Thiên "Khởi cư an lạc tiên" (tập ghi chép về việc ăn ở, sinh hoạt hằng ngày sao cho yên vui), quyển thượng.
Cao tử (tác giả tự xưng) nói: Việc ăn ở, sinh hoạt trong đời ta chính là then chốt dẫn tới tai hoạ hay yên vui. Người nào biết yên với cảnh mình gặp, thuận theo lẽ sống của mình, không để được mất sai khiến lòng mình, không để vinh nhục trói buộc thân mình, chìm nổi đều tự tại, vui với trời và biết mệnh, ung dung thư thái, không ngày nào không thấy hài lòng, thì đó chẳng phải là then chốt của yên vui sao? Còn như kẻ ngả nghiêng chạy theo thói đời, bôn ba trên những con đường quyền thế, mộng tưởng bay tận đất Yên, đất Hàn, hồn vía rong ruổi tới đất Ngô, đất Sở, đến nỗi ăn không biết ngon, nằm không ngủ được, chẳng biết rằng dưỡng sinh có phép tắc, việc dùng hằng ngày có điều kiêng kỵ, tự làm hại thân, đầu độc lòng mình, như gối đầu lên giáo, chân giẫm lên dao, thì then chốt của tai hoạ sẽ thừa dịp mà ập tới. Há có thể không biết điều cần răn sao?
Vì thế ta nói: "Biết thanh thản nhàn nhã, tự thấy đủ, là nắm được gốc của yên vui. Biết xét chọn nhà ở, chỗ ở cho yên, là có được tổ ấm yên vui. Giữ được việc vui vẻ dưỡng sinh sớm tối, là có được phép yên vui. Thong thả rong chơi nơi suối núi, là có được niềm vui của yên vui. Hiểu những điều kiêng tránh về Tam tài (ba ngôi lớn: trời, đất, người), là có được lời răn của yên vui. Nghiêm cẩn trong việc giao tiếp với khách khứa bạn bè, là có được chỗ trợ giúp cho yên vui. Lại thêm nội dưỡng (phép tu luyện bên trong như điều hoà hơi thở, dưỡng tinh thần) có phương pháp, đan dược (thuốc luyện theo phép Đạo gia để bồi bổ, kéo dài tuổi thọ) có hiệu nghiệm, thì sống đến tám chín mươi rồi trăm tuổi, ngồi yên mà đạt bậc thượng thọ, có gì là khó?" Ta chép những lời bàn sẵn có của người xưa, xen thêm ý riêng của mình mà biên thành sách, gọi tập ghi chép này là "Khởi cư an lạc".
Mục "Điềm dật tự túc" (thanh thản nhàn nhã, tự thấy đủ)
Chép lại những lời bàn nổi tiếng của người xưa
La Hạc Lâm (La Đại Kinh, người đời Tống, tác giả sách "Hạc Lâm ngọc lộ") nói: "Thơ của Đường Tử Tây (Đường Canh, nhà thơ đời Tống) có câu: 'Núi lặng tựa thuở thái cổ, ngày dài như một năm ngắn.' Nhà ta ở giữa núi sâu. Mỗi khi cuối xuân sang hạ, rêu xanh phủ đầy bậc thềm, hoa rụng rải kín lối đi, cửa không có tiếng ai gõ, bóng thông so le, tiếng chim cao thấp. Ngủ trưa vừa đủ giấc, ta liền đi múc nước suối núi, nhặt cành thông, nấu trà đắng mà uống. Rồi tuỳ ý đọc Kinh Dịch, phần Quốc phong trong Kinh Thi, Tả thị truyện, Ly tao, sách của Thái sử công (bộ Sử ký của Tư Mã Thiên), cùng thơ Đào Uyên Minh, Đỗ Phủ và vài bài văn của Hàn Dũ, Tô Thức. Thong thả dạo bước trên lối núi, vuốt ve cây thông, khóm trúc, cùng hươu non, bê con nằm nghỉ giữa rừng cao cỏ rậm, ngồi đùa dòng suối chảy, súc miệng rửa chân. Khi trở về dưới cửa sổ trúc, thì người vợ quê và con nhỏ đã nấu măng, rau dớn, dọn cơm lúa mạch, vui vẻ ăn một bữa no. Bên cửa sổ cầm bút, tuỳ hứng viết vài chục chữ lớn nhỏ, mở những bản chữ mẫu, bút tích, tranh cuộn đã cất giữ ra ngắm cho thoả. Hứng đến thì ngâm bài thơ nhỏ, hoặc thảo một hai đoạn sách 'Ngọc lộ', lại pha một chén trà đắng.
Ra dạo bên suối, tình cờ gặp ông lão làm vườn, bạn bên suối, hỏi chuyện dâu gai, bàn chuyện lúa gạo, đoán nắng tính mưa, tìm hiểu tiết khí, đếm tính mùa màng, cùng nhau trò chuyện thoả thích một lúc. Về tựa gậy dưới cổng rào, thì mặt trời lặn đã gác núi, sắc tím sắc xanh muôn vẻ, đổi thay trong chốc lát, đẹp đến ngẩn ngơ. Tiếng sáo trên lưng trâu, từng đôi một trở về, thì trăng đã in bóng xuống dòng suối trước nhà." Ngẫm câu thơ của Tử Tây, có thể nói là tuyệt diệu. Nhưng câu ấy tuy hay, người hiểu được cái hay ấy lại ít. Những kẻ dắt chó vàng, tay mang chim ưng xám (ví với kẻ mải mê săn đuổi), rong ruổi trên trường danh lợi, chỉ thấy 'bụi đầu ngựa cuồn cuộn, bóng ngựa qua khe vội vàng' (ý nói đời người bận rộn, trôi qua chóng vánh) mà thôi, biết đâu cái hay của câu thơ này? Người nào thật hiểu cái hay ấy, thì như lời Đông Pha (Tô Thức) nói: 'Không việc gì, cứ ngồi yên lặng, một ngày thành hai ngày; nếu sống bảy mươi năm, ấy là được một trăm bốn mươi', cái mình được há chẳng nhiều lắm sao?"
Diên Thúc Kiên (Diên Đốc, người đời Hậu Hán) nói: "Ta mờ sáng chải đầu, ngồi ở nhà khách. Buổi sáng đọc Kinh Dịch của Phục Hy và Văn Vương, sách đời Ngu, đời Hạ (Kinh Thư), xem qua điển lễ của Chu Công Đán, đọc kinh Xuân Thu của Trọng Ni (Khổng Tử). Buổi chiều thong dong nơi thềm trong, ngâm thơ bên hiên phía nam; sách của trăm nhà, các họ, nhân lúc rảnh mà đọc, âm vang tràn đầy tai, rực rỡ chan chứa mắt, lòng rộn ràng vui sướng một mình. Lúc ấy, không biết trời là cái lọng che, đất là cỗ xe chở; không biết đời có người khác, không biết mình còn có thân. Dẫu như Cao Tiệm Ly gõ đàn trúc (người nước Yên thời Chiến Quốc, cùng Kinh Kha vừa gõ đàn vừa hát giữa chợ, coi như bên cạnh không có ai), như Cao Phượng (người đời Hán) mải đọc sách đến nỗi mưa to cuốn trôi lúa phơi mà không biết, đem so với ta, cũng chưa đủ sánh."
Trọng Trường Thống (học giả cuối đời Đông Hán) nói: "Phàm người ra vào cửa nhà vua chúa, chẳng qua là muốn lập thân, làm rạng danh mà thôi. Nhưng danh tiếng không còn mãi, đời người dễ tàn; thong dong ngồi nằm có thể tự vui, nên ta muốn chọn chỗ ở thanh vắng, khoáng đạt để thoả chí mình. Ta bàn rằng: 'Hãy cho ta có ruộng tốt, nhà rộng, lưng tựa núi, mặt nhìn dòng nước, ngòi ao bao quanh, tre cây khắp chung quanh, sân phơi vườn rau đắp ở phía trước, vườn cây ăn quả trồng ở phía sau. Thuyền xe đủ để khỏi khó nhọc đi bộ lội nước; người sai bảo đủ để tay chân khỏi phải lao lực. Phụng dưỡng cha mẹ có bữa ăn nhiều món ngon, vợ con không phải khổ thân vất vả. Bạn tốt kéo đến thì bày rượu thịt mà đãi; ngày lành tháng tốt thì nấu dê non, lợn sữa mà dâng. Thơ thẩn nơi luống vườn, dạo chơi trong rừng thưa, rửa mình ở suối trong, đón gió mát, câu cá chép đang bơi, bắn chim hồng bay cao, hóng gió dưới đàn Vũ Vu, ngâm thơ mà về trên nhà cao (điển: học trò Khổng Tử là Tăng Điểm ước được tắm sông Nghi, hóng gió trên đàn cầu mưa Vũ Vu rồi ca hát mà về). Yên tâm thần trong phòng riêng, nghĩ về lẽ huyền hư (sâu kín, trống lặng của Đạo) của Lão tử; hít thở khí tinh hoà, tìm cho được phảng phất cảnh giới của bậc chí nhân (người đạt Đạo tới mức cao nhất). Cùng vài người bạn thông đạt bàn Đạo, giảng sách, ngẫm xét Lưỡng nghi (trời và đất), luận bàn đan xen về các nhân vật. Gảy khúc nhã "Nam phong" (tương truyền do vua Thuấn soạn), cất điệu hay "Thanh thương" (một điệu nhạc trong trẻo), thong dong trên cả một đời, nhìn xuống giữa trời đất, không chịu trách cứ của người đương thời, mãi giữ được tuổi thọ của tính mệnh. Được như thế thì có thể vượt lên trời mây, ra ngoài vũ trụ. Lẽ nào còn thèm vào cửa nhà vua chúa?'"
Tần Tử Sắc (Tần Mật, người nước Thục thời Tam Quốc) nói: "Xưa vua Nghiêu ưu đãi Hứa Do, muốn nhường ngôi, chẳng phải là không rộng lượng, vậy mà Hứa Do đi rửa hai tai (vì cho là nghe điều làm bẩn tai); vua Sở mời Trang Chu, chẳng phải là không hậu hĩnh, vậy mà Trang Chu cầm cần câu không ngoảnh lại. Được phơi lưng giữa ruộng đồng, đọc chuyện Nhan Hồi một giỏ cơm, một bầu nước, ngâm chuyện Nguyên Hiến ở nhà cửa cỏ bồng (hai học trò nghèo mà vui đạo của Khổng Tử), thỉnh thoảng bay lượn nơi rừng đầm, cùng Trường Thư, Kiệt Nịch (hai ẩn sĩ cày ruộng thời Khổng Tử) làm bạn. Nghe vượn đen kêu bi thiết, ngắm hạc kêu nơi đầm sâu chín khúc; thân yên là vui, không lo là phúc. Mang cái danh trống rỗng, làm con rùa không linh (rùa linh thì bị bắt lấy mai mà bói, rùa không linh thì được sống yên trong bùn), người biết ta ít thì ta càng quý. Ấy chính là lúc đắc chí, có gì là khốn khổ đáng buồn?"
