Thiên 5 — Bốn mùa điều nhiếp — mùa thu

 Tứ thời điều nhiếp tiên (phần sách bàn cách điều hoà, giữ gìn thân thể theo bốn mùa) — Quyển mùa thu

 Tổng mục về cách điều dưỡng trong ba tháng mùa thu

 Sách Lễ Ký nói: "Phương tây gọi là thu. Thu nghĩa là 'sầu' (buồn). Khiến người buồn đúng lúc, để xét mình mà giữ điều nghĩa." Sách Thái Huyền Kinh nói: "Mùa thu là lúc muôn vật đều đã thành hình và tụ lại." Sách Quản Tử nói: "Mùa thu là lúc khí âm (khí lạnh, lặng, thu vào — đối lập với khí dương nóng, động, phát ra) bắt đầu hạ xuống, nên muôn vật thu lại." Sách Hoài Nam Tử nói: "Mùa thu là cái thước thợ (thước vuông góc). Thước thợ là thứ để làm cho muôn vật vuông vức."

 Sách Hán Luật Chí nói: "Thiếu âm (khí âm còn non, mới sinh) ứng với phương tây. Tây nghĩa là 'dời đi': khí âm dời xuống, làm lá rụng, muôn vật co thu lại (chữ này đọc theo âm 'tửu') và nhờ vậy mà chín." Vì thế phải xét kỹ thời tiết để điều tiết cho thông, điều dưỡng để giữ gìn mạng sống.

 Theo ngũ hành (năm yếu tố Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ dùng để giải thích sự vận hành của trời đất, thân người), sức mạnh của hành Kim thay đổi theo từng tiết khí (hai mươi bốn mốc chia năm theo vòng mặt trời): đến Lập thu thì Kim ở thế "tướng" (đang lên); Thu phân thì Kim "vượng" (mạnh nhất); Lập đông thì Kim "hưu" (lui nghỉ); Đông chí thì Kim "phế" (bị bỏ, mất tác dụng); Lập xuân thì Kim "tù" (bị giam hãm); Xuân phân thì Kim "tử" (chết); Lập hạ thì Kim "một" (mất hẳn); Hạ chí thì Kim "thai" (đang thai nghén), tức là nói Kim được thai nghén trong Hoả và Thổ.

 Cù Tiên (hiệu của Chu Quyền, tức Ninh Hiến vương đời Minh) xem điềm từng tháng để đoán bệnh tật

 Tháng bảy, ngày Giáp Tý (ngày mang can Giáp, chi Tý trong lịch can chi) kỵ có sấm, nếu có thì báo hiệu nhiều bệnh phát đột ngột; ngày hối (ngày cuối tháng âm lịch) kỵ có gió, nếu có thì báo hiệu nhiều chứng đau nhức.

 Tháng tám, sau tiết Thu phân kỵ có nhiều sương, nếu có thì báo hiệu bệnh tật.

 Tháng chín kỵ thời tiết giống mùa hạ, nếu có thì báo hiệu nhiều người bị nghẹt mũi, hắt hơi.

 Hình vẽ về khí số và sự chủ quản, phụ thuộc của các tháng mùa thu

 (Xem hình)

 Hình thần của phổi

 (Xem hình)

 Bàn về tạng phế (phổi, theo quan niệm Đông y gồm cả chức năng hô hấp, chủ khí, chủ da lông) vượng vào mùa thu

 Phổi thuộc hành Kim, ứng với phương tây, là thần của Bạch Đế (vị thần trắng cai quản phương tây), hình dáng như con hổ trắng, trông như cái mâm treo, màu như lụa trắng ánh hồng. Phổi nằm trên cùng trong ngũ tạng (năm cơ quan chính bên trong: tim, gan, tỳ, phổi, thận), ở ngang ngực, như cái lọng che phủ bên trên, vì thế gọi là "hoa cái" (cái lọng hoa che trên xe vua). Chữ "phế" có nghĩa là "bột" (bừng bừng), ý nói khí của nó dồi dào, bừng bừng.

 Phổi nặng ba cân ba lạng, có sáu lá và hai tai, tổng cộng tám lá. Phổi là con của tỳ (theo ngũ hành Thổ sinh Kim), là mẹ của thận (Kim sinh Thuỷ). Bên dưới phổi có bảy phách (bảy hồn phần âm gắn với thể xác, theo Đạo giáo), trông như trẻ nhỏ, tên là Thi Cẩu, Phục Thi, Tước Âm, Thôn Tặc, Phi Độc, Âm Uế, Tịch Xú — đó là bảy tên. Khi nằm ban đêm và lúc sáng sớm, gõ răng ba mươi sáu lần, gọi tên thần phổi và tên bảy phách, để làm yên ngũ tạng.

 Mũi là cung của phổi; bên trái là Canh, bên phải là Tân (Canh, Tân là hai thiên can thuộc hành Kim). Về khí thì phổi biểu hiện ra thành ho; về dịch thì thành nước mũi; về hình thể thì thành da và lông. Phổi phía trên thông khí lên đến não hộ (cửa não, vùng sau gáy), phía dưới thông khí xuống đến tỳ, vì thế mọi thứ khí đều thuộc phổi, nên phổi là gốc rễ của hơi thở ra vào, là cung điện để chuyển đưa.

 Mạch của phổi xuất ra ở huyệt Thiếu Thương (huyệt ở góc móng ngón tay cái), lại gọi là "cửa phách". Nằm lâu thì hại khí. Tà khí (khí độc gây bệnh) của thận nhập vào phổi thì chảy nhiều nước mũi; bệnh sinh ở bên phải phổi thì thành chứng hen suyễn, ho. Đại tràng là phủ (cơ quan rỗng đi đôi với tạng) của phổi; đại tràng với phổi phối hợp nhau, là phủ lo việc chuyển tống, bài tiết, dẫn đi. Mũi là cơ quan của phổi, khí phổi thông thì mũi biết mùi thơm thối. Phổi hợp với da, vẻ tươi tốt của nó hiện ở lông; da khô héo mà tóc rụng là phổi đã chết trước.

 Phổi chứa hành Kim. Theo vòng mười hai địa chi, Kim nhận khí ở Dần, sinh ở Tỵ, vượng ở Dậu, bệnh ở Hợi, chết ở Ngọ, vào mộ (cất giấu, kết thúc) ở Sửu; ứng với mùa thu, về ngày là các ngày Canh, Tân, về chi là Thân, Dậu. Âm của nó là âm Thương (một trong năm âm cổ: Cung, Thương, Giốc, Chuỷ, Vũ), màu là trắng, vị là cay, mùi là tanh; tà khí của tim nhập vào phổi thì ghét mùi tanh. Tính của nó là nghĩa, tình của nó là giận.

 Bên ngoài, phổi ứng với Ngũ Nhạc (năm núi lớn của Trung Hoa), bên trên thông với tinh khí của sao Thái Bạch (sao Kim). Vào những ngày vượng của mùa thu, hãy tưởng tượng khí của sao Thái Bạch đi vào phổi để giúp thần phổi.

 Phổi bị phong (gió độc) thì mũi nghẹt; sắc mặt khô héo là phổi khô; ngứa mũi là phổi có trùng; hay sợ hãi là phách rời khỏi phổi; thân thể đen sạm là khí phổi suy yếu; hay nổi giận là phổi thịnh quá; không chịu được lạnh là phổi mệt nhọc, phổi mệt thì hay buồn ngủ. Thích ăn cay là phổi thiếu; sôi bụng là khí phổi bị ứ tắc. Tà khí tự vào phổi thì hay khóc. Cho nên người có sắc mặt trắng trong là phổi không bệnh.

 Phổi có bệnh thì dùng cách thở ra phát tiếng "tứ" (một trong sáu cách thở ra phát âm để chữa tạng phủ) mà rút bệnh ra; không có lý do gì mà tự thở ra tiếng "tứ" thì là điềm chẳng lành.

 Ba tháng mùa thu hành Kim vượng, chủ việc giết chóc, muôn vật khô héo tổn hại. Vì vậy muốn yên phách và giữ hình thể thì phải giữ lòng nhân, nuôi nấng muôn vật, ban ơn và giữ dáng vẻ nghiêm trang, cất giấu khí dương, chia giữ hình thể; muôn vật thu lại và tàn lụi, ta nên ngủ sớm như chim sẻ, dậy sớm như gà, chặt cây phát cỏ để thuận theo khí "sát" (khí làm tàn lụi) của mùa thu, làm tăng sức cứng mạnh của phổi, thì tà khí không xâm phạm được. Làm trái lại thì ngũ tạng rối loạn mà trăm bệnh phát sinh.

 Cách xem bệnh của tạng phổi

 Phổi bị nhiệt thì má phải đỏ. Phổi bệnh thì sắc mặt trắng mà lông khô, thở gấp, ho, khí đi ngược lên, ngực lưng và tay chân bứt rứt đau nhức; hoặc mộng thấy giao hợp với người đẹp, hoặc thấy cờ hoa, áo giáp, mặt trời mặt trăng, mây và hạc, người quyền quý đến gần. Phổi hư (suy yếu) thì hơi thở ngắn, không điều hoà được hơi thở; phổi táo (khô) thì họng khô; phổi bị phong thì ra nhiều mồ hôi, sợ gió, ho như hen, ban sáng thì đỡ, chiều tối thì nặng.

 Bệnh khí đi ngược lên thì phải ăn ngay vị đắng để làm cho khí thoát xuống. Lại có thuyết nói nên dùng vị chua để thu lại, dùng vị cay để bổ, dùng vị đắng để tả (làm thoát bớt). Cấm ăn đồ lạnh, vì phổi ghét lạnh. Phổi có bệnh thì không ngửi được mùi thơm thối, trong mũi mọc thịt thừa, hoặc mọc mụn ghẻ, da khô ngứa, khí thịnh mà ho nghịch lên, khạc ra mủ máu; nên uống Bài phong tán.

 Bài phong tán (thuốc bột trừ phong): dùng chữa da nổi mụn, lở, hắc lào, ghẻ, phong lở, khí đầy tức mà ho, nước mũi nước bọt đặc quánh.

 Nhân sâm ba tiền (tiền: đơn vị cân thuốc, khoảng 3,7 gam); Đan sâm năm phân (phân: một phần mười tiền); Phòng phong ba tiền; Thiên hùng ba tiền, bào (vùi tro nóng hoặc sao cho cháy vỏ để giảm độc); Tần giao ba tiền; Sơn thù du ba tiền; Sa sâm hai tiền; Xương hổ phết bơ nướng năm tiền; Sơn dược (củ mài) năm tiền; Thiên ma sáu tiền; Khương hoạt ba tiền.

 Các vị trên tán bột, trước bữa ăn hoà với nước cơm uống ba tiền. Làm thành viên cũng được.

