Tứ thời điều nhiếp tiên (Phần ghi chép cách điều dưỡng, giữ gìn sức khoẻ theo bốn mùa) — Quyển mùa đông
Tổng hợp các điều về điều dưỡng sức khoẻ trong ba tháng mùa đông
Sách Lễ Ký nói: "Phương bắc ứng với mùa đông. Nói 'đông' tức là nói 'trung'. 'Trung' nghĩa là cất giấu." Sách Quản Tử nói: "Khí âm (khí lạnh, tĩnh, có tính thu vào và ẩn náu; đối lập với khí dương là khí ấm, động, có tính phát ra) xuống hết thì muôn vật mới thành." Sách Luật chí nói: "Phương bắc là âm, là ẩn nấp; khí dương ẩn nấp ở dưới, về thời tiết là mùa đông." Thái Ung (văn nhân đời Đông Hán) nói: "'Đông' nghĩa là 'chung', tức kết thúc, muôn vật đến đây là kết thúc. Mặt trời đi hết các chặng trên đường đi của nó, mặt trăng đi hết một vòng, các sao trở lại chỗ cũ trên trời, số ngày trong năm sắp hết. Người quân tử nên xét thời tiết mà tiết chế, khai thông cho hợp, điều dưỡng để giữ gìn sự sống của mình."
Theo ngũ hành (năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, sinh ra nhau và khắc chế nhau), sức mạnh của mỗi hành thay đổi theo mùa qua các trạng thái: vượng (mạnh nhất), tướng (đang lên), hưu (nghỉ), phế (bị bỏ, suy), tù (bị giam hãm), tử (chết), một (mất hẳn), thai (đang được thai nghén). Lập đông thì Thủy ở thế tướng; đông chí thì Thủy vượng; lập xuân thì Thủy hưu; xuân phân thì Thủy phế; lập hạ thì Thủy tù; hạ chí thì Thủy tử; lập thu thì Thủy một; thu phân thì Thủy thai, nghĩa là Thủy được thai nghén trong Kim.
Cù Tiên (tức Chu Quyền, Ninh Hiến vương đời Minh) xem điềm từng tháng để đoán bệnh tật
Tháng mười, ngày lập đông kỵ có gió bắc; nếu có thì báo hiệu tai ương cho sáu loài gia súc.
Tháng mười một, kỵ thời tiết mang dáng mùa hạ (ấm nóng trái mùa); nếu có thì báo hiệu nhiều bệnh ghẻ lở và dịch độc.
Tháng mười hai, ngày mồng một kỵ có gió tây; nếu có thì báo hiệu gia súc bị dịch. Kỵ thời tiết mang dáng mùa xuân; nếu có thì báo hiệu nhiều bệnh lâu năm khó chữa.
Hình vẽ về khí số và những gì thuộc về các tháng mùa đông
(Xem hình)
Hình vị thần của thận
(Xem hình)
Bàn về tạng thận vượng vào mùa đông
Sách Nội Cảnh Kinh (kinh sách Đạo giáo về cảnh tượng bên trong thân thể) nói: "Thận thuộc hành Thủy của phương bắc, là Hắc Đế (vị đế màu đen cai quản phương bắc). Thận nằm đối diện với rốn, bám vào cột sống vùng lưng, nặng một cân một lạng (cân: đơn vị cân nặng xưa, khoảng sáu trăm gam; lạng: một phần mười sáu cân), màu như lụa trắng ánh sắc tía. Thận chủ việc phân chia thủy khí, tưới khắp một thân, như cây có rễ. Quả bên trái gọi là thận, quả bên phải gọi là mệnh môn (cửa sinh mệnh, theo y học cổ là gốc của nguyên khí), là phủ (nơi chứa) của sinh khí, là nhà của tử khí. Giữ gìn thì còn, dùng phung phí thì cạn. Thận là mẹ của gan, là con của phổi (theo ngũ hành: Kim của phổi sinh Thủy của thận, Thủy của thận sinh Mộc của gan), tai là khiếu (cửa thông ra ngoài) của thận. Trời sinh ra ta, khí lưu chuyển mà biến hoá gọi là tinh (chất tinh tuý nuôi sự sống), tinh khí qua lại gọi là thần (hoạt động tinh thần, ý thức). Thần ấy thì thận chứa phần tình và trí của nó (?). Bên trái thuộc can Nhâm, bên phải thuộc can Quý (Nhâm, Quý: hai trong mười thiên can, đều thuộc hành Thủy); về giờ là giờ Tý, giờ Hợi; về hơi thở là tiếng 'xuy' (thổi hơi ra); về chất dịch là nước bọt đặc; về hình thể là xương. Đứng lâu hại xương, tức là làm tổn thận. Thận ứng ra ở răng, đau răng là thận bị tổn. Thận đi qua ở thượng tiêu, nuôi dưỡng ở trung tiêu, bảo vệ ở hạ tiêu (tam tiêu: ba vùng trong thân; thượng tiêu là vùng ngực, trung tiêu là vùng bụng trên, hạ tiêu là vùng bụng dưới) (?). Tà khí (khí độc từ ngoài hay từ tạng khác xâm vào gây bệnh) tự vào thận thì hay nhổ nước bọt; bàng quang là phủ chứa tân dịch (các chất nước trong cơ thể), làm cho tóc tươi tốt." Sách Hoàng Đình Kinh (kinh Đạo giáo về luyện dưỡng thân thể) nói: "Cung của bộ thận là Huyền Khuyết tròn, trong có đồng tử (vị thần nhỏ) tên Thập Huyền (?), chủ các tạng phủ, là nguồn của chín loại dịch, bên ngoài ứng với hai tai, là bến của trăm thứ dịch." Âm thanh của thận là âm vũ (âm thứ năm trong năm âm của nhạc cổ), vị của thận là mặn, mùi của thận là mùi hủ (mùi ôi thối). Tà khí của tim vào thận thì ghét mùi ôi thối. Phàm đàn ông sáu mươi tuổi thì thận khí suy, tóc đổi màu, răng lung lay; bảy mươi tuổi thì hình thể đều mệt mỏi; chín mươi tuổi thì thận khí khô kiệt, xương teo không dậy khỏi giường được, ấy là thận chết trước. Thận bệnh thì tai điếc, xương teo; thận hợp với xương, vẻ tươi của thận hiện ở râu. Thận bên ngoài ứng với Bắc Nhạc (núi Hằng Sơn, ngọn núi lớn ở phương bắc), trên thông với tinh hoa của sao Thần (tức sao Thủy). Ba tháng mùa đông, hãy quán tưởng khí đen của sao Thần đi vào trong thận rồi giữ lấy. Người đau xương là thận hư; răng nhiều chỗ lệch không khớp là thận suy; răng rụng là thận bị phong (một loại tà khí); tai đau là thận khí bị ứ tắc; hay ngáp là thận có tà khí; lưng không duỗi được là thận thiếu khí; sắc da đen là thận suy; sắc mặt tía mà có ánh sáng là thận không bệnh; khớp xương kêu là thận yếu. Tà khí của phổi vào thận thì hay rên. Thận có bệnh, nên thở ra theo cách 'xuy' để tả (đẩy bớt cái thừa, cái độc ra), hít vào để bổ (bồi thêm). Khí của thận là trí (?); thận khí trì trệ thì nên thổi 'xuy' mạnh, dần dần sẽ thông. Thận hư thì mơ thấy vào chỗ tối, thấy đàn bà, sư tăng, ni cô, rùa, ba ba, lạc đà, ngựa, cờ, giáo, thấy bản thân mặc giáp cầm binh khí, hoặc đi trên núi, hoặc ngồi thuyền trên suối. Cho nên ba tháng mùa đông, khí trời đất đóng kín, muôn vật ẩn náu cất giấu, người quân tử răn mình giữ cẩn thận, tiết chế ham muốn, dứt chuyện ca nhạc nữ sắc, để chờ âm dương ổn định. Đừng tranh chọi với âm dương, để vẹn toàn sự sống của mình, hợp với Thái Thanh (cõi trời trong sạch cao nhất của Đạo giáo, ở đây chỉ lẽ tự nhiên của Đạo).
Cách xem bệnh của tạng thận
Thận nhiệt thì cằm đỏ. Thận có bệnh thì sắc mặt đen mà răng khô, bụng to, người nặng nề, thở suyễn, ho, ra mồ hôi, sợ gió. Thận hư thì đau trong lưng. Chứng thận phong: cổ ra nhiều mồ hôi, sợ gió, ăn uống kém, vùng ngực bụng bế tắc không thông, bụng đầy trướng, ăn đồ lạnh thì tiêu chảy, hình thể đen gầy. Thận khô thì gấp ăn vị cay để làm nhuận. Thận bệnh mà cứng thì gấp ăn vị mặn để bổ, dùng vị đắng để tả (?). Đừng ăn đồ nóng, đừng mặc áo quá ấm. Thận bệnh thì dưới rốn có khí động, ấn vào thấy chắc như đau, khổ vì ăn không tiêu, người nặng, xương đau, lưng, gối và bàng quang lạnh đau, chân đau hoặc tê, tiểu tiện són giọt, bị chứng sán hà (khối u cục, đau thắt ở bụng dưới) quấn lấy; nên uống Thận khí hoàn.
Thận khí hoàn: can địa hoàng (củ sinh địa phơi khô) một lạng; thự dự (củ mài, tức hoài sơn) một lạng; mẫu đơn bì (vỏ rễ cây mẫu đơn) sáu tiền (tiền: một phần mười lạng); trạch tả bảy tiền; sơn thù du bảy tiền; phục linh (nấm mọc ở rễ thông) sáu tiền; quế tâm (phần ruột trong của vỏ quế) năm tiền; phụ tử (rễ con của cây ô đầu) bào chế bằng nước tiểu, bốn lạng.
Các vị trên giã thành bột, viên với mật ong, to bằng hạt ngô đồng. Lúc bụng đói uống với rượu ba bốn mươi viên, mỗi ngày uống hai lần.
Phép tu dưỡng tạng thận
Nên vào ba tháng mùa đông, quay mặt về hướng bắc, ngồi ngay ngắn, "minh kim lương" (gõ răng cho kêu) (?) bảy lần, "ẩm ngọc tuyền" (nuốt nước bọt) ba lần, rồi lại hướng về bắc hít khí đen của Huyền cung (cung trời phương bắc) vào miệng, nuốt năm lần, để bù chỗ tổn hao do thở ra theo cách "xuy".