Vương Hữu quân (Vương Hy Chi, nhà thư pháp đời Tấn, từng làm Hữu quân tướng quân) sau khi bỏ quan, cùng các nhân sĩ vùng đất phía đông bày thú vui núi sông, săn bắn, câu cá; lại cùng đạo sĩ Hứa Mại cùng tu phép phục thực (uống các vị thuốc, dược thảo để dưỡng thân, cầu sống lâu), đi hái khắp các vị thuốc quý, không ngại nghìn dặm, dạo chơi núi nổi tiếng ở các quận miền đông, bơi thuyền ra biển lớn, than rằng: "Rốt cuộc ta sẽ chết vì vui sướng."
Đào Nguyên Lượng (Đào Uyên Minh, nhà thơ đời Tấn) nói: "Lúc nhỏ học đàn học sách, tình cờ ưa sự nhàn tĩnh; mở sách mà hiểu được điều gì thì vui đến quên ăn. Thấy cây cối giao bóng, chim theo mùa đổi tiếng, cũng hớn hở vui mừng." Ông thường nói: "Tháng năm, tháng sáu, nằm dưới cửa sổ phía bắc, gặp ngọn gió mát chợt thổi tới, tự cho mình là người đời trước vua Phục Hy (đời thái cổ chất phác, an nhàn)."
Đào Hoằng Cảnh (đạo sĩ, nhà y dược đời Lương) yêu núi sông, mỗi lần đi qua khe suối hang núi, ắt ngồi nằm ở đó, ngâm vịnh quanh quẩn không dứt ra được. Ông nói với học trò: "Ta thấy nhà son cửa rộng, tuy biết ở đó sang trọng vui sướng, nhưng không có lòng muốn tới. Nhìn lên vách núi cao, trông xuống đầm lớn, tuy biết khó mà đứng được ở đó, vẫn luôn muốn đến gần. Vả lại vào khoảng niên hiệu Vĩnh Minh (đời Nam Tề), ta cầu bổng lộc, hễ được là lại trắc trở; nếu không như thế, há được làm việc như ngày nay?" Không chỉ vì thân ông có tướng tiên, mà cũng do thời thế khiến thành ra vậy.
Tiêu Đại Hoàn (người đời Bắc Chu, con vua Giản Văn nhà Lương) nói: "Lưu hầu (Trương Lương) theo Xích Tùng Tử (vị tiên thời cổ) để cầu trời, Đào Chu công (Phạm Lãi) học thành thuật từ Tân Văn (thầy của Phạm Lãi), thật có lẽ của nó (?). Trí không hơn người, đức hạnh không vượt đời, mà lại muốn cực khổ suốt đời, sao mà lệch lạc thế! Sao bằng biết đủ, biết dừng, thanh thản không vướng bận, ở phía bắc núi Bắc mà dứt bỏ cõi người, ở phía nam núi Nam mà vượt khỏi lưới đời? Mặt hướng ra cánh đồng dài, quanh có dòng nước chảy, tựa vào ngoại ô, gối lên bờ đầm bằng phẳng; dựng túp nhà nhỏ như vỏ ốc giữa rừng rậm, cất gian nhà bốn vách giữa bụi cây vắng. Gần thì ngắm khói sương, xa thì trông gió mây; trải cỏ mềm mà nằm dưới bóng thông cao, kết hoa lan u nhã mà vin cành quế thơm; ngửa nhìn chim lượn cao trăm nhận, cúi xem cá bơi sâu nghìn tầm.
Vườn cây ăn quả ở phía sau, mở cửa sổ nằm ngắm hoa cỏ; vườn rau ở phía trước, ngồi dưới hiên xem tưới ruộng. Hai khoảnh ruộng để có cháo cơm, mười mẫu để có tơ gai. Vài ba thị nữ đủ việc dệt vải, ba bốn gia đồng đủ thay việc cày cấy. Chăn dê bán sữa, hợp với chí của Phan Nhạc (văn sĩ đời Tấn, trong bài "Nhàn cư phú" có nói chăn dê bán sữa); nuôi gà trồng kê, ứng với lời ông lão họ Trang (?). Thu hoạch đậu thì tra sách của họ Phiếm (sách nông học của Phiếm Thắng Chi đời Hán), trồng rau quỳ thì xem ghi chép của ông Doãn (sách nông học của Doãn Đô uý). Nấu dê non, lợn sữa, kèm rượu xuân; đón lễ Phục (lễ tế giữa mùa hạ), lễ Lạp (lễ tế cuối năm) mà chờ ngày tháng trôi. Mở sách hay, tìm nghĩa lý sâu xa, hát bài "Toản toản" (?), cất tiếng ô ô. Có thể làm vui tinh thần, có thể tan nỗi lo nghĩ. Có bạn từ xa tới thì cùng bàn bạc chuyện xưa nay (?), có lão nông ghé qua thì cùng nói chuyện cày cấy thoả thích; như thế cũng đủ rồi, vui không xiết. Mãi giữ được tính mệnh, còn sợ gì lo lắng, trách cứ?"
Vương Ma Cật (Vương Duy, nhà thơ, hoạ sĩ đời Đường) vốn rất mộ đạo Phật, thường ngày ăn chay, không ăn thịt cá, đồ tanh. Ông có được biệt thự Lam Điền của Tống Chi Vấn, ở Võng Khẩu; nước sông Võng chảy quanh dưới nhà, có bãi trúc, ụ hoa. Ông cùng bạn đạo là Bùi Địch bơi thuyền qua lại, gảy đàn làm thơ, huýt sáo ngâm vịnh suốt ngày. Khi ở kinh đô, mỗi ngày ông mời vài chục vị danh tăng dùng cơm, lấy việc bàn luận đạo lý huyền diệu làm vui. Trong phòng không có gì, chỉ có ấm sắc trà, cối rượu (?), án kê kinh và giường ngồi bện dây mà thôi.
Lạc Thiên (Bạch Cư Dị, nhà thơ đời Đường) nói: "Trong khoảng sáu bảy mươi dặm trong ngoài thành Lạc Dương, phàm đạo quán, chùa chiền, gò đồi, biệt thự, nơi nào có suối đá hoa trúc thì không nơi nào ta không đến chơi; nhà ai có rượu ngon, đàn hay thì không nhà nào ta không ghé; nhà ai có tranh sách, ca múa thì không nhà nào ta không xem. Từ khi trấn giữ đất Lạc Dương, cho tới nhà người áo vải mời đến dự tiệc, đi chơi, ta cũng thường đi. Mỗi khi gặp ngày đẹp cảnh hay, hoặc sáng tuyết, đêm trăng, có người hiếu sự ghé thăm, ta ắt vì họ trước hết lau vò rượu, sau mở rương thơ. Rượu ngà say, liền tự cầm đàn, gảy cung thanh (âm chủ trong năm âm của nhạc cổ), dạo một lượt khúc 'Thu tứ'."
Bài "Lư Sơn thảo đường ký" của Lạc Thiên nói: "Trong nhà bày bốn chiếc giường gỗ, hai tấm bình phong trơn, một cây đàn sơn, sách Nho, Đạo, Phật mỗi loại vài quyển. Lạc Thiên đã đến làm chủ, ngửa lên ngắm núi, cúi xuống nghe suối, liếc ngang nhìn trúc, cây, mây, đá, từ giờ Thìn (khoảng 7–9 giờ sáng) đến giờ Dậu (khoảng 5–7 giờ chiều), tiếp nhận không xuể. Chẳng bao lâu, cảnh vật lôi cuốn, khí theo đó mà thuận, bên ngoài thoải mái, bên trong điều hoà: ngủ một đêm thì thân yên, ngủ hai đêm thì lòng lặng, sau ba đêm thì buông lơi, ngây lặng như quên mình, chẳng biết vì sao mà được như thế."
Tuý Ngâm tiên sinh (hiệu của Bạch Cư Dị) làm quan nơi xa ba mươi năm, sắp lui về ở đất Lạc Dương. Chỗ ở có ao rộng năm sáu mẫu, tre vài nghìn cây, cây cao vài nghìn gốc, đài, tạ, thuyền bè đều đủ cả, chỉ là nhỏ hơn. Ông cùng nhà sư Như Mãn ở núi Tung làm bạn cửa Phật, cùng khách Vi Sở ở Bình Tuyền làm bạn núi sông, cùng Lưu Mộng Đắc (Lưu Vũ Tích) người Bành Thành làm bạn thơ, cùng Hoàng Phủ Lãng Chi làm bạn rượu; mỗi lần gặp nhau thì vui đến quên về.
Tô Tử Mỹ (Tô Thuấn Khâm, văn sĩ đời Tống) trả lời Hàn Trì Quốc (Hàn Duy) rằng: "Ở đây tiền chi dùng quanh năm tạm đủ, nhà cửa tạm rộng, không có cái nhọc tiếp đón, chạy vạy; tai mắt thanh thoáng, không bày mưu mẹo đối với người, lòng yên nhàn mà thân thư thả. Sau hoàng hôn ba khắc thì ngủ, mặt trời lên cao mới dậy; sân yên, cửa sổ sáng, bày tranh sách, đàn, chén rượu mà tự vui. Có hứng thì bơi thuyền nhỏ, ra khỏi hai cửa Bàn và Xương (cổng thành Tô Châu), ngâm vịnh, ngắm cảnh xưa giữa sông núi. Trà bãi sông, rượu nhà quê đủ để tiêu sầu; rau thuần, cá vược, lúa gạo, cua đồng đủ để vừa miệng. Lại có nhiều cao tăng, ẩn sĩ, chùa Phật cảnh đẹp tuyệt vời, nhà nhà có vườn rừng, hoa quý đá lạ, ao uốn khúc, đài cao, cá chim quấn quýt, chẳng biết trời đã tối."
Nguyễn Hiếu Tự (học giả đời Lương) soạn "Cao ẩn truyện" (truyện các bậc ẩn sĩ cao khiết), nói: "Lời nói việc làm siêu thoát, tên họ không truyền lại, là bậc thượng; trước sau không hao tổn khí tiết, tên họ có thể ghi lại, là bậc trung; treo mũ từ bỏ việc đời, gửi lòng ra ngoài bụi trần, là bậc hạ."
(Bài "Quy khứ lai từ" của Đào Uyên Minh) Về thôi! Ruộng vườn sắp hoang, sao chẳng về? Đã tự để lòng làm tôi tớ cho thân xác, sao còn buồn bã thương đau một mình? Hiểu rằng việc đã qua không can được nữa, biết rằng việc sắp tới còn đuổi kịp; thật ra lạc đường chưa xa, nay mới biết đúng mà hôm qua là sai. Thuyền lắc lư nhẹ lướt, gió phơ phất thổi áo. Hỏi người đi đường lối phía trước, giận ánh sáng ban mai còn mờ nhạt. (Ghi chú trong sách: trời sắp tối.) Bèn trông thấy mái nhà tranh, vừa mừng vừa chạy. Tôi tớ vui đón, con nhỏ chờ ở cửa. Ba lối nhỏ trong vườn (chỉ nơi ẩn cư) đã gần hoang, thông cúc vẫn còn. Dắt con nhỏ vào nhà, có rượu đầy bình. Cầm bầu chén tự rót, ngắm cây trong sân mà vui mặt; tựa cửa sổ phía nam gửi lòng ngạo nghễ, thấy rõ chỗ chỉ vừa đủ duỗi gối mà dễ yên.
