Thiên 4 — Bốn mùa điều nhiếp — mùa hạ

 Tứ thời điều nhiếp tiên (phần ghi chép về cách điều dưỡng, giữ gìn sức khoẻ theo bốn mùa) — Quyển mùa hạ

 Tổng quát về việc điều dưỡng trong ba tháng mùa hạ

 Sách Lễ ký nói: "Phương nam gọi là hạ; chữ 'hạ' có nghĩa là 'giả' (làm cho to lớn). Nuôi nấng, làm cho lớn lên, làm cho to lớn, ấy là lòng nhân." Sách Thái Huyền kinh nói: "Mùa hạ là lúc muôn vật vươn dài." Đổng Trọng Thư nói: "Dương khí lớn mạnh, ở ngôi đại hạ để sinh dưỡng muôn vật." Sách Hoài Nam Tử nói: "Mùa hạ là cái cân; cân để làm cho vật được bằng, khiến cho đều nhau." Sách Hán luật chí nói: "Nam nghĩa là 'nhậm' (gánh vác); lúc ấy dương khí gánh việc nuôi dưỡng muôn vật. Cho nên người quân tử nên theo thời tiết mà điều hoà, giữ gìn thân thể để bảo vệ sự sống của mình."

 Đến lập hạ (tiết khí mở đầu mùa hạ, khoảng đầu tháng 5 dương lịch), hành hoả ở thế "tướng" (đang lên mạnh); đến hạ chí (ngày dài nhất trong năm, khoảng 21–22 tháng 6 dương lịch), hoả "vượng" (cực thịnh); đến lập thu, hoả "hưu" (nghỉ, bắt đầu suy); đến thu phân, hoả "phế" (bị gạt bỏ); đến lập đông, hoả "tù" (bị giam hãm); đến đông chí, hoả "tử" (chết); đến lập xuân, hoả "một" (mất hẳn); đến xuân phân, hoả "thai" (thai nghén) — tức là nói hoả được thai nghén trong lòng hành mộc.

 Cù Tiên xem thời tiết từng tháng để đoán bệnh tật

 Ngày lập hạ tháng tư, kỵ gió bắc, báo hiệu có bệnh tật.

 Hạ chí tháng năm, kỵ gió đông, báo hiệu có bệnh. Nếu thời tiết diễn ra như lệnh mùa thu (khí hậu trái mùa, mát lạnh như mùa thu), báo hiệu nhiều dịch bệnh.

 Tháng sáu mà thời tiết như mùa thu, báo hiệu phụ nữ nhiều bệnh.

 Hình vẽ về khí số và sự chủ quản, thuộc về của các tháng mùa hạ

 (Xem hình)

 Hình vẽ thần của tạng tâm (tim)

 (Xem hình)

 Bàn về việc tạng tâm vượng vào mùa hạ

 Tâm (tim, theo y học cổ là một trong năm tạng, chủ về máu huyết và tinh thần) thuộc hành hoả phương nam, là thần Xích Đế (vị thần màu đỏ cai quản phương nam), hình như chim chu tước (chim sẻ đỏ, linh vật tượng trưng phương nam), dáng như nhị sen treo ngược. "Tâm" nghĩa là "tiêm" (nhỏ nhặt, tinh vi): những gì nó thu nạp, dù nhỏ đến đâu cũng thấm suốt khắp nơi; nó biến nước thành máu. Tim nặng mười hai lạng (lạng: đơn vị trọng lượng cổ, khoảng 37 gam), nằm dưới phổi, trên gan, ngang chỗ dưới cưu vĩ một thốn (thốn: đơn vị đo theo thân người, khoảng bề ngang ngón tay cái). [Chú: cưu vĩ là chỗ xương che phía dưới giữa ngực, ngay vùng hõm trên bụng.]

 Tim màu như lụa trắng ánh đỏ thẫm, bên trong có bảy lỗ, ba sợi lông. Người trí tuệ bậc cao thì các lỗ tim thông suốt sáng sủa; người trí tuệ bậc trung có năm lỗ, lỗ tim thông khí; người trí tuệ bậc thấp không có lỗ, khí sáng không thông, không có trí khôn, lại gian xảo. Tâm là con của can (gan), là mẹ của tỳ (lá lách) — theo ngũ hành thì mộc sinh hoả, hoả sinh thổ. Lưỡi là "cung khuyết" (cổng cung điện, nơi tâm biểu lộ ra ngoài) của tâm; khiếu (lỗ thông ra ngoài) của tâm thông ra tai. Tai trái ứng với Bính, tai phải ứng với Đinh (Bính, Đinh: hai can thuộc hành hoả trong mười thiên can). Chất dịch của tâm là mồ hôi; tà khí (khí xấu gây bệnh) của thận xâm vào tâm thì mồ hôi tuôn ra; vị của tâm là đắng. Tiểu trường (ruột non) là phủ của tâm (phủ: cơ quan rỗng đi đôi với tạng), phối hợp với tâm.

 Hoàng Đình kinh nói: "Nhà của bộ tâm như sen ngậm hoa, dưới có đồng tử là nhà của Đan Nguyên (tên vị thần của tim), chủ việc điều hoà nóng lạnh, giữ cho vinh vệ hoà thuận (vinh: khí nuôi dưỡng chạy trong mạch; vệ: khí bảo vệ chạy ngoài mạch), mặc túi gấm đỏ, khoác lụa ngọc." Âm của tâm là âm chủy (một trong năm âm của nhạc cổ: cung, thương, giốc, chủy, vũ); mùi của tâm là mùi khét, cho nên người gặp việc không vui thì trong lòng liền nóng nảy bứt rứt như bị đốt. Tâm khí thông thì biết được năm vị; tâm bệnh thì lưỡi khô, cuộn lại mà ngắn, không phân biệt được năm vị. Tính của tâm là lễ, tình của tâm là vui. Người đến sáu mươi tuổi, tâm khí suy yếu, nói năng hay nhầm, hay quên.

 Mạch của tâm xuất ra ở huyệt Trung xung (huyệt ở đầu ngón tay giữa); tâm là gốc của sự sống, là nơi ở của thần, chủ về sự sáng suốt và vận dụng. Tâm hợp với mạch, vẻ tươi tốt của nó hiện ra ở sắc mặt; huyết mạch hư ít, không nuôi được tạng phủ thì tâm chết trước. Tâm hợp với Tị, Ngọ trong mười hai chi (nguyên văn chép "kỷ ngọ", có lẽ là "tị ngọ") (?), bên ngoài ứng với Nam Nhạc (ngọn núi lớn ở phương nam), bên trên thông với tinh khí của sao Huỳnh Hoặc (sao Hoả). Cho nên mắc chứng tâm phong (trúng gió vào tim) thì lưỡi rụt lại, không nói được. Huyết ứ tắc thì tim hay kinh hãi; lưỡi không cảm được vị là tâm hư; hay quên là tâm thần rời rạc; nói lặp đi lặp lại là tâm loạn; hay buồn thương là tâm bị tổn thương; thích ăn đồ đắng là tâm không đủ; mặt xanh đen là tâm khí lạnh; dung sắc tươi đẹp, hồng hào sống động có ánh sáng là tâm không bệnh. Tà khí của phổi xâm vào tâm thì nói nhiều.

 Tâm thông suốt đến chỗ vi tế. Tâm có bệnh thì nên dùng phép thở chữ "ha" — thở ra bằng tiếng "ha" là để đẩy tà khí của tâm ra ngoài. Cho nên trong ba tháng mùa hạ, ai muốn yên thần thì phải giữ lòng trung, làm điều hiếu, giúp điều nghĩa, yên với điều nhân; lắng hơi thở, dập lửa đang bốc; làm cho tâm thần trong lặng, hoà hợp; bên ngoài dứt bỏ âm nhạc, sắc đẹp, bên trong ăn uống đạm bạc. Có thể ở nơi cao ráo sáng sủa, phóng tầm mắt nhìn xa; ngủ sớm dậy sớm, đừng chán ánh nắng mặt trời, thuận theo chính dương (dương khí chính của mùa hạ) để tiêu khí nóng. Làm trái thì thận với tâm tranh nhau, thuỷ với hoả khắc nhau, các bệnh thuộc hoả từ đó mà phát sinh.

 Phép xem bệnh của tạng tâm

 Người tâm nhiệt thì sắc mặt đỏ mà mạch đập tràn, trong miệng lở loét, thối rữa sinh mùi hôi; ngực, hoành cách (vách ngăn giữa ngực và bụng), vai, lưng, hai bên sườn, hai cánh tay đều đau. Tâm hư thì tim và bụng co kéo nhau mà đau; hoặc nằm mộng thấy dao gậy, lửa cháy, áo đỏ, đồ vật màu đỏ, việc lò rèn lò đúc, khiến người hoảng sợ. Tâm bệnh thì muốn được làm cho mềm nhuận: gấp ăn vị mặn để làm mềm nhuận, dùng vị đắng để bổ, vị ngọt để tả (tả: làm giảm, rút bớt cái thừa). Kiêng mặc áo ẩm, ăn đồ nóng; tâm ghét nóng và ghét nước. Tâm bệnh thì ngay trên rốn có mạch đập, ấn vào thấy cứng như đau, lại khổ vì bứt rứt nóng nảy, lòng bàn tay bàn chân nóng, miệng khô lưỡi cứng, họng đau, nuốt không trôi, quên trước quên sau; nên uống Ngũ sâm hoàn (thuốc viên năm vị sâm).

 Tần giao bảy tiền (tiền: đơn vị trọng lượng, bằng một phần mười lạng, khoảng 3,7 gam); nhân sâm bảy tiền; đan sâm bảy tiền; huyền sâm một lạng; can khương (gừng khô) ba tiền; sa sâm bốn tiền; toan táo nhân (nhân hạt táo chua) bảy tiền.

 Các vị trên tán thành bột, viên với mật ong. Uống lúc bụng đói, mỗi lần ba bốn mươi viên với nước sắc nhân sâm, ngày uống hai lần.

 Phép tu dưỡng tạng tâm

 Nên vào các ngày huyền (ngày trăng nửa vành, khoảng mùng bảy, mùng tám và hai mươi hai, hai mươi ba âm lịch) và ngày sóc (mùng một) của tháng tư, tháng năm, lúc sáng sớm trong lành, quay mặt về hướng nam ngồi ngay ngắn, gõ răng chín lần, súc "ngọc tuyền" (suối ngọc, tức nước bọt) ba lần, lặng lòng chuyên chú suy tưởng, hít khí đỏ của cung Ly (quẻ Ly ứng với phương nam, thuộc hoả) vào miệng, nuốt ba lần, nín thở ba mươi hơi, để bù vào chỗ hao tổn do thở chữ "ha".

 Phép lục khí trị tâm (lục khí: sáu cách thở ra bằng sáu âm khác nhau để chữa bệnh các tạng)

 Trị tạng tâm thì dùng chữ "ha": lấy mũi từ từ hít hơi vào cho dài, lấy miệng thở ra thành tiếng "ha"; đều điều hoà hơi thở như cách đã nói ở trên, đừng để chính tai mình nghe thấy tiếng. Nếu tim có bệnh thì thở "ha" mạnh ba lần. Khi thở "ha", hai tay đan chéo nhau, nâng lên trên đỉnh đầu mà làm. Phép này trừ được lao nhiệt (chứng nóng trong do suy nhược) của tim và mọi chứng bứt rứt buồn bực. Bệnh khỏi thì thôi, làm quá mức thì hao tổn; cũng phải dùng chữ "hô" mà hít lấy vượng khí để bổ lại.

 Bài thuốc lạ Hoàng Đế định ra để uống trong mùa hạ

 Hoàng Đế hỏi: "Ba tháng mùa hạ uống thuốc gì?" Kỳ Bá (bề tôi giỏi y thuật của Hoàng Đế) đáp: "Dùng Bổ thận phục linh hoàn, chữa được đàn ông nội hư (bên trong suy yếu), không ăn uống được, hay quên, buồn rầu không vui, mừng giận thất thường, tay chân phù thũng, nước tiểu đỏ vàng, tinh đục rỉ rả, đau quặn, bàng quang lạnh đau, bìu ẩm ngứa, khát uống nhiều nước mà bụng trướng. Những chứng ấy đều do phạm phải ngũ lao thất thương (năm thứ lao nhọc và bảy thứ tổn thương, chỉ chung các chứng suy tổn do làm lụng, lo nghĩ, chuyện phòng the quá độ), nên uống bài này."

 Phục linh năm tiền, ăn không tiêu thì thêm một tiền; đỗ trọng năm tiền, đau lưng thì thêm một tiền; sơn thù du bốn tiền, ẩm ngứa thì thêm năm phân (phân: một phần mười tiền); phụ tử hai tiền, có phong (bệnh do gió độc) thì thêm năm phân; mẫu đơn bì bốn tiền, trong bụng có phong chạy lung tung thì thêm một tiền; trạch tả ba tiền, có thuỷ khí (phù nước) thì thêm năm phân; quế ba tiền, sắc mặt không tươi thì thêm năm phân; sơn dược (củ mài) năm tiền, đau đầu do phong thì thêm một tiền; địa hoàng bốn tiền, mùa thu đông thêm một tiền; tế tân hai tiền, mắt mờ thì thêm một tiền; thạch hộc bốn tiền, bộ phận sinh dục ẩm thì thêm một tiền; thung dung ba tiền, da vàng úa thì thêm năm phân; gừng tươi hai tiền.

 Mười ba vị trên cùng tán bột, luyện mật ong làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống bảy viên, ngày uống hai lần. Kiêng chuyện phòng the, đồ sống lạnh, thịt heo, cá.

 Phép đạo dẫn cho tạng tâm (đạo dẫn: phép vận động co duỗi thân thể kết hợp điều hoà hơi thở để dưỡng sinh)

 Có thể ngồi ngay ngắn, hai tay nắm lại, dùng sức đấm luân phiên sang trái sang phải, mỗi bên năm sáu lần. Lại lấy một tay đẩy ngửa lên khoảng không, như đang nâng một vật nặng cỡ một thạch gạo, đổi tay trái phải mà làm. Lại đan chéo hai tay, lấy chân đạp vào giữa lòng tay, mỗi bên năm sáu lần, nín thở mà làm. Phép này trừ được tà khí phong ở tim ngực và các bệnh. Làm một hồi lâu, nhắm mắt, nuốt nước bọt ba lần, gõ răng ba lần thì thôi.

 Bàn về điều chỉnh việc giữ gìn sức khoẻ mùa hạ

 Ba tháng mùa hạ thuộc hoả, chủ việc nuôi lớn muôn vật. Tâm khí thuộc hoả, đang vượng; vị của nó là đắng. Hoả khắc được kim, kim thuộc phổi, phổi chủ vị cay; cho nên vị của đồ ăn uống mùa hạ nên giảm đắng, tăng cay để nuôi phổi. Tâm khí thì nên thở chữ "ha" để khơi thông, thở chữ "hư" để làm cho thuận. Trong ba phục (ba tuần nóng nhất trong năm: sơ phục, trung phục, mạt phục), trong bụng thường lạnh, đặc biệt kỵ làm cho đi tả, sợ làm tiết mất âm khí, cho nên không nên châm cứu, chỉ nên làm cho ra mồ hôi. Sau hạ chí, nửa đêm thì "nhất âm sinh" (khí âm bắt đầu nhú lên), nên ăn đồ ấm nóng, đồng thời uống thuốc thang bổ thận.

 Mùa hạ tâm vượng mà thận suy, dù trời rất nóng cũng không nên ăn mì lạnh, nước đá tuyết, nước mật lạnh, thạch, cháo nguội; bụng no mà bị lạnh ắt sinh chứng hoắc loạn (nôn mửa, tiêu chảy dữ dội). Đừng ăn dưa, cà, rau sống, vì trong bụng vừa mới nhận âm khí, ăn những thứ hay đọng trệ ấy thì phần nhiều sinh khối kết trong bụng. Người mắc chứng lãnh khí (khí lạnh trong người) hay đàm hoả (đờm kết với nhiệt) lại càng phải kiêng; người già càng phải giữ gìn thận trọng.

 Lúc thường ngày, dưới mái hiên, hành lang, gian nhà thông ra ngõ, cửa sổ rách đều không được ngồi hóng mát; những chỗ ấy tuy mát nhưng tặc phong (gió lùa độc hại) trúng vào người rất dữ. Chỉ nên ở gian nhà trống, phòng sạch sẽ, nhà thuỷ tạ, bóng cây — những nơi sạch sẽ, rộng rãi thoáng đãng thì tự nhiên mát mẻ. Lại nên điều hoà hơi thở, giữ lòng trong sạch, luôn tưởng như có băng tuyết trong lòng, thì cái nóng nực trong lòng mình cũng giảm bớt. Đừng cứ coi nóng là nóng, như thế lại càng sinh nóng thêm.

 Mỗi ngày nên dùng các loại thuốc viên, thuốc bột ôn bổ, bình hoà. Ăn uống nên ấm, đừng ăn quá no, ăn đều đặn từng bữa. Nên uống nước quế, nước đậu khấu nấu chín; đồ béo ngậy thì nên kiêng. Không được nằm phơi sương dưới trăng sao, cũng không được khi ngủ cho người quạt gió lấy mát; lúc đó tuy sướng, nhưng gió lọt vào tấu lý (thớ da, kẽ thịt) thì gây hại sâu nhất. Ham mát mà người đầm mồ hôi lại nằm hứng gió thì phần nhiều mắc chứng phong tý (tê bại do gió), tay chân tê dại mất cảm giác, nói năng ngọng nghịu, tứ chi bại liệt.