 Phép tu dưỡng tạng phổi

 Trong ba tháng mùa thu, vào sáng sớm ngày mồng một và ngày rằm, ngồi ngay ngắn quay mặt về hướng tây, "đánh trống trời" bảy lần (bịt hai tai bằng lòng bàn tay rồi dùng ngón tay gõ vào sau gáy, nghe trong tai như tiếng trống), "uống suối ngọc" ba lần — [lời chú: uống suối ngọc là đưa lưỡi chống lên vòm miệng trên, đợi nước bọt sinh ra đầy miệng thì súc rồi nuốt, làm ba lần như thế]. Sau đó nhắm mắt, giữ lòng ngay thẳng, tưởng tượng hít khí trắng từ cung Đoài (phương tây, theo quẻ Đoài trong bát quái) vào miệng, nuốt bảy lần, rồi nín thở trong khoảng bảy mươi hơi thở. Đây là bí quyết cốt yếu để điều bổ thần khí, làm yên linh phách, nên siêng năng thực hành.

 Phép dùng sáu cách thở để chữa phổi

 Khi thở hít thì dùng tiếng "tứ": dùng mũi hít vào nhẹ và dài, dùng miệng thở ra theo tiếng "tứ", đừng để tai nghe thấy. Trước hết đều phải điều hoà hơi thở cho êm, rồi mới thở tiếng "tứ". Phổi bệnh nặng thì thở mạnh tiếng "tứ" ba mươi lần, thở nhẹ tiếng "tứ" ba mươi lần, để trừ chứng lao nhiệt (nóng do suy kiệt) của phổi, khí ứ mà ho, da khô ngứa, hắc lào, ghẻ, mụn nhọt độc, tay chân mỏi mệt bứt rứt, nghẹt mũi, đau ngực đau lưng. Làm đúng phép mà thở tiếng "tứ", bệnh khỏi thì thôi, làm quá thì có hại. Khi thở tiếng "tứ" thì hai tay giơ thẳng lên như đỡ trời, để dẫn khí cho kinh phổi (đường vận hành khí huyết thuộc phổi).

 Phép đạo dẫn cho tạng phổi (đạo dẫn: các động tác co duỗi, xoa bóp thân thể kết hợp điều thở) [làm vào tháng bảy, tám, chín]

 Có thể ngồi ngay, hai tay chống xuống đất, co người cong lưng, nhấc người lên ba lần, để trừ phong tà và mệt nhọc tích lại ở phổi. Lại nên nắm tay ngược lại đấm lên lưng, mỗi bên trái phải ba lần, để trừ khí bế tắc và độc phong ở ngực. Làm một lúc lâu, nhắm mắt gõ răng rồi đứng dậy.

 Phục linh hoàn hộ mệnh do Hoàng Đế chế ra

 Hoàng Đế (vị vua huyền thoại, tương truyền là tổ của y học Trung Hoa) hỏi: "Ba tháng mùa thu chữa bệnh thế nào?" Kỳ Bá (vị thầy thuốc bề tôi của Hoàng Đế) đáp: "Nên uống Bổ thận phục linh hoàn, chủ trị thận hư lạnh, ngũ tạng tổn thương bên trong, đầu nặng chân phù, da khô ngứa, đau lưng đau cột sống, ho nghịch từ tim dạ dày lên, miệng khô lưỡi ráo, đờm dãi chảy tràn, mộng dữ, di tinh (xuất tinh khi ngủ), tiểu ra máu nhỏ giọt, bụng dưới co thắt một bên, bìu ẩm ngứa, thở gấp khí nghịch ứ lên, không trở mình được, tim thường hồi hộp kinh sợ, mắt nhìn mờ mịt, ăn uống không biết mùi vị, ngày càng gầy còm, thầy thuốc không chữa được — bài thuốc này có hiệu nghiệm lạ.

 Phục linh một lạng (lạng: mười tiền); Phòng phong sáu tiền; Bạch truật một lạng; Tế tân ba tiền; Sơn dược một lạng; Trạch tả bốn tiền; Phụ tử bào, chế bằng nước tiểu, năm tiền; Tử uyển năm tiền; Độc hoạt năm tiền; Thược dược một lạng; Đan sâm năm tiền; Quế năm tiền; Can khương (gừng khô) ba tiền; Ngưu tất năm tiền; Thịt quả sơn thù du năm tiền; Hoàng kỳ một lạng; Khổ sâm ba tiền.

 Các vị trên tán bột, viên với mật ong, to bằng hạt cây ngô đồng. Lúc đầu mỗi lần uống bảy viên, ngày uống hai lần.

 Bàn về cách giữ gìn sức khoẻ trong mùa thu

 Ba tháng mùa thu chủ về sự "túc sát" (khí trời nghiêm lạnh làm cây cỏ tàn úa). Khí phổi vượng, vị thuộc về cay. Kim khắc được Mộc, Mộc thuộc gan, gan chủ vị chua. Vào mùa thu, đồ ăn uống nên bớt cay thêm chua để nuôi khí gan. Phổi thịnh quá thì dùng cách thở tiếng "tứ" để làm thoát bớt. Sau tiết Lập thu nên điều dưỡng ôn hoà một chút. Phàm vào khoảng giao mùa xuân thu, là lúc bệnh cũ phát lại, cần phải chăm nuôi chu đáo, liệu theo thể chất của mỗi người mà bồi dưỡng.

 Mùa thu không nên dùng thuốc cho nôn và cho ra mồ hôi, vì khiến người hao mòn, đến nỗi tạng phủ không yên; chỉ nên châm cứu, cho đi tiêu, uống thuốc thang thuốc bột để giúp dương khí. Lại nếu mắc chứng lao lực lâu ngày, năm loại bệnh trĩ, chứng tiêu khát (khát nhiều, tiểu nhiều, người gầy mòn — gần với bệnh tiểu đường) v.v., thì không nên ăn cơm khô, đồ nướng đồ rang, thịt bò chết bệnh, gỏi cá sống, gà, lợn, rượu đục, đồ muối đồ giấm để lâu có mùi, những thứ dính nhớt khó tiêu, cùng rau sống, dưa quả, mắm chua các loại. Người bị bệnh phong khí lạnh, chứng hòn cục trong bụng (?), cũng không nên ăn.

 Nếu mùa hè ăn quá nhiều đồ lạnh, đến thu mắc kiết lỵ ra máu ra mũi kèm sốt rét, thì nên lấy hai thăng (thăng: đơn vị đo dung tích thời xưa) nước tiểu trẻ em, cùng năm quả đại phúc tân lang (quả cau to bụng) thái nhỏ, đem sắc với nước tiểu còn tám hợp (hợp: một phần mười thăng), cho vào một hợp nước gừng tươi, hoà thêm một chén nước tuyết tháng chạp đã cất, sáng sớm lúc bụng đói chia làm hai lần uống, sẽ đi tiêu hai ba lần. Đồ lạnh đã ăn trong mùa hè, hoặc nước đọng mủ lạnh cũ trong bàng quang, đều bị thuốc này đuổi đi hết, không gây hại được.

 Thang này tên là Thừa khí, dù người già cũng uống được, không tổn hại nguyên khí (khí gốc của cơ thể), huống chi bệnh lỵ mùa thu lại đúng lúc của nó. Thuốc này còn chữa chứng cước khí (chân phù yếu, tê bại) và các chứng về khí, đều có hiệu quả. Đàn ông sau khi đi tiêu hai ba ngày, lấy cọng hẹ trắng nấu cháo, thêm cật dê nấu cùng, ăn lúc bụng đói, còn hơn hẳn thuốc bổ.

 Lại nên lúc sáng sớm vừa thức dậy, nhắm mắt gõ răng hai mươi mốt lần, nuốt nước bọt, xoa hai bàn tay cho nóng rồi áp lên mắt nhiều lần; làm việc này trong ba tháng mùa thu thì rất sáng mắt.

 Lại nói: mùa thu gọi là "dung bình" (hình dáng muôn vật đã định, yên ổn), khí trời gấp gáp, khí đất trong sáng. Nên ngủ sớm dậy sớm, cùng dậy với gà, giữ lòng yên ổn để làm dịu sự khắc nghiệt của mùa thu. Thu giữ thần khí, khiến khí mùa thu được yên; đừng để khí tán ra ngoài, khiến khí phổi được trong. Đó là cách ứng với khí mùa thu, là đạo nuôi dưỡng sự thu liễm. Làm trái thì hại phổi, đến mùa đông sinh chứng "tôn tiết" (tiêu chảy ra cả thức ăn chưa tiêu), khả năng cất giữ khí cho mùa đông sẽ kém.

 Khí mùa thu khô, nên ăn vừng để làm nhuận chỗ khô. Cấm uống đồ lạnh và mặc áo lót lạnh ẩm. Sách Thiên Kim Phương (sách thuốc của Tôn Tư Mạo đời Đường) nói: "Trong ba tháng mùa thu uống một hai tễ thuốc viên có hoàng kỳ thì trăm bệnh không sinh."

 Sách Kim Quỹ Yếu Lược (sách thuốc của Trương Trọng Cảnh đời Hán) nói: "Ba tháng mùa thu không được ăn phổi (của súc vật)."

 Sách Tứ Thời Toản Yếu nói: "Sau Lập thu nên uống Bát vị địa hoàng hoàn của Trương Trọng Cảnh (danh y đời Đông Hán), chữa nam nữ hư nhược và trăm bệnh mà thầy thuốc không chữa được. Uống lâu thì thân nhẹ, không già.

 Thục địa hoàng tám lạng; Thự dự (củ mài) bốn lạng; Phục linh hai lạng; Mẫu đơn bì hai lạng; Trạch tả hai lạng; Phụ tử chế bằng nước tiểu trẻ em rồi bào, một lạng; Nhục quế một lạng; Sơn thù du bốn lạng, ngâm nước nóng năm lần.

 Các vị trên tán bột mịn, viên với mật ong, to bằng hạt ngô đồng. Mỗi ngày lúc bụng đói uống hai mươi viên với rượu, hoặc với nước muối. Nếu thấy hơi quá nóng thì dùng một hai thang thuốc mát để điều hoà lại."

 Sách Vân Cấp Thất Thiêm (bộ sách lớn của Đạo giáo đời Tống) nói: "Mùa thu nên để chân và đầu mát lạnh, khi ngủ quay đầu về hướng tây thì có lợi."

 Sách Dưỡng Sinh Luận nói: "Cuối hạ đầu thu, hơi nóng cực gắt, không được cởi áo để mình trần mà ham hóng gió mát. Các du huyệt (huyệt nơi khí của tạng phủ rót vào) của ngũ tạng đều hội ở lưng; nếu sai người quạt gió, hoặc ban đêm để tay chân hở dưới sương, đó là nguồn gốc của bệnh trúng phong. Nếu thấy có bệnh thì nên uống Bát vị địa hoàng hoàn, rất bổ và điều hoà tạng phủ, chống tà khí. Vẫn phải kiêng 'tam bạch' (ba thứ màu trắng, thường hiểu là củ cải, hành, tỏi), sợ xung khắc với tính thuốc."

 "Ba tháng mùa thu khi ngủ đầu phải quay về hướng tây, làm việc gì cũng có lợi."

 Sách Bản Thảo nói: "Vào thu mà bụng dưới hay lạnh thì lấy gạch thời xưa nấu lấy nước uống nóng. Lại dùng gạch nóng chườm bụng ba năm lần thì khỏi."

 Sách nói: "Khí mùa thu khô, nên ăn vừng để làm nhuận chỗ khô; cấm ăn uống đồ lạnh, cấm mặc áo mỏng mùa lạnh quá sớm."