Vườn ngày ngày dạo bước mà thành thú vị, cửa tuy có nhưng thường đóng. Chống gậy đi rồi nghỉ, thỉnh thoảng ngẩng đầu trông xa. Mây vô tâm ra khỏi hang núi, chim bay mỏi biết đường về. Bóng chiều mờ mờ sắp lặn, vuốt cây thông lẻ mà quanh quẩn. Về thôi! Xin thôi giao du, dứt chuyện đi lại; đời với ta đã trái nhau, còn đánh xe đi tìm gì nữa? Vui với lời tâm tình của họ hàng, thích đàn sách để tiêu sầu. Nhà nông báo ta xuân đã tới, sắp có việc ở ruộng phía tây. Có lúc sai đánh xe có mui, có lúc chèo chiếc thuyền lẻ, khi uốn lượn tìm vào khe, khi gập ghềnh vượt qua gò. Cây cối tươi vui đâm hoa, suối nước róc rách bắt đầu chảy. Mừng cho muôn vật gặp thời, cảm cho đời ta sắp hết.
Thôi vậy! Gửi thân trong cõi đời còn được bao lâu, sao không tuỳ lòng mặc cho đi hay ở? Cớ gì cứ vội vã muốn đi đâu? Giàu sang chẳng phải điều ta mong, cõi tiên không thể hẹn. Ôm ngày đẹp mà đi một mình, có khi cắm gậy mà làm cỏ vun gốc; lên gò phía đông thong thả huýt sáo, đến bên dòng trong mà làm thơ. Hãy thuận theo biến hoá mà về chỗ tận cùng, vui với mệnh trời còn ngờ gì nữa!
Thái y Tôn Cảnh Sơ tự hiệu là "Tứ Hưu cư sĩ" (người ở nhà tu theo bốn chữ "thôi"). Sơn Cốc (Hoàng Đình Kiên, nhà thơ đời Tống) hỏi ý nghĩa, Tứ Hưu đáp: "Trà thô cơm nhạt, no là thôi; vá chỗ rách che lạnh, ấm là thôi; tạm được tạm đủ, qua ngày là thôi (?); không tham không ghen, già là thôi." Sơn Cốc nói: "Đây là phép yên vui vậy. Người ít ham muốn là nhà không bị chặt phá; người biết đủ là cõi cực lạc. Nhà Tứ Hưu có khu vườn ba mẫu, hoa cây um tùm; khách tới thì nấu trà, kể những chuyện đáng vui ở chốn người sang chơi bời nơi kinh đô, có khi trà nguội rượu lạnh, chủ khách quên nhau. Nhà ông ấy với nhà ta trông thấy nhau, lúc rảnh ta theo lối cỏ sang tìm, làm bài thơ nhỏ cho gia đồng hát để mời rượu, mời trà. Thơ rằng: 'Thầy thuốc lớn chẩn được bệnh của cõi người, yên vui sống lâu, muôn việc đều thôi.' Lại rằng: 'Không cầu xin thì chẳng phải nhìn mặt người, có rượu thì có thể giữ người ở lại vui chơi. Muốn biết phép yên vui "bốn thôi", hãy nghe thơ của lão Sơn Cốc.'"
Bài "Tứ ấn" (bốn con dấu, ví bốn điều tâm niệm) của Sơn Cốc nói: "Ta nêu bốn con dấu của phép dưỡng sinh, những gì nhà có xin tặng thêm ông. Trăm trận trăm thắng không bằng một lần nhịn; muôn lời muôn đúng không bằng một lần im. Không có gì để kén chọn thì tầm mắt bằng phẳng, không giấu dù một sợi lông mảnh thì lòng ngay thẳng. Ta ba lần gãy tay mới thành thầy thuốc này (ý nói trải nhiều khổ mới thấu), tự thấy hai gót chân toả sáng. Trên bồ đoàn (đệm cói để ngồi thiền), ngày tĩnh lặng lúc chim hót, đốt một nén hương trong lò mà thử quán xét. Bốn thôi, bốn dấu, già trẻ giàu nghèo, không lường không bờ, đều cùng được cúng dường (thuật ngữ nhà Phật: đem dâng tặng, chia sẻ cho khắp mọi người)."
Nghê Chính Phủ (Nghê Tư, người đời Tống) trong bài về "Sừ kinh đường" (nhà "Cày kinh") kể năm việc: "Ngồi tĩnh lặng là thứ nhất, đọc sách là thứ hai, ngắm núi sông hoa cây là thứ ba, cùng bạn tốt bàn luận là thứ tư, dạy con em đọc sách là thứ năm."
"Mười niềm vui" của Tề Trai nói: "Đọc sách bàn về đạo lý, tập viết theo chữ mẫu của các nhà thư pháp, lắng lòng ngồi tĩnh lặng, cùng bạn có ích trò chuyện thanh cao, uống chén nhỏ đến ngà ngà, tưới hoa trồng trúc, nghe đàn đùa hạc, đốt hương sắc trà, lên thành ngắm núi, gửi ý vào cuộc cờ. Ngoài mười điều ấy, dù có niềm vui khác, ta cũng không đổi."
Thiệu Khang Tiết (Thiệu Ung, nhà triết học đời Tống, tự hiệu Nghiêu Phu) ngâm rằng: "Tuổi già gặp mưa xuân vừa tạnh, mưa tạnh lại gần tiết Thanh minh. Trời thấp trên cung điện, ngày bắt đầu dài, gió ấm trong vườn rừng, oanh chưa hót. Lúc hoa như gấm thì lên gác cao trông, chỗ cỏ như nệm thì xe nhỏ lăn bánh. Đông quân (thần mùa xuân) ban tặng sao mà nhiều, huống nữa cõi người lâu nay thái bình." Lại rằng: "Nghiêu Phu đâu phải ham ngâm thơ, thơ là lúc Nghiêu Phu ghi niềm vui. Mũ áo rõ ràng làm kẻ sĩ, bàn cao nhân nghĩa làm đấng nam nhi. Dám ở trên đời mở rộng mắt nhìn, há chịu ở cõi người nhăn mày vô cớ? Sáu mươi bảy năm những ngày vô sự, Nghiêu Phu đâu phải ham ngâm thơ." Một tập "Kích nhưỡng tập" (tập thơ của Thiệu Ung), người già đọc thì vui tinh thần, sướng mắt, có thể thường ngâm nghía. Ông thích uống rượu, gọi rượu là "nước Thái hoà", uống không quá nhiều, không thích say lắm. Thơ ông rằng: "Uống chưa hơi đỏ mặt, tự ngâm nga trước, ngâm nga chưa đủ, bèn cất tiếng hát vang."
Căn phòng ông ngủ gọi là "An lạc oa" (tổ yên vui), đông ấm hạ mát, hễ buồn ngủ là lên gối. Thơ ông rằng: "Tường cao hơn vai, nhà to như cái đấu, chăn vải ấm rồi, rau lê rau hoắc no rồi. Thở khí trong ngực ra, lấp đầy vũ trụ." Nghe người ta kể điều tốt của ai, ông liền đến hoạ theo, lại vui theo, nói rằng: "Vui thấy người tốt, vui nghe việc tốt, vui nói lời tốt, vui làm ý tốt." Lúc về già, ông dạy hai con Lục kinh (sáu bộ kinh điển của Nho gia); nhà vốn theo nghiệp Nho, miệng chưa từng không nói lời Nho, thân chưa từng không làm theo nết Nho. Thơ ông rằng: "Sách của Phục Hy, Hiên Viên chưa từng rời tay; lời bàn về Nghiêu, Thuấn chưa từng rời miệng. Gặp trời đất trung hoà, cùng vui với bạn dễ tính. Ngâm thơ tự tại, uống rượu hoan hỉ. Trăm năm thái bình, chẳng phải là không gặp thời; bảy mươi còn khoẻ mạnh, chẳng phải là không thọ." Tuổi già thong dong, ai được như Khang Tiết?
Đào Bành Trạch (Đào Uyên Minh, từng làm huyện lệnh Bành Trạch) tính thích rượu, nhà nghèo không thường có được. Họ hàng bạn cũ biết vậy, có khi bày rượu mời ông; ông đến uống thì say mới về, chẳng hề tiếc nuối chuyện đi hay ở. Bốn vách nhà trống trải tiêu điều, không che được gió nắng, áo vải ngắn rách vá chằng đụp, giỏ cơm bầu nước thường trống rỗng, mà ông vẫn thản nhiên.
Thư của Đào Hoằng Cảnh (nguyên văn chép là "Huyền Cảnh") (?) nói: "Ung dung nơi vườn ngõ, thong thả nơi ngoại thành, giữ cái chí nhỏ nhoi của mình, chẳng dám khinh vinh hoa, chê thói tục mà tự đưa mình lên mây ráng. Chẳng qua là cứ thuận theo tính linh mà đi thẳng, giữ cái vô dụng để được nhàn. Lên gò kiếm củi, xuống giếng múc nước, vui còn dư thừa; thái lá thông, nấu truật (một vị thuốc dưỡng sinh), ngoài ra còn lo việc gì?"
Bài "Dật dân phú" (bài phú về người ẩn dật) của Tạ Linh Vận (nhà thơ đời Lưu Tống) nói: "Có rượu thì múa, không rượu thì tỉnh, chẳng sáng chẳng tối, chẳng mờ chẳng giống ai (?). Hiu hắt đầu thu, ngây ngất giữa xuân; gảy đàn dưới trăng sáng, rót rượu trong gió hoà. Cưỡi gió mát mà đi đường xa, gạt mây trắng mà vút lên cao, trỏ cõi đời làm nơi hẹn, trông ra ngoài vòng ràng buộc mà đứng chờ." Lại rằng: "Coi trời đất là một vật, đặt bốn biển ngang trong tấc lòng. Vượt khỏi bụi trần mà nhìn thấu lẽ chính, lòng dạ sao mà khoáng đạt thế!"
Từ Miễn (người đời Lương) nói: "Nắng ngày đông, bóng râm ngày hạ, ngày đẹp cảnh hay, chống gậy, xỏ giày, thong dong tự vui. Đến bên ao xem cá, vạch rừng nghe chim, một chén rượu đục, một khúc đàn, tìm niềm vui trong vài khắc, may ra sống bình thường mà chờ ngày cuối đời."
Tạ Huệ (người đời Nam Tề) không giao du bừa bãi, cửa không có khách tạp; có khi say một mình, nói: "Vào nhà ta chỉ có gió mát; cùng ta đối ẩm chỉ có vầng trăng sáng mà thôi."
Ca nhân Viên Đào từng theo Tử Chiêm (Tô Thức) cùng khách dạo núi Kim Sơn. Đúng dịp trung thu, bốn phía trời xanh biếc không bờ, sông chảy cuồn cuộn, ánh trăng sáng như ban ngày, bèn cùng lên đài Diệu Cao trên núi Kim Sơn, bảo Đào hát bài "Thuỷ điệu ca đầu" của ông: "Trăng sáng có từ bao giờ? Nâng chén hỏi trời xanh." Hát xong, ông tự đứng dậy múa.