Phép dùng lục khí (sáu cách thở ra phát thành sáu âm khác nhau để chữa bệnh từng tạng) trị thận
Trị tạng thận bằng phép thổ nạp (thở ra khí cũ, hít vào khí mới) thì dùng phép "xuy": lấy mũi từ từ hít khí vào cho dài, lấy miệng thổi ra thành tiếng "xuy". Thận có bệnh thì thổi mạnh ba mươi lần, thổi nhẹ mười lần, trừ được mọi chứng khí lạnh của thận, đau lưng, đầu gối lạnh nặng nề, không đứng lâu được, dương đạo (chức năng sinh dục của đàn ông) suy yếu, trong tai như có tiếng côn trùng kêu, và trong miệng lở loét. Nếu lại có chứng phiền nhiệt (nóng nảy, bứt rứt) cũng trừ được hết. Thổi đi thổi lại nhiều lần, nối tiếp không dứt, bệnh khỏi thì thôi, làm quá nhiều thì lại tổn hại.
Phép đạo dẫn (lối vận động co duỗi thân thể kết hợp điều hoà hơi thở để dẫn khí lưu thông) cho tạng thận [làm trong ba tháng mùa đông]
Có thể ngồi ngay ngắn, hai tay nâng đẩy lên trên, kéo nghiêng về sườn phải ba đến năm lần; lại đưa tay ngược lại đặt lên đầu gối mà kéo khuỷu tay, bên trái bên phải đều vặn mình ba đến năm lần; lấy chân đạp ra trước ra sau, mỗi bên trái phải vài chục lần. Trừ được phong tà tích tụ ở lưng và thận.
Hộ mệnh phục linh hoàn do Hoàng Đế chế ra
Hoàng Đế hỏi: "Ba tháng mùa đông nên uống thuốc gì?" Kỳ Bá (bề tôi giỏi y thuật của Hoàng Đế) đáp: "Nên uống Phục linh hoàn. Thuốc này chủ trị đàn ông bị ngũ lao thất thương (năm loại lao tổn và bảy loại thương tổn, chỉ chung các chứng hư suy do làm lụng, lo nghĩ, phòng dục quá độ), hai mắt gặp gió thì chảy nước mắt, đầu phong (đau đầu do phong tà), gáy cứng không quay được, vùng tim và bụng trướng đầy, trên liền tới ngực sườn, dưới kéo đến lưng, trong ngoài đều đau thấu, thở suyễn không được, ăn uống vào thì ho sặc, mặt vàng gầy rạc, tiểu tiện són rỉ, dương vật liệt không cương, khi gần đàn bà không cương nổi, chân sưng, bụng đau, ngũ tâm phiền nhiệt (lòng bàn tay, lòng bàn chân và giữa ngực nóng bứt rứt), thân và lưng phù thũng, mồ hôi trộm ra không dứt, tứ chi co quắp lúc chùng lúc căng, ngủ mơ kinh sợ hồi hộp, thở ngắn hơi, miệng khô lưỡi ráo như chứng tiêu khát (bệnh khát nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều), nóng nảy dễ giận, nghẹn ngào buồn rầu — phương này trị được.
Phục linh, sơn dược (củ mài), nhục quế (vỏ quế), sơn thù du, ba kích, bạch truật, ngưu tất, thỏ ti tử (hạt dây tơ hồng), mỗi vị một lạng; can khương (gừng khô), tế tân, phòng phong, bá tử nhân (nhân hạt trắc bá), trạch tả, mẫu đơn bì, mỗi vị năm tiền; phụ tử nấu bằng nước tiểu trẻ con ba lần, dùng củ nặng một lạng là tốt nhất.
Các vị trên tán thành bột mịn, viên với mật ong, to bằng hạt ngô đồng. Lúc bụng đói uống với nước muối bảy viên, mỗi ngày uống hai lần."
Bàn về cách điều hoà sinh hoạt để dưỡng sinh trong mùa đông
Ba tháng mùa đông, trời đất đóng kín cất giấu, nước đóng băng, đất nứt nẻ; đừng làm nhiễu động dương khí, nên ngủ sớm dậy muộn, đợi có ánh mặt trời. Tránh lạnh tìm ấm, đừng để khí tiết ra ngoài da; làm trái thì hại thận, sang xuân sinh chứng nuy quyết (chân tay mềm yếu, lạnh giá), sức để nuôi sự sinh trưởng của mùa xuân sẽ bị thiếu.
Lúc này dương khí ẩn ở bên trong, có bệnh thì nên dùng phép làm cho nôn ra; trong ngực và cách mô hay có nhiệt, điều kiêng là làm ra mồ hôi, vì sợ làm tiết mất dương khí. Nên uống thuốc bổ ngâm rượu, hoặc một hai chén rượu củ mài, để đón dương khí. Khi ngủ nên để chăn áo hơi thoáng, đợi lạnh lắm mới thêm áo bông, dần dần thêm dày, không được một lần mặc nhiều ngay, chỉ cần không lạnh là được; không được thường dùng lửa lớn hơ nướng, càng hại người. Tay chân ứng với tim, không được hơ tay trên lửa, vì kéo lửa vào tim khiến người bứt rứt. Không được hơ nướng đồ ăn sát lửa. Thuốc lạnh không chữa được chứng nóng cực, thuốc nóng không chữa được chứng lạnh cực, cũng như nước thì theo chỗ ẩm, lửa thì theo chỗ khô vậy.
Về mùi vị ăn uống, nên bớt mặn thêm đắng để nuôi khí của tim. Tháng đông là lúc Thủy của thận vượng, vị mặn, sợ Thủy khắc Hỏa khiến tim bị bệnh, nên phải nuôi tim. Nên ở trong phòng kín, áo chăn ấm áp, điều hoà ăn uống, giữ cho vừa nóng lạnh. Không được xông pha gió lạnh, người già càng phải giữ, sợ hàn tà (khí lạnh gây bệnh) làm cảm mạo, phần nhiều thành các bệnh ho sặc, tê bại, choáng váng. Tháng đông dương khí ở trong, âm khí ở ngoài, người già hay có chứng trên nóng dưới lạnh, không nên tắm gội. Đang lúc dương khí ủ bên trong, nếu lại bị nước nóng, lửa nóng làm thông ra thì ắt ra mồ hôi nhiều. Người tuổi cao xương thịt giòn mỏng, dễ bị cảm nhiễm, hay sinh bệnh từ bên ngoài, không được ra ngoài sớm để phạm phải sương giá khắc nghiệt. Sáng dậy uống một chén rượu ngon để chống lạnh; tối uống thuốc tiêu đờm làm mát vùng ngực, để bình hoà khí của tim, không cho nhiệt khí bốc lên. Rất kiêng chuyện phòng the; không được ăn nhiều đồ nướng rán, thịt, mì, hoành thánh và các thứ tương tự.
Sách Vân Cấp Thất Thiêm (bộ sách lớn tập hợp kinh điển Đạo giáo đời Tống) nói: "Đêm mùa đông khi đi ngủ, gõ răng ba mươi sáu lần, gọi tên thần của thận để làm yên tạng thận; sáng dậy cũng làm như vậy. [Tên thần là Huyền Chân.]" Sách Thư nói: "Mùa đông, chợt có nóng lớn không chịu nổi, khiến sinh bệnh thời khí (bệnh theo thời tiết), cho nên nói: mùa đông bị tổn vì ra mồ hôi thì mùa xuân ắt sinh bệnh ôn (bệnh sốt nóng)."
Lại nói: "Đi chân trần làm việc trong tuyết lớn, không được ngâm rửa ngay bằng nước nóng. Đi lạnh trở về, khi cái lạnh chưa tan, không được ăn ngay canh nóng, đồ ăn nóng, phải một lúc sau mới được."
Sách Kim Quỹ Yếu Lược (sách y học của Trương Trọng Cảnh đời Hán) nói: "Đêm mùa đông nằm duỗi chân thì cả người đều ấm."
Sách Thất Thiêm nói: "Đêm mùa đông nằm ngủ, chăn đắp quá ấm thì khi tỉnh dậy hãy mở mắt thở hắt hơi ra, để đẩy độc tích tụ ra ngoài, thì mãi không có bệnh."
Lại nói: "Mùa đông nằm quay đầu về hướng bắc thì có lợi. Nên giữ chân ấm, để đầu mát lạnh."
"Đêm mùa đông dài, không được ăn nhiều đồ cứng và các thứ quả, bánh ướt mềm. Ăn xong phải đi trăm bước, làm phép xoa bụng, lay động cho tiêu rồi mới ngủ. Không vậy thì về sau thành chứng cước khí (chân phù, yếu, tê đau)."
Sách Bản Thảo nói: "Chỉ tháng mười hai mới ăn được khoai môn, các tháng khác ăn vào thì phát bệnh."
Sách Thiên Kim Phương (sách y học của Tôn Tư Mạo đời Đường) nói: "Ba tháng mùa đông nên uống một hai chén rượu thuốc, đến lập xuân thì thôi. Suốt đời thường làm như vậy thì trăm bệnh không sinh."
Sách Toản Yếu nói: "Phương rượu chung nhũ (thạch nhũ, chất đá kết thành dạng vú đá trong hang): uống vào bổ tuỷ xương, thêm khí lực, đuổi khí lạnh và ẩm thấp. Phương ấy như sau: dùng địa hoàng tám lạng, cự thắng tử (hạt vừng đen) một thăng (thăng: đơn vị đo dung tích xưa), rang rồi giã nát; ngưu tất bốn lạng, ngũ gia bì bốn lạng, địa cốt bì bốn lạng, quế tâm hai lạng, phòng phong hai lạng, tiên linh bì (tức dâm dương hoắc) ba lạng. Bột chung nhũ năm lạng, ngâm nước cam thảo ba ngày, lại lấy một bát sữa bò, cho đá chung nhũ vào bình sứ ngâm ngập, đặt lên trên nồi cơm mà hấp. Sữa cạn thì đổ ra, đãi bằng nước ấm cho sạch rồi nghiền vụn. Các vị thuốc trên tán thành bột vừa, đựng trong túi lụa, ngâm vào ba đấu (đấu: mười thăng) rượu ngon trong vò (?), năm ngày sau thì lấy ra uống được. Bắt đầu uống từ mồng một tháng mười, đến ngày lập xuân thì thôi."
"Khí mùa đông lạnh, nên ăn kê nếp, lấy tính nóng của nó trị cái lạnh; cấm ăn đồ nướng và mặc áo hơ trên lửa."
"Ba tháng mùa đông, sáu tiết khí và mười tám hậu (mỗi tháng có hai tiết khí, mỗi tiết khí chia làm ba hậu, mỗi hậu năm ngày) đều đúng là thời để nuôi dưỡng các tạng; người ta nên giữ kín tinh, thu liễm thần, để việc thu cất được dày dặn."
Sách Toả Toái Lục nói: "Mùa đông chớ khuấy lê vào rượu nóng mà uống, khiến người chóng mặt, không đứng vững nổi."
Sách Kim Quỹ Yếu Lược nói: "Ba tháng mùa đông, chớ ăn bầu dục (thận) của heo, dê và các loài vật."