 "Ba tháng mùa thu gồm sáu tiết khí, mười tám hậu (mỗi hậu năm ngày), đều đúng là thời lệnh thu liễm; người nên thu giữ thân tâm, đừng buông thả phô trương, rong ruổi."

 Sách nói: "Mùa thu bị thương vì thấp (khí ẩm ướt gây bệnh) thì khí nghịch lên mà ho, phát thành chứng nuy quyết (tay chân teo yếu, lạnh giá, có khi ngất)."

 Lại nói: "Ngày Lập thu không nên tắm gội, sẽ khiến da dẻ thô ráp, sinh vảy trắng."

 Lại nói: "Sau rằm tháng tám trời hơi lạnh, thì dùng lửa nhỏ sưởi ấm chân, đừng để phần dưới bị lạnh."

 Sách Dưỡng Sinh Thư nói: "Lúa mùa thu mới thu hoạch, không nên cho người già ăn, vì hay làm phát bệnh cũ."

 Các bài thuốc nên bào chế dùng trong ba tháng mùa thu

 Thất bảo đan

 Chữa bệnh tiêu chảy, kiết lỵ lâu ngày chữa không khỏi, uống vào là hiệu nghiệm. Người già tỳ suy, tiêu chảy trơn tuột, rất nên uống bài này.

 Phụ tử trộn nước tiểu trẻ em và đất sét vàng bọc lại rồi bào, năm tiền; Đương quy một lạng; Can khương năm tiền; Ngô thù du, Hậu phác sao với nước gừng, Hoa tiêu, mỗi thứ ba tiền; Lưu huỳnh tàu biển tám tiền — thứ này rất hiếm, có trên thuyền biển của người Oa (người Nhật), loại dùng đốt thành tro để trét khe thuyền là tốt. Người ta ít thấy, đều dùng lưu huỳnh có dầu bán ở chợ thay thế. Lưu huỳnh tàu biển màu như mật ong vàng, bên trong có chỗ màu đỏ ánh vàng như màu vỏ lựu tháng bảy, đập ra trông như pha lê, có ánh sáng, hoàn toàn không giòn xốp, tính cứng như đá thì mới là thật.

 Bảy vị trên tán bột, nhào với giấm gạo thành hai nắm, lấy bột mì trắng nhào làm vỏ ngoài, bọc thuốc ở trong, giống như bánh nướng nhân đường. Nung bằng lửa văn vũ (lúc lửa nhỏ lúc lửa lớn) cho vỏ bột chín, bỏ vỏ bột, giã thuốc thành bột, viên với mật ong, to bằng hạt ngô đồng. Các chứng lỵ, tiêu chảy thì uống hai mươi viên với nước cơm, lúc bụng đói và buổi trưa. Thức ăn cũ ứ đọng, khí đau không tiêu thì uống với nước gừng muối.

 Nhiếp tỳ hoàn (thuốc viên giữ tỳ)

 Chữa vào thu tạng phủ hư lạnh, tiêu chảy, cơ thể thiếu hụt.

 Mộc hương; Kha tử bào bỏ hạt; Hậu phác sao với nước gừng tươi; Ngũ bội tử sao sơ; Bạch truật sao với đất; mỗi thứ lượng bằng nhau.

 Các vị trên tán bột, nấu cơm kê làm viên, to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống mười viên, chiêu với nước cơm.

 Uy linh tiên hoàn

 Chữa người già người trẻ khí phổi ứ trệ, đờm và ho thỉnh thoảng phát, vùng vị quản (vùng trên rốn, chỗ dạ dày) đờm tắc, đầy tức khó chịu.

 Long não bạc hà một lạng; Tạo giác (quả bồ kết) một cân (cân: mười sáu lạng), chọn quả mập không sâu mọt, ngâm rửa bằng nước sông, bỏ vỏ đen, cho vào nồi đất vò xát thành nước đặc, bỏ bã và xơ, nấu thành cao, dùng bao nhiêu thì lấy bấy nhiêu; Uy linh tiên rửa sạch đất, sấy khô dùng bốn lạng.

 Ba vị trộn chung làm viên, to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần ba mươi viên, trước khi ngủ uống với nước gừng tươi.

 Bảo cứu đan

 Chữa ho phát sau mùa thu, ho lạnh nhiều năm cứ đến thu lại phát, cùng ho do lao lực, đờm ứ tắc.

 Cáp giới (tắc kè) một con — người bệnh là đàn ông thì dùng con đực, lấy khúc trên eo; đàn bà thì dùng con cái, lấy khúc dưới eo; Địa hoàng nấu nhừ như kẹo mạch nha, một tiền; Tạo giác không sâu mọt, phết bơ nướng, bỏ vỏ đen, dùng hai thỏi (?); Hạnh nhân hai tiền, ngâm nước tiểu trẻ em một ngày đêm, bỏ vỏ và đầu nhọn, cho mật vào sao vàng; Bán hạ ba tiền, nấu nước đến khi bên trong không còn thấy lõi trắng; Ngũ vị tử hai tiền; Đinh hương ba tiền.

 Tán bột, viên với mật ong, to bằng hạt ngô đồng. Trước bữa ăn uống mỗi lần năm viên với nước gừng.

 Nhị nhân cao (cao hai loại nhân hạt)

 Chữa người già nghẹn tắc ở vùng hoành cách (vùng giữa ngực và bụng), bệnh phổi ho có đờm; còn gọi là Sinh khương thang.

 Hạnh nhân bốn lạng, bỏ vỏ và đầu nhọn; Đào nhân năm tiền, bỏ vỏ; Gừng tươi sáu lạng, gọt vỏ thái nhỏ; Cam thảo một tiền; Muối năm tiền.

 Đem hai loại nhân cùng gừng bọc giấy ướt, nghiền nhỏ, cho cam thảo và muối vào, cất trong bình, khi dùng thì pha nước sôi uống.

 Tám bài thuốc trong kinh Thái Thượng Trửu Ngọc

 Phong Hậu tứ phiến tán (Phong Hậu: tương truyền là bề tôi của Hoàng Đế)

 [Tượng quẻ Khôn] Quẻ Khôn (quẻ thuần âm trong bát quái, ứng phương tây nam) ở phương tây nam — Phong Hậu tứ phiến tán

 Ngũ linh chi ba lạng, kéo dài tuổi thọ; Tiên linh tỳ ba lạng, làm mạnh gân xương; Tùng chi (nhựa thông) hai lạng, trừ phong và động kinh; Trạch tả hai lạng, làm mạnh thận; Bạch truật hai lạng, thêm khí lực; Can khương hai lạng, thêm khí; Sinh địa hoàng năm lạng, bổ tuỷ và máu; Thạch xương bồ ba lạng, bổ tim và tinh thần; Nhục quế hai lạng, bổ chỗ thiếu hụt; Bột vân mẫu ba lạng, làm da thịt đầy đặn, trắng trẻo.

 Mười vị thuốc trên, theo đúng phép giã rửa một vạn chày, luyện mật ong làm viên, to bằng hạt ngô đồng. Mỗi ngày uống ba bốn chục viên.

 [Tượng quẻ Đoài] Quẻ Đoài ở chính tây — Hạ Cơ hạnh kim đan (thuốc vàng làm từ quả mơ của Hạ Cơ — mỹ nhân nước Trịnh thời Xuân Thu, nổi tiếng trẻ lâu)

 Quả mơ (hạnh) sáu đấu (đấu: đơn vị đo dung tích, bằng mười thăng). Đun nước sôi ba bốn dạo, thả quả mơ vào, dùng tay hoặc gậy đập xát cho tróc vỏ. Nấu lớn nửa buổi, vớt ra để trong chậu, bỏ hạt, lọc lấy được bao nhiêu nước trong thì lấy. Lấy chảo gang đặt trên lửa trấu, dùng bốn cân mỡ dê xát vào trong chảo, cứ xát mãi cho đến khi hết bốn cân mỡ thì thôi. Cho mơ vào chảo mà nấu, lửa trấu nhỏ liu riu không ngớt, ba bốn ngày thì thuốc thành, có ánh vàng năm màu. Mỗi lần uống một hai thìa; uống vào thì đang già hoá trẻ, nhan sắc tươi đẹp. Hạ Cơ uống thuốc này mà bay lên trời thành tiên.

 Những việc nên làm trong tháng bảy

 Sách Hiếu Kinh Vĩ nói: "Sau tiết Đại thử mười lăm ngày, chuôi sao Bắc Đẩu chỉ hướng Khôn, là tiết Lập thu. Thu nghĩa là 'gom thu', muôn vật đến đây thì gom thu lại. Sau đó mười lăm ngày, chuôi sao Bắc Đẩu chỉ hướng Thân, là tiết Xử thử, ý nói cái nóng ẩm (?) sắp lui, ẩn nấp mà ở yên. Luật (một trong mười hai thang âm chuẩn của nhạc cổ, mỗi thang ứng với một tháng) của tháng là Di Tắc: 'di' là làm tổn thương, 'tắc' là phép tắc, ý nói khí Kim bắt đầu nghiêm lạnh, muôn vật đến đây thì tàn tạ tổn thương, như bị phép hình phạt giết chóc."

 Sách Tấn Nhạc Chí nói: "Tháng bảy là tháng Thân; 'thân' là thân thể, ý nói thân thể muôn vật đều đã thành tựu. Lúc này là khi sao Long Hoả (sao Đại Hoả, tức sao Tâm) lặn dần về phía tây." Sách Đề Yếu nói: "Tháng bảy là lan nguyệt (tháng hoa lan)." Lại gọi là: thủ thu, thượng thu, lan thu, triệu thu (đều là tên gọi tháng đầu mùa thu).

 "Tháng này, đạo trời đi về hướng đông bắc, làm việc hay ra đi nên hướng về đông bắc thì tốt. Không nên dùng ngày Thân, vì phạm nguyệt kiến (chi của tháng; ngày trùng chi với tháng bị xem là xung phạm), làm việc không tốt."

 Sách Bạch Vân Tạp Kỵ nói: "Ngày mồng bảy lấy một thăng phấn hoa gai cùng nửa thăng nhân sâm đem hấp chung, cho hơi thấm khắp đến hết, mỗi lần uống một đao khuê (lượng thuốc vừa một đầu muỗng nhỏ), khiến lòng dạ sáng suốt thông minh."

 Sách Vân Cấp Thất Thiêm nói: "Ngày mồng bảy phơi áo lông thú thì tránh được mọt."

 Sách Gia Thục Sự Thân nói: "Ngày mồng bảy lấy cây giác hao để vào chăn nệm, sách vở thì tránh được mọt." Sách Pháp Thiên Sinh Ý nói: "Lại có thể tránh rắn. Hái lá phù dung có thể chữa sưng: phơi khô tán bột, chỉ dùng một vị ấy hoà giấm đắp lên chỗ sưng thì tiêu."

 Sách Thường Thị Nhật Lục nói: "Ngày Giáp đầu tiên của tháng bảy hái hoa câu kỷ, đến ngày Dậu đầu tiên của tháng tám thì bào chế mà uống." Lại nói: "Ngày Lập thu, lúc mọi người chưa dậy, múc nước giếng, già trẻ đều uống một ít, thì trừ được bệnh."