Bá Luân (Lưu Linh, một trong "Trúc Lâm thất hiền" đời Tấn) phóng túng tuỳ ý, cho vũ trụ là chật hẹp, thường đi xe nhỏ, mang một bầu rượu, sai người vác mai theo sau, nói: "Chết thì đào đất chôn luôn." Ông coi thân xác như đất, như gỗ, rong chơi suốt một đời.
Tạ Kỷ Khanh (người đời Lương) tính phóng khoáng, không câu nệ. Có lần dự tiệc ở Lạc Du, chưa được say mà phải về, bèn ghé quán rượu bên đường, dừng xe vén màn, cùng ba người đánh xe hầu ngựa trước xe đối ẩm. Người xem đứng đông như bức tường, Kỷ Khanh vẫn thản nhiên.
Trần Huyên (người đời nhà Trần thời Nam triều) nghiện rượu chìm đắm, cháu là Tú lo lắng, viết thư khuyên can. Huyên đáp: "Xưa Chu Bá Nhân (Chu Nghĩ, đời Tấn) qua sông, chỉ tỉnh có ba ngày, ta không cho là ít. Trịnh Khang Thành (Trịnh Huyền, đại nho đời Hán) một lần uống ba trăm chén, ta không cho là nhiều. Ta thường ví rượu như nước, có thể chở thuyền, cũng có thể lật thuyền. Cho nên ông Giang làm chức Tư nghị (quan bàn bạc, góp ý) có nói: 'Rượu như binh lính: binh có thể nghìn ngày không dùng, nhưng không thể một ngày không phòng sẵn; rượu có thể nghìn ngày không uống, nhưng đã uống thì không thể không say.' Hay thay ông Giang, có thể cùng bàn chuyện rượu vậy. Ông Hà làm chức Thuỷ tào (quan coi việc sông nước) mắt không biết đến chén chung, miệng ta không rời gáo muỗng; cháu muốn cùng ông Hà một ngày mà tỉnh, hay cùng ta một ngày mà say? Nói thật là cái tỉnh của ông ấy thì theo kịp được, cái say của ta thì không theo kịp đâu. Mau đắp cho ta đồi bã rượu, ta sẽ già ở đó. Cháu chớ nói nhiều, điều này cháu không hiểu tới được."
Tư Không Đồ (nhà thơ cuối đời Đường) dựng sẵn mộ cho mình khi còn sống; bạn cũ tới chơi, ông dẫn vào trong huyệt, làm thơ đối ẩm. Có người chê trách, Đồ nói: "Người thông đạt nhìn rộng, cõi u minh với cõi sáng là một, đâu chỉ tạm chơi ở trong này; sao ông không rộng lòng ra?" Ông mặc áo vải, chống gậy đầu chim cưu (loại gậy dành cho người già), ra ngoài thì cho người hầu gái tên Loan Đài (?) theo. Mỗi dịp hội làng tế thần đất theo mùa, ông ắt đến dự, ngồi chung chiếu với các ông lão quê, chưa từng có vẻ kiêu ngạo.
Hàn Hy Tái (đại thần đời Nam Đường) phóng túng thẳng thắn, không giữ danh tiết khuôn phép, nuôi kỹ nữ, nhạc công đến cả trăm người; tiền bổng hằng tháng được bao nhiêu đều chia hết cho các nàng hầu. Hy Tái mặc áo rách, đi dép cỏ, giả làm người mù, cầm đàn một dây, sai Thư Nhã cầm phách dắt đi, theo từng phòng xin ăn làm vui.
Tử Chiêm ở Đam Nhĩ (đảo Hải Nam), nhân thử bút, từng tự viết rằng: "Ta mới đến biển Nam, nhìn quanh trời nước không bờ, buồn bã thương cảm, nói: 'Bao giờ mới ra khỏi đảo này?' Lát sau nghĩ lại: trời đất ở trong nước mênh mông, Cửu Châu (chín châu, chỉ toàn cõi Trung Hoa) ở trong biển lớn bao quanh, Trung Quốc ở trong biển nhỏ, có sinh vật nào chẳng ở trên đảo? Đổ chậu nước xuống đất, cọng cỏ nổi trên nước, con kiến bám vào cọng cỏ, mờ mịt không biết sẽ dạt về đâu. Chốc lát nước khô, kiến liền đi thẳng, gặp đồng loại thì rơi nước mắt nói: 'Suýt nữa không còn gặp lại anh.' Nào biết chỉ trong khoảnh khắc cúi ngẩng, đã có con đường rộng thông tám ngả? Nghĩ đến điều này có thể cười một tiếng."
Chàng Trương phong nhã dựng một gian hiên lợp lau, khắc bài minh rằng: "Trong hiên của ta không có vật gì thừa. Đan lau làm ngói, màn giấy làm bình phong. Tường không chắn gió, cửa sổ không che trăng. Đối diện hai đứa con, vui với sách vở (?). Siêng giảng bài cho con, tập theo chữ mẫu xưa. Có trà thì uống, có hương thì đốt. Áo vá cơm rau, nếp nhà rất vụng về. Đóng cửa từ chối khách, không biết việc đời, tính ta vốn khác người." Có bài thơ viết phóng bút rằng: "Bên rừng chỗ vắng tiêu điều, tường đất ngâm hào nước biếc; tính khác người (?) nên ít mời khách, nhà sơ sài rửa sạch bụi lao nhọc. Đạo huyền học theo Dương Hùng biện giải, kinh lật xem Sở từ do Lưu Hướng biên. Ăn bằng bầu vì bổng nhà ít ỏi, ngủ dậy mặt trời đã lên cao." (Mục này bổ sung theo bản Huyền Tuyết Cư.)
"Thư tuyệt giao" (thư của Kê Khang, một trong Trúc Lâm thất hiền, gửi Sơn Đào để cắt đứt giao tình) nói: "Chỉ mong giữ ngõ hẹp, dạy nuôi con cháu, thỉnh thoảng cùng họ hàng bạn cũ kể chuyện xa cách, nói chuyện đời mình, một chén rượu đục, một khúc đàn, thế là thoả nguyện."
Lại nói: "Nghe lời truyền lại của đạo sĩ rằng uống truật và hoàng tinh (hai vị thuốc dưỡng sinh) khiến người sống lâu, ta rất tin. Dạo núi đầm, xem cá chim, lòng rất vui thích. Nhưng hễ ra làm quan thì những việc ấy đều bỏ cả, sao có thể bỏ điều mình vui mà theo điều mình sợ?"
Vương Dật Thiếu (Vương Hy Chi) nói: "Người ta cùng nhau cúi ngẩng trong một đời, có người đem điều ôm ấp trong lòng ra, trò chuyện tâm đắc trong một gian nhà; có người nhân điều mình gửi gắm, phóng túng ra ngoài hình hài. Tuy lấy bỏ muôn khác, tĩnh động chẳng giống nhau, nhưng khi vui với điều mình gặp, tạm được vừa ý, thì sung sướng tự thấy đủ, chẳng biết tuổi già sắp tới. Đến khi điều mình theo đuổi đã chán, tình theo việc mà đổi, thì cảm khái cũng theo đó mà sinh. Buồn thay!"
"Nhàn du tán" (bài tán về nhàn du) nói: "Nương bóng bên dòng nước chảy dưới vách núi, nằm nghỉ cạnh đàn sách, gửi lòng nơi thông trúc, tìm vui nơi cá chim, thì nguyện vọng đạm bạc đến đây là thoả."
Hàn Thoái Chi (Hàn Dũ, văn sĩ đời Đường) nói: "Ở nơi hẻo lánh mà sống nhàn, lên cao mà trông xa, ngồi dưới cây xum xuê suốt ngày, tắm suối trong để tự làm sạch mình. Hái trên núi, ngon có thể ăn; câu dưới nước, tươi có thể dùng. Giờ giấc dậy nằm không nhất định, chỉ cần vừa ý là yên. Có lời khen trước mặt, sao bằng không bị chê sau lưng; có niềm vui ở thân, sao bằng không có nỗi lo trong lòng. Ở nơi hẻo lánh hoang vắng, cỏ cây rậm rạp, ra ngoài không có lừa ngựa, nhân đó cách biệt với người, trong một gian nhà, có cách để tự vui."
Sách "Trừng hoài lục" nói: "Thông cao đá lạ, cách xóm làng không dưới một hai chục dặm, lối chim đi men theo vách núi, lội nước qua bãi cỏ ba bốn lần, hai bên có vài ba nhà trông thấy nhau, tiếng gà tiếng chó nghe được của nhau. Rào tre nhà tranh nằm giữa chốn hoang, trồng lan, cúc; bên nước thỉnh thoảng trồng mai, liễu; trăng sương, gió xuân, tự có ý vị khôn cùng. Trẻ con, tôi tớ đều mặc áo vải ngắn thô, lo việc củi nước, nấu rượu quê mà uống. Trên án có các sách: 'Trang Chu', 'Thái huyền' (sách của Dương Hùng), 'Sở từ', 'Hoàng Đình' (kinh Đạo giáo về dưỡng sinh), 'Âm phù' (kinh Đạo giáo), 'Lăng Nghiêm', 'Viên Giác' (kinh Phật), vài chục quyển mà thôi. Chống gậy lê, đi guốc gỗ, qua lại nơi hang sâu sông lớn, nghe nước chảy, xem thác xiết, soi đầm trong, bước cầu chênh vênh, ngồi rừng rậm, dò khe sâu, lên đỉnh cao, há chẳng vui cho đến chết sao (?)?"
Sách "Tạp chí" nói: "Ở nhàn hơn làm quan, việc không phải chỉ một, mà chỗ tiện nhất thấy rõ nhất là vào tháng nắng nóng. Từ sáng đốt hương, ăn xong, liền có thể gãi đầu, cởi áo, mặc váy, lê dép mà làm việc; giường mây, ghế tre, gối cao dưới cửa sổ phía bắc, gió mát thỉnh thoảng thổi tới, lại còn lo quá lạnh; cầm sách lên gối, mệt thì ngủ say. Chiều mát tắm xong, chống gậy đi giày thong dong, đến bên ao ngắm trăng, lên cao hóng gió, hái sen, bóc củ súng, bổ dưa, gọt ngó sen trắng như tuyết, ba chén rượu trắng, uống say mà khoan khoái; niềm vui ấy e không thể đếm từng điều một được."
Tằng Nam Phong (Tằng Củng, văn sĩ đời Tống) nói: "Nhà có dâu gai, ruộng có lúa tẻ lúa nếp, bãi sông có cói có sen. Bắn chim trên cao để đuổi theo le le, nhạn bay lên bay xuống; thả câu chỗ sâu để đuổi theo cá chiên, cá vị (các loài cá tầm lớn) lặn bơi. Đó là cái để ta ăn mặc bằng sức mình mà không thẹn với lòng. Nghỉ có bóng râm dày của cây cao, nằm có hương thơm kín đáo của cỏ tốt. Lên núi mà vượt mây, ngắm những biến đổi lạ lùng của trời đất; đùa suối mà cưỡi trăng, quên đi bụi bặm đục ngầu. Đó là chỗ ta nhân lúc mỏi mệt mà vui sống theo ý mình."