 Tuy không phải ai cũng như thế, có người trúng bệnh ngay lúc ấy, có người không trúng ngay, giải thích ra sao? Gặp lúc tuổi đang tráng kiện, nhằm khi trăng tròn, được lúc thời tiết điều hoà thì may mà thoát, nhưng về sau vẫn phát bệnh. Nếu gặp lúc tuổi cao sức yếu, nhằm khi trăng khuyết, mất sự điều hoà của thời tiết thì không ai không trúng. Đầu là nơi hội tụ của mọi đường dương, càng không được để gió thổi vào; chỗ nằm nên bịt kín những khe hở lỗ nhỏ, kẻo làm tổn thương não hộ (huyệt ở sau gáy, coi như cửa của não). Trong ba tháng hạ, mỗi ngày chải đầu một hai trăm lần, không được chải chạm vào da đầu, nên chải ở chỗ không có gió, tự nhiên trừ được phong, sáng mắt.

 Sách Dưỡng sinh luận nói: "Mùa hạ gọi là phồn tú (cây cỏ tốt tươi rậm rạp), khí trời đất giao nhau, muôn vật ra hoa kết quả. Nên ngủ muộn dậy sớm, đừng chán ánh nắng. Giữ ý chí đừng giận dữ, khiến cho hoa kết thành quả, khiến cho khí được thông tiết ra ngoài. Đó là sự ứng hợp với khí mùa hạ, là đạo nuôi dưỡng cho lớn lên. Làm trái thì hại tâm, đến mùa thu phát bệnh giai ngược (sốt rét), sức để đón nhận mùa thu (mùa thu liễm) kém đi, đến mùa đông thì bệnh nặng."

 Lại nói: "Khí mùa hạ nóng, nên ăn các loại đậu để làm mát, không thể chỉ toàn nóng. Kiêng uống nước nóng, kiêng ăn quá no, kiêng nằm chỗ đất ẩm và mặc áo ẩm."

 "Ba tháng mùa hạ, các ngày Đinh Tị, Mậu Thân, Kỷ Tị và các ngày Sửu, Mùi, Thìn (tên ngày tính theo can chi — cách đếm ngày bằng sự ghép mười thiên can với mười hai địa chi) nên luyện đan dược."

 "Ba tháng mùa hạ, nằm ngủ nên quay đầu về hướng nam, rất tốt."

 "Ba tháng mùa hạ, sáu tiết khí, mười tám hậu (mỗi tiết khí chia làm ba hậu, mỗi hậu năm ngày) đều đang là thời lệnh nuôi lớn muôn vật, đừng động thổ, đừng chặt cây lớn."

 Sách Thiên kim phương nói: "Bảy mươi hai ngày mùa hạ, bớt vị đắng, tăng vị cay để nuôi phế khí (khí của phổi)."

 Sách Nội kinh nói: "Mùa hạ không được gối đá lạnh hoặc đồ sắt để lấy mát, rất hại mắt."

 Đào Ẩn Cư nói: "Nước đá chỉ nên dùng để ngâm đồ vật cho xua bớt hơi nóng phơi nắng; không được làm nước uống, vào trong bụng thì lạnh và nóng xung đột nhau mà thành bệnh. Nếu trộn thêm nhiều đường mạch nha mà ăn để giải nắng gắt thì cũng được."

 Sách Thư nói: "Sau hạ chí, trước thu phân, kiêng ăn đồ béo ngậy, bánh, canh thịt, các loại bánh rán dầu bơ; những thứ ấy rất kỵ với rượu, nước uống, dưa quả. Tháng hạ nhiều bệnh là vì thế."

 Lại nói: "Mùa hạ đừng nằm ngoài sương, khiến da sinh hắc lào, hoặc mắc chứng diện phong (bệnh do gió ở mặt)."

 Lại nói: "Mùa hạ bị nắng nóng làm tổn thương thì mùa thu ắt bị sốt rét. Bỗng gặp rét lớn thì phải gấp gáp đề phòng, tránh né. Người ta phần nhiều cứ thế mà hứng chịu, bệnh dịch theo mùa từ đó mà sinh."

 Sách Tham tán thư nói: "Đá, ghế bị nắng phơi nóng thì không được ngồi ngay; nóng thì sinh mụn nhọt ở mông (?), lạnh thì sinh sán khí (chứng sa đì, thoát vị). Người từ ngoài nắng gắt chỗ nóng trở về, không được rửa mặt bằng nước lạnh, hại mắt. Hơi nóng còn ẩn trong người thì chớ uống nước lạnh hoặc lấy đồ lạnh dội vào người, có thể chết người."

 Sách Thư nói: "Tháng năm, tháng sáu, nước đọng trong khe suối núi sâu thường có tinh dịch, nhớt dãi của cá, ba ba trong đó; uống vào sinh hà (khối tích trong bụng)."

 Sách Dưỡng sinh luận nói: "Ngày hè không nên say khướt. Sáng sớm uống một hai chén rượu ngâm củ hành xào thì khiến khí huyết lưu thông."

 Lại nói: "Chứng phong độc cước khí (chân phù, tê yếu do phong độc) là do thận hư mà mắc phải. Mệnh môn (cửa sự sống, nơi chứa dương khí gốc) của con người thuộc thận; tháng hạ tinh hoá thành nước, thận đang suy kiệt, cho nên không nên phòng the quá độ mà làm tổn thương nguyên khí (khí gốc bẩm sinh của cơ thể)."

 Sách Kim quỹ yếu lược nói: "Ba tháng mùa hạ không được ăn tim heo, e tử khí phạm đến linh đài (tim) của mình. Nên ăn rau diếp đắng để bồi bổ tim."

 Sách Thiên kim dực phương nói: "Ba tháng mùa hạ, ngày Bính, ngày Đinh, vợ chồng kiêng gần gũi."

 Sách Dưỡng sinh luận nói: "Tháng hạ nên tắm bằng nước Ngũ chi thang (nước nấu năm loại cành cây). Tắm xong lấy phấn thơm thoa người, xua được chướng độc (khí độc vùng rừng núi ẩm thấp), làm tan phong khí, nuôi dưỡng huyết mạch, lại tránh được mồ hôi ẩm ở chỗ kín làm da khô ngứa."

 Bài Ngũ chi thang

 Cành dâu, cành hoè, cành đào, cành liễu, mỗi thứ một nắm; lá gai nửa cân (cân: bằng mười sáu lạng). Nấu thành một thùng nước, bỏ bã, tắm lúc còn ấm, mỗi ngày một lần.

 Bài phấn thơm thoa người

 Dùng một cân bột gạo kê; không có gạo kê thì thay bằng bột sắn dây. Thêm thanh mộc hương, rễ ma hoàng, hương phụ tử sao, cam tùng, hoắc hương, linh lăng hương.

 Các vị trên mỗi thứ hai lạng, giã rây thành bột, trộn đều với phấn, đựng vào túi lụa thưa, sau khi tắm thì vỗ lên người.

 Các bài thuốc nên pha chế dùng trong ba tháng mùa hạ

 Đậu khấu tán

 Chữa tháng hạ hay phát lãnh khí, khí ở ngực và hoành cách bị ứ trệ, nghẹn tắc, tỳ vị (lá lách và dạ dày, chủ việc tiêu hoá) không hoà, không muốn ăn uống.

 Thảo đậu khấu bốn lạng, sao cùng bốn lạng gừng tươi cho thơm vàng là được, bỏ gừng mà dùng; đại mạch nha (mầm lúa mạch) mười lạng, sao vàng; thần khúc bốn lạng, sao vàng; cam thảo bốn lạng, chích (tẩm rồi nướng); can khương một lạng, bào (nướng sém).

 Các vị trên tán bột, mỗi lần dùng một tiền, chế nước như pha trà mà uống, uống lúc nào cũng được.

 Thung dung hoàn

 Bổ nhẹ nhàng hạ nguyên (nguyên khí ở phần dưới cơ thể, tức thận), sáng mắt, rất hay.

 Thung dung bốn lạng, rửa bằng rượu, bỏ nước trắng trong ruột; ba kích hai lạng; cúc hoa hai lạng; câu kỷ hai lạng.

 Các vị trên luyện mật ong làm viên bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống hai mươi viên, chiêu bằng nước muối.

 Kha tử tán

 Chữa tỳ vị bỗng sinh lãnh khí, bụng trướng đầy, đau tức, đi tả không dứt.

 Vỏ quả kha tử năm quả; đại phúc (quả cau lớn) năm quả, bỏ vỏ ngoài; cam thảo năm tiền, chích; bạch truật năm tiền; thảo đậu khấu mười bốn quả, bọc bột mì sao vàng rồi bỏ bột mà dùng; nhân sâm năm tiền.

 Các vị trên tán bột, mỗi lần dùng hai tiền với một chén nước, cho thêm hai quả táo, một lát gừng tươi nhỏ, sắc còn sáu phần, uống lúc còn ấm.

 Lăng truật tán

 Mùa hạ vì ăn đồ lạnh mà khí tích tụ, hoành cách ứ trệ, hoặc tim bụng đau nhức và các chứng tương tự, nên uống thường xuyên.

 Dùng kinh tam lăng ba lạng, bọc giấy ướt nướng chín thấu, giã riêng; nga truật hai lạng, chế như trên; ô dược ba lạng, bỏ vỏ; cam thảo ba lạng, chích; trần bì (vỏ quýt để lâu năm) hai lạng, dùng hậu phác thay cũng được.

 Các vị trên tán bột, mỗi lần dùng một tiền, hoà với nước muối mà uống, uống lúc nào cũng được.

 Tứ thuận hoàn

 Chữa trăm bệnh của người già.

 Thần khúc bốn lạng, cho thêm hai lạng gừng tươi bỏ vỏ, giã chung làm thành bánh, sấy khô; cam thảo một lạng, nướng vàng; thảo đậu khấu một lạng năm tiền, nướng chín trước, bỏ vỏ, thái nhỏ mà dùng; đại mạch nha hai lạng, sao vàng.

 Các vị trên tán bột, mỗi lần uống một tiền với nước muối.

 Quất hồng tán

 Tiêu thức ăn, điều hoà khí trong tháng hạ.

 Quảng trần bì (vỏ quýt để lâu năm, loại ở Quảng Đông) dùng một cân, ngâm nước nóng rửa năm bảy lần, bọc vải ép khô; lại dùng nửa cân gừng tươi, lấy nước cốt nguyên chất, trộn đều với vỏ quýt để qua một đêm, sấy khô, cân đủ một cân; nhục đậu khấu một lạng; cam thảo hai lạng.

 Các vị trên: lấy cam thảo sao cùng ba bốn lạng muối trắng, đợi muối ngả màu hồng, cam thảo ngả màu đỏ là được, rồi cùng vỏ quýt tán bột. Pha như trà mà uống, mỗi lần một tiền.

 Tám bài thuốc trong sách Thái Thượng trửu hậu ngọc kinh (sách quý của Đạo gia, ghi các phương thuốc để sẵn bên mình)

 Bài Quy Đài Vương Mẫu tứ đồng tán

 〔Tượng quẻ Tốn〕 Quẻ Tốn ứng với hướng đông nam — Bài Quy Đài Vương Mẫu tứ đồng tán

 Thần sa (chu sa loại tốt) bốn lạng — bài gốc dùng sáu lạng phục hoả đan sa (chu sa đã luyện qua lửa), nhưng nhất thời khó kiếm, vả lại chưa nên dùng bừa; hồ ma (vừng đen) bốn lạng, làm sạch, chín lần đồ chín lần phơi, sao hơi vàng; thiên môn đông bốn lạng, bỏ lõi; phục linh sáu lạng; bạch truật bốn lạng; hoàng tinh sáu lạng; đào nhân bốn lạng, bỏ vỏ.

 Bảy vị trên trộn chung tán bột, luyện mật ong làm viên, giã hơn vạn chày. Tháng hạ thì làm viên mà uống, các tháng khác thì uống dạng bột. Viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần hai mươi viên. Uống được tám năm thì mặt như trẻ thơ, da như mỡ đông.

 〔Tượng quẻ Ly〕 Quẻ Ly ứng với chính nam — Bài bột sừng nai lớn của Bành Quân

 Mỗi lần dùng sừng nai lớn [Chú: mi là loài hươu nai cỡ lớn, sừng phân nhánh không đều, trắng như ngà voi, sống ở vùng đầm nước, không phải thú núi; con lớn có cặp sừng nặng hai mươi cân, sống ở ven biển], lấy một lạng, chặt cả thành từng đoạn dài một thốn, bỏ thứ bẩn màu máu đen trong lõi, ngâm bằng nước vo gạo; mùa hạ ba ngày, mùa đông mười ngày thì thay nước một lần. Ngâm nước vo gạo chừng hơn một tháng, thấy như sắp mềm thì vớt ra, cho vào chõ đồ, phủ lên trên bằng vỏ trắng rễ dâu, đồ đến khi nhừ như khoai đồ thì phơi khô, tán bột. Cho thêm một lạng phục hoả lưu hoàng (lưu huỳnh đã luyện qua lửa), mỗi lần uống ba tiền hoà với rượu. Bài này Bành Tổ uống mà được sống lâu, thành tiên. Có người tìm được bài thuốc khắc trên đá trong hang núi Hộc Minh, cũng giống bài này.

 Những việc nên làm trong tháng tư

 Sách Hiếu kinh vĩ nói: "Sau cốc vũ mười lăm ngày, cán sao Bắc Đẩu chỉ hướng Tốn (đông nam), là tiết lập hạ. Đến lúc này muôn vật đều to lớn lên. Sau đó mười lăm ngày, cán sao Bắc Đẩu chỉ hướng Kỷ (?), là tiết tiểu mãn. Tiểu mãn nghĩa là muôn vật lớn đến đây đã hơi đầy đặn. Luật của tháng này tên là Trọng Lữ (luật: mười hai âm chuẩn của nhạc cổ, mỗi âm ứng với một tháng)." Sách Bạch Hổ thông nói: "Trọng Lữ nghĩa là gì? Dương khí sắp đến cực điểm, cho nên lại ở khoảng giữa mà làm khó nó (?)." Sách Tấn chí nói: "Lữ nghĩa là giúp, tức âm giúp dương thành công. Tháng tư kiến Tị (cán sao Bắc Đẩu chỉ vào cung Tị); Tị nghĩa là dấy lên, muôn vật đến đây đều trọn vẹn mà dấy lên." Sách Tây Kinh tạp ký nói: "Đức dương nắm quyền, khí hoà đều là dương, nên gọi là tháng chính dương." Lại nói: "Dương tuy nắm quyền nhưng dương không tồn tại một mình; thuần dương đông kết lại ở chỗ không có âm, nên cũng gọi là tháng âm." Sách Văn tuyển gọi tháng này là "trừ nguyệt", lại gọi là "thủ hạ" (đầu hạ), "duy hạ".

 "Tháng này, mỗi sáng sớm uống một hai chén rượu ngâm củ hành, khiến khí huyết lưu thông."

 "Cất sách: lúc chưa đến mùa mưa dầm (mùa mưa phùn khi mận chín), mở tủ gác phơi cho khô ráo, rồi đóng cửa lại ngay, bên trong đặt hoa thất lý hương hoặc long não gỗ tử, thì không sinh mọt sách."

 "Cất tranh: trước mùa mưa dầm, lau sạch vết ẩm hấp trên từng bức, phơi giữa nắng cho khô, cuộn chặt cho vào hộp, lấy giấy dày dán kín bốn quanh miệng hộp, hết mùa mưa dầm mới mở. Hộp phải làm bằng gỗ sam hoặc gỗ thoa, bên trong không dán giấy, không sơn dầu, để tránh hơi mốc."

 Cách tránh muỗi: lấy cá chình phơi khô, đốt trong phòng, có thể bớt được sự hoành hành của muỗi.

 "Chặt cây vào tháng này thì gỗ không bị mọt."

 Sách Nguyệt lệnh toản nói: "Tháng này thả vào ao cá một con 'thần thủ' thì cá không bỏ đi. Nuôi cá chép hay nhảy vọt thì việc này càng quan trọng." [Thần thủ tức con ba ba ngày nay.]

 Sách Phùng thị khẩu đàm nói: "Áo nỉ cuộn cất cùng hoa tiêu, hoặc rắc bột nguyên hoa thì không bị mọt. Một cách khác là bọc bằng vải chàm mới lấy ra khỏi vại nhuộm cũng rất hay. Cổ áo lông, đồ bịt tai giữ ấm thì bọc lại cất vào vò, bịt kín miệng vò thì lông quyết không rụng."

 Sách Nguyệt lục nói: "Giặt áo vải sợi sắn thì lấy lá mơ vò nát mà giặt, qua mùa hạ vải không bị giòn. Kiêng dùng chậu gỗ, nếu không vải sẽ đen; hãy giặt bằng đồ sành sứ."