 Sách Pháp Thiên Sinh Ý nói: "Ngày mồng bảy lấy củ bách hợp giã nhừ, đựng vào đồ sành mới, treo trong nhà phơi âm can (phơi khô trong bóng râm) một trăm ngày; nhổ tóc bạc rồi rắc thứ này vào, sẽ mọc tóc đen." Lại nói: "Ngày ấy lấy một tổ nhộng ong trong tổ ong, phơi âm can, tán bột, hoà mật bôi, trừ được vết nám trên mặt." Lại nói: "Ngày mồng bảy lấy mười bốn con đom đóm, vê tóc bạc thì tóc tự đen."

 Sách Thường Thị Nhật Sao nói: "Tháng bảy hái quả tật lê, phơi âm can, giã thành bột, uống sau bữa ăn, chữa mắt mù loà."

 Sách Pháp Thiên Sinh Ý nói: "Ba tháng mùa thu, các ngày Mậu Tý, Kỷ Hợi, Canh Tý, Tân Hợi nên luyện thuốc tiên, nên vào núi tu đạo."

 Sách Vân Cấp Thất Thiêm nói: "Ngày mười sáu tháng này, cắt móng tay đốt thành tro mà uống, diệt được chín loại trùng và tam thi (ba loài trùng thần ở trong người theo Đạo giáo, chuyên làm hại người, rút ngắn tuổi thọ)."

 Lại nói: "Ngày mười một lấy câu kỷ sắc nước tắm gội, khiến người không già không bệnh. Ngày hai mươi ba gội đầu thì tóc không bạc. Ngày hai mươi lăm gội đầu thì sống lâu."

 Sách Thiên Kim Nguyệt Lệnh nói: "Tháng bảy hơi nóng sắp lặn, nên ăn đồ hơi mát để điều dưỡng. Cách làm: dùng một nắm lá tre, hai quả dành dành, thái nhỏ, nấu với nước, lắng trong bỏ bã, dùng nước ấy nấu với bột xay từ gạo tẻ đã vo mà ăn."

 Phép ăn hạt thông của thần tiên: "Tháng bảy lấy nhân trong quả thông, bỏ vỏ gỗ, giã nhuyễn như cao. Mỗi lần ăn một viên to bằng quả trứng gà, ngày ăn ba lần. Ăn lâu thì thân nhẹ, sau ba trăm ngày có thể đi xa năm trăm dặm. Đây là hạt nhỏ trong quả thông ở các núi, qua tháng bảy thì quả nứt bung, hạt văng ra hết, không tìm được nữa. Không phải loại hạt thông to từ phương bắc mang đến mà người ta thường ăn."

 "Cháo lá tre: người bị trúng nắng nên dùng. Một nắm lá tre, một quả dành dành núi, sắc nước bỏ bã, cho gạo vào nấu cháo, đợi chín thì rắc chút muối vào. Ăn một hai chén là khỏi."

 "Ngày Lập thu, lúc mặt trời chưa mọc, hái lá cây thu nấu thành cao, bôi vào mụn nhọt thì khỏi ngay, gọi là cao lá thu. Cách nấu là phải nhiều lá thì cao mới đặc."

 Lại nói: "Ngày mồng bảy tháng bảy hái hoa sen bảy phần, ngày mồng tám tháng tám đào củ sen tám phần, ngày mồng chín tháng chín hái hạt sen chín phần, phơi âm can, giã nhỏ, luyện mật làm viên mà uống, khiến người không già. Uống loại sen nghìn cánh thì khiến người vũ hoá (mọc cánh bay lên thành tiên)."

 Lại nói: "Ngày mồng bảy lấy máu gà ác (gà đen), trộn với cánh hoa đào hái ngày mồng ba tháng ba đã cất giữ, tán bột, bôi mặt, khiến da trắng trong như ngọc."

 Lại nói: "Lấy đậu đỏ, nam nữ mỗi người nuốt bảy hạt, khiến cả năm không bệnh."

 Sách Gia Thục Sự Thân nói: "Ngày mồng bảy bắt một con nhện bỏ vào cổ áo, khiến người không hay quên. Ngày mồng bảy lấy quả hoè giã nhừ lấy nước, cho vào bát đồng phơi nắng thành cao, vê thành viên to bằng cứt chuột, nhét vào hậu môn, mỗi ngày ba lần, chữa trĩ và các loại mụn nhọt, rất hiệu nghiệm."

 Lại nói: "Ngày mồng bảy lấy ruột trắng của quả bầu đắng vắt lấy một hợp nước, với một thăng giấm, bảy đồng tiền cổ, trộn đều, đun trên lửa cho đặc loãng vừa phải. Nhỏ vào khoé mắt, chữa mắt tối mờ."

 Lại nói: "Ngày mồng bảy hái hoa gai, cùng lá gai thu hái ngày mồng năm tháng năm, giã làm mồi cứu tròn, cứu lên chỗ mọc tràng nhạc (lao hạch ở cổ) một trăm mồi, sau đó đốt quả óc chó và nhựa thông, nghiền ra đắp vào thì khỏi."

 Sách Pháp Thiên Sinh Ý nói: "Ngày mồng bảy hái hoa gai, phơi âm can, tán bột, ngâm với dầu vừng đen, mỗi tối xoa lên, người rụng lông mày sẽ mọc lại ngay."

 "Ngày hai mươi ba và hai mươi tám tháng này nhổ tóc bạc thì vĩnh viễn không mọc lại."

 "Ngày mồng năm tháng bảy là ngày Tam hội (một trong ba ngày hội lớn của Đạo giáo, khi thần tiên hội họp xét công tội người đời), nên lập trai đàn (lễ cúng ăn chay, giữ mình thanh tịnh) đón mùa thu."

 Sách Tu Chân Chỉ Yếu nói: "Ngày rằm Trung Nguyên (rằm tháng bảy, ngày của vị Địa quan xá tội theo Đạo giáo), có thể lập trai đàn để sám hối tạ tội."

 Ngày Lập thu, dùng nước nuốt mười bốn hạt đậu đỏ, cả mùa thu có thể tránh được bệnh kiết lỵ ra máu ra mũi.

 "Đêm Thất tịch (đêm mồng bảy tháng bảy, đêm Ngưu Lang Chức Nữ gặp nhau) làm lễ xin được khéo tay, bắt nhện giăng tơ thành chữ vạn (hình chữ vạn của nhà Phật), làm rượu Minh Tinh và gỏi Đồng Tâm."

 Sách Bản Thảo nói: "Ngày mồng bảy tháng bảy hái hoa, mầm, lá cây thận hoả (cây cảnh thiên) năm lạng, muối ba lạng, giã chung vắt lấy nước, chữa nhiệt độc, cùng trẻ con lên đậu sởi mà nốt không mọc ra được, còn nằm trong da, thì lấy tay chấm nước này xoa lên, ngày hai lần thì nốt mọc ra. Chứng đan sang (nổi mảng đỏ trên da) cũng chữa theo cách này."

 Những điều kiêng kỵ trong tháng bảy

 "Tháng bảy, ngày và giờ không nên dùng chi Thân, vì phạm nguyệt kiến, trăm việc không lợi. Ngày mồng tám và hai mươi hai kiêng cắt may quần áo và buôn bán trao đổi."

 "Ngày mồng bảy đừng nghĩ việc xấu ác."

 Sách Bạch Vân Kỵ nói: "Tháng bảy đừng ăn rau thuần (một loại rau nước), vì trên đó có loài trùng quyên (?), hại người. Đừng ăn hẹ, hại mắt."

 Sách Thiên Kim Phương nói: "Đừng ăn thịt hươu, thịt mang, làm động khí. Đừng ăn thù du, làm hại thần khí."

 Tôn chân nhân (tức Tôn Tư Mạo, danh y đời Đường, được tôn là chân nhân — người tu đắc đạo) nói: "Đừng ăn thịt ngỗng trời, hại người. Đừng ăn nhiều củ ấu, làm động khí. Đừng ăn mật ong sống, khiến người tiêu chảy dữ dội, mắc hoắc loạn (chứng vừa nôn vừa tả cấp tính). Đừng ăn phổi lợn, đừng ăn nhiều gừng non."

 Sách Pháp Thiên Sinh Ý nói: "Sau Lập thu mười ngày nên ăn ít dưa."

 Sách Nguyệt Lệnh nói: "Ngày Lập thu đừng ăn bánh bột luộc và bánh nhào nước, đừng ăn nhiều thịt lợn, hại thần khí của người."

 Sách Dương Công Kỵ nói: "Ngày mồng một và hai mươi chín không nên đi thăm người ốm."

 "Ngày mồng bảy tháng này là ngày Đạo Đức lạp (ngày lễ tế lớn của Đạo giáo), ngày rằm là Trung Nguyên; hai ngày ấy vợ chồng phải kiêng ân ái."

 Phép tu dưỡng tháng bảy

 Tháng bảy mùa thu, phải xét khí trời đất, vì khí trời gấp gáp mà giữ chính khí (khí lành mạnh của cơ thể); dậy sớm ngủ sớm, cùng dậy với gà, để thân thể thư thả nhàn nhã, thu giữ thần khí, giữ lòng yên ổn. Quẻ của tháng là quẻ Bĩ; Bĩ là bế tắc, là lúc trời đất bế tắc, âm dương không giao nhau. Cho nên người quân tử đừng làm càn. Sinh khí (hướng có khí sống tốt lành) ở Ngọ, ngồi nằm nên quay về chính nam.

 Sách Dưỡng Sinh của Tôn chân nhân nói: "Gan và tim ít khí, riêng tạng phổi vượng, nên giữ tính tình yên tĩnh, thêm mặn bớt cay, giúp khí bổ gân, để nuôi tỳ vị (lá lách và dạ dày, cơ quan tiêu hoá). Đừng xông pha nơi quá nóng, đừng buông thả theo mát lạnh, đừng để ra mồ hôi nhiều, để giữ trọn nguyên khí."

 Phép đạo dẫn của Linh Kiếm Tử

 Hai tay ôm đầu và gáy, xoay chuyển uyển chuyển, cúi xuống ngửa lên, để trừ phong khí ở hai bên sườn, ngực và lưng. Các bệnh của tạng phổi nên làm thông mạch ở gáy; bên trái bên phải làm như phép tháng giêng. Lại một phép nữa: hai tay đan vào nhau, đưa qua khỏi đầu, kéo duỗi sang trái sang phải mười lần. Trừ phong khí trong các khớp, chữa các bệnh của tạng phổi.

 Hình thế ngồi luyện công đạo dẫn ứng với hai tiết khí tháng đầu thu của Trần Hy Di (tức Trần Đoàn, đạo sĩ nổi tiếng thời Ngũ Đại – đầu Tống)

 (Xem hình)

 Những việc nên làm trong tháng tám

 Sách Hiếu Kinh Vĩ nói: "Sau tiết Xử thử mười lăm ngày, chuôi sao Bắc Đẩu chỉ hướng Canh, là tiết Bạch lộ, khí âm dần nặng, sương móc đọng lại mà trắng. Sau đó mười lăm ngày, chuôi sao Bắc Đẩu chỉ hướng Dậu, là tiết Thu phân. Khí âm sinh ở Ngọ, đến cực ở Hợi, nên Dậu là điểm chia đôi ở giữa. Tiết của tháng giữa mùa là Thu phân; mùa thu là giữa phần âm, âm dương vừa cân bằng, vì thế ngày và đêm cũng dài ngắn bằng nhau.