Đông Pha nói: "Năm sắp hết, mưa gió lạnh lẽo, cửa sổ giấy, nhà tre, ánh đèn xanh leo lét, lúc ấy thường có chút thú vị."
Thành Trai (Dương Vạn Lý, nhà thơ đời Tống) nói: "Chim hót hoa rơi, lòng vui như có điều thấm thía. Sai đứa ở nhỏ xách chén làm bằng bướu cây đi mua rượu trắng, nhấp một chén sứ trắng như hoa lê, vội lấy tập thơ ra đọc nhanh một lượt để đưa rượu, thanh thản chẳng biết mình đang ở giữa bụi trần."
Lại nói: "Nhân sửa lại nhà cũ, khơi ngòi dẫn suối, trồng hoa cây quanh nhà, ngày ngày ngâm nga trong đó. Bạn cũ ghé qua, pha trà đánh cờ, rượu chén tràn trề, gần như không phải điều có ở cõi trần."
Thuỷ Tâm (Diệp Thích, học giả đời Tống) nói: "Lên xuống núi sông, xuyên vào chỗ u sâu, bỏ ngày giữ đêm, nhặt lấy những dịp gặp cảnh đẹp, kể lại với người, chẳng khác gì tiếng hay sắc đẹp."
Lại nói: "Thông trúc lấp lối, hoa trong sân vây kín, mặc áo người núi, chống gậy, kẹp sách vừa đi vừa ngâm, tiễn ngày đón tháng trong rừng xanh. Phàm chuyện ruộng cũ đất mới, chuyện tiến lui (?), ôm gối huýt dài, chuyện cưới gả có hay không, đều nhạt nhòa mơ hồ như chuyện trong mộng. Nghe có bậc danh sĩ, vui vẻ đón đến, cùng ăn mì nhạt, nói cho nghe chỗ hai nhà Nho, Phật hợp nhau, khác nhau và chỗ thấy được chân thật của tính mệnh, như vị muối trong nước, chẳng có cũng chẳng không."
Thơ Lý Thái Bạch (Lý Bạch) có câu: "Gió mát trăng trong không cần một đồng tiền mua." Bài "Xích Bích phú" (của Tô Thức) nói: "Chỉ có gió mát trên sông và trăng sáng giữa núi, tai nghe thành tiếng, mắt gặp thành sắc, lấy không ai cấm, dùng không bao giờ hết, ấy là kho vô tận của Tạo hoá." Ý của Đông Pha có lẽ từ câu thơ của Thái Bạch mà ra. Gió trăng không cần tiền mua, lấy không ai cấm, lời của Thái Bạch, Đông Pha quả là đúng. Nhưng biết gió mát trăng trong là đáng vui, trên đời chẳng được mấy người. Gió mát trăng trong, trong một năm cũng chẳng được mấy ngày. Dẫu người ta biết niềm vui ấy, hoặc bị việc tục giành mất, hoặc bị bệnh khổ ngăn trở, muốn hưởng mà không được. Có người ở nhàn không việc gì, gặp gió mát trăng trong không cần tiền mua, lại không ai cấm, mà không biết niềm vui ấy, thì ấy là tự sinh ra trở ngại.
Đào Tiềm (Đào Uyên Minh) tính chân thật, thẳng thắn; người sang hay hèn đến thăm, có rượu là bày ra. Nếu Tiềm say trước thì nói với khách: "Ta say muốn ngủ, ông hãy đi đi."
Lưu Hàm Độ tính ung dung xa vời, có khí cốt phong cách, phóng khoáng phong lưu, nổi danh một thời. Ông từng nói: "Không cần danh vị, chỉ cần cơm áo. Không cần tiếng khen sau khi chết, chỉ trọng điều thấy trước mắt."
Thế tử Trung Liệt nhà Lương (Tiêu Phương Đẳng, con vua Nguyên Đế nhà Lương) tính yêu rừng suối, đặc biệt thích sự nhàn tản. Ông bàn rằng: "Ta từng mộng làm cá, rồi hoá làm chim. Lúc đang mộng, vui nào bằng? Đến khi tỉnh, lo nào như thế; thật là vì ta kém cá chim xa lắm. Cho nên cá chim bay lặn tuỳ theo chí tính của chúng, còn việc tiến lui của ta luôn nằm trong tay kẻ khác, ngẩng đầu sợ đụng, nhấc chân sợ ngã. Nếu rốt cuộc ta được cùng cá chim rong chơi, thì bỏ đời đi cũng như cởi chiếc giày vậy."
Bùi Trung Lập (Bùi Độ, tể tướng đời Đường) không tin thuật số (các thuật bói toán, đoán số mệnh), thường nói với người: "Gà lợn cá tỏi, gặp thì ăn; sinh lão bệnh tử, đến lúc thì đi."
Cao tử bàn phiếm
Cao tử nói: Người xưa nói: "Được một ngày nhàn mới là phúc, lo tính chuyện nghìn năm, người ta cười là ngốc." Lại nói: "Đời người không đến trăm năm, mà thường ôm nỗi lo nghìn năm." Đó là nói với những kẻ tất bật trong gió bụi, nhọc nhằn cả trong giấc mộng. Ta thân cao bảy thước, há không muốn đem chí mình vươn tới mây xanh, cầm kiếm làm lạnh cả sao trời sao? Nhưng mệnh ở đâu thì ấy là chỗ Tạo hoá làm chủ, ai tranh được với Tạo hoá? Đã không được Tạo hoá cho, thì nên yên với mệnh mình được sinh ra, lặng lẽ ngắm vật và mình, nhận lấy tính linh, buông lòng ra ngoài vũ trụ, tự đủ trong lòng mình, đùa vui với cá chim, hai bên có đàn sách. Ngoài những thứ ấy, ta còn có gì? Như những người giấu mình đi, theo đuổi hươu lợn (sống giữa rừng núi), rong chơi thoả chí, cùng khói ráng say sưa. Người giữ mình trong sạch thì vác nồi chõ mà trốn đi (?), người ôm đạo thì lấy việc được vẽ hình (vào lầu thờ công thần) làm nhục. Há thật họ không lấy vẻ rực rỡ làm vinh, cam lấy sự hiu quạnh làm vui sao?
Đó đều là vì không được Tạo hoá cho, nghĩ rằng giàu sang mà phải sợ người, không bằng nghèo hèn mà được thoả chí, nên mới bỏ được điều mọi người tranh lấy, lấy điều mọi người bỏ đi. Nếm cái vị không vị ở vực sâu hư vô, quên cái không quên ở cõi huyền minh (cõi sâu thẳm, mờ mịt của Đạo); thân ở trong bụi tục mà chí ngang trời đất, ở trong núi rừng mà tinh thần bay khắp tám cõi xa, sao lại để cho sự sống làm khổ ta, hình hài làm hại ta, thân làm gông cùm cho ta, rồi lủi thủi lạnh lẽo một mình để Tạo hoá cười chê? Người ưa thanh thản nhàn nhã, ta xin cùng nắm tay mà trò chuyện thân tình.
Bài luận "Tự túc" (tự thấy đủ) của Cao tử
Cao tử nói: Người ở triều đình nên thấy đủ với công danh; người ở núi rừng nên thấy đủ với đạo đức. Như Trương Lương theo Xích Tùng Tử rong chơi, Phạm Lãi bơi thuyền trên Ngũ Hồ, đó là thấy đủ với công danh; như Đào Bành Trạch với đàn và sách, Lâm Bô ở Cô Sơn trồng mai nuôi hạc, đó là thấy đủ với đạo đức. Người biết đủ, dù giàu sang không rực rỡ một thời, tiếng thơm ắt vang nghìn đời; nếu không, dù lúc sống không bị nhục, sau khi chết ắt gặp tai hoạ. Cho nên chữ "đủ" đối với người: đủ thì không ngày nào không tự thấy đủ, không đủ thì không lúc nào có thể đủ. Lại như kẻ bị đói rét dồn ép, bị việc cầu lợi cầu đạt làm khốn, cho rằng người có thể thắng trời, bèn tất bật lo no ấm, tiếng tăm. Nào biết đó là mệnh, không phải do người; mệnh đã không cho người đủ, người sao có thể làm cho ta đủ? Cho nên Tử Phòng (Trương Lương) bỏ đi xa ẩn cao, công trùm nghìn đời; Thiếu Bá (Phạm Lãi) xoá dấu giấu tung tích, danh khắc giữa trời đất. Uyên Minh ham rượu, người ta không chê ông say đắm; Hoà Tĩnh (Lâm Bô) trồng mai, đời đều khen ông nhàn nhã. Đó đều là lấy cái đủ ở một thân mình, không có ý giữ cho đầy tràn, biết lấy công danh, đạo đức làm chỗ dừng, chỗ đủ, nên dấu thơm cùng vũ trụ xoay vần, phong cách cao cùng trời đất trước sau.
Người ta được ban một mệnh (phẩm quan thấp nhất), được hưởng chút bổng lộc một thăng một đấu, thì nên cho là đủ với công danh; áo cừu rách, áo vải ngắn, cơm gạo thô, canh rau, thì nên cho là đủ với cơm áo; rào tre nhà tranh, cửa phên, cửa sổ cỏ bồng, thì nên cho là đủ với chỗ ở; gậy mây, giày cỏ, lừa què, mái chèo ngắn, thì nên cho là đủ với xe cộ; có núi để kiếm củi, có nước để đánh cá, thì nên cho là đủ với ruộng vườn; sách cũ đầy giường, tranh sách bốn vách, thì nên cho là đủ với của quý; cửa không người gõ, lòng có dư nhàn, thì nên cho là đủ với vinh hoa; chăn vải sáu thước, gối cao ngủ đến lúc mặt trời lên ba con sào, thì nên cho là đủ với hưởng thụ; ngắm hoa rót rượu, đối trăng hát vang, thì nên cho là đủ với vui chơi; thơ sách đầy bụng, từ phú đầy tập, thì nên cho là đủ với giàu có. Đó gọi là biết đủ thì thường đủ, không có ý cầu cho đủ cái chưa đủ. Chữ "đủ" há có thể dùng sức mà đạt, cầu may mà được sao?