Sách Thất Thiêm nói: "Đêm mùa đông không nên lấy đồ lạnh, sắt đá làm gối, hoặc hơ cho ấm rồi gối, khiến người mờ mắt."
Sách Bản Thảo nói: "Mùa đông không được ăn nhiều hành, khiến người phát bệnh."
Các phương thuốc nên dùng trong ba tháng mùa đông
Trần quất hoàn
Trị các chứng như ruột già khô táo do phong, khí bí (táo bón do khí trệ).
Trần quất bì (vỏ quýt để lâu năm) bỏ phần cùi trắng, một lạng; tân lang (hạt cau) năm tiền; mộc hương năm tiền; khương hoạt năm tiền; thanh bì (vỏ quýt xanh) năm tiền; chỉ xác sao với cám, năm tiền; tạo giác (quả bồ kết) không bị mọt hai quả, bỏ vỏ, tẩm bơ nướng vàng; úc lý nhân bỏ vỏ và đầu nhọn, sao vàng, một lạng; khiên ngưu (hạt bìm bìm) sao, hai lạng.
Các vị trên tán bột, nghiền mịn, viên với mật ong to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống hai mươi viên, trước bữa ăn, chiêu với nước gừng; nếu chưa đi ngoài được thì tăng lên ba mươi viên, lấy việc đại tiện thông lợi làm mức.
Sưu phong thuận khí khiên ngưu hoàn
Trị nhiệt dâng lên ứ trệ không khoan khoái, ruột già bí kết, nhiệt độc sinh mụn nhọt.
Khiên ngưu hai lạng, hấp trên nồi cơm; mộc thông một lạng; thanh quất một lạng, bỏ ruột; tang bì (vỏ rễ dâu) một lạng; xích thược một lạng, sao; mộc hương năm tiền.
Các vị trên tán bột, viên với mật ong to bằng hạt ngô đồng. Uống với rượu mười lăm viên, nhiều nhất đến hai mươi viên thì thôi. Đàn bà bị bệnh về huyết khí thì uống với nước giấm.
Phương chữa chứng nhiệt bí (táo bón do nóng trong) của người già
Một củ phụ tử lớn nặng tám chín tiền, đốt tồn tính (đốt cháy đen nhưng không thành tro hẳn, còn giữ dược tính), tán bột; mỗi lần uống một tiền, chiêu với rượu nóng.
Tám phương trong sách Thái Thượng Trửu Hậu Ngọc Kinh
Thiên địa phụ mẫu thất tinh tán
[Tượng quẻ Càn] Quẻ Càn (một trong tám quẻ cơ bản của Kinh Dịch, tượng trưng cho trời) ứng với phương tây bắc. Thiên địa phụ mẫu thất tinh tán.
Trúc thực (hạt tre) ba lạng, chín lần hấp chín lần phơi, chủ trị thủy khí, là tinh của mặt trời; địa phu tử bốn lạng, là tinh của Thái dương, chủ về gan, làm sáng mắt; hoàng tinh bốn lạng, là tinh của Mậu Kỷ (hai can thuộc hành Thổ), chủ về tạng tỳ (lá lách, theo y học cổ là cơ quan chủ tiêu hoá); mạn tinh tử (hạt cây củ cải dầu) ba lạng, chín lần hấp chín lần phơi, chủ trị tà quỷ, làm sáng mắt; tùng chi (nhựa thông) ba lạng, nấu luyện cho chín, chủ trị phong cuồng, tỳ thấp; đào giao (nhựa cây đào) bốn lạng, là tinh của năm loại cây, chủ trị quỷ ngỗ (chứng đột nhiên ngã bất tỉnh, xưa cho là do chạm phải quỷ); cự thắng năm lạng, là tinh của ngũ cốc, phơi chín lần.
Các vị trên tán bột, luyện với mật ong làm viên. Mỗi lần uống hai ba mươi viên, công hiệu kỳ diệu không tả xiết.
Câu kỷ tiễn hoàn của Nam Nhạc chân nhân Xích Tùng Tử (vị tiên thời thượng cổ)
[Tượng quẻ Khảm] Quẻ Khảm (quẻ tượng trưng cho nước) ứng với chính bắc. Câu kỷ tiễn hoàn của Nam Nhạc chân nhân Xích Tùng Tử.
Rễ câu kỷ ba mươi cân, lấy vỏ, chín lần hấp chín lần phơi, giã thành bột. Lấy phần lõi rễ sắc với nước trong, thêm nước nấu rồi bỏ bã, cô thành cao, trộn với bột làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống ba đến năm mươi viên, tuổi thọ tăng không kể xiết.
Những việc nên làm trong tháng mười
Sách Hiếu Kinh Vĩ nói: "Sau sương giáng mười lăm ngày, chuôi sao Bắc Đẩu chỉ hướng Càn (tây bắc), là tiết lập đông. 'Đông' là 'chung', tức kết thúc, muôn vật đều thu cất. Sau đó mười lăm ngày, chuôi Đẩu chỉ hướng Hợi, là tiết tiểu tuyết. Trời đất chứa âm, ấm thì thành mưa, lạnh thì thành tuyết. Gọi là 'tiểu' (nhỏ) vì lạnh chưa sâu mà tuyết chưa lớn. Luật của tháng là Ứng Chung (luật: mười hai bậc âm chuẩn trong nhạc cổ, mỗi bậc ứng với một tháng); 'chung' nghĩa là động, nói vật ứng theo khí dương mà động, rồi xuống dưới mà cất giấu. Chi của tháng là Hợi; 'hợi' nghĩa là 'hặc' (xét tội mà giết), nói lúc này khí âm xét giết muôn vật." Sách Tây Kinh Tạp Ký nói: "Tháng mười là chính âm, gọi là âm nguyệt (tháng âm)." Sách Toản Yếu gọi là "thượng đông" (đầu mùa đông).
"Tháng này thiên đạo (hướng vận hành của khí trời trong tháng) đi về phía nam; làm việc, ra đi nên hướng chính nam thì tốt. Không nên dùng ngày Hợi, vì phạm nguyệt kiến (chi của chính tháng ấy), không tốt."
"Ngày mười sáu, thiên thương (kho trời) mở, nên vào núi tu đạo."
Lại nói: "Ngày mồng mười, mười ba nên nhổ tóc bạc."
Sách Ngũ Hành Thư nói: "Tháng này, ngày Hợi ăn bánh thì người không bệnh."
Tháng này nên dùng nước táo. Cách làm: lấy đại táo bỏ vỏ bỏ hạt, đặt trên lửa văn võ (lúc lửa nhỏ lúc lửa lớn) hơ qua lật lại cho thơm, rồi ngâm làm nước uống.
Sách Nhiếp Sinh Đồ nói: "Ngày mồng một nên làm lễ Thành phúc trai (trai: lễ chay giữ giới, tu tập của Đạo giáo). Ngày mồng năm làm lễ Tam hội trai, chớ quở phạt ai."
Sách Tứ Thời Toản Yếu chép: "Phương đuổi ôn dịch: địa hoàng tám lạng, cự thắng tử một thăng, hai thứ rang nát. Ngưu tất, ngũ gia bì, địa cốt bì mỗi thứ bốn lạng, quan quế, phòng phong mỗi thứ hai lạng, tiên linh bì ba lạng; dùng năm lạng sữa bò, cùng ngâm nước cam thảo ba ngày, lấy nửa thăng cùng sữa trộn với tiên linh bì (?), đựng vào bình sứ đặt lên trên nồi cơm mà hấp, đợi sữa bò ra hết mới lấy nước ấm đãi sạch, đập vụn như hạt vừng hạt đậu, cùng các vị thuốc trên thái nhỏ, cho vào túi vải, ngâm trong hai đấu rượu. Sau năm tháng (?) lấy ra xem, vị đã đậm thì bỏ bã thuốc đi. Từ mồng một tháng mười uống đến ngày đông chí thì thôi. Kiêng hành, tỏi và các thứ hôi."
"Quyết minh tử chủ trị chứng thanh manh (mù mà mắt trông vẫn như thường), mắt chảy nước, da đỏ, màng trắng che mắt, đau và chảy nước mắt; lại chữa môi miệng tím xanh. Ngày mười tháng mười hái, phơi trong râm, trăm ngày thì dùng được."
Lại nói: "Tháng này lấy hạt câu kỷ, rửa sạch bằng nước trong, để ráo, nghiền nát, đựng trong túi vải mịn, ép lấy nước, bỏ bã, đun lửa nhỏ cô thành cao, đừng để dính đáy. Đợi hơi sánh thì đựng vào đồ sành, bịt kín bằng giấy sáp, đừng để hở hơi. Mỗi sáng hoà rượu uống một hai thìa, tối trước khi ngủ uống thêm lần nữa. Trăm ngày thì người nhẹ nhõm, khí mạnh, tai mắt tinh tường, râu tóc đen nhánh."
"Ba tháng mùa đông, các ngày Mậu Dần, Kỷ Mão, Quý Dậu, Tân Tỵ, Đinh Hợi và các ngày Nhâm, Bính, Mậu, Quý, nên luyện đan dược."
Tháng này nên dùng nước táo, rượu chung nhũ, cao câu kỷ, địa hoàng tiễn và các thứ tương tự, để nuôi dưỡng điều hoà trung khí (khí của tỳ vị ở giữa thân). Các phương đều có ở trước.
Sách Vân Cấp Thất Thiêm nói: "Ngày mười bốn tháng mười, lấy câu kỷ nấu nước tắm gội, khiến người da dẻ tươi bóng, không bệnh. Ngày mồng một và mười tám đều nên tắm gội, tốt."
"Ngày đông chí dương khí trở về bên trong, bụng nên giữ ấm, đồ ăn vào dạ dày dễ tiêu."
Sách Tu Chân Chỉ Yếu nói: "Ngày rằm là ngày tốt Hạ nguyên (ngày rằm tháng mười, một trong ba 'nguyên' của Đạo giáo, ngày thần Thủy quan giải trừ tai ách), có thể làm lễ Tạ quá trai (lễ chay sám hối lỗi lầm)."
Sách Kinh Nghiệm Phương: Tháng này, ngày Hợi đầu tiên, hái hai thăng hạt câu kỷ, khi hái quay mặt về hướng đông; lại giã lấy ba thăng nước sinh địa hoàng, cùng năm thăng rượu ngon khuấy đều, ba thứ cùng cho vào bình sứ, bịt kín ba lớp, ngâm hai mươi mốt ngày rồi cất đó. Ba ngày trước lập xuân, mỗi sáng lúc bụng đói uống một chén; đến sau lập xuân thì râu tóc đều đen, bổ ích tinh khí, người nhẹ nhõm không gì sánh bằng. Kiêng ăn củ cải.