 Luật là Nam Lữ: 'nam' là mang thai, 'lữ' là giúp, ý nói khí dương vẫn còn mang thai nghén, sinh ra khí âm để giúp khí dương làm nên công việc. Chi của tháng là Dậu; 'dậu' là co rút (?), ý nói mọi vật vào lúc này đều co rút lại." Sách Đề Yếu nói: "Tháng tám là quế nguyệt (tháng hoa quế), là trọng thương (tháng giữa mùa thu, vì mùa thu ứng âm Thương)."

 Sách Huyền Xu nói: "Đạo trời đi về hướng đông bắc, làm việc và ra đi đều nên hướng về đông bắc thì tốt. Không nên dùng ngày Dậu, phạm nguyệt kiến, không tốt."

 Sách Kinh Sở Ký nói: "Ngày mồng mười tháng này lấy chu sa chấm lên trán trẻ con, gọi là 'thiên cứu' (cứu trời), để trấn áp bệnh tật."

 Sách Toản Yếu nói: "Ngày mười chín nhổ tóc bạc thì vĩnh viễn không mọc lại. Các ngày mồng hai, mồng bốn, rằm, hai mươi lăm cũng vậy."

 Sách Vân Cấp Thất Thiêm nói: "Tháng này khi đi đường đừng uống nước suối chảy ở chỗ râm khuất, khiến người phát bệnh chướng (bệnh do khí độc rừng núi) và mềm chân."

 "Ngày xã (ngày tế thần đất), các nhà có con nhỏ còn bế ẵm đều phải cho dậy sớm, sợ ông thần đất làm hại. Giống như ngày xã mùa xuân."

 Sách Điền Gia Ngũ Hành nói: "Sáng tinh mơ dùng đồ sứ hứng sương trên ngọn cỏ, mài mực cho đặc. Người đau đầu thì chấm vào huyệt Thái dương (huyệt ở chỗ lõm hai bên thái dương), người bị lao sái (bệnh lao) thì chấm vào huyệt Cao hoang (huyệt ở lưng, dưới xương bả vai) v.v., gọi là thiên cứu."

 Sách Tạp Toản nói: "Tháng này hái bách hợp, phơi khô rồi hấp ăn, rất bổ khí lực."

 Sách Thiên Kim Nguyệt Lệnh nói: "Tháng này có thể ăn hẹ và rau quỳ hái lúc còn sương."

 Sách Tề Hài Ký nói: "Ngày mồng một tháng tám làm túi ngũ minh hứng lấy sương trên ngọn cỏ để rửa mắt thì mắt sáng. Ngày này có thể lập trai đàn trừ tà."

 Sách Thuật Tiên Ký nói: "Ngày mồng một tháng tám dùng túi lụa hứng sương dưới cây bách, giọt như hạt châu, lấy lau hai mắt thì mắt sáng sủa không bệnh."

 Sách Vân Cấp Thất Thiêm nói: "Ngày mồng tám tháng này lấy câu kỷ sắc nước tắm gội, khiến người không già không bệnh. Ngày hai mươi hai tắm gội thì không gặp tai hoạ oan uổng."

 Sách Toản Yếu nói: "Ngày mồng ba, mồng bảy tháng này nên tắm gội, khiến người thông minh. Ngày hai mươi lăm nên tắm, trừ được bệnh."

 Sách Đồ Kinh nói: "Tháng tám quả cây dó (chử thực tử) chín đỏ, ngày Giáp Tý hái về, ngâm nước bỏ vỏ và ruột. Phép của tiên chỉ uống riêng quả này, uống với nước hai tiền, uống lâu mới tốt."

 Lại nói: "Hái hạt bá (bá tử nhân), phơi khô tán bột, mỗi lần uống một thìa vuông một tấc, dần dần tăng thêm. Nếu muốn tuyệt cốc (nhịn hẳn ngũ cốc, một phép tu tiên) thì cứ ăn cho no thoả thích, khát thì uống nước, uống lâu sống lâu."

 Sách Vân Cấp Thất Thiêm nói: "Ngày hai mươi lăm là ngày kho trời mở (thiên thương khai), nên vào núi tu đạo."

 Những điều kiêng kỵ trong tháng tám

 Sách Thiên Kim Phương nói: "Đừng ăn mầm non, hại thần và mật, sinh thở gấp hồi hộp, khí ở sườn co thắt. Đừng ăn nhiều gừng non, đừng ăn tỏi sống, đừng ăn phổi lợn mà lại ăn cùng mạch nha, khiến người phát nhọt độc. Đừng ăn thịt chim trĩ, đừng ăn dạ dày lợn, đến mùa đông thành bệnh ho."

 Sách Bản Thảo nói: "Đừng ăn thịt mang, làm động khí. Đừng ăn rau cần, sợ sinh bệnh hà (khối u di động trong bụng), khi phát thì như điên, bụng dưới trướng. Đừng ăn mật ong sống, đừng ăn nhiều quả sống, đừng ăn trứng gà, hại thần. Đừng ăn cua, sau tiết Sương giáng mới ăn được. Trong gạch cua dưới mai có xương óc, phải bỏ đi, đừng ăn, vì có độc."

 Sách Vân Cấp Thất Thiêm nói: "Trong sinh hoạt đừng để bị gió độc lén xâm nhập. Đừng ăn nhiều đồ béo tanh, khiến người mắc hoắc loạn."

 Sách Thiên Kim Nguyệt Lệnh nói: "Ngày Thu phân đừng sát sinh, đừng dùng hình phạt, đừng ân ái, đừng đi viếng tang thăm bệnh, đừng say khướt. Người quân tử nên trai giới (ăn chay, giữ mình trong sạch), lặng lẽ chuyên tâm để tự xét mình."

 "Ngày hai mươi chín kiêng đi xa, đường thuỷ đường bộ đều không tốt."

 Sách Vân Cấp Thất Thiêm nói: "Ngày mồng tám tháng này đừng mua vải, mua giày dép đi chân, rất kiêng."

 Sách Dương Công Kỵ nói: "Ngày hai mươi bảy không nên đi thăm người ốm."

 Phép tu dưỡng tháng tám

 Tháng giữa mùa thu rất lợi cho sự yên ổn nghiêm chỉnh; nên làm yên chí khí tính tình, thu giữ thần khí, thêm vị chua để nuôi gan. Đừng ăn quá no, đừng để ứ tắc. Tháng này nên cầu khấn tạ ơn, xin phúc. Quẻ của tháng là quẻ Quan; Quan là xem xét, gió ở trên đất, là lúc muôn vật hưng thịnh. Sinh khí ở Mùi, ngồi nằm nên quay về hướng tây nam thì tốt.

 Sách Nhiếp Dưỡng Luận của Tôn chân nhân nói: "Tháng này khí của tạng tim suy yếu, Kim của phổi làm chủ, nên bớt vị đắng thêm vị cay, giúp gân bổ máu, để nuôi tim, gan, tỳ, vị. Đừng phạm gió độc, khiến người sinh mụn nhọt, rồi thành dịch lỵ. Ngày mười tám là lúc trời và người cùng làm phúc, nên trai giới, nghĩ tưởng đến việc tốt lành."

 Sách Vân Cấp Thất Thiêm nói: "Ngày rằm tháng này, tinh khí của Kim đang vượng, nên khai thác đồng sắt, đúc vạc, rèn kiếm."

 Sách Nội Đan Bí Yếu (sách về nội đan — phép luyện tinh, khí, thần trong thân thể để thành tiên) nói: "Quan là quẻ có bốn hào âm. Tháng này vào giờ Tuất, chuôi sao Bắc Đẩu chỉ hướng Dậu, vì nguyệt kiến của tháng là Dậu. Lúc này khí âm giúp công của khí dương để làm nên muôn vật, nên mọi vật đều co nhỏ lại, theo thời mà thành. Ví với trong thân người thì âm phù (giai đoạn khí âm vận hành trong phép luyện đan) đã quá nửa, hạ xuống mà vào đan điền (vùng bụng dưới rốn, nơi tụ khí); người tu nên giữ gìn bồi dưỡng, bảo toàn nguyên khí để đắp nền cho đan."

 Phép đạo dẫn của Linh Kiếm Tử

 Hai tay nắm lại đấm xuống phía dưới ống chân hơn mười lần, nín thở dùng sức mà làm. Phép này mở được khí tắc ở ngực, vai và hoành cách, trừ khí trong sườn, chữa các bệnh của tạng phổi. Làm xong thì gõ răng ba mươi sáu lần để ứng theo.

 Hình thế ngồi luyện công đạo dẫn ứng với hai tiết khí tháng giữa thu của Trần Hy Di

 (Xem hình)

 Những việc nên làm trong tháng chín

 Sách Hiếu Kinh Vĩ nói: "Sau Thu phân mười lăm ngày, chuôi sao Bắc Đẩu chỉ hướng Tân, là tiết Hàn lộ, nghĩa là sương móc lạnh buốt sắp đông lại. Sau đó mười lăm ngày, chuôi sao Bắc Đẩu chỉ hướng Tuất, là tiết Sương giáng, khí lạnh nghiêm, sương móc đông kết lại thành sương muối. Cho nên nói 'sao Tứ hiện thì sương muối rơi'. [Tứ là sao Phòng.]

 Luật là Vô Dịch: 'dịch' là ra, ý nói khí dương bốc lên, muôn vật thu cất, không còn ra nữa. Tuy vậy, theo dương mà kết thúc thì lại theo âm mà khởi lên, không bao giờ dứt. Chi của tháng là Tuất; 'tuất' là diệt, ý nói mọi vật lúc này đều suy tàn." Sách Hạ Tiểu Chính nói: "Tháng chín sao Hoả lặn. Đại Hoả là sao Tâm, vì thế tháng chín trao áo rét." Sách Đề Yếu nói: "Tháng chín gọi là sương nguyệt (tháng sương), cúc nguyệt (tháng cúc), mộ thu, mạt thu (cuối thu), mộ thương, quý thương, diểu thu, sương thần, thụ y (trao áo)."

 "Tháng này, đạo trời đi về hướng nam, làm việc và ra đi đều nên hướng về nam thì tốt. Không nên dùng ngày Tuất, phạm nguyệt kiến, không tốt."

 Sách Phong Thổ Ký nói: "Ngày mồng chín tháng này hái thù du cài lên đầu tóc, để tránh khí độc và chống cái lạnh đầu mùa."

 "Ngày hai mươi tháng này nên trai giới tắm gội; ngày ấy tắm gội lúc gà gáy thì tránh được nạn binh đao. Ngày hai mươi mốt lấy câu kỷ sắc nước tắm gội, khiến người da dẻ bóng mượt, không già. Ngày hai mươi tám nên tắm gội."