Vì thế ta nói: tự thấy đủ trong lúc cùng hay lúc đạt (?) là được cái ung dung coi giàu sang như mây nổi; tự thấy đủ trong việc lấy bỏ là được cái thú hưởng gió sông trăng núi; tự thấy đủ với tầm mắt là được tấm lòng rộng như trời cao biển lớn; tự thấy đủ trong nghèo khó là được sự đạm bạc của một giỏ cơm, một bầu nước nơi ngõ hẹp; tự thấy đủ trong việc từ chối hay nhận lấy là được sự thanh cao của người ăn nấm linh chi, hái rau vi (như các ẩn sĩ Tứ Hạo, Bá Di, Thúc Tề); tự thấy đủ lúc nhàn rỗi là được sự yên tĩnh của người ở nhà cửa gỗ ngang, bên dòng suối nhỏ (cảnh ẩn cư đạm bạc trong Kinh Thi); tự thấy đủ trong việc ra làm hay lui ẩn là được sự thong thả của mây về, chim mỏi; tự thấy đủ trong việc xướng hoạ là được sự khoáng đạt của một bài ngâm, một chén rượu; tự thấy đủ với chỗ ở là được sự yên nhàn của năm cây liễu, ba lối nhỏ (cảnh ẩn cư của Đào Uyên Minh); tự thấy đủ trong việc vui chơi là được sự phóng khoáng của việc tắm sông Nghi, hóng gió đàn Vũ Vu.
Mấy điều như thế, ở đâu cũng yên, không ngày nào không đủ, người với ta không tranh nhau, thân với đời đều quên cả, tự có những chỗ hay vô cùng, phá tan bao nhiêu nhọc nhằn bụi trần. Sao lại bỏ cái đủ có dư trong lòng, mà ôm lòng tham hão huyền ngoài ý, rốt cuộc được gì? Cũng là ngu vậy. Xem những kẻ tiến công danh lên trăm thước, bỏ đạo đức trong tấc lòng, ngày ngày tất tả vì chưa đủ, như họ Kim, họ Trương (những nhà quyền quý đời Hán) hiển hách, rốt cuộc chuốc tai vạ vào thân; họ Thạch, họ Đặng (Thạch Sùng, Đặng Thông, những người giàu nổi tiếng) giàu có, cuối cùng bị diệt cả họ. Người quân tử há không coi đó như trăng trong nước, hoa trong gương là ảo, lấy việc ưa khiêm nhường, ghét đầy tràn làm lời răn sao?
Lại như kẻ hèn kém, vốn chỉ như lửa đá loé lên trong chốc lát, như núi băng vừa mới đóng, liền lòng tham như rắn muốn nuốt voi, coi không ai ra gì, chỉ cốt sướng ý vì dinh thự hạng nhất liền mây, vàng ngọc chất như núi, cả đời không ai sánh bằng, mà lòng muốn vẫn chưa thoả; đó chính là kẻ không biết đủ. Ta biết con lạc đà trong rừng gai, con ốc sên dính vách tường (ví kẻ tham lam tự chuốc khốn, tự chuốc chết), chính là bọn ấy. So với người biết để lại phần dư không dùng hết mà trả về cho Tạo hoá thì thế nào?
Mục "Cư thất an xứ" (nhà ở và chỗ ở cho yên ổn)
Chép lại những lời bàn nổi tiếng của người xưa
Sách "Thiên Ẩn Tử" (sách Đạo giáo về tu dưỡng, tương truyền của Tư Mã Thừa Trinh đời Đường) nói: "Ta gọi là chỗ ở yên, không phải nói nhà đẹp phòng sâu, nệm nhiều lớp giường rộng. Mà là ở chỗ ngồi quay mặt về hướng nam, ngủ quay đầu về hướng đông, âm dương vừa phải, sáng tối mỗi bên một nửa. Nhà đừng cao, cao thì dương thịnh mà sáng nhiều; nhà đừng thấp, thấp thì âm thịnh mà tối nhiều. Cho nên sáng nhiều thì hại phách, tối nhiều thì hại hồn. Hồn của người thuộc dương (phần tinh thần nhẹ, thuộc dương), phách thuộc âm (phần tinh thần gắn với thân xác, thuộc âm); nếu bị sáng tối làm hại thì bệnh tật sinh ra. Đó là nói căn nhà mình ở còn khiến như thế, huống chi khí của trời đất có dương khí quá thịnh đánh vào da thịt, âm khí quá độ xâm vào thân thể, há có thể không đề phòng cẩn thận? Bước đầu tu dưỡng, nếu không theo điều này thì không phải đạo ở cho yên.
Phương pháp là: căn nhà ta ở, bốn bên đều có cửa; gặp gió thì đóng, gió lặng thì mở. Chỗ ta ngồi, phía trước có rèm, phía sau có bình phong; quá sáng thì buông rèm để dịu ánh sáng bên trong, quá tối thì cuốn rèm để thông ánh sáng bên ngoài. Bên trong để yên lòng, bên ngoài để yên mắt. Lòng và mắt đều yên thì thân yên. Sáng tối còn như thế, huống chi lo nghĩ quá nhiều việc, quá nhiều tình dục, sao có thể yên được trong ngoài?"
Cao Thái Tố ẩn ở núi Thương Sơn, dựng sáu quán, gọi là: quán Tuyết xuân chưa tan, quán Mây chiều mùa hạ trong mát, quán Trăng chính giữa đêm trung thu, quán Mặt trời ngày đông vừa mọc, quán Gió mát trên chiếu mùa nóng, quán Mưa rào trên thềm đêm. Mỗi quán làm một bài minh.
Sách "Thần ẩn" nói: "Trong nhà cỏ, dưới cửa sổ tre, ắt đặt một chiếc giường. Lúc mỏi mệt thì nằm ngồi tuỳ ý; ban ngày ngủ một giấc dưới cửa sổ, rất là thanh thản sảng khoái. Có lúc mộng cưỡi hạc trắng dạo chơi trên khoảng không, nhìn xuống cõi trần như tổ kiến. Tự mình là Trang Tử, mộng làm bươm bướm, bay vào khe đào, hẳn cũng giống Tử Hưu (Trang Chu)." Lại nói: "Trong nhà cỏ, hoặc chòi cỏ, phòng vắng, làm thành phòng đàn: dưới đất chôn một cái chum lớn, trong chum treo một quả chuông đồng, trên lát đá hoặc lát ván, trên đặt gạch kê đàn hoặc bàn gỗ mà gảy đàn, tiếng đàn vang rỗng, trong trẻo, tự có phong độ ngoài cõi đời."
Đông Pha làm quan coi Nhữ Âm, dựng một cái đình bằng màn trướng, đời chưa từng có. Kiểu của nó như đình, bốn phía cột kèo lắp ghép mà thành; dựng lên thì lấy màn vây quanh, tháo ra thì gỡ bó lại mang đi nơi khác. Bài minh của ông đại lược rằng: "Bèn làm đình mới, hiên cột xà kèo, mộng và lỗ mộng lắp vào nhau, khi hợp khi tan không cố định. Không cần đỡ từ dưới, màn xanh căng bốn phía. Ta muốn đi đâu, mười người khiêng được. Theo mực nước lên xuống, dọn đất bày giường." Lại rằng: "Há chỉ đặt bên nước? Đi đâu cũng tốt. Sáng xuân nơi đồng hoa, đêm thu nơi sân trăng, không có chân mà chạy, không có cánh mà bay. Hỏng thì làm lại, tốn kém dễ bù. Đề biển là 'Trạch Thắng' (chọn cảnh đẹp), danh với thực thật xứng." Lại xem bài thơ bốn chữ Tử Do (Tô Triệt, em Tô Thức) làm tiếp, trong có câu: "Coi thân như nhà trạm (chỉ là chỗ ở tạm), tạm đủ thì không cầu. Thói quen chơi núi đùa nước chưa khỏi. Gió có màn xanh, mưa có vải dầu đỏ. Chẳng phải xe chẳng phải thuyền, cũng có thể chọn nơi mà ở." Thì biết là trời tạnh dùng màn vải, trời mưa dùng màn vải dầu.
Đường Tử Tây nói: "Có mấy gian hiên, thông trúc lấp lối, hoa trong sân vây kín, ở phía sau nhà chính, việc đời không tới, khách khứa không đến. Ta thường ngồi một mình ở đó, cởi áo ngồi duỗi chân thoải mái, ngồi xoạc chân trên ghế xếp, ngậm bút làm thơ, phơi lưng đọc sách, để giải nỗi bồn chồn trong lòng, tự thấy thú vị."
Sách "Sơn gia thanh sự" (những việc thanh nhã của nhà ở núi, của Lâm Hồng đời Tống) nói: "Chọn đất bên nước ở núi quê cũ, rào quanh trồng cây kinh, xen trồng trúc; cách hơn một trượng (?), trồng ba trăm sáu mươi cây phù dung; vào trong phù dung hai trượng, trồng thông mai bao quanh; vào trong đó hơn ba trượng nữa (?). Ngoài lớp rào kép trồng khoai, hạt dẻ, táo dê, đào, mận; bên trong trồng mai. Làm nhà, phía trước lợp tranh, phía sau lợp ngói; vào trong có gác gọi là 'Tôn Kinh', chứa sách xưa nay. Bên trái là trường dạy con, bên phải là đạo viện đón khách. Nhà phía trong có ba gian: một để ngủ, một để đọc sách, một để chế thuốc. Nhà sau có hai gian: một gian chứa rượu, lúa, bày đồ dùng ở núi, nông cụ; một gian cho tôi tớ ở, làm bếp và nhà tắm. Một hầu gái, một tiểu đồng, hai người làm vườn. Phía trước có chuồng hạc để nuôi hạc, phía sau có một hai con chó, một con lừa, hai con bò. Khách tới thì dọn cơm rau, rượu, hoa quả; rảnh thì đọc sách, coi việc ruộng vườn, đừng khổ công làm thơ, để yên hưởng tuổi trời."
Bài "Nhàn cư phú" của Phan Nhạc nói: "Mẹ già ở nhà, xét phận biết dừng biết đủ, mong có chí coi danh lợi như mây nổi, làm nhà trồng cây, thong dong tự đắc. Ao đầm đủ để câu cá, thóc thuế xay giã (?) đủ thay việc cày. Tưới vườn bán rau, đủ bữa sớm bữa tối; chăn dê bán sữa, chờ lo khoản chi lễ Phục, lễ Lạp. Thu lạnh nắng lui, xuân ấm rét qua, mưa nhỏ vừa tạnh, sáu cõi (trời đất bốn phương) trong sáng. Mẹ già lên xe nhẹ, ngồi kiệu gỗ, xa thì ngắm vùng kinh kỳ, gần thì dạo quanh vườn nhà. Bày tiệc trong nhà, con cháu ngồi hàng, liễu rủ bóng râm, xe nối bánh nhau, khi thì yến tiệc trong rừng, khi thì làm lễ tẩy uế bên bờ nước. Anh em tóc đã hoa râm, trẻ nhỏ răng còn sữa, chúc muôn tuổi mà dâng chén, ai cũng vừa lo vừa mừng (mừng vì cha mẹ sống thọ, lo vì cha mẹ đã già). Chén chúc thọ nâng lên, mặt mẹ hiền vui vẻ, nổi chén vui uống, đàn sáo bày hàng, giậm chân đứng múa, cất giọng hát vang. Đời người yên vui, còn biết gì khác?"
Vương Tử Do (Vương Huy Chi, con Vương Hy Chi) từng tạm ở nhờ một ngôi nhà trống của người khác, liền sai trồng trúc. Có người hỏi: "Ở tạm thôi, cần gì phiền thế?" Vương huýt sáo ngâm vịnh hồi lâu, chỉ trúc mà nói: "Sao có thể một ngày không có ông này?"