Sách Thái Thanh Thảo Mộc Phương nói: "Hạt hoè là tinh của sao Hư (một trong hai mươi tám chòm sao, thuộc phương bắc). Tháng này vào ngày Tỵ đầu tiên, hái mà nuốt, mỗi lần hai mươi mốt hạt. Trừ trăm bệnh, sống lâu, thông với thần."
"Tháng này nên ăn khoai môn, không hại gì."
Những điều kiêng trong tháng mười
"Tháng này, ngày mồng một và mười bốn kiêng cắt may áo và mua bán trao đổi."
Sách Bạch Vân Kỵ nói: "Tháng mười kiêng ăn thịt heo, làm phát bệnh cũ. Vả lại Hợi là con giáp heo, nên kiêng. Người kiêng được suốt đời thì ích lợi cho mình tự nhiên nhiều; xét trong sách Bản Thảo thì thấy."
Sách Thiên Kim Phương nói: "Tháng mười chớ ăn tiêu, hại huyết mạch. Chớ ăn hẹ, khiến người nhiều nước mũi nước bọt. Chớ ăn rau bị sương đánh, khiến mặt mũi không tươi. Chớ ăn thịt hoẵng, làm động khí. Chớ ăn bầu dục heo, vì tháng mười thận vượng, không để tử khí vào thận."
Lại nói: "Tháng này vợ chồng kiêng ngủ chung, kiêng làm việc lúc thuần âm làm chủ (tháng mười là tháng toàn khí âm)."
"Tháng này chớ đội mũ ấm, để đầu chịu lạnh thì không mắc chứng chóng mặt."
Sách Pháp Thiên Sinh Ý nói: "Mồng bốn tháng mười chớ trách phạt người, cho nên quan coi hình ngục ngày ấy nghỉ dùng hình; đây là điều rất kiêng."
"Ngày hai mươi lăm tháng này không nên đi thăm người bệnh."
"Ngày mồng một tháng này là Dân tuế lạp (ngày lễ tế cuối năm của dân gian theo Đạo giáo), ngày rằm là Hạ nguyên; hai ngày ấy kiêng vợ chồng ăn nằm (?)."
"Ngày hai mươi kiêng đi xa."
Phép tu dưỡng tháng mười
Tháng đầu mùa đông, trời đất đóng kín cất giấu, nước đông thành băng, đất nứt nẻ. Ngủ sớm dậy muộn, phải đợi trời sáng, để được ấm áp thư thái, đừng để ra mồ hôi nhiều, chớ phạm vào băng giá tuyết đọng, nuôi ấm thần khí, đừng để tà khí từ ngoài vào. Quẻ của tháng là quẻ Khôn (quẻ tượng trưng cho đất, gồm toàn hào âm); Khôn nghĩa là thuận, lấy việc thuận theo cái mạnh làm lẽ chính, cho nên người quân tử nên yên ở lẽ chính để thuận theo thời. Sinh khí (hướng có khí sinh trưởng trong tháng) ở phương Dậu, ngồi nằm nên quay về hướng tây.
Tôn chân nhân (tức Tôn Tư Mạo, danh y đời Đường) trong sách Tu Dưỡng Pháp nói: "Tháng mười khí của tim và phổi yếu, khí của thận mạnh, nên giảm vị cay vị đắng để nuôi khí thận. Chớ làm tổn gân xương, chớ để da tiết khí ra, chớ châm cứu bừa, vì lúc này máu chảy rít, tân dịch không lưu hành. Ngày rằm nên tĩnh dưỡng thì được tốt lành."
Sách Nội Đan Bí Yếu (sách về nội đan — phép luyện tinh, khí, thần trong thân thể thành "đan" để trường sinh theo Đạo giáo) nói: "Tháng huyền âm (tháng âm khí đến cực), muôn vật đến đây trở về gốc, trở lại với mệnh; ví như trong thân ta âm phù (giai đoạn âm trong quá trình luyện đan) đã đến cùng cực, lặng yên bất động, trở về gốc, trở lại tĩnh. Lúc này 'lấp đoài buông rèm' (ngậm miệng, khép hờ mắt), lấy thần quang (ánh sáng của tinh thần, tức ý niệm tập trung quán chiếu) soi xuống cung Khảm (vùng thận, bụng dưới); khi khí ban đêm chưa hết, ngưng thần tụ khí, ngồi ngay một lúc; chốc lát thần khí trở về gốc, tự nhiên từ không sinh có, tích thành một điểm kim tinh (tinh chất quý như vàng, mầm của đan).
Bởi một thân người, nguyên khí cũng có lên có xuống: giờ Tý sinh ra trong thận, đó tức là lúc một hào dương của trời đất mới động, cảm mà liền thông, ấy là quẻ Phục (quẻ có một hào dương ở dưới năm hào âm, tượng dương khí trở lại). Từ đó về sau dần dần lên đến nê hoàn (vùng não trên đỉnh đầu); giờ Ngọ từ nê hoàn xuống tim; giờ Tuất, giờ Hợi trở về trong bụng. Đó tức là lúc sáu hào âm của trời đất đã cùng cực, trăm loài sâu bọ đóng cửa ngủ đông, cây cỏ trở về gốc, lặng yên bất động, ấy là quẻ Khôn. Tĩnh đến cực thì lại động, tuần hoàn không có đầu mối; chỗ chí diệu lại ở chỗ giao giữa Khôn và Phục, khoảng giữa một động một tĩnh, tức lúc cuối giờ Hợi đầu giờ Tý. Sách Âm Phù Kinh nói: 'Đạo tự nhiên là tĩnh, cho nên trời đất muôn vật sinh ra.' Người dưỡng sinh nên thuận theo thời mà làm; công phu của hai quẻ Khôn, Phục chính là ở trong tháng mười.
Dương không sinh ở quẻ Phục mà sinh ở quẻ Khôn; trong âm sinh ra dương, thật là gốc rễ của việc sinh ra 'thuốc' (dược: tinh khí dùng làm nguyên liệu luyện đan trong thân)."
Phép đạo dẫn của Linh Kiếm Tử
Hai tay đan vào nhau, một chân đạp lên tay, trừ được các chứng lưng chân co cứng, thận khí lạnh tê, đau trong đầu gối.
Phép khác: ngồi ngay ngắn, duỗi ngón tay từ từ móc ngón chân năm đến bảy lần; trị cước khí, các chứng phong và chú khí (khí độc dồn vào một chỗ), các khí độc ở tạng thận, đi xa đau chân không yên — đều trị được. Làm thường xuyên là tốt nhất.
Hình thế ngồi luyện công đạo dẫn cho hai tiết khí đầu mùa đông của Trần Hy Di (tức Trần Đoàn, đạo sĩ nổi tiếng đầu đời Tống)
(Xem hình)
Những việc nên làm trong tháng mười một
Sách Hiếu Kinh Vĩ nói: "Sau tiểu tuyết mười lăm ngày, chuôi Đẩu chỉ hướng Nhâm, là tiết đại tuyết, nói âm tích lại thành tuyết, đến đây lạnh buốt mà tuyết lớn. Sau đó mười lăm ngày, chuôi Đẩu chỉ hướng Tý, là tiết đông chí; âm đến cực mà dương bắt đầu đến, mặt trời đi đến điểm cực nam, rồi ngày dần dần dài ra." Sách Bạch Hổ Thông nói: "Vì sao luật bắt đầu là Hoàng Chung? 'Hoàng' (vàng) là màu của trung ương; 'chung' là động, nói dương khí động ở dưới hoàng tuyền (suối vàng, tức lòng đất sâu), muốn nuôi muôn vật." Sách Nhạc chí nói: "Chi của tháng là Tý; 'tý' nghĩa là 'tư' (sinh sôi), nói dương khí đến đây lại sinh sôi." Sách Lã Thị Xuân Thu nói: "Tháng giữa đông là sướng nguyệt."
Sách Nguyệt Toản nói: "Thiên đạo đi về phía đông nam; làm việc, ra đi nên hướng đông nam thì tốt."
"Ngày đông chí dương khí trở về bên trong, trong bụng nóng, đồ ăn vào dạ dày dễ tiêu hoá."
Sách Toản Yếu nói: "Con trai bất tài của Cộng Công thị (một thủ lĩnh thời thượng cổ) chết vào ngày đông chí, thành quỷ gây dịch, nó sợ đậu đỏ, nên ngày ấy nấu cháo đậu đỏ để trấn áp."
Thiên Nguyệt Lệnh nói: "Người quân tử trai giới (giữ mình trong sạch, kiêng khem), ở cẩn thận, ắt phải kiểm thúc thân và tâm. Thân thì muốn yên: bỏ ca nhạc nữ sắc, cấm ham muốn, giữ yên hình thể và tính tình; việc thì muốn tĩnh, để đợi âm dương định ra. Đại khái là vì dương nhỏ vừa sinh, âm chưa lui, mặc cho âm dương tranh nhau chưa định, nên người quân tử phải trai giới mà đợi. Mọi việc đều giống như lúc hạ chí. Nhưng lúc này lại càng phải hết sức cẩn trọng: ở hạ chí chỉ nói 'tiết chế', còn ở đây lại nói 'cấm', bởi vì âm khí giữa mùa hạ còn nhỏ, còn âm khí lúc này còn thịnh. Âm nhỏ thì dương đang thịnh chưa đến nỗi bị hại nhiều; âm thịnh thì dương còn nhỏ phải khéo bảo vệ. Cho nên vào tháng ứng với Khôn, Phục thì tĩnh dưỡng là hơn cả."
Sách Thất Thiêm nói: "Ngày mồng mười tháng này, lấy lá câu kỷ nấu nước tắm gội, đến già da dẻ vẫn tươi bóng. Ngày rằm và mười sáu đều nên tắm gội."
Sách Thiên Kim Nguyệt Lệnh nói: "Tháng này có thể uống thuốc bổ, không được uống thuốc quá nóng; nên ăn sớm, nên ăn thịt đã nấu chín nhừ từ hôm trước."
Lại nói: "Ngày đông chí, dưới vách phía bắc trải cỏ dày mà nằm, để nhận nguyên khí (khí gốc của sự sống)."
Sách Toản Yếu nói: "Ngày mồng mười tháng này nên nhổ tóc bạc."
Sách Ngũ Kinh Thông Nghĩa nói: "Sau đông chí dương khí bắt đầu nhú, âm dương giao nhau, muôn vật bắt đầu hình thành; khí còn nhỏ, ở bên dưới, không được làm động, làm tiết ra."
Sách Bảo Sinh Tâm Giám nói: "Tháng Tý, hỏa khí ẩn náu đóng kín, để nuôi cái chân thật vốn có, làm gốc cho sự nảy sinh, bốc lên vào mùa xuân tới. Lúc này nếu làm hại nó, đến khi mùa xuân khí bốc lên thì bên dưới không có gốc, dương khí nhẹ nổi, ắt sinh bệnh ôn nhiệt (sốt nóng)."