 "Ngày hai mươi mốt là ngày kho trời mở, nên vào núi tu đạo."

 Sách Thiên Kim Nguyệt Lệnh nói: "Nên uống địa hoàng thang. Cách làm: lấy địa hoàng rửa sạch, dùng dao tre thái mỏng, phơi khô. Khi dùng thì sấy trên lửa, tán bột, nghiền mịn, pha nước sôi uống, nấu như cách pha trà."

 Sách Tứ Thời Toản nói: "Lấy quả câu kỷ ngâm rượu uống, khiến người lâu già."

 Sách Bệnh Tiên Phương (?) nói: "Người tu phép sống lâu, để giữ mạng không gì cần thiết bằng cỏ hy thiêm; hái và bào chế vào ngày mồng năm tháng năm, mồng bảy tháng bảy, mồng chín tháng chín. Bài thuốc đã ghi đầy đủ ở mục tháng năm."

 Sách Thánh Huệ Phương nói: "Ba thăng hoa cúc vàng phơi khô, cho vào một đấu gạo nếp, đồ chín, trộn hoa cúc vào, làm như cách nấu rượu thường, dùng nhiều men bột mịn, đợi rượu chín thì uống một chén nhỏ, chữa các chứng đầu phong (đau đầu do phong), choáng váng."

 Sách Vân Cấp Thất Thiêm nói: "Tháng này hái bạch truật, chín lần đồ chín chín lần phơi, phơi khô tán bột, mỗi ngày uống ba lần, không đói, kéo dài tuổi thọ."

 Sách Thực Liệu Bản Thảo nói: "Sau tháng này nên ăn vịt trời. Người có mụn nhọt nóng nhỏ nhiều năm không khỏi, ăn nhiều thì khỏi."

 "Ngày mồng chín hái cúc vàng, phục linh, nhựa thông, nhựa bách, làm viên uống, khiến người không già."

 Sách Toản Yếu nói: "Tháng này nên chế tam lặc tương (nước uống lên men từ ba loại quả có chữ 'lặc'), qua tháng này thì không tốt nữa. Dùng ba vị kha lê lặc, tỳ lê lặc, am ma lặc cả hạt, giã nhỏ bằng hạt vừng hạt đậu. Dùng ba lạng, sau đó dùng một đấu mật ong, hoà đều với hai đấu nước mới múc, đổ vào vò, rồi cho ba thứ quả vào khuấy kỹ, đậy kín ba bốn ngày thì mở ra. Lại khuấy, lấy vải khô sạch lau hết hơi nước đọng, đợi lên men xong thì đậy kín, tổng cộng ba mươi ngày mới thành. Vị rất ngon, uống vào giúp tiêu thức ăn, hạ khí."

 Sách Tây Kinh Ký nói: "Ngày mồng chín đeo thù du, ăn bánh, uống rượu hoa cúc, khiến người sống lâu."

 Sách Bản Thảo nói: "Lấy thái ất dư lương (một loại khoáng vật dùng làm thuốc), uống lâu thì không đói, thân nhẹ, chịu được nóng lạnh."

 Sách Lã Công Ký nói: "Sáng sớm ngày mồng chín, lấy một miếng bánh 'cao' đặt lên trán con cái, rồi khấn rằng: 'Mong con trăm việc đều lên cao' (chữ 'cao' là bánh đồng âm với 'cao' là lên cao), khấn ba lần."

 Lại nói: "Ngày mồng chín làm thịt khô đón mát, bánh gan dê, đeo bùa làm bằng u gỗ."

 Sách Thiên Kim Phương nói: "Trong tháng này đào hố ở phương Tuất (phía tây tây bắc), sâu hai ba thước, chôn năm cân than, lấp đất lại. Tuất là đất mộ của hành Hoả, làm vậy để giải trừ tai hoạ cháy nhà. Than nhiều hơn cũng được."

 Sách Chân Cáo nói: "Ngày mười sáu nên nhổ tóc bạc, vĩnh viễn không mọc lại."

 Những điều kiêng kỵ trong tháng chín

 Sách Thiên Kim Nguyệt Lệnh nói: "Tháng này đừng ăn lá lách (của súc vật), vì tháng cuối mùa hành Thổ vượng ở tỳ."

 Sách Vân Cấp Thất Thiêm nói: "Cuối thu nên hạn chế đồ sống lạnh để phòng bệnh lỵ. Đừng ăn gừng non, ăn vào thành bệnh mạn tính. Đừng ăn tỏi nhỏ, hại thần, giảm thọ, hồn phách không yên. Đừng ăn hạt rau nghể. Đừng ăn gan lợn với mạch nha, đến đông thành bệnh ho, quanh năm không khỏi. Đừng ăn thịt chim trĩ, hại thần khí. Đừng ăn nhiều gà, khiến hồn phách không yên. Ngày mồng chín đừng xê dịch giường chiếu, nên lập trai đàn kéo dài tuổi thọ."

 Sách Nguyệt Kỵ nói: "Đừng ăn thịt chó, hại thần khí. Đừng ăn dưa đã bị sương, đến đông phát chứng phiên vị (ăn vào lại trào ngược ra). Đừng ăn rau quỳ, khiến đồ ăn không tiêu."

 Sách Vân Cấp Thất Thiêm nói: "Ngày mười tám tháng này kiêng đi xa."

 Sách Dương Công Kỵ nói: "Ngày hai mươi bảy không nên đi thăm người ốm."

 Phép tu dưỡng tháng chín

 Tháng cuối thu, cây cỏ tàn rụng, muôn loài ẩn nấp ngủ đông, khí trời trong, gió dữ gọi là gió "lãng" (?); đừng phạm gió ấy, hạn chế đồ sống lạnh để phòng bệnh dịch. Ngày hai mươi tám, khí dương chưa ẩn, khí âm đã suy, nên dùng thuốc bổ dưỡng để sinh khí. Quẻ của tháng là quẻ Bác; Bác là rơi rụng. Đạo âm sắp vượng, đạo dương suy yếu, nên giữ chặt tinh, thu liễm thần. Sinh khí ở Thân, ngồi nằm nên quay về tây nam.

 Tôn chân nhân nói: "Tháng này khí dương đã suy, khí âm rất thịnh, gió dữ thường nổi, rất kiêng để gió độc lọt vào các lỗ chân lông. Đừng xông pha gió độc, đừng buông thả say no. Nên bớt vị đắng thêm vị ngọt, bổ gan thêm thận, giúp tỳ vị, nuôi khí nguyên hoà (khí gốc êm hoà của cơ thể)."

 Phép đạo dẫn của Linh Kiếm Tử

 Dùng từ sau ngày mười hai tháng chín, để bổ tỳ. Hai tay đan vào nhau đặt trên đầu, đầu và tay đẩy ghì nhau, bên trái bên phải làm như nhau. Chữa tạng tỳ và tứ chi, trừ phong khí ứ đọng dưới sườn, khiến người ăn được.

 Hình thế ngồi luyện công đạo dẫn ứng với hai tiết khí tháng cuối thu của Trần Hy Di

 (Xem hình)

 Chuyện xưa về mùa thu

 Gió nổi, cá quế béo

 Sách Hải Lục Toái Sự nói: "Gió thu nổi thì cá quế (cá quyết) béo, mùa thu nên ăn no cá quế."

 Đánh cờ vây tranh thắng

 Sách Tây Kinh Ký nói: "Trong cung nhà Hán, ngày mồng bốn tháng tám ra cửa bắc, ngồi dưới rặng tre đánh cờ; người thắng cả năm có phúc, người thua thì nhiều bệnh."

 Tơ màu nối mệnh

 Ngày mồng bốn tháng tám cầm tơ ngũ sắc đến dưới sao Bắc Thần (sao Bắc Cực), khấn cầu sống lâu.

 Hoa cúc chúc thọ

 Sách Đường Thư chép: "Vua tôi mùa thu lên tháp Từ Ân, dâng rượu hoa cúc chúc thọ."

 Nhớ rau thuần cá vược

 Trương Quý Ưng (tức Trương Hàn, người đất Ngô đời Tấn) làm Tào duyện (chức quan giúp việc) cho Tề vương, thấy gió thu nổi lên, nhớ món canh rau thuần, cơm hạt niễng và gỏi cá vược ở quê nhà đất Ngô, than rằng: "Đời người quý ở chỗ được thoả chí, sao lại có thể bó buộc làm quan xa mấy trăm dặm để cầu danh tước?" Bèn hát rằng: "Gió thu nổi chừ lá cây bay, sông Ngô nước trong chừ cá vược béo." Rồi sai thắng xe trở về. Người phương nam làm món gỏi gọi là "gỏi Lang quan", là nhân ông Trương mà có tên ấy.

 Lên lầu nam

 Dữu Lượng (đại thần đời Đông Tấn) ngắm trăng, lên lầu nam, ngồi ghế xếp, cùng bọn Ân Hạo đàm luận ngâm vịnh suốt đêm, nói: "Lão già này hứng thú cũng chẳng kém."

 Nhớ quê cũ

 Vương Xán (văn sĩ cuối đời Hán) ngắm trăng thu, nhớ em trai em gái và quê cũ mà đau lòng.

 Phơi quần cộc

 Ngày mồng bảy tháng bảy theo lệ phải phơi áo. Các nhà họ Nguyễn giàu có đều phơi gấm vóc, Nguyễn Hàm (người nghèo trong họ, một trong "Trúc Lâm thất hiền" đời Tấn) bèn lấy sào treo chiếc quần cộc vải thô phơi giữa sân, nói: "Chưa thoát được tục, tạm làm thế thôi."

 Phơi sách trong bụng

 Ngày mồng bảy tháng bảy, Hác Long nằm phơi bụng, nói: "Phơi sách trong bụng." (ý khoe mình chữ nghĩa đầy bụng)

 Xâu kim xin khéo

 Khoảng niên hiệu Thiên Bảo đời Đường, trong cung kết hoa lụa trên lầu cao trăm trượng, bày hoa quả, rượu thịt nướng, cúng Ngưu Lang Chức Nữ, xâu kim để xin được khéo tay.

 Xem tơ nhện

 Đêm Thất tịch, phụ nữ bày dưa quả cúng Ngưu Lang Chức Nữ, sáng hôm sau, ai thấy trên dưa có nhện giăng lưới là được ban sự khéo.

 Lễ cúng Vu Lan bồn

 Ngày rằm tháng bảy, ngài Mục Liên (một đại đệ tử của Phật) bày trăm món ăn và năm thứ quả vào mâm, đọc lời chú nguyện để cứu độ mẹ.

 Xem sóng ở Quảng Lăng

 Bài Thất Phát của Mai Thừa (văn sĩ đời Hán) nói: "Rằm tháng tám, xem sóng ở sông Khúc Giang đất Quảng Lăng."

 Bắc thang lên lấy trăng

 Khoảng niên hiệu Thái Hoà đời Đường, có Chu sinh biết đạo thuật. Đêm Trung thu họp với khách, trăng đang sáng trong, ông nói: "Ta có thể lấy trăng bỏ vào ngực áo." Liền lấy mấy trăm chiếc đũa, buộc dây gác thành thang, nói: "Ta trèo thang này lên lấy trăng." Một lát, ông lấy tay vén áo, từ trong ngực lấy ra một vầng trăng cỡ một tấc, ánh sáng chiếu rực, lạnh buốt thấu da thịt xương cốt.