 Sách Nội cảnh kinh nói: "Tháng này ăn canh rau thuần (rau nhút nước) nấu cá diếc thì ăn ngon miệng."

 Sách Linh bảo kinh nói: "Ngày mùng tám tháng này nên làm lễ trai giới cầu thọ."

 "Ngày mùng hai, mười sáu, mười tám, mười chín tháng này nhổ tóc bạc thì tóc đen mọc ra."

 Sách Vân cấp thất thiêm nói: "Mộc qua giỏi chữa chứng chuyển cân (chuột rút). Người bệnh không cần uống, chỉ cần miệng gọi hai chữ 'mộc qua' là bệnh khỏi ngay."

 Sách Nguyệt lệnh toản nói: "Ngày mùng bốn, mùng bảy, mùng tám, mùng chín tháng này, lấy câu kỷ nấu nước tắm gội, khiến người không già, da thịt mịn màng bóng đẹp."

 Sách Vân cấp thất thiêm nói: "Sau ngày rằm tháng này nên uống rượu dâu tằm, chữa các bệnh phong nhiệt (bệnh do gió và nóng gây ra). Cũng có thể làm thành cao: dùng quả dâu tằm ép lấy ba đấu nước (đấu: đơn vị dung tích, bằng mười thăng), mật ong trắng bốn lạng, dầu bơ một lạng, nước cốt gừng tươi hai lạng. Lấy hũ đựng nước dâu trước, đun cách thuỷ cho cạn còn ba thăng mới cho mật, bơ, nước gừng vào, lại thêm ba tiền muối, nấu tiếp cho thành cao, đựng trong đồ sành sứ. Mỗi lần uống một chén nhỏ, chiêu với rượu. Chữa rất tốt trăm thứ bệnh phong."

 Sách Thiên kim nguyệt lệnh nói: "Trong tiết tháng tư nên mặc ấm, nên ăn cháo cật dê. Cách làm: trước lấy một lạng thỏ ty tử, nghiền nấu lấy một lạng nước, lọc sạch, nhào với bột mì, cán thái rồi nấu. Lấy một bộ cật dê thái thành sợi, xào với hành làm món ăn kèm; bổ thận, chữa mắt mờ, đỏ sưng."

 "Tháng này nên ngủ muộn dậy sớm, đón nhận tinh khí trời đất, khiến người sống lâu."

 Sách Nguyệt lệnh nói: "Ngày rằm tháng tư lấy một lạng bèo tấm, ma hoàng bỏ rễ, quế tâm, phụ tử nướng bỏ cuống và vỏ, mỗi thứ năm tiền, giã thành bột. Mỗi lần dùng một lạng bột thuốc, thêm hai lát gừng tươi, hai củ hành, sắc còn tám phần, uống nóng, đắp chăn cho ấm lấy mồ hôi; chữa bệnh sốt dịch theo mùa."

 Những điều kiêng kỵ trong tháng tư

 Sách Nhiếp sinh nguyệt lệnh nói: "Tháng tư ứng quẻ Càn, sinh khí ở Mão (hướng đông), tử khí ở Dậu (hướng tây); không nên dùng ngày giờ Tị, vì phạm nguyệt kiến (chi của tháng), trăm việc đều không tốt."

 Lại nói: "Ngày mùng chín, hai mươi lăm kiêng cắt may, mua bán."

 Sách Bạch Vân tạp kỵ nói: "Tháng này chớ ăn chim trĩ, khiến khí nghịch lên. Chớ ăn cá chép, có thể hại người."

 Sách Thiên kim phương nói: "Chớ ăn hẹ cùng thịt gà; gà chết bất thường lại càng không được ăn, sinh ung nhọt bên trong ở ngực. Chớ ăn tim của mọi loài vật; chớ say khướt; chớ ăn hồ (rau mùi), làm hại thần, tổn đởm khí (khí của mật), khiến người thở gấp, tim hồi hộp, sườn tức hơi gấp. Chớ ăn tỏi sống, hại người. Lại kiêng vợ chồng gần gũi, kiêng việc thuần âm. [Hồ tức là rau mùi.]"

 Sách Vân cấp thất thiêm nói: "Ngày mùng tám tháng này không nên đi xa. Nên giữ lòng trong sạch, ăn chay tắm gội, ắt được phúc lành."

 Lại nói: "Tháng này kiêng nổi giận dữ dội làm hại tâm, mùa thu ắt sinh sốt rét. Từ hạ chí đến tháng chín kiêng ăn thịt, rau để cách đêm, kiêng dùng nước để qua đêm rửa mặt súc miệng."

 Tôn Chân Nhân nói: "Ngày mùng năm tháng này kiêng thấy mọi thứ máu tươi, chớ ăn rau sống. Ngày mùng tám, mười sáu kiêng ham muốn dục tình, phạm vào thì giảm tuổi thọ."

 Sách Dương công kỵ nói: "Ngày mùng bảy tháng này không nên đi thăm người ốm."

 Phép tu dưỡng tháng tư

 Tháng đầu hạ, trời đất bắt đầu giao hoà, muôn vật cùng tươi tốt, nên ngủ muộn dậy sớm để đón nhận khí trong sáng. Chớ giận dữ quá, chớ để tiết tả quá. Mùa hạ thuộc hoả, ở phương nam, âm thanh của nó là tiếng "hô", chất dịch của nó là mồ hôi, cho nên giận dữ và tiết tả đều làm tổn thương nguyên khí. Quẻ ứng với tháng này là Càn; Càn nghĩa là mạnh mẽ, là tính của dương, là hình tượng của trời. Người quân tử noi theo đó mà tự cường không ngừng. Sinh khí ở Mão, nên ngồi, nằm, đi lại hướng về chính đông.

 Tôn Chân Nhân nói: "Tháng này tạng can đã bệnh (đã qua thời vượng), tạng tâm dần mạnh, nên tăng vị chua, giảm vị đắng để bổ thận, giúp gan, điều dưỡng vị khí (khí của dạ dày). Chớ hứng gió dữ từ hai phương tây bắc. Chớ gần gũi chuyện âm dương, để thận thuỷ được mạnh; nên tĩnh dưỡng để dập tâm hoả. Chớ dâm dục, để thần được yên; tự cường không ngừng, ấy là then chốt sinh hoá của trời đất."

 Sách Nguyệt lệnh nói: "Người quân tử trai giới, ở đâu cũng phải che kín thân, chớ nóng nảy; thôi nghe nhạc ngắm sắc, chớ ngủ với vợ thiếp; ăn uống đạm bạc, chớ làm trái sự điều hoà; tiết chế ham muốn, giữ yên tâm khí."

 Sách Nội đan bí yếu nói: "Tháng Cấu (tháng năm, ứng quẻ Cấu, trong đó một hào âm vừa sinh ở dưới năm hào dương) là tháng một âm bắt đầu sinh. Âm khí vừa sinh, ví như chỗ âm phù (giai đoạn rút lửa, thu liễm trong phép luyện nội đan — luyện tinh khí thần trong cơ thể) trong thân bắt đầu co rút. Linh đan nuôi thành vào trong miệng thì nên thuận theo dần dần mà dẫn nó, để cho trở về đan điền (vùng dưới rốn, nơi chứa tinh khí), không được vội vàng hấp tấp."

 Sách Bảo sinh tâm giám nói: "Tháng năm thuộc hoả, hoả của Ngọ rất vượng thì kim khí bị tổn thương. Người xưa vào lúc này ngủ riêng, ăn đạm, cẩn trọng dè dặt giữ gìn tạng phủ, chính vì sợ hoả quá vượng vậy."

 Phép đạo dẫn của Linh Kiếm Tử

 Phép ngồi tập để bổ tạng tâm có hai thế. Thế thứ nhất: ngồi ngay ngắn rồi nghiêng người, dùng sức đẩy lệch về một bên như thế đẩy núi, gắng hết sức mà làm; trừ được phong lạnh ở lưng và cột sống, khơi thông ngũ tạng lục phủ, làm tan cước khí, bổ tâm, ích khí. Bên trái, bên phải đều làm theo một thế này. Thế thứ hai: một tay ấn lên đùi, một tay đưa lên trên, gắng hết sức như nâng tảng đá, nín thở mà làm, bên trái bên phải đều làm như nhau; trừ phong độc giữa hai bên sườn, chữa tạng tâm, thông hoà huyết mạch.

 Hình vẽ các thế ngồi tập đạo dẫn của Trần Hy Di cho hai tiết khí tháng đầu hạ

 (Xem hình)

 Những việc nên làm trong tháng năm

 Sách Hiếu kinh vĩ nói: "Sau tiểu mãn mười lăm ngày, cán sao Bắc Đẩu chỉ hướng Bính, là tiết mang chủng. Sau đó mười lăm ngày, cán sao chỉ hướng Ngọ (chính nam), là hạ chí. Gọi là mang chủng, nghĩa là các loại hạt có râu (như lúa) có thể gieo trồng. Hạ chí nghĩa là muôn vật đến đây to lớn đến cực điểm." Sách Bạch Hổ thông nói: "Luật là Nhuy Tân. Nhuy nghĩa là dưới, Tân nghĩa là kính; nói rằng một âm vừa sinh còn yếu ớt rũ rượi, dương không nhờ nó để dùng, nó như khách ở bên ngoài, không làm chủ ở bên trong." Sách Nhạc chí nói: "Chi của tháng là Ngọ; Ngọ nghĩa là lớn lên, to lớn, nói muôn vật đều lớn lên." Bài Ngô Tử Dạ tứ thời ca nói: "Tháng này là tháng oi nồng, là giữa mùa nóng." Thơ Đông Pha có câu: "Mây bay, rồng cưỡi trăng."

 Sách Huyền khu kinh nói: "Tháng này đạo trời đi về tây bắc, làm việc hay xuất hành đều nên hướng tây bắc thì tốt."

 Sách Kinh Sở ký nói: "Ngày mùng năm, lấy ngải cứu buộc thành hình người treo trên cửa để trừ tà khí. Lấy chỉ tơ năm màu buộc lên cánh tay để tránh binh đao, trấn áp ma quỷ, lại khiến người không nhiễm dịch bệnh. Miệng thường niệm bốn chữ 'Du Quang lệ quỷ', biết được tên của nó thì quỷ tránh xa."

 Sách Vân cấp thất thiêm nói: "Ngày cuối tháng năm và tháng mười hai, giữa tháng giêng, nên thường đốt Sát quỷ đan. Bài thuốc:

 Quỷ tiễn, ngô công (con rết), ngưu hoàng, dã cát, hùng hoàng, thư hoàng, chu sa, lê lô, quỷ tỷ mục, đào nhân, ô đầu, phụ tử, bán hạ, lưu hoàng, ba đậu, tê giác (sừng tê), quỷ cữu, xạ hương, bạch truật, thương truật, các vị lượng bằng nhau.

 Tất cả hai mươi vị, tán bột, viên bằng nước cỏ mãng (?), không có thì dùng hồ bột cũng được, viên to bằng quả trứng gà. Mỗi lần đốt một viên thì trăm thứ tà đều tiêu diệt."

 Bài Linh bảo tịch ôn đan (thuốc đốt trừ dịch) trong Đạo tạng (bộ kinh điển lớn của Đạo giáo)

 Thương truật một cân; giáng hương bốn lạng; hùng hoàng hai lạng; chu sa hai lạng; lưu hoàng một lạng; tiêu thạch một lạng; lá trắc bá tám lạng; rễ xương bồ bốn lạng; đan sâm hai lạng; quế bì hai lạng; hoắc hương hai lạng; bạch chỉ bốn lạng; ngọn đào bốn lạng, hái vào giờ Ngọ ngày mùng năm tháng năm; phân cáo đực hai lạng; ngải Kỳ Châu bốn lạng; rễ thương lục hai lạng; đại hoàng hai lạng; khương hoạt hai lạng; độc hoạt hai lạng; thư hoàng một lạng; xích tiểu đậu (đậu đỏ nhỏ) hai lạng; tiên mao hai lạng; an ba hương (một loại hương liệu), không có thì bỏ cũng được.

 Các vị trên hai mươi bốn vị, ứng với hai mươi bốn tiết khí, tán bột, viên bằng hồ gạo to bằng viên đạn, đốt một viên trên lửa.

 Bài Thái Thương Công tịch ôn đan [Đại Thương Công tức là thần y nước Tề Thuần Vu Ý]

 Phàm nha môn, quán trọ lâu không có người lui tới, hơi ẩm tà khí tích tụ dễ xâm vào người, chế thuốc này đốt lên thì tránh được. Nên đốt suốt ngày trong tháng năm, tháng sáu thì tránh được dịch bệnh, xa được tà khí.

 Thương truật một cân; đài khung tám lạng; hoàng liên tám lạng; bạch truật tám lạng; khương hoạt nửa cân; xuyên khung bốn lạng; thảo ô bốn lạng; tế tân bốn lạng; sài hồ bốn lạng; phòng phong bốn lạng; độc hoạt bốn lạng; cam thảo bốn lạng; cảo bản bốn lạng; bạch chỉ bốn lạng; hương phụ tử bốn lạng; đương quy bốn lạng; kinh giới bốn lạng; thiên ma bốn lạng; quan quế bốn lạng; cam tùng bốn lạng; can khương bốn lạng; tam nại bốn lạng; ma hoàng bốn lạng; nha tạo (bồ kết nhỏ) bốn lạng; thược dược bốn lạng; xạ hương ba phân.

 Các vị trên tán bột, nấu thịt táo đỏ làm viên to bằng viên đạn. Mỗi tháng đốt một viên.

 Sách Thiên kim nguyệt lệnh nói: "Tháng này lấy bèo tấm phơi khô trong râm, trộn chút hùng hoàng, đốt khói đuổi muỗi. Lấy lửa đốt quả táo đặt dưới giường, tránh được bọ chét."

 Sách Toản yếu nói: "Ngày mùng năm tháng năm hái ngải cứu, chữa trăm bệnh."

 Sách Toả toái lục nói: "Ngày mùng năm, lấy chu sa viết chữ 'đồ' (một loài rau đắng) dán ngược, tránh được rắn rết bọ cạp; viết chữ 'bạch' dán ngược lên cột thì tránh được muỗi. Viết hai chữ 'nghi phương' dán ngược cũng rất hay."

 Lại nói: "Giờ Ngọ lấy bấc đèn ngâm vào dầu, nhìn mặt trời mà khấn rằng: 'Gà vàng trên trời ăn óc tuỷ của muỗi.' Niệm bảy lần, hút khí mặt trời vào bấc đèn; ban đêm thắp bấc ấy lên, soi đến đâu muỗi đều bỏ đi."

 Lã Công nói: "Giờ Ngọ ngày mùng năm, ở trên luống hẹ, quay mặt về hướng đông, không nói năng gì, lấy đất giun cất đi. [Tức là phân giun, tròn như hạt châu vụn, từng hạt kết thành cục, chính là thứ ấy.] Khi bị hóc xương cá, lấy một chút xoa ngoài da cổ họng thì tiêu ngay."

 Sách Quảng huệ phương nói: "Ngày mùng năm, lấy ngài tằm lứa muộn bỏ vào một đốt ống tre, bịt kín chỗ mở để cất, đợi cho chúng khô chết. Gặp người bị dằm tre, dằm gỗ đâm vào, lấy một chút bôi lên thì dằm ra ngay. Còn có công dụng khác, phải làm như thế mới cất giữ được."

 Sách Tạp ký nói: "Lấy thanh hao giã lấy nước, trộn với vôi làm thành bánh nhỏ, phơi khô trong râm rồi cất đi; gặp người bị dao rìu chém, bôi vào thì hiệu nghiệm ngay, khỏi rồi không để sẹo. Lại một bài khác: hái ngọn của trăm loài cỏ giã lấy nước, trộn vôi làm thành cục, đục một lỗ trên cây dâu lớn, nhét bánh vôi vào trong, đợi một trăm ngày sau lấy ra phơi khô tán bột, đắp vết thương do binh khí, hiệu nghiệm như thần."

 "Ngày mùng năm tháng năm nên chế Tử kim đĩnh, Bảo sinh đĩnh tử (thuốc đóng thành thỏi), chữa bệnh trẻ con; bài thuốc có trong sách y. Trong cung, ngày này dùng hùng hoàng nghiền bột, thêm chút chu sa, lấy thiềm tô (nhựa cóc) thật làm thành thỏi, phơi khô trong râm. Hễ gặp mụn độc dữ mới phát, lấy nước bọt mài thuốc bôi vào, hơi đau một chút rồi tiêu ngay."

 Sách Toả toái lục nói: "Ngày mùng năm, lấy móng ba ba nhét vào cổ áo, khiến người không hay quên."

 Sách Thiên kim phương nói: "Ngày mùng năm, lúc mặt trời chưa mọc, lấy cành đào mọc về hướng đông khắc thành hình người nhỏ, nhét vào cổ áo, khiến người không hay quên."

 Sách Dưỡng sinh tạp kỵ nói: "Người đau mắt lấy lụa đỏ đựng hoa lựu lau mắt rồi vứt đi, gọi là để nó chịu bệnh thay. Phàm đồ vật màu đỏ đều dùng được."

 Lại nói: "Ngày mùng năm lấy cả gốc hoặc lá rau diếp đặt trong tủ bếp, tủ đồ thì không sinh mọt. Đặt trong áo lông, áo dạ cũng rất hay."