Sách Giản Dị Phương nói: "Ngày đông chí khoan gỗ lấy lửa mới, tránh được ôn dịch."
Sách Tiên Kinh nói: "Ngày mười một kho trời mở, nên vào núi tu đạo, làm lễ Khải phúc trai."
Sách Tuế Thời Tạp Ký nói: "Ngày đông chí, nấu cháo đậu đỏ cho cả nhà ăn, tránh được khí dịch."
"Ngày đông chí nấu đường làm hạt châu nhiều màu, đội khăn nhất dương (?)."
Những điều kiêng trong tháng mười một
Sách Toản Yếu nói: "Tháng này chớ ăn thịt rùa, ba ba, khiến người mắc bệnh thủy (phù thũng). Chớ ăn thịt khô để lâu; chớ ăn chim uyên ương, khiến buồn nôn. Chớ ăn rau sống, làm phát bệnh cũ. Chớ ăn hẹ sống, sinh nhiều nước mũi nước bọt. Chớ ăn chuột vàng, tổn thần khí. Chớ ăn tôm, trai và các loài có vỏ cứng; chớ ăn thịt hoẵng, làm động khí. Chớ ăn đồ sấy trên lửa."
Sách Hàn Mặc Toàn Thư nói: "Ngày hai mươi lăm tháng này là ngày kỵ của Lược Thặng Đại phu (vị thần thu lấy phần của cải dư thừa của người), chớ giao hợp, sẽ gặp điều dữ. Sau đông chí mười ngày, vợ chồng nên giữ gìn cử chỉ, kiêng chuyện phòng the."
Sách Toản Yếu nói: "Ngày mười hai và hai mươi hai tháng này kiêng cắt may áo và mua bán trao đổi."
Sách Thiên Kim Dực Phương nói: "Sau đông chí, ngày Canh, ngày Tân không được giao hợp, rất dữ."
Lại nói: "Chớ gối đá lạnh, đồ sắt, khiến người mờ mắt."
Lại nói: "Ngày mồng bốn chớ trách phạt người dưới, rất kiêng."
Lại nói: "Ngày mười một không được tắm gội, chớ hơ lưng trên lửa."
Lại nói: "Chớ ăn ốc, cua, làm tổn chí khí, sinh thi trùng (loài trùng ở trong người theo Đạo giáo, gây hại cho sự sống)."
Sách Vân Cấp Thất Thiêm nói: "Ngày hai mươi không nên đi xa. Ngày hai mươi không được thăm người bệnh. Không dùng ngày Tý, vì phạm nguyệt kiến, làm việc không tốt."
Sách Lễ Nghi Chí nói: "Ngày đông chí khoan gỗ lấy lửa mới, ngăn được bệnh dịch. Ngày ấy chớ nói nhiều, nên đóng cửa tĩnh tọa (ngồi yên lặng tập trung tâm thần) để đón khí dương đầu tiên sinh ra, không được làm lụng."
Sách Vân Cấp Thất Thiêm nói: "Giữa mùa đông khí thận vượng, tim và phổi suy, nên giúp phổi, yên thần, điều lý tỳ vị. Đừng trái với thời, chớ làm ấm đột ngột, chớ phạm gió tà hại thổi từ đông nam (gió trái mùa gây bệnh), khiến người ra nhiều mồ hôi, lưng và cột sống cứng đau, tứ chi không thông."
Phép tu dưỡng tháng mười một
Tháng giữa mùa đông, khí lạnh đang thịnh, chớ để băng giá làm tổn hại, chớ lấy lửa nóng hơ bụng và lưng, chớ làm động đến những gì đang ẩn náu ngủ đông, để thuận theo đạo trời. Quẻ của tháng là quẻ Phục; 'phục' nghĩa là trở lại, dương động ở dưới, mang nghĩa thuận theo mà đi lên. Người quân tử nên tĩnh dưỡng để thuận theo dương đang sinh. Tháng này sinh khí ở phương Tuất, ngồi nằm nên hướng tây bắc.
Tôn chân nhân trong sách Tu Dưỡng Pháp nói: "Tháng này tạng thận đang vượng, tim và phổi suy yếu, nên tăng vị đắng, dứt vị mặn, bồi bổ phổi và dạ dày, đóng cửa tĩnh dưỡng để đón dương khí đầu tiên, cho nó lớn lên, để vẹn toàn sự sống của ta."
Tháng này một hào dương trở lại, dương khí bắt đầu sinh; ví như dương khí trong thân mới động, sức lửa còn nhỏ, cần không buông không bó, ấm áp mềm mại, rải vào trong đỉnh (lò đỉnh: chỉ nơi luyện đan trong thân). Nên khơi động đỉnh đầu, khẽ nhấc khí lên; chốc lát sức lửa bừng mạnh, ép ra chân duyên ("chì thật": chỉ khí dương chân chính, nguyên liệu chủ yếu để luyện đan trong thân). Khí ở vùng phương đông nam thuộc sao Cơ, sao Đẩu (hai trong hai mươi tám chòm sao), là chỗ khởi đầu của hỏa hầu (mức độ, nhịp điều chỉnh "lửa", tức ý niệm và hơi thở, trong luyện nội đan).
Phép đạo dẫn của Linh Kiếm Tử
Một tay đỡ đầu gối, gập ngược tay kia ôm đầu, làm ra trước ra sau, bên trái bên phải, cả thảy ba đến năm lần. Trừ phong giữa các khớp xương, làm thông huyết mạch, chữa các bệnh ở bàng quang và tạng thận.
Hình thế ngồi luyện công đạo dẫn cho hai tiết khí giữa mùa đông của Trần Hy Di
(Xem hình)
Những việc nên làm trong tháng mười hai
Sách Hiếu Kinh Vĩ nói: "Sau đông chí mười lăm ngày, chuôi Đẩu chỉ hướng Quý, là tiết tiểu hàn. Dương đến cực thì âm sinh, thành ra lạnh; tháng này cái lạnh mới bắt đầu, còn ít. Sau đó mười lăm ngày, chuôi Đẩu chỉ hướng Sửu, là tiết đại hàn, đến đây lạnh buốt đến cực. Luật của tháng là Đại Lã; 'lã' nghĩa là chống, nói dương khí muốn ra mà âm chống lại." Sách Nhạc chí nói: "Chi của tháng là Sửu; 'sửu' nghĩa là nút buộc, nói đây là lúc giao giữa kết thúc và bắt đầu, nên lấy nút buộc mà đặt tên." Sách Toản Yếu nói: "Tháng mười hai gọi là mộ đông (cuối đông), miểu đông (ngọn đông), đồ nguyệt, mộ tiết, mộ tuế (cuối năm), cùng nhẫm (hết vụ lúa), cùng kỷ (hết vòng)."
Sách Nguyệt Toản nói: "Thiên đạo đi về phía tây; làm việc, ra đi đều nên hướng tây. Không nên dùng ngày Sửu, vì phạm nguyệt kiến, làm việc không tốt."
Sách Hắc Tử Bí Lục nói: "Tháng này, ngày Quý Sửu làm cửa thì trộm cướp không vào được."
Sách Toả Toái Lục nói: "Ngày Tý tháng chạp, phơi chiếu đệm thì trừ được bọ chét, chấy rận."
Lại nói: "Tháng này lấy bốn lạng mỡ heo treo trong nhà xí, đến mùa hè cả nhà không có ruồi."
"Ngày hai mươi bốn thắp đèn dưới gầm giường, gọi là chiếu hư hao (soi để đuổi thần Hư Hao làm hao tổn của cải)."
"Ngày hai mươi bốn bắt một con chuột, đem đi vòng quanh rồi chôn ở phương Tý (phương bắc), thì mãi không bị chuột phá hại."
Sách Bản Thảo Đồ Kinh nói: "Lấy chuột sống rán trong dầu thành cao, bôi vết bỏng nước bỏng lửa, làm mất sẹo, rất tốt."
Sách Huyền Xu nói: "Ngày cuối năm, lấy tóc cả nhà đốt thành tro, cùng bùn dưới gót chân gói lại ném xuống giếng, khấn rằng: 'Ra lệnh cho người nhà tôi suốt năm không mắc thương hàn, đuổi xa năm quỷ ôn dịch (năm vị quỷ thần gây bệnh dịch).'"
Sách Thất Thiêm nói: "Đêm trừ tịch (đêm cuối năm) tắm bằng nước nấu câu kỷ, khiến người không bệnh. Các ngày mồng một, mồng hai, mồng tám, mười ba, rằm, hai mươi tắm gội thì trừ được tai ương, điều đáng ân hận, tốt."
"Ngày cuối năm, đào ở bốn góc nhà, mỗi góc chôn một hòn đá lớn để trấn nhà, khiến tai hoạ, điềm lạ không nổi lên."
"Ngày ấy lấy một hòn đá tròn, xen bảy hạt đào, chôn ở góc nhà, dứt được quỷ dịch."
"Đêm trừ tịch lấy hai mươi mốt hạt tiêu, đừng nói với ai, ném xuống giếng để dứt ôn dịch."
"Đêm ấy, trước bàn thờ thần Phật trong nhà và trong buồng ngủ của chủ nhà thắp đèn đến sáng, khiến nhà cửa sáng sủa. Gom lửa vây quanh lò, cả nhà ngồi cùng nhau, để giúp dương khí."
"Đêm trừ tịch nên đốt Tịch ôn đan, cùng các thứ thuốc linh tinh còn thừa trong nhà đốt đi, tránh được ôn dịch. Có thể đốt thương truật." Phương thuốc xem ở tháng năm.
Sách Nông Tang Toát Yếu nói: "Ngày mồng tám tháng chạp, lấy cá quế đốt tồn tính, nghiền mịn, hoà rượu uống. Trị trẻ con lên ban chẩn mà không mọc ra được, uống vào liền mọc. Lại treo cá trên nhà xí thì không sinh dòi."
Sách Pháp Thiên Sinh Ý nói: "Các ngày mồng bảy, mồng mười, mười tám, hai mươi, nhổ tóc bạc."
Lại nói: "Đêm trừ tịch có sứ giả hành ôn (vị thần đi rải dịch bệnh) xuống nhân gian; lấy giấy vàng viết bằng mực son bốn chữ 'Thiên hành dĩ quá' (dịch bệnh của trời đã đi qua) dán trên mi cửa, tốt."
Sách Tiện Dân Yếu Toản nói: "Lúc rét đậm phải ra ngoài sớm, ngậm bơ sữa trong miệng thì chịu được lạnh."