 Lên cao tránh tai ách

 Hoàn Cảnh người đất Nhữ Nam theo Phí Trường Phòng (người có phép tiên đời Hán) học đạo, được bảo rằng: "Ngày mồng chín tháng chín nhà ngươi có tai hoạ, có thể đeo thù du lên chỗ cao, uống rượu hoa cúc để tránh, thì tai hoạ này sẽ tiêu."

 Đeo thù du, ăn bánh

 Trong cung vua Vũ Đế (nhà Hán), ngày mồng chín tháng chín đeo thù du, ăn bánh, uống rượu hoa cúc, mong được sống lâu.

 Mạnh Gia rơi mũ

 Mạnh Gia làm Tham quân (chức quan mưu sự trong phủ) cho Hoàn Ôn (quyền thần đời Đông Tấn). Ngày mồng chín tháng chín Hoàn Ôn đi chơi núi Long Sơn, có gió thổi đến làm rơi mũ Mạnh Gia, mà Mạnh Gia không hề hay biết ngoảnh lại.

 Lên đài Hí Mã

 Tống Vũ Đế (Lưu Dụ, vua khai quốc nhà Lưu Tống) ở Bành Thành, ngày mồng chín tháng chín lên đài Hí Mã (đài tập ngựa) của Hạng Vũ. Tề Cao Tổ lên quán Thương Tiêu, gọi là đài Mồng Chín.

 Hái cúc đầy nắm tay

 Đào Uyên Minh (nhà thơ ẩn sĩ đời Tấn) ngày mồng chín không có rượu, hái cúc bên nhà được đầy nắm tay rồi ngồi ngóng, thì có người mặc áo trắng đem rượu đến, ông bèn uống thoả thích đến say.

 Ban cúc để thêm thọ

 Ngụy Văn Đế (Tào Phi) ban hoa cúc mùa thu cho Chung Do, nói: "Kính dâng một bó, để giúp vào thuật sống lâu của Bành Tổ (người tương truyền sống tám trăm tuổi)."

 Ăn bánh táo

 Vào hai ngày xã và tiết Trùng dương (mồng chín tháng chín), người ta lấy táo làm bánh, có khi thêm hạt dẻ, thêm thịt. Lại sách Mộng Hoa Lục chép: "Tiết Trùng cửu (Trùng dương), người kinh đô làm bánh hấp bằng bột gạo bột mì để biếu nhau, trên cắm cờ nhỏ cắt bằng lụa màu, rắc bày các thứ quả như hạt lựu, hạt dẻ, bạch quả, hạt thông."

 Khắp thành mưa gió

 Sách Khê Đường Tập nói: "Phan Bân Lão có câu thơ 'Khắp thành mưa gió gần Trùng dương'. Nay còn bốn ngày nữa mới đến Trùng dương mà mưa lớn, bèn lấy câu của Bân Lão viết tiếp thành ba bài tuyệt cú (thơ bốn câu), bài hay nhất là: Khắp thành mưa gió gần Trùng dương, khôn xiết hoa cúc vàng thơm làm rối lòng. Sóng tuyết trùm trời che khuất Xích Bích, khiến người trông về tây nhớ chàng Phan."

 Đại lễ dâng cúng Trung Nguyên

 Đạo Kinh nói: "Ngày rằm tháng bảy làm đại lễ dâng cúng Huyền Đô (cõi tiên của Đạo giáo), dùng hoa quả, cờ phướn, cơm chay thanh khiết dâng các vị thánh, cầu cho ma đói được no đủ, được trở lại làm người."

 Lên núi, ngồi bên hồ

 Chuyện lên núi Long Sơn đã thấy ở trên. Nhan Trắc làm bài thơ "Ngày mồng chín ở Bắc Hồ" có câu: "Tiệc bên đình thu hương huệ tàn, hồ trong trôi nổi hoa lan mới."

 Màn trăng, rèm gió

 Bài thơ Bạch Trữ có câu: "Màn là ngậm ánh trăng, lòng nhớ thương đau xót." Bài phú của Phan Nhạc có câu: "Gió mạnh dữ dằn đẩy rèm."

 Thềm sương, khe gió

 Thơ của Hạ Hầu có câu: "Thềm trắng xoá đón sương." Thơ của Tạ có câu: "Đầu thu gió lượn qua khe."

 Uống hoa vàng, đeo quả đỏ

 Sách Thái Thanh Thảo Mộc Phương nói: "Ngày mồng chín hái hoa vàng (hoa cúc) cùng phục linh mà uống thì sống lâu." Sách Tây Kinh Ký nói: "Đeo quả thù du đỏ khiến người sống lâu."

 Mười hai thú thưởng ngoạn thanh u mùa thu của Cao Tử (tác giả Cao Liêm tự xưng)

 Say bên rặng cây đỏ cạnh cầu Tây Linh

 Tây Linh nằm ở phía tây Hồ Tây (Hàng Châu), bên cầu là mộ ông Đường Nhất Am, trong đó có mấy cây phong; mùa thu đến, sương nhuộm đỏ, sương mù ánh tím, điểm xuyết thành rừng, bóng cây như say dưới nắng chiều, tươi thắm loá mắt. Thỉnh thoảng tôi chèo thuyền nhỏ đến, cầm chén rượu lên cầu ngâm thơ thưởng ngoạn, có khi được một hai câu mới, bèn lấy giấy lá đỏ trong túi ra chép, rồi đứng trước gió ném xuống nước, để trôi bồng bềnh theo dòng, chẳng biết dạt về đâu, tình u nhã cứ vương vấn khêu gợi lòng người.

 Lại vào đêm trăng ngồi ngắm, sương ướt làm sắc đỏ tươi mới; buổi sớm khói đọng nhìn ra, ráng sáng rực rỡ dưới nắng — há chỉ hơn hoa tháng hai thôi sao? Khi gió tây nổi lên, một chiếc lá bay đến trước chén rượu, dường như sắc thu thương người, khiến tôi hân hoan hào sảng, hứng khởi vút đến tận mây xanh, tinh thần phơi phới khoan khoái biết bao! Sao lá đỏ lại hợp lòng ta đến thế?

 Chỉ lo một sớm khô mục, bị chặt làm củi đốt bếp, khiến sắc thu Tây Linh thành ra "sắc tức là không" (lời nhà Phật: mọi hình sắc đều là hư không), càng tiếc rằng hình sắc không giữ được mãi, rốt cuộc cũng hoàn toàn trống không. Ai có thể vì nó mà phá được cái kiếp lớn sống chết? Mai sau theo nhân quả, ta sẽ làm bài "Thương thời mệnh" để viếng nó.

 Dưới núi Bảo Thạch ngắm đèn tháp

 Tháp Bảo Thục là tháp cao nhất trong tỉnh, bảy tầng đều thắp đèn, mỗi tầng quanh vòng trăm ngọn, như viên sao lấp lánh xen nhau, sáng rực soi trời; nhìn hết tầm mắt lên không trung, ngỡ như từ chín tầng trời rủ xuống. Bóng đèn rọi xuống hồ trong, mặt nước lại hiện một vẻ khác, như râu ráng chiều dập dềnh, như cầu vồng dài lay động; đêm lặng nước lạnh, ánh lửa xuyên tới hang thuồng luồng.

 Càng thích khi gió trong, hồ trắng, ánh sáng như cây cầu Ô Thước (cầu do chim quạ, chim khách bắc để Ngưu Lang Chức Nữ gặp nhau), giá được mọc cánh, bèn muốn bước bay sang bờ bên kia sông Ngân. Chợt nghe tiếng chuông, tiếng khánh, tiếng tụng kinh giữa lưng trời, như phát ra từ trên trời, khiến những ham muốn và vướng bận trần tục của tôi trong chốc lát tan biến như ảo ảnh, lòng trong sạch không còn chướng ngại.

 Thưởng hoa quế ở ngõ Mãn Gia

 Chỗ hoa quế mọc nhiều nhất là vùng Long Tỉnh giữa hai núi, mà nơi có tên là ngõ Mãn Gia thì rừng quế dày như tường, san sát như răng lược, cả một làng sống bằng nghề bán hoa, các tỉnh đều lấy hoa ở đây. Mùa thu cưỡi lừa vào núi xem hoa, từ ngoài mấy dặm đã ngửi thấy hương thơm thanh khiết. Vào đến lối đi, hoa như ngọc châu, cây như cây ngọc, hương thơm đầy núi vắng; thoả thích thưởng ngoạn chốn sâu kín, ngỡ như lạc vào cõi Linh Thứu (núi nơi Phật thuyết pháp), thế giới của Phật Kim Túc (thế giới đầy hạt vàng — ví với hoa quế vàng).

 Đến Long Tỉnh múc nước pha trà, lại được nhà bếp chùa dâng rau núi rau đồng, cùng bạn tiên ăn uống thoả thuê, khiến trong lòng thơm ngát. Lúc về mang theo mấy cành, để trong phòng sách làm bạn ngủ, lòng dạ tinh thần thư thái, đến nỗi ta trong giấc mộng vẫn còn ở cõi hoa. Xưa nghe nói quế tiên mọc trên mặt trăng, có thật vậy không? Nếu quả gửi gốc ở cung Quảng Hàn (cung trăng) thì phải nhờ thang mây, theo đường trời mới bẻ được, sao lại thường bị người dưới đất lén bẻ mất? Thật đáng ngờ!

 Nghe chim nhạn đáp xuống ở nền Tam Tháp

 Gió thu đưa nhạn về, nhạn chỉ chọn chỗ cỏ nước trống trải để đậu nghỉ. Nền ba ngôi tháp trên hồ cỏ tốt bãi rộng, nhạn thường từng đàn kêu gọi nhau sà xuống, làm chỗ tan hàng nghỉ ngơi. Mang thuyền ra ngồi đêm, thỉnh thoảng nghe chúng tranh chỗ đậu, tranh nhau mổ, bóng nhạn làm rối khói hồ, ngủ trên nước, nằm trên mây, tiếng kêu thê lương dưới trăng đêm; bên nền tháp tiếng líu lo, tiếng vang vọng, tiếng thu đầy tai, nghe mà buồn bã.

 Chẳng hay một đêm gió tây đã khiến cây đầu núi lạnh mà ửng đỏ, bờ hồ sương lạnh mà trắng xoá. Tiếng ấy không làm vui tai người, chỉ người thích thưởng ngoạn u nhã mới cùng cảm được. Còn như kẻ nghe tiếng gà mà dậy múa kiếm (như Tổ Địch đời Tấn nuôi chí lập công), nghe tiếng chim quyên mà cảm thương thời thế đổi thay, đều là những người có tâm sự ở đời; còn ta thì vô tâm.