Liễu Tử Hậu (Liễu Tông Nguyên, văn sĩ đời Đường) nói: "Cầm cuốc vác mai, khơi suối khe, làm vườn để có rau ăn. Lúc rảnh thì khơi ao ngòi, trồng cây cối, vừa đi vừa hát, ngồi câu cá, ngắm trời xanh mây trắng, lấy đó làm thích; như thế cũng là người đến già chết mà không phải buồn rầu."
Ông Tôn Trọng Ích (Tôn Địch, người đời Tống) nói: "Nhà mới làm xong, tiếng chợ không lọt vào tai, xe người tục không tới cửa. Khách đến cùng ngồi, núi xanh ngay trước cửa, nước chảy ở bên trái; ai bàn chuyện đời thì phải phạt uống một chén lớn."
Đời vua Ý Tông (nhà Đường) sùng phật pháp, rước xá lợi xương Phật về, dựng "nhà Bất Tư Nghị" (nhà "không thể nghĩ bàn") để thờ.
Biệt thự của Đỗ Kỳ công (Đỗ Diễn, tể tướng đời Tống) có dựng quán Chiêm Bặc (hoa dành dành); hình căn phòng cũng sáu góc, đồ dùng cũng sáu góc, để mô phỏng hoa chiêm bặc có sáu cánh.
Đào học sĩ (Đào Cốc, người đời Tống) nói: "Ta vâng mệnh qua sông Hoài, vào địa giới Quảng Lăng, buộc thuyền nghỉ ngoài đồng, thả bước đến một vườn quê, có đám lau xanh rộng vài mẫu. Ở giữa ẩn một gian nhà nhỏ, đề biển 'Thu Thanh quán' (quán Tiếng thu). Lúc ấy ta rất yêu, không biết là biệt thự nhà ai, đoán chủ nhân cũng là người tao nhã."
Trong thành Nghi Xuân có một gò đất, người trong quận gọi là Viên đài; đất ấy thuộc về Lý Trí. Trí có văn chương nổi tiếng, mọi người làm nhà cho ông trên Viên đài, lấy ý "lên núi Đông mà thấy nước Lỗ nhỏ" (lời Mạnh Tử nói về Khổng Tử, ý đứng cao thì thấy rộng), đề biển là "Tiểu Lỗ hiên".
Hà Tử Hoa ở Tuyên Thành có bốn cây cam cổ thụ, dựng nhà quay mặt về phía cây cam, đề biển là "Phẫu Kim" (bổ vàng). Đến tiết Sương giáng (khoảng cuối tháng mười dương lịch) cam chín, ông mở vò rượu, dọn món ăn sạch sẽ, cùng mọi người thưởng thức.
Trần Tê thôi chức Tư nông thiếu khanh (phó quan đứng đầu cơ quan coi việc lương thực, tài chính của triều đình), đến Cô Tô thăm chị gái. Gặp đêm Thượng nguyên (rằm tháng Giêng) xem hội đèn, xe ngựa ồn ào, mắt hoa thần say, ông than: "Lội qua băng sương, bơi trên khói nước, chợt thấy thế giới cao sáng này, liền thấy tinh thần sáng sủa." Rồi lập tức trở về quán cũ.
Nhà nho Miêu Đồng ở Vũ Lăng sửa sang vườn ao để tiếp khách, dựng "Dã Xuân đình" (đình Xuân nội cỏ), bên trong trồng lẫn các loại hoa cỏ núi đồng, năm sắc đan xen.
Lý Ngu nói với người: "Ta sớm khuya lo việc công, chưa từng được thong thả dạo chơi nước Hoa Tư (cõi mộng; ý nói chưa từng được ngủ cho thoả), định ở Lạc Dương mua chỗ có nước có trúc, làm 'Điệp am' (am Bươm bướm, ý lấy chuyện Trang Chu mộng hoá bướm), thôi việc về ở đó. Trong am sẽ thờ Trang Chu làm tổ khai sơn thứ nhất, Trần Đoàn (đạo sĩ đời Ngũ Đại – Tống, nổi tiếng ngủ liền nhiều ngày) được thờ kèm. Còn kẻ bận rộn thì khó mà ghi tên nhận chức trong am."
Vương Chấn làm Quốc tử bác sĩ (chức quan dạy học ở Quốc tử giám, trường học cao nhất của triều đình). Ông thích ngắm những bọt nước nổi lên trong mưa, lúc thưa lúc dày, lúc hiện lúc tan. Mỗi khi trời mưa, ông lại đến chỗ hẹp chật bên bốn bậc thềm, ngắm đến say mê. Trương Lân Thụy đùa ông: "Ông nên đặt tên ngôi đình này là Túy Âu (say bọt nước)."
Xây dựng và bài trí nhà ở
Uấn các (gác sưởi, gác giữ hơi ấm khô)
Ở phương Nam, mùa mưa nóng, thuốc men, tranh sách và đồ da lông đều bị mốc ẩm hư hết. Nay dựng một cái gác cao hơn một trượng (trượng: đơn vị đo chiều dài thời xưa, khoảng hơn 3 mét) so với mặt đất. Trong gác, dọc theo vách đóng tủ hai ba tầng, kẽ vách bịt bằng ván, mở cửa sổ ở phía trước và phía sau. Trên xà treo một cây sào dài, đồ gì treo được thì treo lên sào, còn lại đặt trên giá. Trời nắng ráo thì mở toang cửa sổ cửa lớn để đón gió nắng khô thoáng. Trời âm u thì đóng kín để ngăn hơi mưa ẩm. Giữa gác đặt một lò nhỏ, lúc nào cũng giữ hơi lửa ấm áp. Lại có cách khác: trong gác kê hai ba chiếc giường, dưới gầm giường chất đầy than mới ra lò, rồi đặt tranh lên giường thì tranh mãi không mốc hỏng, không cần đốt lửa. Than ấy đến mùa thu đem ra đốt, năm sau thay than mới. Tuyệt đối không được nằm trên những chiếc giường ấy, ai nằm sẽ mắc bệnh mất tiếng (?), điều này đã nhiều lần thấy ứng nghiệm. Đó là do bị hơi lửa hun đốt.
Thanh Bí các, Vân Lâm đường
Gác lại càng đẹp, khách nào không phải người thanh cao thì không được vào. Trước nhà trồng bốn cây ngô đồng xanh, sai người lau chùi vỏ cây. Mỗi khi ngô đồng rụng lá, liền sai trẻ hầu buộc cây kim vào đầu gậy, mau mau khêu lá đi, không để lá làm bẩn, nên cây đứng thẳng như ngọc xanh. Rêu phủ đầy sân, không cho người giẫm lên, trông như tấm nệm xanh đáng yêu. Hai bên trồng thông, quế, lan, trúc…, quanh co uốn lượn. Bên ngoài là cây cao trúc dài, um tùm, sâu thẳm và tươi tốt. Xung quanh bày đá lạ. Phía đông bày đồ ngọc cổ, phía tây bày đỉnh, tôn, lôi cổ (các loại đồ đồng cổ: vạc, bình rượu, vò rượu), cùng những bản chữ viết mẫu mực và tranh nổi tiếng. Mỗi khi mưa tạnh gió lặng, chủ nhân chống gậy đi giày dạo chơi, thong dong thư thả, ngâm thơ ca hát để vui. Người trông thấy đều biết đó là người sống ngoài vòng thế tục.
Quán tuyết am (lều ngắm tuyết)
Lều dài chín thước, rộng tám thước, cao bảy thước (thước: đơn vị đo thời xưa, khoảng hơn 30 cm). Lấy gỗ nhẹ làm khung, dán giấy và vải lên để che ba mặt. Trên nóc phủ một khung, phía trước giăng màn, cuộn lên thả xuống như trướng. Bên trong ngồi được bốn người, vẫn đặt được lửa và đồ ăn. Có thể tùy chỗ dời đi, dựng quay lưng về phía gió, hướng mặt ra ngắm tuyết. So với lều nỉ, lều này có vẻ thanh thoát hơn. Đem dựng bên hoa, bên núi, bên nước, ở chỗ cảnh đẹp nào cũng được. Người ta gọi nó là "hành oa" (cái tổ di động).
Tùng hiên (hiên thông)
Nên chọn chỗ sáng sủa, thoáng đãng trong vườn mà dựng, không cần cao, chỉ quý ở chỗ thanh tĩnh. Tám cửa sổ chạm thủng xinh xắn. Hai bên trồng vài cây thông xanh, phải chọn cây có cành thân già cỗi, cong queo như trong tranh. Cây có dáng như tranh của Mã Viễn, Thịnh Tử Chiêu, Quách Hi (các họa sĩ nổi tiếng giỏi vẽ thông thời Tống, Nguyên) thì rất đẹp. Ở giữa dựng một hòn đá lạ. Nên chọn đá có dáng gầy gọt, thủng nhiều lỗ, đầu to eo nhỏ, mềm mại có dáng, dựng giữa các cây thông. Bên dưới trồng các loài hoa như cát tường, bồ thảo, lộc thông, lại đặt thêm một hai chậu kiến lan (lan Phúc Kiến), trông thanh tao, nhã nhặn. Bên ngoài nếu có đất trống thì trồng vài cây trúc, một hai cây mai để tăng vẻ thanh, cùng làm thành "những người bạn mùa lạnh" (tùng, trúc, mai là ba loài chịu được giá rét, ví với người giữ khí tiết). Đứng ở hiên nhìn ra, ngỡ như đang ở trong tranh.
Bài nói về thư phòng của Cao tử (Cao tử: tác giả tự xưng)
Cao tử nói: Thư phòng nên sáng sủa, sạch sẽ, không nên quá rộng. Sáng sạch thì tinh thần sảng khoái, rộng quá thì hại sức mắt. Ngoài cửa sổ, bốn vách phủ đầy dây leo. Giữa sân bày chậu cảnh tùng, cối, hoặc một hai chậu kiến lan. Quanh bậc thềm trồng kín cỏ thúy vân, cỏ tốt lên thì xanh um. Bên cạnh đặt một ao rửa nghiên, lại đặt thêm một chậu làm ao ở gần cửa sổ, nuôi năm bảy con cá giếc vàng để ngắm cái lẽ sống động của trời đất.
Trong phòng có: một bàn dài, một nghiên mực cổ, một bình đồng cổ đựng nước mài mực, một giá gác bút bằng sứ lò cũ, một ống bút bằng trúc đốm, một bát rửa bút bằng sứ lò cũ, một hộp hồ dán, một thủy trung thừa (chén nhỏ đựng nước để mài mực), một cái chặn giấy bằng đồng hoặc bằng đá. Bên trái đặt một chiếc tháp (giường thấp để ngồi nằm nghỉ), dưới tháp có một ghế lăn chân (ghế có con lăn để lăn bàn chân cho khí huyết lưu thông), đầu giường có một kỷ nhỏ. Trên kỷ đặt một bình hoa bằng đồng cổ, hoặc một bình sứ lò Ca, lò Định (những lò gốm nổi tiếng thời Tống). Mùa hoa thì cắm đầy bình để gom hương thơm. Lúc thường thì đặt chậu đá trồng xương bồ lên đó, hứng sương sớm để rửa cho mát mắt. Hoặc đặt một lò hương hình đỉnh để đốt hương ấn triện (hương bột rắc theo khuôn hình chữ triện rồi đốt). Mùa đông đặt một lò sưởi nghiên (lò giữ ấm cho nghiên mực khỏi đóng băng). Trên vách treo một cây đàn cổ. Giữa phòng đặt một cái kỷ, kiểu kỷ Vân Lâm ở vùng Ngô Trung (vùng Tô Châu) là đẹp.