 Sách Thiên kim phương nói: "Ngày mùng năm lấy hạt quỳ (hạt rau dền tía) sao qua, tán bột; người mắc chứng lâm (tiểu tiện buốt, rắt) trước bữa ăn uống một tiền với rượu ấm, khỏi ngay."

 Lại nói: "Lấy xương gáy cá chép đốt thành tro, chữa bệnh lỵ lâu ngày hay như thần."

 Sách Vân cấp thất thiêm nói: "Ngày mùng một tháng năm lấy câu kỷ nấu nước tắm gội, khiến người không già không bệnh. Ngày mùng năm tắm gội bằng nước lá lan cũng được. Tắm gội vào ngày mùng bốn, mùng bảy, mùng tám thì tốt."

 Sách Huyền khu kinh nói: "Tắm gội ngày mùng chín khiến người sống lâu."

 Cao Tử (tức tác giả sách này) nói: "Giờ Ngọ ngày mùng năm tháng năm, người chế thuốc men là vì lúc ấy sao Thiên Cương (cán sao Bắc Đẩu) đang chặn đúng cửa quỷ. Theo Đẩu bính quyết (phép tính hướng chỉ của cán sao Bắc Đẩu), tháng nào cũng lấy cung Tuất làm điểm khởi (?); tháng năm thì mỗi ngày vào giờ Tuất, Thiên Cương chỉ cung Ngọ, giờ Hợi chỉ cung Mùi, từ Mùi mà xoay vòng tiếp. Đến giờ Ngọ ngày mùng năm thì chỉ đúng cung Cấn (hướng đông bắc), đó là cửa quỷ. Cho nên chế thuốc vào giờ này rất hiệu nghiệm, lại là tiết Thiên trung (tên khác của tết Đoan ngọ)."

 Sách Dưỡng sinh luận nói: "Ngày mùng năm tháng năm nên chế Tiệt ngược quỷ khốc đan (thuốc cắt cơn sốt rét khiến quỷ phải khóc). Dùng năm tiền bạch phê (thạch tín trắng) loại thượng hảo, nghiền nhỏ cho vào nồi sắt nhỏ, lấy một lạng hàn thuỷ thạch tán bột vây quanh, rồi lấy bát sứ úp lên, dùng giấy ướt cuộn thành dải dán kín khe giáp nồi và bát, đốt than nướng nồi; khói bốc ra hun dải giấy ngả vàng thì thôi. Lấy ra đặt lên giấy, để trên nền đất chừng một canh giờ cho hết hoả khí, lấy nghiền thành bột mịn. Thêm một phân băng phiến, một phân xạ hương, nghiền chung, lấy bánh hấp làm viên to bằng hạt ngô đồng, lấy chu sa làm áo viên. Mỗi lần uống một viên: vào ngày sắp lên cơn, hơ viên thuốc trên lư hương trước bàn thờ thần, quay mặt về hướng bắc, nuốt với nước tỉnh hoa (nước giếng múc đầu tiên lúc sáng sớm). Kiêng ăn cá, mì, đồ sống lạnh mười ngày thì vĩnh viễn không tái phát. Khi chế thuốc không để đàn bà và người đang mặc tang phục trông thấy. Đàn bà có bệnh thì bảo chồng cầm thuốc bỏ vào miệng mà nuốt, hiệu nghiệm ngay, lại không nôn không tả, thật là thuốc hay."

 Sách Giản dị phương nói: "Dùng tỏi một nhánh (?) giã trộn với chân phi đan (hoàng đan đã tinh chế bằng nước) làm viên to bằng quả long nhãn, chữa sốt rét. Lúc sắp lên cơn, lấy một viên, quay mặt về hướng đông nuốt với nước tỉnh hoa thì khỏi."

 Sách Bảo sinh nguyệt lục nói: "Ngày mười một tháng này là ngày Thiên thương mở (kho trời mở), nên vào núi tu đạo."

 Sách Giản dị phương nói: "Lúc khí dịch lan tràn, lấy quán chúng bỏ vào chum nước, uống nước ấy thì không nhiễm bệnh. Đêm giao thừa tháng mười hai cũng làm như thế."

 Sách Bản thảo nói: "Ngày mùng năm lấy trăm loại cỏ còn đọng sương, phơi khô trong râm, đốt thành tro, lấy nước giếng luyện thành cao, lại dùng giấm thật chua trộn làm bánh nhỏ, kẹp dưới nách, khô thì thay. Làm năm lần thì chữa được hôi nách, lại rút được độc khí từ mụn nhọt tích tụ khắp người. Kẹp xong lấy nước tiểu rửa nách cho sạch, rất hiệu nghiệm."

 Sách Cứu dân phương nói: "Trúng phong (đột quỵ) cấm khẩu, không đổ thuốc vào được: dùng băng phiến, thiên nam tinh, chế vào giờ Ngọ ngày mùng năm. Gặp bệnh thì lấy ngón tay chấm thuốc xát vào răng hàm, trái phải xát hai ba mươi lần, miệng tự mở ra, bấy giờ mới cho uống thuốc khác mà chữa."

 Sách Trường sinh yếu lục nói: "Ngày mùng năm tháng năm có mưa thì vội chẻ một hai cây tre, bên trong có nước thần nhỏ giọt, trộn với gan rái cá làm viên, chữa chứng tích tụ trong tim bụng."

 Lại nói: "Ngày này lấy củ sắn dây tán bột, chữa vết thương do binh khí, cầm máu, trừ sốt rét. Lấy răng heo đốt thành tro, chữa chứng kinh giản (co giật) ở trẻ con, lại bôi được vết rắn cắn." Lại nói: "Lấy con dơi treo ngược phơi khô, trộn với quan quế, nhũ hương mà đốt thì tránh được muỗi."

 Sách Gia thục sự thân nói: "Ngày Kỷ Sửu, ngày Mão, ngày Thìn cúng thần bếp bằng đầu heo thì tốt. Ngày mùng một tháng năm không nên chi tiền của."

 Sách Vạn thị gia sao nói: "Ngày mùng năm, bắt con cóc phơi khô cất đi, bọc giấy, đựng vào túi lụa đỏ. Khi lên cơn sốt rét, sáng sớm treo lên cánh tay — nam bên trái, nữ bên phải — đừng cho người bệnh biết, khỏi ngay."

 Sách Lễ nghi chí nói: "Ngày hạ chí nạo vét giếng thì đổi được nước mới. Lấy dây đỏ buộc cành liễu, câu kỷ, đào, thắt thành ấn treo trang trí cửa nẻo, ngăn được khí dữ."

 "Ngày mười ba là 'ngày tre say', có thể dời trồng tre, dễ sống. Ngày hạ chí vét giếng thì trừ được dịch bệnh."

 "Ngày mùng năm tháng năm lấy đất trên mộ cùng một hòn gạch đá đem về nhà, đựng vào chiếc bình nhỏ chôn dưới bậc thềm ngoài cửa, cả nhà không mắc bệnh dịch theo mùa."

 Sách Bão Phác Tử nói: "Ngày mùng năm, lấy mực son viết chữ 'Xích linh' đeo trước ngực, tránh được binh đao, đuổi được dịch bệnh, trừ trăm bệnh. Đây chính là bùa trị trăm bệnh." [Ngày mồng một tháng giêng đeo cũng là bùa này.]

 (Xem hình)

 Sách Bản thảo nói: "Tháng năm hái rau dền, thêm rau sam, tán bột, lượng bằng nhau, sản phụ uống vào thì dễ sinh."

 Sách Vân cấp thất thiêm nói: "Ngày mùng năm không được nhìn thấy đồ vật có máu."

 Sách Bác tế phương nói: "Giờ Ngọ ngày mùng năm, hoặc ngày ba mươi tháng chạp, lấy máu tim heo trộn với hoàng đan, nhũ hương làm viên to bằng hạt khiếm thực, đựng vào lụa đỏ treo trên cửa. Nếu có sản phụ bị thai chết trong bụng, cho lấy rượu mài một viên uống thì thai ra ngay."

 "Tháng năm lấy một trăm hạt đào nhân, bỏ vỏ và đầu nhọn, nghiền nhỏ, thêm hai tiền hoàng đan, làm viên to bằng hạt ngô đồng, chữa sốt rét. Đến ngày lên cơn, quay mặt về hướng bắc, nuốt ba viên với rượu ấm hoặc nước tỉnh hoa thì dứt hẳn."

 Sách Toả toái lục nói: "Sáng sớm ngày mùng năm, lấy một cục phèn chua phơi nắng từ sáng đến tối rồi cất đi. Bị trăm loài sâu bọ cắn, bôi một chút vào thì hết đau, lại tiêu được độc. Lấy tỏi một nhánh (tức loại tỏi không chia tép) giã nát xoa lên da mặt, tay chân, suốt một năm không sinh mụn nhọt độc, mùa đông không bị nứt nẻ cước lạnh, nghiệm như thần. Không được xoa nhiều."

 Sách Vệ sinh phương nói: "Ngày mùng năm, hái ngọn trăm loài cỏ phơi khô, tán bột mịn, gói giấy cất đi. Lúc dùng lấy một nhúm gói kín bằng giấy trắng, buộc chặt bằng vải lụa đỏ, cho người bị sốt rét lấy mắt ấn vào cánh tay (?), quay mặt về hướng bắc, nam bên trái nữ bên phải buộc lên bắp tay trên, đừng để người bệnh biết là thứ gì, rất linh nghiệm."

 Lại nói: "Ngày mùng năm, hái hoa thục quỳ hai màu đỏ và trắng, phơi khô trong râm cất đi. Hoa đỏ chữa xích đới (khí hư màu đỏ) của đàn bà, hoa trắng chữa bạch đới (khí hư màu trắng)."

 Lại nói: "Lấy cỏ kê trường (cỏ ruột gà) phơi khô trong râm, đốt thành tro, chữa mụn nhọt độc lâu năm rất hiệu nghiệm. Hái quả sung phơi khô trong râm, chữa các bệnh ở họng."

 Sách Vân cấp thất thiêm nói: "Giờ Ngọ ngày mùng năm, lấy nước mưa mài chu sa viết một chữ 'Long' (rồng). Năm sau nếu ngày ấy lại mưa thì lấy nước mưa mài mực viết một chữ 'Long', to bằng đồng tiền; hai chữ hợp làm một viên nhỏ. Đàn bà đẻ khó thì nuốt với nước sắc nhũ hương; đứa trẻ sinh ra — trai tay trái, gái tay phải — sẽ nắm viên chữ ấy trong lòng bàn tay mà ra ngay. Nếu năm sau không mưa thì chữ đã viết trước đó không dùng được. Mỗi năm nên viết một trăm chữ để cứu người."

 Sách Bản thảo đồ kinh nói: "Tháng năm hái quả mơ (hạnh), bỏ hạt, đồ từ sáng đến giờ Ngọ thì thôi, hong trên lửa nhỏ rồi cất giữ, thêm chút đường cát mà ăn. Giữ được dung nhan tươi trẻ, nên mới có thuyết 'hạnh kim đan'. Không nên ăn nhiều."

 "Giờ Ngọ ngày mùng năm uống rượu xương bồ, hùng hoàng, trừ được trăm bệnh lại diệt giun."

 Sách Toả toái lục nói: "Ngày mùng năm và ngày hạ chí, người bị hôi miệng, lúc mặt trời chưa mọc múc một chén nước tỉnh hoa, súc miệng ba lần, nhổ vào trong ngưỡng cửa; làm như thế ba mươi ngày thì hôi miệng dứt hẳn."

 Sách Lã công tuế thời ký nói: "Hạ chí một âm sinh, nên uống lưu hoàng đã qua bào chế để bẻ bớt âm khí."

 Sách Thiên kim phương nói: "Ngày hai mươi bảy tháng năm nên uống nước ngũ vị tử. Lấy một hợp (hợp: đơn vị dung tích, bằng một phần mười thăng) ngũ vị tử giã ra, cho vào bình nhỏ, đổ nước đun sôi kỹ vào, thêm chút mật ong, bịt miệng ngay, đặt bên lửa một hồi lâu rồi uống; làm sinh tân dịch, hết khát."

 "Ngày hai mươi hái tỏi nhỏ phơi nắng cho khô, chữa tim bứt rứt đau nhức, giải các thứ độc, lại chữa chứng đan chẩn (ban đỏ) ở trẻ con."

 "Sau hạ chí nên vét giếng thay nước để trừ bệnh dịch."

 "Ngày mười sáu, ngày hai mươi tháng này nên nhổ tóc bạc."

 Sách Lạc Dương ký nói: "Ngày Đoan ngọ nấu canh truật, làm rượu ngải, lấy hoa và tơ kết thành lầu gác cài lên tóc mai, đem tặng nhau, lại làm quạt trừ dịch."

 Sách Văn Xương tạp lục nói: "Ngày Đoan ngọ phi ngựa, gọi là 'tạ liễu'."

 Sách Bảo sinh dư lục nói: "Tháng năm bắt mười bốn con đom đóm, lấy vê vào tóc bạc thì tóc đen lại được."

 Sách Thiên kim phương nói: "Hái nhiều ké đầu ngựa phơi khô trong râm, đặt vào chum lớn, tránh được khí dữ. Nếu có dịch bệnh theo mùa phát ra thì lấy tán bột, cả nhà uống thì không nhiễm. Nếu bị bụng trướng đầy, tim bứt rứt, phát sốt thì uống thứ này. Lại giết được tam thi cửu trùng (ba con trùng và chín loài trùng ẩn trong thân người theo thuyết Đạo giáo, gây hại sức khoẻ và tuổi thọ)."

 Sách Cứu dân dị phương nói: "Ngày mùng năm tháng năm, mùng sáu tháng sáu, mùng chín tháng chín hái cỏ hy thiêm, tức là rau bạch hoa, bỏ sạch rễ, hoa và hạt, lấy thân lá cho vào chõ, chín lần đồ chín lần phơi, mỗi lớp đều rảy rượu và nước mật, đồ xong rất thơm. Tán bột, viên với mật to bằng hạt bồ kết. Mỗi lần uống năm bảy viên, chiêu với nước cơm. Uống đến một trăm ngày thì trừ được bại liệt toàn thân do phong, miệng méo mắt lệch, đờm dãi ứ tắc, nằm liệt lâu ngày không dậy được. Lại làm sáng mắt, tóc bạc hoá đen, gân cốt mạnh khoẻ, hiệu nghiệm không sao kể xiết."

 Sách Vạn thị gia sao nói: "Giờ Ngọ ngày mùng năm hái cỏ kê trường, phơi khô tán bột; người đau răng, sưng nóng, xát vào thì khỏi ngay." Sách Thiên kim nguyệt lệnh nói: "Ngày mùng năm lấy rêu xanh trên ngói hoặc bách thảo sương (muội nhọ nồi), thêm muối mà súc miệng thì hiệu nghiệm. Hoặc nấu rễ dương đề với nước, hoặc nấu xuyên tiêu với giấm, đều chữa được trăm bệnh về răng."

 Sách Linh bảo kinh nói: "Ngày mùng năm tháng này có thể làm lễ trai giới nối mệnh (cầu kéo dài tuổi thọ)."
 Sách "Thái Thượng Tịnh Minh ngự ôn kinh lược" (bản tóm lược bộ kinh chống dịch bệnh của phái Đạo giáo Tịnh Minh) chép: "Trời đất không thiên vị ai, nung đúc ra muôn vật, vốn không có thiện ác. Người đời ích kỷ nên mới sinh tai họa. Ăn uống không kiêng, uống thuốc luyện khí không đúng lúc, điều thiện chẳng ai nghe thấy, còn lỗi lầm thì kể ra được. Vị thần coi việc trừng phạt dò xét thấy, bèn rải khí độc này xuống, hễ dính phải là thành bệnh. Người ta không biết nhận ra lỗi của mình, không biết tự giữ gìn, lại oán đạo trách thầy, nên bệnh càng nặng thêm.

 Nói chung, việc điều dưỡng theo bốn mùa cốt phải vừa phải, uống thuốc và tập thổ nạp (phép thở: thở ra khí cũ, hít vào khí mới) để sinh chính khí (sức chống bệnh của cơ thể). Ta có bùa thần, cho người ta đeo hoặc uống, thì sẽ tránh được nạn này. Lại có câu chú bí truyền, mỗi ngày nếu giữ trai giới (ăn chay, giữ mình thanh tịnh) mà tụng, thì thần tướng ngày đêm hộ vệ; trăm vị thần coi dịch độc đều biết người ấy là đệ tử của Thái Thượng (Thái Thượng Lão Quân, vị thần tối cao của Đạo giáo), nên sợ và kính. Tụng đến trăm lần thì trăm loài quỷ vỡ đầu nứt óc mà tan đi.

 Chú rằng: Án [chữ ghép, đọc gần như "ô-khả"] (?) mộ chỉ hỗn [chữ ghép, đọc như "mã"] (?) [chữ ghép, đọc như "lữ"] (?) [chữ ghép, đọc như "hâm"] (?)."