 Ngắm trăng ở Nguyệt Nham chùa Thắng Quả

 Bên trái chùa Thắng Quả, trên núi có vách đá dựng đứng như gọt, giữa thủng một lỗ, tròn như tấm gương. Rằm Trung thu trăng tròn, chiếu thẳng vào lỗ, từ trong lỗ nhìn ra, ánh sáng như hai mảnh ngọc bích ghép làm một. Mùa thu nên cùng bạn thơ bạn rượu xướng hoạ thưởng ngoạn thanh nhã, lại nghe tiếng sông vang khắp muôn khe, sắc biển đầy trời, tự có được thú ngắm trăng của người ngoài cõi đời.

 Bên trái là giáo trường của vua nhà Tống xưa, nơi quân thân binh hộ vệ đóng, là chốn hệ trọng của cung cấm, nay đã thành nơi hoang vắng hẻo lánh. Sao bằng cái lỗ đá như gương kia, dù mưa hay nắng vẫn luôn tròn đầy, muôn đời không khuyết; những cuộc hưng phế nhỏ nhặt đều lọt vào mắt đá này, trò bày biện của nhân gian, nó lặng lẽ đưa mắt lạnh lùng mà cười thầm.

 Nghe suối sau mưa ở động Thuỷ Lạc

 Động ở dưới núi Yên Hà, đá núi rỗng trống, hang hốc sâu thẳm, suối núi chảy rẽ một dòng riêng, từ khe động nhỏ giọt tí tách, âm vang như tiếng chuông khánh. Vả lại vị nước suối trong ngọt, nhất là sau mưa nước suối nhiều, tiếng nước trong trẻo, thật hơn cả tiếng nhạc tấu. Mỗi lần đến, tôi để nước suối thấm vào lòng, lấy đá súc răng, nhân nghĩ đến lời Tô Trường Công (Tô Đông Pha, nhà thơ đời Tống): "Chỉ hướng về dưới vách đá núi vắng, nhận lấy dòng nước trong có tiếng mà vô dụng này." Lại nói: "Chẳng cần đem vào dây đàn gió nam (khúc đàn Nam Phong của vua Thuấn), dù có tiếng này cũng chẳng có tai để nghe." Bọn ta há lại không có tai sao? Càng nên không nghe bằng tai mà nghe bằng lòng.

 Ngắm măng đá dưới núi Tư Nham

 Tư Nham ở vách phía tây núi Linh Ẩn, dưới núi có khối đá hình như măng tre, tròn gọt đứng sừng sững, cao chừng trăm thước, chót vót xinh tươi, vươn lên trời cắm vào mây. Càng thích khi nhìn quanh bốn phía núi non, như hoa nhiều tầng đang hé đài, như lụa nhăn sóng gợn chồng lớp, cao ngất quanh co, xuyên vào chỗ kín, thấu tới chỗ sâu. Cây cối to cả vòng tay ôm đều mọc vươn lên từ hốc đá, không cần đất mà sống. Xưa truyền rằng núi này chứa ngọc, nên mới mỡ màng tươi nhuận như thế.

 Chỉ có điều giữa đá núi có vết nước, vân sóng, không biết vì sao mà có, cũng không biết có từ bao giờ, hay là ứng với thuyết "biển xanh hoá ruộng dâu" (cuộc đời biến đổi lớn lao)? Lại thích vách đá phía trước phía sau có rất nhiều tên khách du ngoạn đời Đường, Tống đề lại. Đi vào trong có thung Phong Lâm, sắc thu biến ảo, đủ thứ cảnh lạ, sâu kín gập ghềnh, trèo vượt không xuể. Lúc ấy nên nâng chén uống ừng ực như cá kình nuốt nước, tựa mây mà hú dài, khiến hang núi giật mình vang dội, làm sức leo trèo cảnh đẹp của ta tăng lên gấp mấy lần.

 Ngắm mây biển trên đỉnh Bắc Cao

 Đỉnh Bắc Cao là chỗ cao nhất của vùng hồ núi, đứng trên đỉnh nhìn quanh, mắt thấy xa mấy dặm. Ngoảnh bên trái là hồ trong, như hộp gương trang điểm mở ra, như chiếc bánh vàng lấp lánh; cúi bên phải là sóng sông, như dây kéo dải Ngân Hà, như con rồng ngọc uốn khúc. Thành quách nhà cửa phía trước phía sau, đồng nội làng xóm, xa mờ như bức tranh trên mảnh giấy, chỉ là những chấm đen trắng xếp lớp như vảy cá. Hùng vĩ thay cảnh trước mắt!

 Lúc mặt trời sắp ngả về tây, mây biển nổi lên phía đông. Thoáng thấy mây mù mịt mờ, khói sớm lất phất, trôi lững lờ quanh co, từng lớp từng lớp bồng bềnh, chắn ngang lưng trời, hoà lẫn không bờ bến, núi chiều bốn phía nổi lơ lửng trong mờ mịt. Chỉ cách mặt đất nghìn thước, xa cõi tục mấy dặm, đã thấy chân như đạp gió trời, nơi mắt nhìn tới chẳng biết nhà mình cách bao xa. Huống chi đời ta vốn là khách qua đường, vốn không vướng bận, sao lại để duyên đời trói buộc, mà không nghĩ xa đến chốn ngoài cõi bụi trần?

 Chống gậy đến vườn rừng tìm cúc

 Cúc là bậc ẩn sĩ trong các loài hoa, chỉ nhà người quân tử ở ẩn, nhà người ở núi mới trồng được, nên ít thấy, mà có thấy cũng khó được tươi tốt. Mùa thu đến, chống gậy đi khắp vườn rừng trong thành, bờ rào thôn núi. Lại dắt theo đứa hầu pha trà, đến chào chủ hoa, cùng nhau ngồi trước hoa bàn chuyện cảnh đẹp, hoặc bình phẩm hoa, hoặc so sánh cách trồng chăm, hoặc làm thơ đối đáp, nâng rượu mời nhau, cầm chén ngồi dưới trăng, thắp đèn say bên hoa, chủ khách đều vui, không nỡ chia tay.

 Chiều đi sáng lại, năng qua mà không chán, hứng ấy vui biết bao! Lúc này dưới bờ rào phía đông, cúc có thể hái được; núi Nam muôn thuở vẫn thong thả hiện ra trước mắt (ý thơ Đào Uyên Minh: "Hái cúc dưới rào đông, thong thả thấy núi Nam"), sao người có phong cách cao, đức ẩn dật mà cả đời không thấy được Nguyên Lượng (tên chữ của Đào Uyên Minh)?

 Ngồi thuyền trong mưa gió nghe tiếng lau sậy

 Mưa gió mùa thu làm người thương cảm, riêng tiếng trong đám lau là thê lương ảm đạm nhất. Tôi từ cầu bên sông trông ra lau, chỗ nào đi qua cũng xanh biếc không bờ, khi về nằm ở làng cũ, thường nhớ mãi. Đất Vũ Lâm (Hàng Châu) chỉ có Độc Sơn, Vương Giang Kính, làng Bách Cước là nhiều lau.

 Gặp lúc mưa gió liền mấy sớm, nếu được một mình ngồi thuyền nằm nghe, tiếng thu xa gần, xào xạc lác đác, lau sậy hiu hắt um tùm, xanh thẫm rì rào; hoặc nhạn đáp xuống kêu quang quác, hoặc cò bay trắng muốt; gió vù vù mà mưa tí tách, tai thì mát mẻ, lòng thì thong dong, gửi hứng nơi sâu kín, thả lòng nơi nhàn nhã. Người trong thuyền ấy, ai bảo không phải là bậc A-la-hán (bậc thánh đã dứt phiền não theo đạo Phật) bậc nhất thoát khỏi bụi trần? Người tránh ồn ào nóng bức mà cam lòng với vắng lặng, nên hàng phục tâm mình như vậy.

 Ngắm mặt trời mọc trên biển từ đỉnh tháp Bảo Thục

 Khách du ngoạn ít ai lên tới đỉnh tháp Bảo Thục; nếu lên hết được bảy tầng thì nhìn bốn phía tinh thần sảng khoái. Đầu thu, đêm nghỉ ở phòng sư, đến canh năm dậy lên tận đỉnh, trông về phía đông thấy mặt trời sắp mọc trên biển: sương tím mịt mù, ráng vàng dập dờn, ánh sáng giăng khắp trời, có lúc như tấm lụa trắng dài nằm ngang, có lúc như bánh xe tròn lăn chạy, có lúc như hổ báo nhảy vọt, như loan hạc bay múa, năm màu tươi thắm, vừa qua mắt đã đổi khác, trong chớp mắt biến hoá muôn hình.

 Chốc lát Dương Cốc (nơi mặt trời mọc theo truyền thuyết) phun lửa, nghìn núi in bóng đỏ, vầng bánh xe vàng tắm biển, lấp lánh chói loà, như gương lửa nổi giữa không trung, mờ mờ rồi rực rỡ, ngọn lửa đỏ sáng chói đầy trời, ánh sáng hừng hực làm rung động mặt đất. Lúc này chỉ có sao Khải Minh (sao Mai) ở phía đông, viên ngọc sáng lấp lánh, còn các sao khác mờ mờ, không dám lộ mặt.

 Ngắm lâu một hồi, khiến mắt tôi hoa lên, tinh thần kinh động, bỗng hét to, tiếng vang ra ngoài trời. Chợt nghe tiếng mõ canh báo gà gáy, quạ ngủ trên cây kêu ồn, mặt đất mây tan, sương móc ánh trắng. Ngoảnh nhìn chốn thành thị bụi bặm ồn ào, muôn tiếng cuồn cuộn sống động, trên không cái mát mới ùa đến, lạnh buốt không thể ở lại. Xuống tháp nín thở thu thần, mắt vẫn còn hoa vì ráng mây rực rỡ.

 Đêm ngắm gió và sóng triều ở tháp Lục Hoà

 Triều sông Triết Giang, người ta phần nhiều xem vào ban ngày tháng tám, ít ai biết xem ban đêm. Tôi xưa đốt hương tu hành trong chùa, thắp đèn tháp, nửa đêm ánh trăng giăng ngang trời, sóng sông yên lặng, dòng nước trôi xa xa, nuốt vào nhả ra ánh trăng, tự có một cảnh lạ. Chốc lát gió chợt lạnh buốt, triều dâng từ cửa biển, bóng trăng trên sóng bạc, ánh sáng lay động như tung tuyết; như mây dời bờ ngọc, sóng cuốn như sấm nổ, như dải lụa trắng tung bay trong gió, chạy vọt uốn khúc, thế như núi non, tiếng vang dội, khiến người dựng tóc gáy.

 Người xưa nói: "Mười vạn tiếng quân là triều nửa đêm." Đúng thay! Qua mắt mà kinh lòng. Nhân nhớ năm xưa đi chơi lang bạt, thân theo nước trời trôi dạt, theo triều đuổi sóng, chẳng biết bao lần làm kẻ lênh đênh. Lúc này trầm ngâm, mới thấy danh lợi đã làm lỡ mình không ít. Xa trông trong sóng mấy chấm bọt nổi, đều là thuyền bè qua lại nam bắc. Đáng buồn thay hai chữ ấy (danh và lợi) đùa bỡn nhân gian, nghìn xưa chưa từng có anh hùng nào phá vỡ được, ai nấy đều say ngủ trong giấc mộng danh lợi, sóng gió tự nhiên chẳng cho người ta được đánh thức.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video