Sách Thực Vật Bản Thảo nói: "Nước tuyết vị ngọt, tính lạnh, cất giữ lại thì giải được dịch bệnh theo thời và mọi thứ nhiệt độc."
"Tháng này lấy mật cáo đực cất đi; nếu có người chết đột ngột chưa lâu, gấp lấy nước ấm mài ra rót vào một ít, vào được cổ họng thì sống lại. Để lâu thì không kịp nữa. Nên chuẩn bị sẵn."
"Tháng này lấy mật cá trắm đen phơi trong râm; nếu bị hầu bế (cổ họng sưng tắc) hay hóc xương, cho một ít mật này vào miệng, nuốt nước bọt thì khỏi."
Sách Gia Thục Sự Thân nói: "Tháng này lấy mỡ lá heo treo chỗ râm, chữa được các loại ghẻ lở, bôi vết bỏng nước bỏng lửa rất tốt."
Lại một phép: lấy một thăng mỡ heo cho vào vò sứ, thêm mười lòng trắng trứng gà, hai tiền thủy ngân, bịt kín vò, chôn ở phương Hợi (tây bắc) một trăm ngày, lấy ra chữa ung nhọt độc, rất tốt.
Lại nói: "Tháng này lấy quả bồ kết đốt thành bột cất đi; khi gặp dịch bệnh, sáng dậy lấy nước giếng múc đầu tiên trong ngày hoà một tiền mà uống, có hiệu nghiệm."
Sách Tuế Thời Tạp Ký nói: "Tháng chạp nên bào chế thuốc Nhân trần hoàn, chữa dịch bệnh theo thời, bệnh ôn hoàng (?), chướng khí núi rừng (khí độc ẩm thấp ở vùng rừng núi) và các chứng khác. Khách đi đường vùng Lĩnh Biểu (vùng phía nam dãy Ngũ Lĩnh, nay là Quảng Đông, Quảng Tây) có thể thường mang theo.
Nhân trần bốn lạng; đại hoàng năm lạng; thị tâm (lõi đậu xị) năm cáp (cáp: một phần mười thăng), sao cho thơm; thường sơn ba lạng; đào nhân (nhân hạt đào) ba lạng, sao; mang tiêu ba lạng; hạnh nhân ba lạng, bỏ vỏ và đầu nhọn; miết giáp (mai ba ba) hai lạng, phết rượu và giấm rồi nướng; ba đậu một lạng, bỏ vỏ và màng, ép bỏ dầu, sao, nghiền riêng.
Tất cả tán bột, viên với mật ong to bằng hạt ngô đồng. Lúc mới mắc bệnh, trong ba ngày, mỗi sáng uống năm viên; sẽ hoặc đi ngoài, hoặc nôn, hoặc ra mồ hôi. Nếu không thì thêm một viên. Lâu mà không thấy gì thì uống nước nóng để thúc. Người già trẻ con tuỳ ý cân nhắc mà uống. Các chứng vàng da, đàm tích (đờm kết thành khối), thời khí thương hàn, sốt rét cách nhật, lên cơn động kinh, uống vào không chứng nào không khỏi. Chữa chướng khí như thần, kiết lỵ đỏ trắng cũng hiệu nghiệm. Đầu xuân uống một lần, cả năm không bệnh. Cất trong bình, bịt miệng bằng sáp, để chỗ khô. Kiêng ăn rau dền, măng sậy."
Phương rượu Đồ Tô (rượu thuốc uống vào ngày Tết để trừ dịch)
Đại hoàng mười sáu thù (thù: đơn vị cân nhỏ xưa, hai mươi bốn thù là một lạng); bạch truật mười lăm thù; cát cánh mười lăm thù; thục tiêu (hạt tiêu đất Thục) mười lăm thù, bỏ hạt; quế tâm mười tám thù, bỏ vỏ; ô đầu sáu thù, bỏ vỏ và cuống; bạt khế (?) mười hai thù. Có phương thêm một lạng phòng phong.
Bảy vị trên đập vụn, đựng trong túi lụa đỏ, ngày cuối năm thả chìm xuống giếng tới tận đáy bùn. Sáng mồng một tháng giêng, lấy túi thuốc ra bỏ vào rượu, đun sôi vài dạo, vớt túi ra, quay mặt về hướng đông mà uống, người nhỏ uống trước rồi đến người lớn, cả nhà không bị dịch. Lấy bã thuốc ném vào giếng; năm nào cũng uống thì sống lâu không bệnh.
Sách Điền Gia Ngũ Hành nói: "Đêm hai mươi lăm tháng chạp nấu cháo đậu đỏ cho cả nhà ăn, người đi vắng thì để phần, gọi là 'cháo tính theo miệng ăn', trừ được quỷ ôn dịch."
Sách Phụ Huyên Tạp Lục nói: "Ngày hai mươi bốn tháng này, lấy nước giếng múc đầu tiên lúc rạng sáng, ngâm vài cục nhũ hương, đến canh năm sáng mồng một Tết thì hâm cho ấm. Từ người nhỏ trở lên, mỗi người uống một cục nhũ hương to bằng hạt đậu, nuốt ba ngụm nước, thì cả năm không nhiễm dịch."
Sách Đa Năng Bỉ Sự nói: "Tháng này bắt một hai con quạ, cho vào bình, trát bùn bịt kín, đốt thành bột. Chữa mọi chứng lao gầy, cốt chưng (sốt âm ỉ như hầm từ trong xương), ho. Hoà nước cơm uống hai tiền, tốt."
Sách Nội Cảnh Kinh nói: "Ngày mồng tám tháng chạp làm lễ Bách phúc trai. Ngày hai mươi tám làm lễ Nghênh tân trai (lễ chay đón năm mới). Ngày mồng sáu tháng này kho trời mở, nên vào núi tu đạo."
Sách Toả Toái Lục nói: "Sáng sớm tháng chạp, lấy bánh hấp cuộn mỡ heo mà ăn, cả năm không mọc ghẻ lở. Ăn lâu thì da thịt tươi bóng."
Sách Pháp Thiên Sinh Ý nói: "Xuyên ô sao vàng, đựng túi lụa, ngâm rượu, uống một ít, chữa được chứng đầu phong."
Những điều kiêng trong tháng mười hai
Sách Thiên Kim Phương nói: "Tháng này chớ ăn thịt heo, vì tỳ vượng vào bốn tháng cuối của bốn mùa."
"Tháng này chớ ca múa, phạm vào thì gặp điều dữ. Chớ ăn hẹ sống, chớ ăn rau quả bị sương làm nhũn, chớ ăn trai, cua, ba ba, tôm và các loài có vảy, chớ ăn thịt hoẵng, chớ ăn thịt bò thịt heo, chớ ăn tiêu tươi, chớ ăn rau quỳ; đại khái các điều kiêng cũng giống tháng mười một. Chớ dầm tuyết lớn, chớ làm tổn gân xương, chớ châm kim bừa bãi."
Sách Nguyệt Kỵ nói: "Ngày hai mươi mốt không được thăm người bệnh. Ngày mồng bảy không nên đi xa bằng đường thủy đường bộ, dữ. Ngày mồng chín và hai mươi lăm kiêng cắt may áo và mua bán trao đổi."
Sách Toả Toái Lục nói: "Đêm trừ tịch chớ giận mắng đầy tớ và làm vỡ đồ dùng, cũng không được say khướt. Ngày mồng tám gọi là Vương hầu lạp (ngày lễ tế cuối năm của bậc vương hầu), kiêng vợ chồng ăn nằm."
Phép tu dưỡng tháng mười hai
Tháng cuối mùa đông, trời đất bế tắc, dương lặn xuống, âm thi hành, muôn vật ẩn náu; nên tránh lạnh tìm ấm, chớ để da ra nhiều mồ hôi, để giúp vị khí (khí của dạ dày). Chớ quá ấm, chớ dầm tuyết lớn. Nên khai thông nhẹ, chớ bồi bổ quá mức. Các khí dương đều nghỉ ngơi, chớ phạm phong tà, chớ làm tổn gân xương. Quẻ của tháng là quẻ Lâm; 'lâm' nghĩa là lớn, hào dương cứng ở giữa, rất hanh thông và lợi về giữ lẽ chính bền vững. Sinh khí ở phương Hợi, ngồi nằm nên hướng tây bắc.
Tôn chân nhân nói: "Tháng này Thổ vượng, thủy khí không lưu hành, nên giảm vị ngọt, tăng vị đắng, bổ tim giúp phổi, điều lý tạng thận; chớ dầm sương tuyết, chớ để tiết tân dịch và mồ hôi. Ngày mồng ba nên trai giới, ở yên, đốt hương dưỡng đạo, tốt."
Phép đạo dẫn của Linh Kiếm Tử
Hai tay giơ thẳng lên, gắng hết sức ba đến năm lần, trừ các chứng khó chịu ở tạng tỳ; làm theo phép của mùa xuân.
Hình thế ngồi luyện công đạo dẫn cho hai tiết khí cuối mùa đông của Trần Hy Di
(Xem hình)
Những chuyện thú vị mùa đông
Cháo mồng tám tháng chạp
Ngày mồng tám tháng chạp, ở Đông Kinh (tức Biện Lương, kinh đô thời Bắc Tống, nay là Khai Phong) mở hội tắm tượng Phật, lấy các thứ hoa quả nấu cháo, gọi là cháo lạp bát (cháo mồng tám tháng chạp), ăn để thêm phúc.
Thắp đèn trong bếp
Người kinh đô lấy bã rượu bôi lên cửa bếp, gọi là "làm say Tư Mệnh" (Tư Mệnh: thần bếp, vị thần ghi chép việc thiện ác trong nhà để tâu lên trời). Thắp đèn trong lòng bếp, gọi là chiếu hư hao.
Biếu năm, tiễn năm
Thơ ông Tô (Tô Thức, tự Tử Chiêm, đại văn hào đời Tống) rằng: "Muốn vui sợ chẳng có gì bày, mượn vật biếu nhau chẳng kể giá. Nhà giàu chuộng xa hoa, châu ngọc gấm thêu chói sáng cả chỗ ngồi. Nhà nghèo thẹn không làm nổi, lễ mọn lấy từ cối giã cối xay." Ý nói hai bên đem sản vật tặng nhau, gọi là biếu năm. Lại thơ Tử Chiêm rằng: "Người đi còn có thể trở về, năm đi rồi sao đuổi kịp? Đã theo dòng nước chảy về đông, ra biển rồi chẳng lúc nào quay lại. Hàng xóm phía đông rượu vừa chín, nhà bên phía tây heo cũng béo. Hãy vui lấy một ngày, đừng buồn suốt cả năm." Lấy rượu cùng vui với nhau, gọi là tiễn năm.