 Lá "Bùa thật trừ ôn, đuổi dịch, tiêu tai của Cửu Thiên Cao Minh Đại Sứ Thần Công Diệu Tế Chân Quân": Viết bùa bằng son đỏ lên lụa vàng. Tay trái bắt quyết Ngũ Lôi (một thế bấm ngón tay trong phép thuật Đạo giáo, mượn uy năm loại sấm sét), tay phải cầm bút, đọc chú rằng: "Chữ đỏ ở động trời, linh khí son chiếu sáng cõi không; đuổi ôn dịch, thu khí độc, vâng mệnh sách trời; sổ vàng thẻ ngọc, đuổi sạch lũ quỷ; Thái Thượng có lệnh, Nguyên Quân yên Quân (?); gấp gấp như luật lệnh của Thái Hư Tử Thanh, sắc!" (câu kết quen dùng trong bùa chú Đạo giáo, nghĩa là: hãy thi hành ngay lập tức theo đúng phép lệnh của thần tiên trên trời).

 Lá "Bùa thần giết ôn dịch năm phương của Bắc Cực Hắc Sát Thiên Đinh": Khi viết bùa phải lắng lòng, dẹp hết suy nghĩ, tưởng ba thứ tinh, khí, thần (ba gốc của sự sống theo Đạo gia: tinh là chất tinh túy của cơ thể, khí là sinh lực, thần là tinh thần) của chính mình hợp lên với sao Bắc Đẩu và sao Tam Thai, dồn một luồng chân khí nguyên sơ vào ngòi bút, rồi niệm thầm chú rằng: "Khôi, [chữ ghép quỷ + thược] (?), Đồi, [chữ ghép quỷ + hành] (?), [chữ ghép quỷ + tất] (?), [chữ ghép quỷ + phủ] (?), Phiêu (?) (tên bí truyền của bảy sao Bắc Đẩu), luật lệnh của Tôn Đế Tinh Quân, sắc!" Đọc bảy lượt. Mỗi đạo bùa tụng chú bảy lần, bảo nhà có người bệnh hết lòng thành kính mà dán lên.

 Cách làm: vào ngày Thiên Cương (một loại ngày tính theo lịch, dùng cho việc trấn trừ tà ma), lấy năm tấm ván gỗ bạch dương, dài một thước năm tấc, rộng ba tấc sáu phân, đo theo thước nhỏ, dùng son đỏ viết năm đạo bùa chép ở sau lên đó. Phàm nhà nào bị ôn dịch (bệnh dịch lây lan) truyền nhiễm không dứt, dùng ván này đặt trấn ở năm phương trong nhà, hoặc đóng lên vách; khi bệnh hết thì đốt năm lá bùa đi. Lấy từ "Đạo Tạng Bắc Cực khu ôn chân kinh".

 (Xem hình)

 Bảng tra sẵn ngày Thiên Cương

 Tháng Giêng: ngày Tỵ (ngày mang địa chi Tỵ trong cách đếm ngày theo can chi); tháng Hai: ngày Tý

 Tháng Ba: ngày Mùi; tháng Tư: ngày Dần

 Tháng Năm: ngày Dậu; tháng Sáu: ngày Thìn; tháng Bảy: ngày Hợi; tháng Tám: ngày Ngọ

 Tháng Chín: ngày Sửu; tháng Mười: ngày Thân; tháng Mười một: ngày Mão; tháng Chạp: ngày Tuất

 Những điều kiêng trong tháng Năm

 "Tháng Năm làm việc không nên dùng ngày, giờ Ngọ, vì phạm nguyệt kiến (địa chi ứng với tháng đó; tháng Năm âm lịch ứng với chi Ngọ), trăm việc đều không tốt."

 "Ngày mười lăm, hai mươi lăm kiêng cắt may áo và mua bán."

 Sách "Kinh" chép: "Các ngày mùng năm, mùng sáu, mùng bảy, mười lăm, mười sáu, mười bảy, hai mươi lăm, hai mươi sáu, hai mươi bảy tháng Năm gọi là chín ngày độc, vợ chồng phải kiêng chung đụng. Đừng ở chỗ đất ẩm, kẻo rước tà khí (khí độc hại gây bệnh). Đừng ngủ ngoài trời dưới sao và trăng."

 Sách "Vấn lễ tục" chép: "Tháng Năm, tục gọi là tháng dữ." Xét thiên "Nguyệt lệnh" (thiên trong sách Lễ Ký ghi việc nên làm của từng tháng), giữa mùa hè là lúc âm dương giao nhau, là ranh giới giữa sống và chết; người quân tử phải tiết chế ham muốn, không buông thả theo âm nhạc và sắc đẹp.

 Sách "Kim quỹ yếu lược" (sách y học của Trương Trọng Cảnh đời Hán) chép: "Đừng ăn hẹ, khiến người mệt mỏi, hại mắt. Đừng ăn rau sống."

 Sách "Dậu Dương tạp trở" (sách ghi chép chuyện lạ đời Đường của Đoàn Thành Thức) chép: "Tháng Năm là lúc tinh thần lột đổi (?), không được trèo lên mái nhà, khiến hồn phách không yên."

 Sách "Thái Bình ngự lãm" dẫn sách "Dị uyển": "Tháng Năm đừng phơi giường, đệm, chiếu."

 Sách "Nguyệt lệnh đồ kinh" chép: "Đừng ăn đồ đậm béo, đừng ăn bánh luộc. Nên ăn đồ ấm nóng."

 Sách "Thiên kim phương" (sách thuốc của danh y Tôn Tư Mạc đời Đường) chép: "Đừng ăn thịt hoẵng, hươu, ngựa và các loài thú, hại thần khí (tinh thần và sinh lực) của người."

 Sách "Bản thảo" (sách về các vị thuốc) chép: "Đừng uống nước trong núi, trong đầm; đừng ăn loại quả cây vừa thành hạt; đừng ăn rắn, lươn; đừng ăn chân dê (?)."

 Sách "Bảo sinh tâm giám" chép: "Tháng này đừng xuống giếng cạn và hố sâu, vì có nhiều khí độc. Trước hết thả lông gà xuống thử, nếu lông rơi xuống mà xoay tít thì là có độc, không được xuống."

 Sách "Tế thế phương" chép: "Tháng Năm không được ăn nhiều cà, hại người, làm khí động loạn. Cà thuộc hành Thổ."

 Sách "Tuế thời ký" chép: "Đừng ăn cải thìa, sinh ngứa nổi mẩn ngoài da."

 Sách "Bảo sinh nguyệt lục" chép: "Hoa nhài đừng đặt đầu giường, dụ rết đến, nên kiêng. Mận không được ăn cùng mật ong và thịt chim sẻ, hại ngũ tạng (năm tạng chính: tim, gan, tỳ, phổi, thận)."

 Sách "Thiên kim phương" chép: "Trẻ con không được nghịch hoa mộc cận (hoa râm bụt), dễ mắc sốt rét. Mộc cận còn gọi là hoa sốt rét. Tháng Năm đừng ăn cá chép, dễ phát chứng phong (bệnh do tà khí gió gây ra, như ngứa, co giật, tê bại). Đừng ăn óc cá chép. Mắm cá chép không được ăn cùng lá đậu đỏ, quế, gan lợn, hại người."

 Sách "Loại trích lương kỵ" chép: "Cá sông tức là cá hoàng ngư, không được ăn cùng kiều mạch, khiến người mất tiếng. Quả tỳ bà không được ăn cùng thịt nướng và mì nóng, khiến người bị chứng nhiệt, vàng da. Đào không được ăn cùng ba ba."

 Sách "Tiện dân đồ toản" chép: "Dưa ngọt thả xuống nước mà chìm thì ăn vào chết người; ăn nhiều thì vùng kín ngứa, lở loét. Người mắc cước khí (chứng chân phù, yếu, tê) mà ăn thì mãi không khỏi. Dưa hai cuống ăn vào chết người; vả lại dưa này không được ăn cùng bánh rán dầu."

 Phép tu dưỡng tháng Năm

 Tháng giữa mùa hè, muôn vật đã thành, trời đất hóa sinh. Đừng để quá nóng, đừng để ra mồ hôi nhiều, đừng phơi mình dưới sao đêm, đều sinh bệnh hiểm. Kiêng đi ngược gió tây bắc, vì tà khí sẽ xâm phạm người. Đừng sát sinh. Tháng này tạng gan đã suy, thần khí không lưu thông, hỏa khí dần mạnh, sức của thủy suy yếu, nên bổ thận, giúp phổi, điều hòa vị khí (khí của dạ dày, chủ việc tiêu hóa), để thuận theo thời tiết. Tháng này ứng với quẻ Cấu (một quẻ trong Kinh Dịch, gồm một hào âm ở dưới năm hào dương, tượng âm khí bắt đầu sinh). Cấu nghĩa là gặp, là tượng âm gặp dương, mềm gặp cứng. Sinh khí (luồng khí tốt lành của tháng) ở phương Thìn, nên ngồi nằm quay về hướng đông nam.

 Tôn chân nhân (tức Tôn Tư Mạc; chân nhân là danh xưng người tu đắc đạo) nói: "Tháng này khí gan nghỉ, tim đang vượng, nên bớt chua thêm đắng, giúp gan bổ thận, giữ chặt tinh khí. Ngủ sớm dậy sớm, cẩn thận chớ để tinh khí hao tán. Ngày mùng năm càng nên trai giới, tĩnh dưỡng, để thuận theo thời trời."

 Sách "Bảo sinh tâm giám" chép: "Hỏa của tháng Ngọ vượng thì Kim (hành ứng với phổi) suy, lúc này nên ngủ riêng, ăn nhạt, giữ gìn các tạng."

 Sách "Dưỡng sinh toản" chép: "Lúc này nên tĩnh dưỡng, chớ nóng nảy; dứt nhạc, sắc; chớ làm trái khí hòa của trời đất; chớ cầu may (?); tiết chế ham muốn, giữ yên tâm khí. Nên ở nơi cao ráo sáng sủa, nên phóng tầm mắt ra xa, nên vào núi rừng để tránh nóng, nên ngồi ở đài tạ thoáng rộng."

 Phép đạo dẫn (phép vận động thân thể kết hợp điều hòa hơi thở để dưỡng sinh) của Linh Kiếm Tử

 Thường chắp hai bàn tay, đẩy mạnh ra phía trước, cánh tay cổ tay làm như vậy bảy lần, để gột phong lao (bệnh do tà khí gió và mệt nhọc lâu ngày gây ra) ở tạng tim, làm tan khí ứ trệ ở các khớp.

 Tranh tư thế ngồi tập đạo dẫn theo hai tiết khí giữa hè của Trần Hi Di (tức Trần Đoàn, đạo sĩ nổi tiếng đầu đời Tống)

 (Xem hình)

 Những việc nên làm trong tháng Sáu

 Sách "Hiếu kinh vĩ" chép: "Mười lăm ngày sau Hạ chí, chuôi sao Bắc Đẩu chỉ phương Ngọ, là tiết Tiểu thử. Mười lăm ngày sau nữa, chuôi Bắc Đẩu chỉ phương Mùi, là tiết Đại thử. Tiểu và đại là chia trong khoảng nóng gắt nhất ra lớn nhỏ: đầu tháng là nhỏ, sau rằm là lớn. Luật ứng với tháng là Lâm chung (một trong mười hai luật – mười hai thang âm chuẩn của âm nhạc cổ, mỗi luật ứng với một tháng); lâm nghĩa là nhiều, vì muôn vật chín tới, chủng loại đông đúc." Sách "Nhạc chí" chép: "Nguyệt thần (địa chi ứng với tháng) là Mùi; Mùi nghĩa là vị, vì muôn vật sắp thành, đều có mùi vị." Sách "Yếu toản" chép: "Tháng Sáu gọi là Tồ thử (lúc cái nóng đã đến)."

 Sách "Huyền khu" chép: "Tháng này đạo trời đi về phía đông, làm việc, xuất hành đều nên hướng về phía đông thì tốt."

 "Tháng này gặp lúc Thổ vượng (khoảng mười tám ngày cuối mỗi mùa, thuộc hành Thổ), vào ngày Mậu thì tế thần Trung lựu (thần giữa nhà, một trong năm vị thần trong nhà được cúng tế)."

 Tháng này nên uống tương ô mai, tương mộc qua, tương mai, nước đậu khấu để giải khát. Cách làm đều đã chép ở trước.

 Những ngày tam phục (ba tuần nóng nhất mùa hè, gồm sơ phục, trung phục, mạt phục) nên uống Thận lịch thang. Chữa đàn ông hư yếu gầy mòn, ngũ lao thất thương (các chứng hư tổn do lao lực quá độ và tổn thương nội tạng), phong thấp, tạng hư, tai điếc mắt mờ. Phương thuốc:

 Can địa hoàng sáu phân (phân: đơn vị cân nhỏ trong phương thuốc cổ), hoàng kỳ sáu phân, phục linh sáu phân, ngũ vị tử bốn phân, sừng linh dương bốn phân, tang phiêu tiêu (tổ trứng bọ ngựa trên cây dâu) ba lạng, nướng; địa cốt bì (vỏ rễ cây câu kỷ) một lạng; quế tâm một lạng; mạch môn năm phân, bỏ lõi; từ thạch (đá nam châm) một tiền ba phân (tiền: đơn vị cân bằng một phần mười lạng), đập vụn, rửa nước đến khi hết nước đen thì thôi. Thận dê hai quả (thận lợn cũng được), bỏ mỡ và màng, thái mỏng như lá liễu, đổ bốn thăng nước (thăng: đơn vị đo dung tích cổ), nấu trước cho cạn bớt một thăng rưỡi, hớt bỏ bọt mỡ trên mặt nước và bã thận, lấy nước ấy sắc các vị thuốc, để lắng trong, bỏ bã, chia làm ba lần uống. Mỗi ngày phục uống một thang, tùy người mà gia giảm cũng được. Kiêng ăn tỏi, hành sống, đồ lạnh, đồ để lâu, đồ trơn nhớt. Uống lúc bụng đói vào sáng sớm.

 Sách "Dưỡng sinh tạp toản" chép: "Người già khí yếu, vào mùa hè thì khí âm thu vào trong; lấy cái bụng âm yếu mà ăn đồ béo lạnh thì phần nhiều thành tiêu chảy; một khi tổn đến chân khí (khí gốc nuôi sự sống) thì rất khó bù lại. Không nên dùng thuốc bổ khô nóng, chỉ dùng thuốc bổ bình hòa ấm áp như loại Bát vị hoàn, để giúp nguyên khí (sinh lực bẩm sinh)."

 Sách "Vân cấp thất thiêm" (bộ sách lớn tập hợp kinh điển Đạo giáo đời Tống) chép: "Ngày mùng sáu tháng Sáu, tắm gội, trai giới, dứt mọi việc lo toan của đời thường."

 Sách "Quan Tây cựu tục chí" chép: "Ngày mùng sáu tháng Sáu, múc nước cất đi, đựng trong vò sạch, cả năm không thối. Dùng để làm giấm, tương, đồ muối thì cả năm không hỏng."

 Sách "Chân cáo" chép: "Ngày mười chín, hai mươi bốn nhổ tóc bạc thì vĩnh viễn không mọc lại." Lại nói: "Ngày mùng ba, mùng bốn, mười tám, hai mươi tám nhổ tóc bạc cũng được."

 Sách "Tứ thời toản yếu" chép: "Tháng này vào ngày mùng một, mùng bảy, mùng tám, hai mươi mốt mà tắm gội thì trừ được bệnh, giải được tai họa."

 Sách "Thất thiêm" chép: "Ngày hai mươi bảy tháng này, lấy câu kỷ nấu nước tắm, đến già không bệnh."

 Sách "Kinh Sở ký" chép: "Ngày phục tháng Sáu, nên làm món thang bính (mì nước nóng) mà ăn, gọi là trừ điều dữ."

 Tục cũ nói: "Làm tương thì chọn ngày hoàng đạo (ngày tốt theo lịch) trong tam phục mà ngâm đậu, lại chọn ngày hoàng đạo mà trộn ủ mốc vàng; lấy năm bảy củ thảo ô, mỗi củ cắt bốn miếng, rắc lên trên, giòi chết hết."

 Sách "Nông tang toát yếu" chép: "Tháng này cơm thừa lấy rau dền đậy lên thì qua đêm không thiu."

 Sách "Sơn cư tứ yếu" chép: "Trong ao nuôi cá, tháng này nên thả hai con 'thần thủ' (tức ba ba, tương truyền giữ cho cá không bỏ đi) để bảo vệ cá."

 "Chữa tiêu chảy và trăm bệnh: lấy hạt ô lận (?) vào ngày mùng sáu tháng Sáu, rang với bột mì cho vàng, hai thứ lượng bằng nhau, tán bột, mỗi lần uống hai tiền, hòa với nước cơm."

 Sách "Tỏa toái lục" chép: "Nên ăn rau diếp đắng để bổ tâm khí."

 Sách "Gia thục sự thân" chép: "Dưa hấu tính ấm, quả chín thì ăn được, giải nắng nóng, được gọi là 'Bạch hổ thang' (tên một bài thuốc giải nhiệt nổi tiếng)."

 Sách "Thiên kim nguyệt lệnh" chép: "Tháng này nên uống nước tương ô mai để cầm khát (?). Cách làm: giã nát ô mai, thêm mật vừa phải, pha nước nấu sôi nhẹ rồi uống. Người tiêu chảy mà khát thì lấy ô mai thêm đường cát, gừng, nước cơm mà uống, sẽ hết khát."

