánh lìa cành mà chưa rụng, nửa rụng nửa còn; thêm dì Phong (thần gió trong truyện cổ) vô tình, bỗng nổi cao nổi thấp, khiến muôn điểm hồng tàn tơi bời trôi giạt, hoặc phả vào mặt trêu người, hoặc nổi trong chén, dính trên chiếu, ý như xao xác, như người đẹp ốm yếu, phấn son phai nhạt. Sáu điều ấy chỉ người thưởng ngoạn thật lòng mới có được. Lại như cỏ thơm níu giữ mùa xuân, nệm biếc chất như gấm, tôi sẽ say nằm ngay trên đất, hát vang bày tỏ nỗi lòng, để cánh hoa rơi tán loạn đầy áo, hương tàn thoang thoảng phả vào mũi, mộng cùng thần hoa nắm tay nơi núi Vu (núi nơi thần nữ gặp vua Sở trong mộng), ý theo mây ngũ sắc bay đi, niềm vui u nhã tràn trề, niềm vui ấy nào có bờ bến.
Chơi hoa rụng ở cầu Tây Linh
Hoa đào tháng ba, cánh rụng trên đê Tô theo gió dập dềnh, theo nước trôi quanh, lẻ loi trôi giạt (?), phần nhiều dồn thành đống bên cầu Tây Linh. Phấn tan ngọc vỡ, hương lạnh hồng tàn, từng cánh như khóc biệt nhà thơ; nên hào sảng nâng chén tiễn biệt, hát vang khúc “Vị Thành mưa sớm” (bài thơ tiễn bạn của Vương Duy).
Ngắm mưa trên gác Thiên Nhiên
Mưa lành lất phất, chợt nổi chợt ngừng; đầu núi khói nhóm lại, bỗng che khuất ngọn núi xanh như con ốc; ngọn cây mây bốc, chốc lát làm mờ dáng núi biếc như mày ngài; từng sợi mưa bay múa giữa trời xa, mượt mà phiêu diêu không bờ bến. Chốc sau ráng đỏ chiếu xuống nước, nắng nhạt xế tây, núi non như nuốt vào nhả ra những làn khói đứt quãng, cây rừng nhỏ giọt nước mưa còn đọng. Mây tàn, chim bay, một màu mịt mờ; sắc nước ánh núi, bốn bề trong mát. Tựa lầu huýt sáo dài, cất tiếng hát, nâng chén cạn. Mới biết sự biến ảo là không thường, nắng mưa khó lường; thói đời như mưa xuân, lật qua lật lại trêu người! Những gì lướt qua mắt đều là hoa trong gương, nên dùng con mắt trời mà nhìn thấu.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video