Thức đón năm, chia năm
Thơ Tử Chiêm, đại ý rằng: "Trẻ con gắng không ngủ, vỗ tay reo hò trong đêm. Gà sáng hãy khoan gáy, trống canh sợ dồn dập thêm. Ngồi lâu tàn đèn rụng, đứng dậy nhìn sao Bắc Đẩu đã nghiêng. Sang năm há lại chẳng có năm, chỉ sợ việc lòng thêm lỡ dở." Cho nên lớn nhỏ uống rượu vui vầy, đêm trừ tịch ngồi đợi đến sáng, gọi là thủ tuế (thức đón năm mới).
Thơ Phạm Chí Năng (tức Phạm Thành Đại, thi nhân Nam Tống), đại ý rằng: "Cúng tế xong dọn cỗ mà đêm còn chưa tàn, uống xong phần lộc cúng liền 'chia năm'. Lò đất lửa ấm thơm mùi thương truật, mâm bày bánh trái xếp như tổ ong. Trẻ con chỉ mừng năm mới đến, đầu sừng lớn lên càng thêm hăng hái. Ông già cầm chén lòng mờ mịt, thêm một tuổi hoá ra lại là bớt tuổi đời mình. Bà vợ nghèo cài trâm gai rót rượu lại chúc rằng: chỉ mong trước chén rượu này hãy còn mạnh khoẻ." Cả nhà lớn nhỏ đêm trừ tịch quây quần ăn uống vui vẻ, gọi là phân tuế (chia năm).
Trò giấu móc
Sách Phong Thổ Ký nói: "Ngày lạp (ngày lễ tế cuối năm), các ông già bà già theo từng nhóm của mình, chia làm hai phe để đua thắng thua (một phe giấu móc trong tay, phe kia đoán). Trò này bắt nguồn từ chuyện Câu Dặc phu nhân (phi tần của Hán Vũ Đế; tương truyền tay bà nắm chặt từ nhỏ, khi vua mở ra thì thấy một chiếc móc ngọc)."
Núi lửa, khói hương
Vua nhà Tùy đêm trừ tịch dựng mấy chục núi lửa, đốt mấy xe trầm hương, mùi hương bay xa mấy chục dặm.
Lò nghiên mực, hộp sưởi
Khoảng niên hiệu Thiên Bảo (đời Đường Huyền Tông) có một lò nghiên mực, chế tác khéo léo tột bậc; mùa đông giá đặt nghiên lên lò thì mực không đông. Huyền Thiên Cương Nữ (một tiên nữ) trao cho Trương Vô Pha chiếc hộp vàng sưởi ấm; lúc lạnh lấy hộp ra thì cả phòng ấm nóng.
Hương tránh rét
Nước ngoài dâng một loại hương, lúc rét đậm đốt lên thì ai nấy đều phải cởi bớt áo vì nóng.
Rèm chống rét
Năm Hàm Thông (đời Đường Ý Tông), vua ban cho công chúa tấm rèm chống rét.
Than nặn hình phượng
Dương Quốc Trung (quyền thần đời Đường Huyền Tông) lấy vụn than nặn thành đôi chim phượng, mùa đông đốt trong lò cho ấm, lót đáy bằng gỗ bạch đàn, hương thơm khắp phòng.
Đốt hương ấm
Ở nhà tăng Vân Khê, mùa đông có khách đến thì đốt một nén hương ấm, cả phòng như mùa xuân. Cho nên thơ của Chiêm Khắc Ái nói: "Đốt xong nén hương ấm, xuân sinh trong phòng; mới tin trong bầu có một khoảng trời riêng (điển ông tiên Hồ Công sống trong chiếc bầu có thế giới riêng; ý nói như tiên cảnh)."
Nấu trà Kiến
Người ẩn dật Vương Hưu giao du với các nhà sư, đạo sĩ; mùa đông lấy băng trong suốt nấu nước pha trà Kiến (trà nổi tiếng vùng Kiến Châu, Phúc Kiến) để mời khách.
Vây kỹ nữ, trận thịt
Thân vương (em vua Đường Huyền Tông) mùa đông cho kỹ nữ ngồi vây kín quanh chỗ mình ngồi để chống rét. Nhà họ Dương (Dương Quốc Trung) chọn những thiếp béo to xếp hàng ở phía sau, gọi là "trận thịt che gió".
Hội sưởi rét
Vương Nguyên Bảo (phú hào đời Đường) mỗi khi tuyết lớn thì sai đầy tớ quét tuyết, bày tiệc rượu đón khách, gọi là "hội sưởi rét".
Ba lúc rảnh đủ cho việc học
Mùa đông là phần rảnh của năm (người xưa có câu "ba lúc rảnh": mùa đông là phần rảnh của năm, ban đêm là phần rảnh của ngày, trời mưa là phần rảnh của thời tiết), cho nên tháng đông có thể theo thầy học hỏi. Sách Hán Thư chép lời Đông Phương Sóc: "Học ba mùa đông thì văn sử đã đủ dùng."
Tìm mai, nấu tuyết
Mạnh Hạo Nhiên (thi nhân đời Đường) đi tìm hoa mai, Đào Cốc (người đời Tống) nấu nước tuyết pha trà, phong vị tự nhiên đẹp đẽ.
Ghi vật hậu, xem gió
Sách Tả Truyện nói: "Phàm vào các ngày phân (xuân phân, thu phân), chí (hạ chí, đông chí), khải (lập xuân, lập hạ), bế (lập thu, lập đông), ắt phải ghi lại sắc mây và các hiện tượng để phòng bị." Sách Cứu Kinh nói: "Ngày đông chí nếu gió từ phương nam thổi đến, gọi là hư tặc (gió trái mùa, thổi từ hướng ngược với mùa), làm hại người."
Điều hoà âm luật, đo bóng nắng
Đông chí bắt đầu mời các bậc "bát năng" (người giỏi tám loại âm nhạc) để điều chỉnh âm luật và lịch pháp. Ngày đông chí đo bóng mặt trời, xét chuông luật, cân đất và than (treo đất và than lên hai đầu cân, xem bên nào nặng lên để biết khí âm hay khí dương đã đến), để nghiệm âm dương.
Mến nắng, giẫm sương
Sách Tả Truyện nói: "Mặt trời mùa đông thật đáng yêu." Lại nói: "Giẫm phải sương thì biết băng cứng sắp đến, người quân tử biết đó mà răn mình (lời quẻ Khôn trong Kinh Dịch, ý nói thấy dấu hiệu nhỏ phải đề phòng hậu hoạ lớn)."
Đục băng, nhóm lửa
Kinh Thi nói: "Ngày tháng thứ nhất (tính theo lịch nhà Chu, tức tháng mười một âm lịch), đục băng chan chát." Sách Hoài Nam Tử nói: "Tháng đầu mùa đông, sao Chiêu Dao (ngôi sao ở cuối chuôi Bắc Đẩu) chỉ hướng Hợi, nhóm lửa bằng gỗ thông."
Những thú ngắm cảnh thanh tịnh mùa đông của Cao Tử (tức Cao Liêm, tác giả sách này) [mười hai mục]
Hồ đóng băng vừa hửng nắng, bơi thuyền đi xa
Nước Tây Hồ không rét đậm thì không đóng băng, mà có đóng băng cũng không chắc. Khi băng vừa liền mặt hồ mà trời mới hửng, nắng sớm lấp lánh, mặt hồ những mảnh băng vụn như hạt ngọc lấm tấm trôi nổi. Bấy giờ chèo chiếc thuyền nhỏ, đập băng mà dạo chơi, nhìn băng mở ra một đường nước, y như con thuyền kéo theo một con rắn dài, những mảnh băng trong suốt chồng chất lên nhau. Tiểu đồng giỏi đập mảnh băng, giơ tay là kêu keng, tiếng vang xa trăm bước, như sao băng bay; có khi va đập vỡ vụn, trông như vụn ngọc tung bay, thật sướng con mắt trong cái lạnh; cái hứng thanh u này, e người khác chưa ai cùng có.
Gõ mạn thuyền mà hát dài, nâng chén rượu hào sảng, thấy mình như ôm đầy mùa xuân ấm, có tuyết trắng làm bạn tri âm (gợi tên hai khúc nhạc cao nhã "Dương xuân", "Bạch tuyết"), quên cả cái lạnh của hồ băng bờ tuyết. Xưa nghe người ta răn chớ đi trên băng mùa xuân (băng xuân mỏng dễ vỡ, ví việc nguy hiểm); nhưng trong lòng không ôm nỗi sợ thì cần gì phải lấy việc đi trên băng làm điều răn?
Tuyết tạnh, cưỡi lừa đi tìm mai
Trong tranh vẽ, những cảnh ruổi ngựa đồng xuân, ngồi câu bên suối thu, cưỡi lừa đi tìm mai, người trong tranh đều mặc áo màu đỏ; há lại không có ý gì sao? Dường như muốn điểm tô cảnh vật cho hợp với thời, có cái thú siêu thoát khỏi thói tục. Vả lại người mặc áo đỏ đi chơi cũng không phải khách tầm thường. Cho nên ba tháng mùa đông, tôi khoác áo dạ đỏ, quấn khăn dạ, cưỡi một con lừa đen, tiểu đồng đầu trọc xách vò rượu theo sau. Giẫm tuyết qua khe núi, lặng lẽ tìm trong rừng sâu hang thẳm, chợt gặp mấy cây mai, liền muốn ngồi đất bên mai, rót chén uống thoả thích, say mềm, hương mai phả vào tay áo, chẳng biết thân mình là cái "ta" ở giữa hoa, cũng quên hoa là cảnh trong mắt mình.
Nhưng con lừa đi tìm mai, con nghé bị gõ sừng (điển Ninh Thích gõ sừng trâu mà hát, nhờ đó được vua Tề trọng dụng; ý chỉ kẻ cầu tiến thân), so với xe ngựa chốn Trường An (kinh đô, nơi chạy theo công danh) thì sao mà lạnh lẽo thấp hèn? Lại còn bị mọi người chê cười; nhưng rốt cuộc may mà tránh được vết xe đổ.
Từ đỉnh núi Tam Mao ngắm trời sông lúc tuyết tạnh
Tam Mao là chỗ núi cao ở trong thành phủ, ôm lấy sông và hồ, là nơi ngắm cảnh đẹp vui nhất. Lúc tuyết đọng vừa tạnh, rừng thưa quang đãng, sông rộng mịt mù khói lạnh, núi uốn quanh lớp lớp sắc tuyết. Buồm trên sông từng cánh, gió đưa như những con thoi bạc; cây trong làng mấy nóc nhà, bóng lạnh trên mái ngói phủ tuyết như ngọc. Trên lối núi, dấu chân người in trên cầu ván; trên đường khách, bánh xe lật lên như dải lụa trắng. Tiếng hát tiều phu vang trong hang đóng băng, người câu cá khoác áo tơi phủ băng. Nhìn tận chim bay đi, mây bay về, khơi lòng ta nỗi nhớ xa vô tận. Lúc ấy có trà nhà sư nấu bằng nước tuyết, rượu làng thơm ngát, ngồi bên mấy cây mai, càng giúp thú thưởng ngoạn thanh cao thêm nồng.