 Sách "Tiện dân đồ toản" chép: "Ngày mùng sáu tháng Sáu, lấy nước giếng múc đầu tiên lúc sáng sớm, cho muối trắng vào đãi làm nước muối, rồi dùng nồi mới nấu lại thành muối trắng. Dùng muối này xát răng xong, nhổ nước vào lòng bàn tay mà rửa mắt, thì dù già vẫn đọc được sách dưới đèn."

 Sách "Bão Phác Tử dưỡng sinh thư" chép: "Trong tam phục, dùng cam thảo một tiền, hoạt thạch trắng trong loại tốt sáu tiền, tán bột, hòa nước uống, gọi là Lục nhất tán, giúp người tránh trúng nắng và tiêu chảy."

 Phương Thập vị hương nhu ẩm (nước thuốc mười vị có hương nhu) uống trong tam phục:

 Hương nhu để nhiều năm, một lạng; nhân sâm, trần bì (vỏ quýt để lâu), bạch truật sao, bạch biển đậu sao, phục linh, hoàng kỳ, mộc qua, hậu phác ngâm nước gừng, cam thảo, mỗi thứ năm tiền.

 Tất cả thái thành lát thuốc, sắc với nước, để nguội mà uống. Hoặc tán thành bột mịn, mỗi lần hòa nước uống một hai tiền.

 Trong tam phục, lấy mạch môn, ngũ vị tử, nhân sâm hãm nước uống thay trà, gọi là Sâm mạch tán. Trị khát, sinh tân dịch (nước bọt và các chất dịch trong cơ thể).

 Sách "Tế thế nhân thuật" chép: "Tháng Sáu nóng gắt, có thể lấy quạt quạt mạnh vào lòng bàn tay thì cả thân mình đều mát."

 Sách "Bão Phác Tử" chép: "Trong tam phục, lấy hoàng kỳ, phục linh nấu thành cao, cho thêm hai phân bột cam thảo, hòa với nước giếng mát mà uống. Chữa chứng nói sảng phát cuồng, giải mạnh khí độc nắng nóng."

 Lại một phương: tương mộc qua. Dùng mộc qua mười lạng, gọt vỏ thái nhỏ, dội nước sôi vào ngâm, thêm gừng thái lát một lạng, cam thảo hai lạng, tía tô mười lạng, muối một lạng. Mỗi lần lấy một ít hãm nước, thả xuống giếng, đợi thật lạnh rồi uống.

 Lại một phương: cách làm nước tương mai. Dùng mười cân mai chín vàng, hấp nhừ, bỏ hạt, cân xem thịt quả được mấy cân, cứ mỗi cân thêm ba tiền muối, thêm một lạng tía tô khô, hai tiền gừng khô thái sợi, ba tiền cam thảo, trộn đều, phơi dưới nắng gắt, đợi thành màu đỏ đen thì cất đi. Khi dùng thì thêm một ít bạch đậu khấu, đàn hương, hòa đều với mạch nha, pha nước uống, giải nóng khát rất tốt.

 Còn tương quế, nước trầm hương đun chín thì đều chép trong phần "Ẩm thực tiên" (phần bàn về ăn uống của bộ sách này).

 Sách "Tỏa toái lục" chép: "Tháng nắng không được ngủ ngoài trời, đừng tắm gội chỗ có gió lùa, phải coi chừng tà khí độc hại xâm nhập vào người."

 Lại chép: "Tháng ấy không có băng, không được lấy nước lạnh, đồ âm lạnh mà làm như nước đá để uống (?). Nước nóng đã sinh nhớt thì đừng uống, có thể chết người."

 Sách "Huyền khu kinh" chép: "Tháng này đừng chặt cây cỏ, đừng động thổ (đào xới đất), đừng làm việc lớn, kẻo làm lay động khí đang được nuôi dưỡng."

 Sách "Dưỡng sinh nhân thuật" chép: "Đừng chỉ ngâm tay chân vào nước lạnh, đề phòng gió tà dữ dội xâm phạm, khiến người mắc bệnh phong, mình nặng, hơi thở ngắn, tay chân rã rời."

 Sách "Thực trị thông thuyết" chép: "Mùa hè không nên uống đồ lạnh, nhưng làm sao bỏ hẳn được? Chỉ đừng uống quá nhiều nước lạnh và ăn quả sống cứng, đồ dầu mỡ, đồ ngọt, sợ không tiêu; cũng không nên uống nhiều nước canh. Người biết tự giữ gìn, bớt ăn đồ chiên xào, đồ mặn phơi khô, đồ nướng rang, thì tân dịch tự nhiên thường đầy đủ, cần gì phải kiêng uống."

 Sách "Tiện dân toản" chép: "Người đang đi đường bỗng trúng nắng ngã chết, không được dội nước lạnh. Phải gấp lấy đất nóng trên đường đắp lên rốn người chết thành đống, khoét ở giữa một lỗ, bảo người đi tiểu vào lỗ rốn ấy. Sau đó lấy gừng tươi, tỏi giã nát, chiêu với nước nóng cho uống, liền sống lại."

 Sách "Tỏa toái lục" chép: "Tháng nắng, vò hũ phơi nắng to đã nóng, không được lấy ngay để đựng đồ ăn uống, sợ thu giữ khí nắng."

 Sách "Dương công kỵ" (những ngày kiêng theo thuyết của Dương Công, nhà phong thủy đời Đường) chép: "Ngày mùng ba không nên đi thăm người bệnh."

 Sách "Linh Bảo kinh" chép: "Ngày mùng sáu tháng Sáu nên làm lễ trai Thanh thử (lễ cúng chay để giải trừ nắng nóng)."

 Những điều kiêng trong tháng Sáu

 Thiên "Nguyệt lệnh" chép: "Tháng Sáu chọn ngày giờ, không nên dùng Mùi, vì phạm nguyệt kiến, trăm việc không lợi. Ngày mùng một kiêng lo việc buôn bán làm ăn. Ngày mười, hai mươi kiêng mua bán, cắt may áo."

 Sách "Tiên chí giới" chép: "Ngày mùng sáu tháng Sáu kiêng lấy đất, đào bới."

 Sách "Tứ thời toản yếu" chép: "Ngày tam phục không được cưới gả, hại vợ chồng, không tốt."

 Sách "Vân cấp thất thiêm" chép: "Ngày hai mươi bốn tháng Sáu kiêng đi xa, đường thủy đường bộ đều không nên đi."

 Sách "Tứ thời toản" chép: "Tháng này đừng uống nước khe núi, nước đầm, khiến người mắc chứng hà (khối u cục tích trong bụng)."

 Sách "Thiên kim phương" chép: "Đừng ăn hẹ, khiến mắt mờ. Đừng ăn thịt dê, hại thần khí. Đừng ăn vịt trời, vịt nhà; đừng ăn ngỗng trời; đừng ăn thù du; đừng ăn lá lách súc vật. Vì đây là tháng cuối mùa, Thổ vượng ở tỳ (lá lách, tạng thuộc hành Thổ, chủ việc tiêu hóa), nên đều phải kiêng."

 Sách "Vân cấp thất thiêm" chép: "Tháng Sáu đừng ăn huyết dê, hại thần hồn, kém chí, hay quên. Đừng ăn rau quỳ sống, ắt thành chứng thủy hà (khối nước tích trong bụng); vả lại nếu bị chó cắn thì suốt đời không khỏi."

 Phép tu dưỡng tháng Sáu

 Tháng cuối mùa hè, khí phát sinh nặng đục, chủ việc nuôi dưỡng cho cả bốn mùa, muôn vật tươi tốt. Nên tăng mặn giảm ngọt để nuôi tạng thận. Tháng này khí thận yếu, riêng tỳ vượng, nên bớt đồ béo đậm, để giúp gân xương bền chắc. Tháng ứng với quẻ Độn (quẻ trong Kinh Dịch, gồm hai hào âm ở dưới bốn hào dương). Độn nghĩa là lánh đi: hai hào âm dần lớn, dương phải lánh; người quân tử giữ mình nghiêm trang. Sinh khí ở phương Tỵ, ngồi nằm nên quay về hướng nam.

 Tôn chân nhân nói: "Tháng này khí gan yếu, tỳ vượng, nên tiết chế ăn uống, xa nhạc và sắc. Lúc này âm khí ẩn nấp bên trong, khí độc nắng nóng hun đốt bên ngoài; người ta tùy ý ngồi chỗ gió lùa, tùy thích ăn đồ lạnh, nên nhiều người mắc chứng tiêu chảy đột ngột. Nhất thiết phải ăn uống đồ ấm mềm, không để quá no, thỉnh thoảng uống nước cháo kê ấm, nước đậu khấu đun chín là tốt nhất."

 Sách "Nội nguyệt bí quyết" (?) chép: "Tháng kiến Mùi (tháng mà chuôi sao Bắc Đẩu chỉ phương Mùi, tức tháng Sáu) ứng với quẻ có hai hào âm, tức là âm khí dần lớn lên; ví như âm phù (giai đoạn vận khí âm trong phép luyện nội đan, tức luyện tinh khí trong thân) trong thân rời khỏi vị trí Ngọ, thu lại mà đi xuống."

 Phép đạo dẫn của Linh Kiếm Tử

 Ngồi ngay ngắn, duỗi các ngón tay, giơ thẳng lên rồi ngoặc ngược lại. Làm ba lần, rồi cúi người về phía trước, phía trước phía sau đều làm như nhau. Dùng từ sau giữa tháng Sáu. Trừ chứng tê đau do phong ở lưng, cột sống, chân, đầu gối, làm tan tà nhiệt (khí nóng gây bệnh) ở bàng quang.

 Tranh tư thế ngồi tập đạo dẫn theo hai tiết khí cuối hè của Trần Hi Di

 (Xem hình)

 Hình thần tỳ

 (Xem hình)

 Bàn về tạng tỳ vượng vào bốn mùa

 Tạng tỳ thuộc hành Thổ ở trung ương, vượng vào tứ quý (mười tám ngày cuối của mỗi mùa), ứng với Hoàng Đế (vị thần đế màu vàng cai quản trung ương). Thần của tỳ có hình chim phượng, là khí của quẻ Khôn (quẻ tượng trưng cho đất), là tinh túy của đất. Tỳ nghĩa là "bì", tức là giúp đỡ, giúp vị khí. Tỳ nằm dưới tim ba tấc, nặng một cân hai lạng, rộng ba tấc, dài năm tấc. Tỳ là con của tim, là mẹ của phổi (theo ngũ hành tương sinh: Hỏa sinh Thổ, Thổ sinh Kim), bên ngoài thông với khoảng giữa hai lông mày; việc định mưu, suy xét, biện luận đều do tỳ cả. Miệng là cung điện của tỳ; thần của tỳ hay ghen. Tỳ không có hình dạng cố định, chủ về Thổ âm. Ghen cũng không có chừng mực; đàn bà hay ghen là vì nhận khí âm. Ăn đồ chín, mềm, nóng là cách giữ toàn vẹn thân mình.

 Cho nên tỳ là then chốt của năm tạng, khai khiếu ở miệng (biểu hiện ra ngoài qua miệng), về hình thể ứng với má. Mạch tỳ khởi từ huyệt Ẩn Bạch (huyệt ở góc móng ngón chân cái), tỳ là gốc của bắp thịt. Khí ngũ cốc đi vào tỳ; về dịch thể thì ứng với nước dãi; tà khí của thận lấn vào tỳ thì chảy nhiều dãi. Trong sáu phủ (sáu cơ quan rỗng: dạ dày, ruột non, ruột già, mật, bàng quang, tam tiêu), vị (dạ dày) là phủ của tỳ, hợp lại thành phủ chứa ngũ cốc. Miệng là quan của tỳ: khí thông thì miệng biết năm vị, tỳ bệnh thì miệng không biết vị. Tỳ hợp với thịt, vẻ tươi tốt hiện ra ở môi; người da thịt gầy mòn là tỳ chết trước. Tỳ ứng với trung ương, với cuối hè; về ngày là Mậu, Kỷ; về chi là Sửu, Thìn, Mùi, Tuất; thuộc Thổ. Âm của tỳ là cung (một trong năm âm của nhạc cổ), màu vàng, vị ngọt, mùi thơm; tà khí của tim lấn vào tỳ thì ghét mùi thơm. Tỳ bên ngoài ứng với Trung Nhạc (núi Tung Sơn, ngọn núi lớn ở giữa), bên trên thông với tinh khí sao Trấn (tức sao Thổ). Vào cuối hè và mười tám ngày cuối mỗi mùa, hãy tồn tưởng (phép quán tưởng của Đạo gia: tập trung ý niệm hình dung) khí vàng của sao Trấn đi vào trong tỳ, nối lên dạ dày, để yên thần tỳ.

 Tỳ là phủ tiêu hóa ngũ cốc, như cối xay quay, biến cái sống thành cái chín. Tỳ không quay thì thức ăn không tiêu, sinh bệnh về ăn uống. Vì thế thần tỳ thích âm nhạc, vì nhạc làm tỳ chuyển động. Cho nên các tạng không điều hòa thì hại tỳ, tỳ không điều hòa thì hại thể chất; thể chất và thần đều bị hại thì người mau bệnh. Người ta nên dè chừng đồ ăn cứng, người già càng phải thế. Người không muốn ăn là trong tỳ có thức ăn chưa tiêu. Người tham ăn là tỳ thực (tỳ có tà khí dư thừa); không có thức ăn cũ đọng mà không thích ăn là tỳ hư (tỳ suy yếu); người hay nghi hoặc là tỳ không yên; sắc mặt tiều tụy là tỳ bị tổn thương; người thích ăn ngọt là tỳ không đủ; da thịt trắng tươi, mịn màng là dấu hiệu tỳ không bệnh. Tà khí của phổi lấn vào tỳ thì hay hát; cho nên tỳ có bệnh thì dùng phép "hô" (một trong sáu cách thở ra có phát âm, ở đây là thở ra theo tiếng "hô"), hô để rút bệnh của tỳ ra. Trong người nóng cũng nên hô để đẩy ra.

 Vào mười tám ngày cuối mỗi mùa, nên ít nghĩ, gạt bỏ lo toan, nhún mình giúp người, không tranh lợi, không làm điều gian ác ngấm ngầm, không tranh giành với ai, không cố sức gượng mạnh, sống điềm đạm, hòa nhã, trong sạch, thanh thản, thuận theo đức của Khôn (đức của đất: nhu thuận, bao dung), rồi sau mới giữ trọn được sự sống. Làm trái thì tỳ và thận nhiễm tà khí, Thổ và Mộc khắc nhau, thì sinh bệnh.

 Phép tu dưỡng tạng tỳ

 Vào sáng mùng một của tháng cuối hè, cùng với mười tám ngày cuối của ba mùa kia, ngồi ngay ngắn hướng về cung giữa (phương trung ương), nín thở năm hơi, gõ thiên cổ hai mươi bốn lần [chú: gõ thiên cổ là lấy hai tay ôm sau gáy, dùng ngón giữa và ngón trỏ nhấc lên hạ xuống thay nhau gõ, mỗi bên hai mươi bốn cái], hít khí vàng của cung Khôn (phương tây nam, ứng với đất) vào miệng, nuốt mười hai lần, để bù lại sự hao tổn do phép hô.

 Phép xem bệnh tạng tỳ

 Tỳ nhiệt thì mũi đỏ vàng, thịt máy giật (?). Tỳ hư thì bụng chướng, sôi ruột, đi phân lỏng, ăn không tiêu. Tỳ phong thì ra nhiều mồ hôi, sợ gió, trên mình như có gió chạy rờn rợn, tay chân không có sức, cử động uể oải, không muốn ăn uống, chân không đi được, gan bàn chân chướng đau. Tỳ ghét ẩm thấp, nên ăn vị đắng để làm khô. Lại nói: tỳ bệnh thì muốn hòa hoãn, ăn ngọt để bổ, ăn đắng để tả (làm thoát tà khí ra). Tỳ có bệnh thì dưới rốn có khí động, ấn vào thấy cứng như đau, khổ vì khí đi ngược, ruột non đau thắt, đi tả, chân nặng, ống chân lạnh, hai bên sườn đầy chướng, thỉnh thoảng nôn mửa, khí đầy xông lên tim, tay chân phù thũng; nên uống Ha lê lặc hoàn.

 Can địa hoàng một tiền, mẫu đơn bì một tiền, thự dự (củ mài, hoài sơn) tám phân, trạch tả tám phân, phục linh tám phân, xuyên khung tám phân, sơn thù du chín phân, can khương (gừng khô) ba phân, vỏ ha lê lặc mười phân, tất bát ba phân.

 Các vị trên tán bột, luyện với mật làm viên to bằng hạt ngô đồng. Lúc bụng đói, uống hai mươi viên, chiêu với nước sắc địa hoàng.

 Phép lục khí (sáu cách thở ra có phát âm để chữa bệnh các tạng) chữa tỳ

 Phép thổ nạp chữa tạng tỳ dùng tiếng "hô": lấy mũi hít từ từ một hơi dài rồi hô ra. Người bệnh tỳ hô lớn ba mươi lần, hô nhỏ mười lần. Khi hô phải chúm môi mà đẩy hơi ra, không được há miệng. Trừ được khí lạnh, sốt cao, hoắc loạn (chứng vừa nôn vừa tả dữ dội), thức ăn cũ không tiêu, phong lệch một bên gây tê liệt, bụng có khối kết. Hô nhiều lần, liên tiếp không dứt, bệnh lui thì thôi; làm quá độ thì tổn hại. Bị tổn thì hít vào để bù, phép đã nói ở trước.

 Những thức ăn kiêng trong bốn mùa đối với tạng tỳ

 Tháng Sáu đừng ăn ngô thù du, khiến người mắc lỵ đỏ trắng. Bốn mùa đừng ăn lá lách, gan, huyết dê. Người bệnh tỳ nên ăn gạo, táo, rau quỳ, kiêng vị chua.

 Phép đạo dẫn tạng tỳ [làm vào tháng Sáu]

 Ngồi duỗi thoải mái, duỗi một chân, lấy hai tay kéo ngược về phía trước ba đến năm lần. Lại quỳ ngồi, hai tay chống đất, ngoái đầu nhìn lại, dùng sức trợn mắt nhìn như hổ, mỗi động tác ba đến năm lần. Trừ được tích tụ, phong tà, khí độc ở tỳ, lại giúp tiêu cơm.

 Chuyện xưa thú vị về mùa hè

 Ao rửa bút

 Ở xóm Khổng, khe Phong, huyện Trường Châu, vùng Tam Ngô có ao rửa bút, tương truyền là dấu tích Tuyên Thánh (tức Khổng Tử) để lại khi đi chơi phương nam. Nước ao vẫn còn đen, trong ao trồng sen trắng. Mỗi năm giữa ao lại xen một bông sen đen, là điều kỳ lạ của dấu tích bậc thánh. Nay ao vẫn ở trong vườn nhà cũ của chàng Trương Tiêu Sái (?). (Bổ sung theo bản Huyền Tuyết Cư.)

 Xuống nước tránh nóng

 Cát Tiên Ông (tức Cát Huyền, đạo sĩ đời Tam Quốc) mỗi lần say lớn, gặp mùa hè nóng bức, thì lặn xuống đáy nước sâu, tám ngày mới lên, vì ông biết phép phục khí (phép nín thở, điều khí của người tu tiên).

 Tiệc uống mùa hè ở Hà Sóc

 Viên Thiệu ở Hà Sóc (vùng phía bắc sông Hoàng Hà), đến mùa hè thì mở tiệc uống lớn để tránh cái nóng một thời, gọi là "tiệc uống Hà Sóc".

 Nằm khểnh bên cửa sổ bắc

 Đào Tiềm (tức Đào Uyên Minh, nhà thơ ẩn dật đời Tấn) ngày hè nằm khểnh dưới cửa sổ phía bắc, gió mát chợt thổi đến, tự cho mình là người thời Hi Hoàng (thời vua Phục Hi thượng cổ, ý nói sống thảnh thơi chất phác như người thời thái bình xa xưa).

 Lều mát tránh nóng

 Người Trường An mỗi khi đến tháng nắng, lấy gấm kết thành lều mát, bày chỗ ngồi, gọi là hội tránh nóng.

 Làm bánh ú trăm dây

 Trong các vật phẩm theo tiết lệ đời Đường, tháng Năm có bánh ú trăm dây.

 Bắt nhện bắt ruồi, đeo cóc

 Ngày mùng năm tháng Năm, bắt con nhện nhảy (loài nhện chuyên vồ ruồi) giã trộn với đậu, đậu sẽ tự nhảy, có thể dùng để đánh ruồi. Lấy con cóc vạn tuổi – đầu có sừng, mắt đỏ, dưới hàm có tám chữ màu son – bắt vào ngày mùng năm tháng Năm, phơi khô trong bóng râm rồi đeo theo người, có thể tránh được ngũ binh (năm thứ binh khí, tức nạn binh đao).

 Bánh ú chín con

 Bánh ú có rất nhiều tên, trong đó có bánh ú chín con (chín chiếc buộc thành một chùm). Thơ Vương Nghi công (Vương Tằng, tể tướng đời Tống) có câu: "Tranh nhau truyền bánh ú chín con"; thơ Chương Giản công có câu: "Chín con dính lá bồ, bánh ú ngọc thơm" là vậy.

 Bắn bánh bột

 Đời Đường, ở kinh đô, ngày Đoan ngọ (mùng năm tháng Năm) người ta làm bánh bột viên và bánh ú bày vào mâm, dùng cung nhỏ lắp tên bắn, ai bắn trúng thì được lấy ăn.

 Rượu xương bồ

 Ngày Đoan ngọ, lấy cây xương bồ mọc trong khe núi, loại một tấc có chín đốt, hoặc tán vụn hoặc thái nhỏ, ngâm rượu. Thơ Chương có câu: "Hoa xương bồ nổi trong rượu, chén vua Nghiêu biếc xanh."

 Chỉ năm màu

 Tháng Năm, lấy chỉ năm màu buộc vào cánh tay, gọi là "sợi nối mệnh", lại gọi là "sợi trường mệnh", có thể trừ điều chẳng lành, ngũ binh, ngũ quỷ (năm loài quỷ gây tai họa).

 Người xương bồ, hổ ngải

 Ngày Đoan ngọ, lấy rễ xương bồ khắc thành hình người nhỏ hoặc hình quả bầu, đeo để trừ tà; thơ Vương có câu: "Vội khắc xương bồ để trừ tà". Ngày mùng năm, lấy lá ngải làm con hổ nhỏ, hoặc cắt lụa màu làm hổ nhỏ rồi dán lá ngải lên, các cung nữ tranh nhau cài; vì thế thơ Chương có câu: "Trên đầu trâm chim én ngọc, hổ ngải nhẹ tênh."

 Chọi cỏ, tắm lan

 Ngày mùng năm, người ta đi giẫm trăm thứ cỏ, lại chơi trò chọi trăm cỏ; thơ Chương có câu: "Sáng nay chọi cỏ được cỏ nghi nam" (cỏ nghi nam tức hoa hiên, tục tin đàn bà đeo thì sinh con trai). Ngày mùng năm trữ cỏ lan để tắm; "Sở từ" có câu: "Tắm nước lan chừ, gội hương hoa." Thơ Chương có câu: "Nước nấu mầm lan trong vạc biếc."

 Xe vịt trời

 Phương nam có tục đua thuyền, làm thuyền nhẹ và nhanh, gọi là "vịt trời bay", lại gọi là "xe nước". Thơ Chương có câu: "Dưới đình Dao Tân đua xe vịt trời." Thơ cổ có câu: "Nước lan sẵn để tắm, truyền theo tục đất Kinh; ngựa nước lướt trên sông, viếng hồn ông Khuất" (Khuất Nguyên, nhà thơ trung thần nước Sở, trầm mình xuống sông vào ngày mùng năm tháng Năm).

 Ngày phục đóng cửa không ra ngoài

 Sách "Hán quan nghi" chép: "Ngày phục, muôn quỷ đi lại, cho nên suốt ngày đóng cửa, không làm việc gì khác."

 Uống rượu bằng ống biếc ngày nóng

 Viên Thiệu cùng Lưu Tùng vào tam phục suốt ngày uống rượu để tránh cái nóng một thời. Trịnh công thời Ngụy uống rượu ngày nóng, lấy lá sen lớn, dùng móng tay chọc thủng giữa lá cho thông với cuống lớn, uốn cuống cong như vòi voi, chuyền nhau giữa tiệc mà hút, gọi là rượu ống biếc.

 Đẽo núi băng

 Con em họ Dương (họ hàng Dương Quốc Trung, quyền thần đời Đường) mỗi khi tam phục đến thì đẽo băng thành núi, đặt hai bên bàn tiệc; uống đến say sưa mà ai nấy đều có vẻ lạnh.

 Tiết Phân long

 Tục đất Trì Châu lấy ngày hai mươi chín, ba mươi tháng Năm làm tiết Phân long (tiết các con rồng chia nhau đi làm mưa); hôm ấy mưa thì năm đó nhiều nước. Người đất Mân (Phúc Kiến) lấy sau Hạ chí chia ra mưa rồng, mỗi nơi có phương hướng riêng. Tục đất Hàng (Hàng Châu) lấy ngày hai mươi tháng Năm làm ngày Phân long.

 Bếp anh đào và măng

 Sách "Tuế thời ký" chép: sau ngày rằm tháng Tư, người ta gọi chung là "bếp anh đào và măng" (mùa bữa ăn có anh đào và măng tươi). Thơ Trần có câu: "Việc xuân chẳng còn bao, anh đào với măng đã tới."

 Tiệc bên nước

 Lý thiếu sư (thiếu sư: chức quan cao, dạy dỗ thái tử) cùng khách uống rượu, tháng nóng thì ngồi bên nước, lấy lá sen làm chén rót đầy, ai không uống cạn thì phải uống lại, không ngày nào là không vui hết mức.

 Rượu sấm sét

 Sách "Túy hương" chép: "Tháng nóng, lúc sấm sét lớn, hứng nước mưa vo gạo nấu rượu, gọi là rượu sấm sét."

 Băng cho tiệc mát

 Sách "Dậu Dương biên" chép: "Giữa mùa hè, lấy khối thủy tinh lớn bằng nắm tay bỏ vào nồi, lấy nước mới múc nấu sôi nghìn dạo; rồi lấy bình miệng nhỏ bụng to đựng nước nóng ấy, dùng bông tẩm dầu bịt kín miệng, không để hở hơi. Lại đặt bình vào nồi nước đun cách thủy sôi nghìn dạo, rồi gấp thả xuống đáy giếng; sáng sớm hôm sau kéo lên, đập vỡ bình thì băng đã đông lại."

 Chiếu Nhâm Quý

 Sách "Hà Đông bị lục" chép: "Lấy lông lợn chải sạch, sai thợ dệt thành chiếu, vừa trơn vừa mát, gọi là chiếu Nhâm Quý (Nhâm, Quý là hai thiên can thuộc hành Thủy, ý nói mát như nước)."

 Lụa trừng thủy

 Đồng Xương công chúa (con gái vua Đường Ý Tông) một hôm mở tiệc lớn, trời nóng dữ dội, sai lấy tấm lụa trừng thủy nhúng nước rồi treo giữa nhà, cả tiệc ai cũng muốn mặc áo bông. Tấm lụa dài tám chín thước, mịn và sáng đến soi được bóng, trong có long diên hương (chất thơm quý, tương truyền là nước dãi của rồng), nên tiêu được nóng.

 Đệm tơ băng

 Đời Đường có một ông già gặp một bà già cầm tấm đệm cũ, bán với giá năm trăm đồng. Có người nước Ba Tư trông thấy, nói: "Đây là do tằm băng dệt; tháng nóng đặt cạnh chỗ ngồi thì cả tiệc đều mát." Bèn trả nghìn vạn đồng.

 Gọi mát, tránh nóng

 Sách "Thập di ký" chép: "Con trai đen nghìn năm sinh ra ngọc, giữa tiết nóng (?) nắm trong tay thì sinh mát, gọi là ngọc gọi mát, có thể tránh nóng." Đời Đường mời học sĩ giảng Kinh Dịch, vua ban sừng tê tránh nóng; thơ Chương có câu: "Đã cầm sừng tê tránh nóng, lại có cỏ đón mát." Sách "Dậu Dương biên" chép: "Cỏ đón mát màu xanh biếc, thân như trúc đắng, lá nhỏ như lá sam, trông như khô héo mà chưa từng rụng; giữa hè treo ở cửa thì gió mát tự đến."

 Da rồng trắng

 Sách "Kịch đàm" chép: "Lý Đức Dụ (tể tướng đời Đường) ngày hè mời các đồng liêu uống rượu, dẫn vào một gian phòng nhỏ; mở rượu ra mà như ngồi giữa tiết thu trong mát, bước ra ngoài thì lại mây lửa nắng gắt. Có người hỏi riêng, ông nói: 'Hôm nay lấy chậu vàng đựng nước ngâm tấm da rồng trắng, đặt bên phải chỗ ngồi; tấm da này do một nhà sư nước Tân La (nước cổ trên bán đảo Triều Tiên) lấy được ở ngoài biển.'"

 Nước xối sinh gió mát

 Sách "Đường thư" chép: "Nước Phất Lâm (tức Đông La Mã) lúc nóng gắt thì dẫn nước chảy ngầm lên tận mái nhà, máy móc khéo léo tinh xảo, chỉ nghe trên mái có tiếng suối reo, chốc lát thấy bốn mái hiên nước đổ xuống, treo như thác, hơi nước xối ra sinh mát."

 Bảy giếng sinh mát

 Ở biệt thự của Hoắc Tiên, trong một gian phòng đào bảy cái giếng, đều đậy bằng mâm chạm trổ. Mùa hè ngồi lên trên, bảy giếng tỏa hơi mát, chẳng biết đến khí nóng.

 Ghìm cương dưới bóng cây

 Diêu Sùng (tể tướng đời Đường) tháng nóng mặc áo vải cát mỏng, cưỡi ngựa nhỏ, ghìm cương dưới bóng cây, quên ngay sự oi bức.

 Đọc sách theo bóng cây

 Ngụy Bá Khởi (tức Ngụy Thu, sử gia đời Bắc Tề) ngày hè ngồi trên giường gỗ, dời theo bóng cây mà đọc sách, đọc nhiều năm đến nỗi giường bị mòn vẹt.

 Dưa nổi, mận chìm

 Ngụy Văn đế (Tào Phi) viết thư cho Ngô Chất: "Thả dưa ngọt nổi trên suối trong, dìm mận đỏ chìm trong nước lạnh." Thơ Đỗ Phủ có câu: "Dưa xanh mận biếc chìm trong vò ngọc."

 Giẫm cỏ, đua thuyền

 Sách "Tuế thời ký" chép: "Ngày mùng năm, mọi người đi giẫm trăm thứ cỏ, chơi trò chọi cỏ, và đua thuyền để cứu Khuất Tam Lư (Khuất Nguyên, từng làm chức Tam Lư đại phu) chết đuối."

 Trừ binh đao, nối mệnh

 Ngày mùng năm tháng Năm, gom lụa năm màu, gọi là "trừ binh"; chập tơ năm màu buộc vào cánh tay, gọi là "nối mệnh".

 Rượu khao mình, dâng dưa

 Sách "Hán thư" chép: "Nhà nông vào ngày phục, ngày lạp (lễ tế cuối năm), mổ dê, hâm rượu để tự khao mình." Thiên "Nguyệt lệnh" chép: "Ngày sơ phục, dâng lúa mạch và dưa lên ông cha đã khuất."

 Lò vây quanh, quạt chéo nhau

 Sách "Tân luận" (sách của Hoàn Đàm đời Hán) chép: "Vương Trọng Đô ngày hè ngồi giữa lò lửa vây quanh, không kêu nóng mà mình không đổ mồ hôi. Còn Tạ công tháng nóng dù nằm yên, ngồi chỗ đón gió, có người quạt chéo hai bên, vẫn mồ hôi đầm đìa."

 Huýt gió, súc sương

 Bài "Đại thử phú" (bài phú về nắng to) của Vương Xán có câu: "Ngửa nhìn sân sáng mà huýt gọi gió." Bài "Phiến minh" (bài minh khắc trên quạt) của Vương Độ có câu: "Mặc áo vải mỏng, súc miệng bằng mây mù."

 Tránh nóng, cảm mát

 Đời Ngụy, ở đất Hứa, sai bọn Lưu Tùng (?) vào tam phục ngày đêm uống rượu say mèm, gọi là "tiệc uống tránh nóng". Phó Hàm (văn sĩ đời Tấn) làm bài "Cảm lương phú" (bài phú cảm cái mát) viết: "Ngày hè khốn khổ vì nóng bức, chưa quá mười ngày mà trời tự mát; nhân cái mát của thời tiết mà mở hội cảm mát."

 Chùa chiền tắm Phật

 Ngày mùng tám tháng Tư là ngày Phật đản, các chùa đều có hội tắm Phật. Tăng ni tranh nhau đặt tượng Phật bằng đồng vào chậu nhỏ, ngâm trong nước đường quả, che giàn hoa lên trên, chiêng trống rước đón, đi khắp dinh thự các nhà giàu, dùng gáo nhỏ dội nước lên mình Phật để xin bố thí. Ngày ấy ở Tây Hồ mở hội phóng sinh, thuyền bè đông đúc gần như mùa xuân; thuyền nhỏ tranh nhau bán rùa, cá, ốc, trai cho người mua về phóng sinh.

 Mở mẻ rượu mới

 Đời Tống, sở Điểm kiểm (cơ quan coi việc nấu bán rượu của nhà nước) đến tháng Tư thì mở mẻ nấu rượu mới. Mỗi kho rượu dùng một tấm lụa viết tên kho và tên loại rượu thượng hạng, treo lên sào dài, gọi là "bài vải". Lấy giường gỗ, giá sắt làm thành các hình tiên, Phật, quỷ thần, dựng cao lên như đang bay, gọi là "đài các". Ngoài các trò tạp kịch, trăm trò diễn, lại diễn ông chài nhàn rỗi, cưỡi ngựa tre đi săn, bắt chước chuyện Bát tiên (tám vị tiên trong truyền thuyết Đạo giáo). Lại sai các nữ tì của nhà kỹ chít khăn hoa làm người hầu quán rượu. Còn có giá mâm năm món chín bọc hoa, lồng nuôi chim để phóng sinh…, các kho tranh nhau bày cho mới lạ.