Trên đường Tây Khê ngắm tuyết
Năm trước nhân tuyết tạnh, tình cờ vào Tây Khê, nào ngờ được thấy cảnh đẹp như ngoài cõi đời. Mặt trời tuy đã ló bóng, tuyết đọng vẫn chưa tan; tre nằm rạp sát đất, núi trắng như xếp tuyết, gió cuộn tuyết múa, phả vào ngựa khiến ngựa hí vì rét, băng như ngọc rơi từ những cành đóng giá, dính vào áo thành ướt. Xa nghĩ tới muôn cây mai đang nở, mắt rối vì hoa bay; từ khi ta từ xa đến đây, giẫm nát mười dặm đường ngọc; cả đời thưởng ngoạn sảng khoái, cảnh như thế chẳng có mấy.
Nhân đó nghĩ đến chuyện tu khổ hạnh trên núi Tuyết (Đức Phật tu khổ hạnh ở Tuyết Sơn), quả mầu nhiệm nhờ nhẫn nại mà thành; còn chúng ta phút chốc xông gió đã nghĩ đến ôm lò sưởi uống rượu say, ôi, buông theo dục vọng quá lắm! Dù chưa thể lấy sự vắng lạnh để thu nhiếp tâm, cũng nên lấy cái trong lạnh mà rèn luyện xương cốt.
Trên đầu núi ngắm hoa chè
Hai dãy núi (quanh Tây Hồ) trồng chè khá nhiều; giữa đông hoa nở, như ánh trăng phủ lên muôn cây. Tôi thường vào núi tìm chỗ chè đẹp, đối diện với hoa, lặng lẽ cùng mỉm cười với sắc hoa, chợt dậy lên một mùi hương u nhã, thật hợp lòng người. Vả lại hoa trắng như cắt từ lụa mây, nhụy vàng như ôm vụn gỗ đàn hương; mang về bẻ vài cành cắm bình để bày, những nụ trên đầu cành đều lần lượt nở, đủ thưởng ngoạn thanh nhã cả tháng. Lại mừng hương thơm thấm vào ruột khô, sắc hoa được mắt xanh (con mắt quý trọng) đoái thương; vẻ đẹp trắng trong, hương thơm trong giá lạnh, tự khác hẳn dáng vẻ của hoa trong gió xuân. Khách nhàn thanh u, còn ai hơn được bạn?
Leo ngắm đỉnh cao nhất núi Thiên Mục
Muôn ngọn núi vùng Vũ Lâm (tên cũ của Hàng Châu) đều tách ra từ núi Thiên Mục, cho nên sách Địa Kiềm (sách phong thủy) có câu kệ "Thiên Mục sinh ra hai vú dài" (chỉ hai mạch núi chạy ra từ Thiên Mục). Ngày đông lá rụng, tôi làm cuộc đi ngắm núi Thiên Mục. Gặp lúc trời trong sáng, mây khói sạch hết, chống gậy leo lên đỉnh, nhìn bốn phía không bờ bến. Hai dãy núi kéo về phía đông, cao thấp nhấp nhô, uốn khúc chạy vút, mờ mờ đến sông mới hết, thật như rồng bay phượng múa. Nhìn tận tầm mắt thấy một dải lụa trắng nằm ngang, biết đó là sông Tiền Đường. Xa hơn nữa mênh mông là biển Đông. Có mấy khóm tùng trúc, nhà sư trên núi chỉ bảo: "Đó là mộ hoang của các vương hầu đời Tống trước." Ôi! Hình thế núi sông, nghìn năm như một ngày, chưa từng đổi dời; vậy mà cung điện xưa đã thành ruộng kê (điển "Thử ly" trong Kinh Thi, xót xa cung điện cũ hoang phế thành ruộng), lăng mộ thành gò hang, đến nay đã bao phen biến đổi? Thật đáng cảm thán lắm thay.
Ở núi nghe người kể chuyện
Người già sợ rét, không dính vào việc đời; lúc ở núi, ngồi phơi lưng sưởi nắng dưới mái tranh xem mai mới nở; người bạn hàng xóm khéo kể chuyện, cùng nướng bánh dày mà ăn, bảo kể những hồi hay nhất về Tống Giang (nhân vật chính trong truyện Thủy Hử), vui vẻ vỗ tay, chẳng biết trời đã tối. Tôi xem những tấm bia lớn bên đường, những lời khắc ghi ca tụng ở nhân gian, cũng chỉ như truyện Thủy Hử mà thôi, há thật là chân thực không hư dối mà nói ra sao? Lại càng tiếc là chúng chưa chắc đã được như truyện này, truyền đời trên miệng người.
Quét tuyết nấu trà, xem tranh
Trà nấu bằng nước tuyết, vị càng trong mát, ấy là thứ gọi là "nước sông lưng trời" (nước mưa, tuyết hứng từ trời, chưa chạm đất). Không nhiễm bụi bặm, người ẩn dật uống thứ này đủ để xua rét. Lúc cửa sổ phía nam nắng ấm, mừng không có gió buốt làm khó chịu, lặng lẽ mở trục tranh của người xưa, như các bức "Người về trong gió tuyết", "Chèo thuyền giữa trời sông tuyết", "Tre tuyết nơi suối núi", "Quan san tuyết vận" (?), mượn cái giả để đối với cái thật, để xem cái thú của ngòi bút mô phỏng của người xưa.
Phải biết cảnh đời và tranh vẽ đều thuộc cơ trời tạo hoá bày ra; ta cầm tranh thì là người ngắm cảnh, mà cảnh lại đối diện ngắm ta, há chẳng phải ta cũng ở trong cảnh? Duyên trần nghìn đời, cái nào thật cái nào giả, nên từ trong tranh vẽ mà tỏ ngộ.
Đêm tuyết nướng khoai, bàn chuyện Thiền
Đêm tuyết tình cờ ngủ lại chùa thiền, theo nhà sư ngồi quanh lò sưởi, liền đào khoai núi, vùi tro nướng, bóc vỏ ăn, vị ngon hơn đồ ngoài đời nhiều, vui vẻ được một bữa no. Nhân đó hỏi nhà sư: "Hữu vi (làm có chủ ý, có tạo tác) là Thiền, vô vi (không tạo tác, để tự nhiên) là Thiền; có mà chẳng có chỗ nào là có, không mà chẳng phải chỗ không — như thế là Thiền chăng?" Nhà sư nói: "Ông tay cầm củ khoai là Thiền, còn hỏi gì nữa?" Tôi nói: "Củ khoai nào là Thiền?"
Nhà sư nói: "Củ khoai ở trong tay ông, là có hay là không? Bảo là có thì có ở đâu? Bảo là không thì không ở đâu? Có và không cùng diệt, ấy là chân không (cái không chân thật, bản tính rỗng lặng của mọi vật) mà chẳng phải là không; chẳng phải là 'chẳng phải không', cái không cũng không, không còn gì để gọi là không — ấy gọi là Thiền. Chấp vào cái không mà nhận là Thiền, lại dính vào thật tướng (tướng chân thật của sự vật), rốt cuộc không ngộ được Thiền. Điều này nếu không đến sức tinh tấn (chăm chỉ tu tập không lùi), được nhân duyên tuệ căn (căn cơ trí tuệ), thì chưa thể bỗng chốc tỏ ngộ.
Sao ông không nhìn củ khoai? Khoai không được lửa thì miệng không ăn được; công lửa chưa tới thì khoai vẫn còn sống. Phải lửa tới khoai chín mới có thể để răng lưỡi làm cho tiêu mất. Ấy là từ chỗ có trở về chỗ không. Khoai không được lửa làm chín, ông có nhai sống được chăng? Tướng của khoai rốt cuộc vẫn không diệt; khoai trong tay đã nhai hết, bảo là không thì chẳng phải không, vì cái không từ cái có mà đến; bảo là có thì chẳng phải có, vì cái có từ cái không mà diệt. Củ khoai ông cầm trong tay, nay đang ở chỗ nào?" Tôi lúc ấy cúi đầu lạy bậc từ bi, Thiền từ ngay dưới lời nói mà thức tỉnh.
Bên cửa sổ núi nghe tuyết gõ tre
Tuyết bay có tiếng, chỉ ở trong rừng tre là thanh nhã nhất. Bên cửa sổ núi đêm lạnh, có lúc nghe tuyết rắc lên rừng tre, lả tả xào xạc, liên miên rì rào, âm vận thong thả, làm thoải mái đôi tai thanh tịnh của ta. Chợt gió cuộn dồn dập, một tiếng tre gãy, khiến tấm chăn dạ lạnh của ta càng thêm lạnh. Thầm nghĩ những người vui trong nhà vàng, say trong tiếng sáo ngọc, e đây chẳng phải là cái họ ưa thích.
Đêm trừ tịch lên núi Ngô xem "tùng bồn"
Đêm trừ tịch, chỉ riêng dân trong thành Hàng Châu nhà nhà chất củi đốt, ánh lửa rực trời, đánh trống gõ chiêng, đốt pháo, bắn pháo hoa, gọi là "tùng bồn" (chậu lửa củi thông). Chẳng nói nơi khác không bì kịp, ngay đến làng quê Hàng Châu cũng không có cảnh đẹp này. Lúc ấy người có thú thanh u lên chỗ cao rộng trên núi Ngô, nhìn về phía nam và phía bắc, muôn đạo ánh hồng, ngọn lửa như mây lửa, các ngõ phố chia nhánh, ánh sáng làm thành ranh giới. Tiếng ồn inh tai, vang dội xa gần; đập vào mắt là những viên lửa như sao, lác đác trên dưới; cảnh này thật là một kỳ quan lớn. Lặng lẽ đứng trên cao, cúi nhìn cảnh huyên náo, thấy mình như đang ở cõi trời.
Sau tuyết, lên lầu Trấn Hải ngắm khói bếp chiều
Cả thành tuyết đọng, muôn mái ngói phủ bạc, cao thấp nối nhau như vảy cá, đều như những đống ngọc. Lúc ấy lên lầu cao chăm chú nhìn, tầm mắt không một vết, mặt đất thành một màu trắng. Chiều tối thổi cơm, nghìn nhà khói xanh bốc lên khắp nơi, từng sợi như hiện lên từ trong tờ giấy ngọc bản (loại giấy trắng mịn, dày), lại được kẻ thành những dòng kẻ ô đen; cảnh u nhã kỳ diệu, làm sướng con mắt lạnh của ta. E rằng cảnh này cũng chưa có ai biết đến.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video