 Những kỹ nữ nổi tiếng của các kho đều trang điểm ngọc ngà lộng lẫy, mặc áo khoác đỏ thếp vàng, cưỡi ngựa tốt có đệm yên thêu và hàm thiếc quý, mỗi người có mấy đôi người hầu riêng mặc áo đen mang hiệu vàng dẹp đường đi trước, phía sau có người cầm quạt lụa, mang hòm áo. Bọn khách chơi lêu lổng theo sau. Bọn trai trẻ ăn chơi bày đĩa đồ nhắm, cầm chén tranh nhau mời. Tiền vàng, lụa màu ở đầu ngựa được ban phát cả đến người khiêng kiệu, kẻ theo hầu. Người kinh thành đã quen, chẳng lấy làm lạ. Những nơi đoàn đi qua, lầu cao gác xa, màn thêu như mây, người chen chân sát vai, thật đúng là biển người.

 Những thú thưởng ngoạn thanh tĩnh mùa hè của Cao Tử (tác giả Cao Liêm tự xưng) [mười hai điều]

 Ngắm sắc lá non trên đê Tô

 Trung tuần tháng Ba, đào liễu trên đê ra lá mới, xanh thẫm thành bóng râm, sắc xanh nhạt xanh non, phủ khói vương ẩm. Nhìn suốt trên dưới, như mây biếc che trời, lặng lẽ khêu gợi lòng người, sắc xanh thấm cả vạt áo. Hoa rụng đầy đất, bước chân giẫm trên cánh hồng tàn, ngỡ như lạc vào đống ráng thơm, chẳng biết ngoài thân còn có cõi đời. Cùng bạn tri kỷ vui thú thanh nhã, cầm chén tìm câu thơ, gặp cầu thì trải chiếu ngắm cảnh, một lúc lại đi tiếp; nếu ai làm thơ không xong thì phạt rượu theo lệ vườn Kim Cốc (lệ ở vườn Kim Cốc của Thạch Sùng đời Tấn: làm thơ không thành phạt ba đấu rượu).

 Ra ngoại ô phía đông ngắm núi kén tằm

 Nong tằm vừa xong, kén trắng tròn tròn, như ngọc xếp bạc trải, cao thấp chụm đống, tơ nối liền như nụ hoa, trông như núi tuyết tỏa lạnh, núi băng chói nắng. Thỉnh thoảng thấy ông già nhà nông vui mừng, đàn bà hàng xóm mời nhau. Làng nào làng nấy đánh trống tế thần, quay xa nấu kén; chim vàng anh như giục dệt cửi, ngoài rặng liễu tiếng thoi lách cách; chim bố cốc giục cày cấy, trong ruộng dâu kêu gọi mưa. Trời gió nắng trong lành, áo xuân vừa may xong, ca hát dạo chơi ngoài đồng, được một bữa no canh rau cơm lúa mạch. Nhân đó nhớ câu thơ của Vương Kiến: "Đã nghe xóm giềng giục nhau dệt vải, dệt xong đem mặc lên mình ai", người mặc lụa là đầy mình, há có thể không nghĩ đến nỗi vất vả ấy.

 Bàn chuyện dưới trăng bên đá Tam Sinh

 Ở núi sau chùa Trung Thiên Trúc, ba tảng đá đứng chụm như ba chân vạc, ngồi lên được, tương truyền là dấu tích ba kiếp của Trạch công (sư Viên Trạch đời Đường, tương truyền hẹn gặp lại bạn ở kiếp sau tại đây). Núi hẻo lánh, cảnh u tịch, mây sâu, chốn vắng; bóng thông sắc cây che kín mặt trời, giăng khắp không trung, ít người đến ngắm. Đêm trăng mùa nóng, nấu trà đun nước suối, cùng thiền tăng và bạn thơ chia chiếu ngồi đối nhau, tìm câu thơ, họa thơ ca hát, bàn chuyện thiền, đọc kệ (bài thơ ngắn nói lý nhà Phật). Đầy trời một vầng trăng lẻ, sương thấm ánh sáng trong; bốn bề gió mát, cây rẽ bóng mát.

 Há chỉ như người ngồi trong bình băng? Thật muốn bàn chuyện cõi không giữa lâu đài ngọc trên trời; hang núi vắng lặng, cảnh này là chỗ đẹp nhất của cõi tiên. Bỗng nghe hạc kêu đầu núi, mây bốc trên suối, liền muốn cưỡi hạc bay đi thành tiên; lòng tục bụi trần tan như băng tan. Chỉ e sáng mai rời khỏi nơi này thì lại sinh vào dục giới ngũ trược (theo nhà Phật: cõi đời đầy ham muốn và năm thứ ô trọc).

 Tránh nóng ở động Phi Lai

 Dưới núi Linh Thứu, hang động lung linh, quanh co rộng thoáng, được người ta chỉ là một ngọn núi đá nhỏ từ Tây Vực bay đến. Khí mát đá lạnh, vừa vào lối đã thấy lạnh run. Chỗ cao trong động rộng như gian nhà, chỗ hẹp vuông vức như cái đấu, như căn buồng, đều có thể đi lại mà không chạm đầu. Tam phục hun người, như cháy da nướng xương; ngồi ở đây phanh áo xõa tóc, cầm rượu hát vang, khiến sông vọng hang đáp, mát lạnh khoan khoái, chẳng biết ngoài đời nay đang là tháng nào. Nhìn tấm áo vải mỏng của mình thấy như đã cuối thu, lạnh không chịu nổi. Mới vào thì mát thân, vào nữa thì mát lòng, vào sâu thì đến lông và xương đều mát. Người đời ôm nóng cháy bỏng, dù ăn băng tuyết cũng không giải được, mà đến mùa đông giá vẫn còn như thế (?), chớ để họ biết cõi vui mát lạnh này.

 Ngủ đêm ở cầu Áp Đê

 Cầu nằm giữa hồ, dưới trồng sen đỏ sen trắng, rộng vuông vức mấy mẫu, ngày hè hương thơm trong thoang thoảng đưa đến người. Hoa như cờ ráng, sắc như mây màu, đùa mưa, nghiêng theo gió, vẻ đẹp tươi soi chiếu với sắc núi bốn bề. Đem thuyền đến, cuộn chiếu, cùng nhau gối đầu nằm ngổn ngang trong thuyền. Hương trăng đưa vào rượu, bóng sương làm ướt áo, vui vẻ đối nhau mà quên lời, như cùng bạn trong sạch nằm chạm chân nhau, giữa đêm mộng trong, thấy mình lạc vào Liên xã ở Khuông Lư (hội Bạch Liên do sư Tuệ Viễn lập ở núi Lư Sơn để tu niệm Phật). So với cảnh kề má hồng, chăn gối lả lơi thì thế nào? Lại mong hẹn sau, cùng anh thường ở chốn Tịnh độ (cõi Phật trong sạch).

 Hái rau thuần ở đình Hồ Tâm

 Trước nghe nói rau thuần (một loại rau mọc dưới nước, lá tròn, có chất nhớt, ăn mát) mọc ở hồ Tương Hồ đất Việt (vùng Chiết Giang), đầu hè nhớ rau thuần thì thường đến đó hái ăn. Nay bên nền Tam Tháp ở Tây Hồ, rau thuần mọc vừa nhiều vừa ngon. Loại củ ấu nhỏ, tục gọi là ấu dại, cũng mọc bên nền ấy; ngày hè bóc ăn, tươi ngọt lạ thường, ít người biết được vị của nó. Tôi mỗi lần hái rau thuần, bóc củ ấu, làm như người quê dâng rau cần (điển xưa: người quê thấy rau cần ngon muốn đem dâng vua, ý chỉ món quà mộc mạc mà thành tâm), thật là vị của nước vàng dịch ngọc, nước trong lau biếc, há đem so với thịt dê nấu, thịt thỏ nướng đậm mùi tiêu được sao?

 Bày rau nước, uống rượu thông, ngâm bài thơ "Nhớ rau thuần" (điển Trương Hàn đời Tấn nhớ canh rau thuần quê nhà mà bỏ quan về), hát khúc "Hái ấu", lại được mấy tiếng sáo trẻ chăn trâu véo von, thuyền chài ơi ới đáp nhau, khiến ta bỗng nổi cơn ngông, hai nách như sinh gió (ý nói lâng lâng như muốn bay lên). Như kẻ no nê đồ béo bổ kia, hẳn sẽ cười bọn ta đạm bạc.

 Hồ tạnh, ngắm cầu vồng trên mặt nước

 Hồ núi vừa qua cơn mưa, vầng trăng tàn hong mây, sương núi bồng bềnh, rừng trải sắc xanh ướt; trời tạnh, cò và mòng tranh nhau bay, gió sen lướt tay áo đưa hơi mát. Bỗng một dải cầu vồng dài xuyên trời, năm màu rực như lửa, bóng in xuống sóng hồ, ánh sáng lấp lánh như được gột rửa. Chợt giật mình như giao long vọt lên từ vực sâu, chao đảo trên dưới, nước trời soi nhau, như chớp lóe cắt ngang dòng, chiếu vào mặt trời, hun thành ráng, như cướp lấy sắc chiều của vầng dương sắp lặn. Liếc mắt lặng nhìn, cảnh thú cao xa, bất giác những thói tục trong lòng như muốn cùng nước trời nuốt vào nhả ra. Đây há chẳng phải như thanh kiếm chôn ở Phong Thành (điển Lôi Hoán đời Tấn đào được kiếm báu chôn ở Phong Thành, khí kiếm từng vọt lên trời), nay vì người ẩn dật mà bổ ra cho thấy màu sắc ẩn trong hòn ngọc thô?

 Chiều trong núi, nghe sấm nhẹ, mưa tạnh

 Trên lầu núi, gối đầu đón mát buổi chiều, nằm say vừa đã, tựa lan can hú một tiếng dài, khoan khoái chăm chú ngắm nhìn. Bấy giờ nghe phía nam núi Nam Sơn sấm ì ầm vọng lại; đầu cây góc mái, chim cưu mừng trời mới tạnh, gọi vợ kêu "bộ bộ". Mây còn ngậm mưa thừa, vẫn rắc vài hạt lả tả; vệt trăng ở vách tây, bóng rơi xuống sóng hồ dập dềnh. Bốn bề núi lặng, ngồi trơ một mình, người thảnh thơi; bỗng đưa lại tiếng chuông chiều, rửa sạch đôi tai trần tục. Muôn ngọn đèn chài nối nhau như vảy cá kéo tới, thay đổi cảnh u nhã ngay trước mắt, khiến mắt chạm vào mà mê mẩn, ý chạm vào mà ngầm hợp, bỗng vượt khỏi cõi sắc (theo nhà Phật: cõi của hình tướng vật chất) mà lên chốn tuyệt đẹp.

 Nhân lúc sương còn đọng, bóc hạt sen, gọt ngó trắng

 Vị hạt sen ngon nhất vào sáng sớm, vì hơi nước bốc lên ban đêm, lúc ấy vừa đủ đầy. Nếu mặt trời lên, sương khô thì vị tươi ngon đã mất quá nửa. Nên ngủ đêm bên đền Nhạc vương (đền thờ Nhạc Phi, danh tướng đời Tống), nơi đó sen hồ nhiều nhất. Sáng ra bóc trăm gương sen, ăn no cho thỏa vị. Ngó sen thì lấy mới ra khỏi nước là tốt, màu xanh lục là đẹp; vừa ôm một khúc ngó "Tây Tử" (ngó sen ngon, ví với mỹ nhân Tây Thi), liền dấy cơn khát lâu ngày của Trung Sơn (?), thưởng thức thật sướng thay, ngon thay! Miệng đối với mùi vị sao mà ngọt đến thế? Huống chi đức của sen là trong rỗng ngoài thẳng, ngó sen trong sạch, bùn nhơ không làm dơ được, đó chính là tấm lòng mộc mạc của người ẩn dật, sao có thể không ngày ngày ăn vị ngon ấy?

 Ngồi trong đình trống dưới trăng gảy đàn

 Ngày hè ở đình trên núi ngắm trăng, khí nóng đã chìm về tây, gió nam hiu hiu đưa mát; phóng mắt nhìn núi xa, quanh co ôm lấy tấm gương băng (vầng trăng), hai hồ thấp thoáng, tiếng chuông khánh từ đâu vọng tới? Ôm đàn gảy với trăng, tiếng đàn chặn cả mây trôi. Muốn cao rộng thì gảy khúc "Thu hồng xuất tái" (Nhạn thu ra ải), muốn thanh u thì gảy khúc "Thạch thượng lưu tuyền" (Suối chảy trên đá); khúc "Phong lôi dẫn" (Gió sấm) có thể xua oi nóng, khúc "Quảng hàn du" (Dạo cung trăng) lại hợp với cảnh mát lạnh. Vui thay khúc ngâm ở núi, buồn thay điệu ca đất Sở (điệu ca bi ai như bài "Chiêu hồn"); tiếng khúc "Mai hoa" lạnh lẽo dưới ngón tay, lạnh thấu cả nỗi phiền muộn uất ức nhân gian. Ôi! Làm sao có được tiếng đàn không dây của Nguyên Lượng (tức Đào Tiềm, có cây đàn không dây, chỉ vuốt cho hợp ý), làm sao tìm được người như Chung Kỳ (Chung Tử Kỳ, người hiểu tiếng đàn của Bá Nha, tức bạn tri âm) ở cõi trần này? Thảo nào chính âm vì thế mà dứt tiếng.

 Ngắm gió mưa sắp đến trên hồ

 Ở gác núi vào khoảng tháng Năm tháng Sáu, gió thổi qua sinh lạnh, mây trên suối chực bốc lên, sắc núi chợt tối chợt sáng, ánh hồ lúc mở lúc khép. Mây dày che mặt trời, chỗ mây đi qua từng khoảng tối lại, mây chạy như bay nên cảnh mở khép rất nhanh. Lặng ngắm cảnh này có thể quên đói. Chốc lát gió gào khắp muôn hang, mưa giăng ngang trời đất, nước dữ dội cuộn sóng, khói hồ đen như mực vẩy; nhìn thấy mà lòng bay thần động, thật là một cảnh lạ!

 Có khi rồng hiện; tôi từng tận mắt thấy mình rồng, chỉ lộ ra vài thước, lưng màu xanh ốc, bụng lấp lánh trắng như ngọc trai, uốn lượn quanh co, cuộn mây cuốn mưa; nước hồ nhảy chồm, vọt lên như người đứng thẳng, bọt sóng phun như thác, từ dưới bốc lên; nhìn mà kinh hãi, nước chảy xiết trôi nhanh, ầm ầm cuồn cuộn, hồi lâu mới yên. Đối cảnh nước trời hòa lẫn này, ngỡ như ngồi giữa thuở hỗn mang (lúc trời đất chưa phân), lâu đài trên không như bay động, chẳng biết mình đang ở nơi nào. Nhân đó nghĩ rằng thuở thái tố (trạng thái nguyên sơ khi vạn vật mới hình thành) thời thượng cổ giản dị chất phác, không chút hoa hòe, chính là thế giới trong mưa này. Phải biết mọi sự sinh diệt vốn là không, cớ sao anh còn bám giữ gốc rễ của ý niệm, không hướng vào cõi không có gì mà giải thoát?

 Dạo lối núi, ngắm hoa dại, nghe chim rừng

 Cảnh u tịch nơi núi sâu, mùa hè có nhiều thú vị. Vào lúc cuối xuân đầu hè, bước vào rừng núi, cành thông đan bóng vào nhau. Phóng mắt nhìn xa, lối nhỏ quanh co dẫn vào chốn sâu kín. Hoa dại thoang thoảng tỏa hương, mùi thơm nhẹ nhàng, không nồng như hương đàn, hương xạ; chim núi líu lo ríu rít, tiếng trong mà nhàn nhã, không khéo léo như tiếng sênh tiếng sáo. Đó đều là sự sắp đặt của tạo hóa, làm vui mắt đẹp lòng, lặng ngắm không chán. Thỉnh thoảng ôm cây đàn tiêu đồng (đàn làm bằng gỗ ngô đồng cháy dở, theo điển Thái Ung, chỉ cây đàn quý), đến tảng đá dưới bóng thông gảy một hai khúc thanh nhã, cảnh vật hòa cùng tấm thân huyễn hóa (theo nhà Phật, thân người vốn không thật) một cách thanh thoát, ấy chính là nhân vật trong tranh. Xa nghe nhà tranh xóm núi gà gáy giữa trưa, tiếng chặt cây cốc cốc, tiếng hát tiều phu đối đáp nhau. Đi qua gò, tìm khe suối, lại càng ra xa ngoài cõi đời thêm mấy tầng. Cảnh này không giành không tranh, sức chân đi tới đâu thì chỗ nào chẳng là quán trọ của ta? Hà tất phải cùng cõi đời trần tục xấu xa mà so đo từng thước từng tấc?

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video