Trên vách treo một bức tranh. Tranh trong thư phòng chỉ có hai loại: tranh sơn thủy (núi sông) là bậc trên, tranh hoa cây đứng sau, còn tranh chim muông và người thì không dùng. Hoặc treo tranh của danh họa vẽ tượng thần, Phật giữa núi sông mây ráng cũng được. Bức chữ của bậc hiền tài nổi tiếng (?) mà có câu thơ thanh nhã thì có thể treo kèm. Phía trên thờ một pho tượng Phật mạ vàng của xứ Ô Tư Tạng (tức Tây Tạng), đặt trong khám sơn Nhật hoặc khám gỗ hoa lê. Trên kỷ đặt một chậu đá nhỏ, dùng đá Linh Bích, đá Anh, đá Tương Lạc hoặc đá Côn Sơn (các loại đá cảnh nổi tiếng theo nơi sản xuất), to không quá năm sáu tấc (tấc: một phần mười thước), có dáng tự nhiên kỳ lạ, thủng, lắm lỗ, gầy gọt, không có vết rìu đục là đẹp. Kém hơn là đá Yên, thạch nhũ, đá trắng, đá mã não đất, cũng có hòn đáng xem. Chậu thì dùng sứ trắng lò Định, lò Quan, lò Ca, sứ xanh Đông, lò Quân Châu là bậc trên, gốm của các lò đương thời đứng sau.
Ngoài kỷ có một lò hương, một bình hoa, một bình cắm thìa đũa (thìa đũa dùng để gẩy tro, gắp hương), một hộp hương. Bốn thứ này hơn kém nhau rất xa, chỉ người hiểu biết rộng và có óc thẩm mỹ mới chọn được. Kiểu lò thì chỉ có lò Nhữ, lò hình đỉnh và lò hình di có quai hình cây kích là đẹp. Lò to nhất cũng chỉ có bụng rộng ba tấc. Bình thì bình dáng túi mật và bình cô cắm hoa là nhất, kế đó là bình cổ ngỗng bằng sứ thời Tống, còn lại không đáng dùng. Ở chỗ thích hợp trên vách, treo một bình vách để cắm hoa bốn mùa. Chỗ ngồi bày sáu chiếc ghế măng Ngô Hưng, một chiếc ghế thiền (ghế rộng để ngồi xếp bằng tĩnh tọa), cây phất trần, cây gãi lưng, chổi cọ mỗi thứ một cái, một cây như ý bằng trúc hoặc bằng sắt (như ý: vật cầm tay có đầu cong hình cụm mây, dùng để gãi ngứa hoặc cầm làm vật trang nhã).
Bên phải đặt một giá sách, trên để các sách: Chu Dịch cổ chiêm, Thi Kinh bàng chú, Ly Tao kinh, Tả truyện, hai thiên Tự cảnh do họ Lâm chú giải, Cận tư lục, Cổ thi kỷ, Bách gia Đường thi, thơ của Vương và Lý, Hoàng Hạc bổ chú, Đỗ thi thuyết hải, Tam tài quảng ký, Kinh sử hải thiên, Trực âm, Cổ kim vận thích…
Sách nhà Phật thì có: Kim Cương sao nghĩa, Lăng Nghiêm hội giải, Viên Giác chú sớ, Hoa Nghiêm hợp luận, Pháp Hoa huyền giải, Lăng Già chú sớ, Ngũ đăng hội nguyên, Phật thị thông tải, Thích thị thông giám, Hoằng minh tập, Lục độ tập, Liên tông bảo giám, Truyền đăng lục.
Sách Đạo giáo thì có: Đạo đức kinh tân chú chỉ quy, Tây thăng kinh cú giải, Văn thủy kinh ngoại chỉ, Xung hư kinh tứ giải, Nam hoa kinh nghĩa hải toản vi, Tiên gia tứ thư, Chân tiên thông giám, Tham đồng phân chương thích nghi, Âm phù tập giải, Hoàng đình kinh giải, Kim đan chính lý đại toàn, Tu chân thập thư, Ngộ chân…
Sách thuốc thì có: Hoàng Đế Tố vấn, Lục khí huyền châu mật ngữ, Nạn kinh mạch quyết, Hoa Đà nội chiếu, Sào thị bệnh nguyên, Chứng loại bản thảo, Thực vật bản thảo, Thánh tế phương, Phổ tế phương, Ngoại đài bí yếu, Giáp ất kinh, Chu thị tập nghiệm phương, Tam nhân phương, Vĩnh loại kiềm phương, Ngọc cơ vi nghĩa, Y lũy nguyên nhung, Y học cương mục, Thiên kim phương, cùng các sách của Đan Khê (tức Chu Đan Khê, danh y thời Nguyên).
Sách đọc lúc nhàn rỗi thì có: Thảo đường thi dư, Hoa gian tập cùng phần tục biên, Lịch đại từ phủ, Trung hưng từ tuyển.
Pháp thiếp (bản chữ mẫu của người xưa, khắc rồi in ra để tập viết): chữ chân (lối chữ viết ngay ngắn, tức chữ khải) thì có Quý Trực biểu của Chung Nguyên Thường, Hoàng đình kinh, Lan đình ký. Chữ lệ (lối chữ dẹt, nét ngang có đuôi, có trước chữ khải) thì có Hạ Thừa bi, Thạch bản lệ vận. Chữ hành (lối chữ viết nhanh, nửa nắn nót nửa thảo) thì có Âm phù kinh của Lý Bắc Hải, Vân Huy tướng quân bi, Thánh giáo tự. Chữ thảo (lối chữ viết nhanh, nét liền phóng khoáng) thì có Thập thất thiếp, Thảo thư yếu lĩnh, bản Thiên tự văn viết trên lụa của Hoài Tố, Thư phổ của Tôn Quá Đình. Đó đều là những sách mà người ở ẩn trong núi đọc cho hợp chí mình, nên bày trong thư phòng.
Tranh cuộn của người xưa về sơn thủy, nhân vật, hoa chim, hoặc bút tích của các bậc hiền tài nổi tiếng, mỗi loại vài cuộn, dùng để xếp đầy giá. Ở trong thư phòng, suốt ngày ngồi trên chiếu, đêm dài thì thắp đèn lồng, không có việc gì quấy rầy lòng, đọc những thứ ấy mà tự vui, thong dong qua những năm còn lại cho đến hết tuổi trời. Đó thật là được hưởng phúc thanh nhàn; người nào không phụ căn phòng thanh cao của mình thì mới thấy được cái hay này (?).
Mao đình (đình lợp cỏ tranh)
Lợp bằng cỏ tranh trắng, dựng khung bốn phía làm đình; hoặc lợp bằng bẹ cọ thì bền hơn. Bốn cột bên dưới lấy bốn thân cọ già trong núi còn nguyên vỏ mà làm, không chỉ mộc mạc, đẹp mắt mà còn bền lâu. Bên ngoài rào một hai thanh trúc làm lan can. Dựng đình dưới tán thông xanh, giữa rừng trúc cao, cây cối tốt tươi, thật xứng để thưởng ngoạn thanh nhã.
Cối bách đình (đình làm bằng cây cối, cây bách)
Trồng bốn cây bách già để làm đình. Cách làm là nhờ thợ làm vườn dùng dây tre buộc các ngọn lại làm nóc, thành một ngôi đình. Chỉ một tầng mái là đẹp, làm hình tròn cũng nhã, còn làm sáu góc hai tầng mái thì rất tục. Cây quế cũng buộc thành đình được, cây la hán tùng cũng được. Nếu dùng cây tường vi buộc thành tháp cao thì lúc hoa nở cũng đáng xem, nhưng nếu làm đình thì ngoài lúc hoa nở ra, gai rủ thấp xuống, lá héo, sâu bọ, vướng áo, đâm mặt, rất chướng mắt, nói gì đến thưởng ngoạn.
Viên thất (nhà tròn)
Cù Tiên nói: Cách làm nhà tròn mỗi người một khác. Kiểu tôi ghi lại đây lấy theo lẽ khuôn khổ của trời đất: trên tròn dưới vuông (người xưa cho rằng trời tròn đất vuông). Đường kính một trượng hai thước, ở giữa ngăn thành hai gian trước sau. Gian trước khoét lỗ tròn tượng mặt trời, mặt trăng ở phía đông và phía tây, để đón ánh sáng mặt trời, mặt trăng. Gian sau khoét lỗ trên nóc, làm cửa sổ có cây chống để mở, để đón linh khí của thiên môn (cửa trời). Phía cung Cấn (hướng đông bắc) thì bít cửa lại, không cho thông, với ý đóng quỷ môn (cửa quỷ: theo thuật số, hướng đông bắc là lối ma quỷ ra vào). Đó là kiểu nhà do tôi làm.
Cửu kính (chín lối đi)
Giang mai, hải đường, đào, mận, quýt, mơ, hồng mai, bích đào, phù dung: chín loại cây hoa, mỗi loại trồng một lối, gọi là "tam tam kính" (ba lần ba lối). Có thơ rằng: "Ba lối mở đầu là ông Tưởng, mở lại ba lối là Uyên Minh. Thành Trai gồm đủ ba lần ba lối, một lối hoa nở, một lối đi." (Tưởng Hủ thời Hán ở ẩn, mở ba lối đi trong vườn; Đào Uyên Minh thời Tấn cũng có câu "ba lối sắp thành hoang"; Thành Trai tức Dương Vạn Lý, nhà thơ thời Tống.)
Trà liêu (phòng pha trà)
Một gian phòng phụ nhỏ, sát cạnh thư phòng. Bên trong đặt: một bếp nấu trà, sáu chén trà, hai ấm rót trà (trong đó một ấm dùng để rót nước sôi), một cối nghiền trà, chổi phẩy và khăn sạch mỗi thứ một, một hòm đựng than, một cái kìm gắp lửa, một đôi đũa gắp lửa, một cái quạt lửa, một cái gàu lửa dùng để đốt bánh hương. Một khay trà, hai túi đựng trà. Nên dạy một đứa trẻ hầu chuyên lo việc trà, để phục vụ những ngày dài trò chuyện thanh nhã và những đêm lạnh ngồi lặng một mình. Cách nấu trà có ghi riêng.
Dược thất (phòng thuốc)
Dùng một gian nhà yên tĩnh, ở chỗ không nghe tiếng gà chó. Giữa phòng đặt một án thờ để thờ các bậc thánh hiền đời trước và Dược vương (vị thần ngành thuốc). Ngoài ra đặt một chiếc bàn ván lớn, mặt nhẵn, dày chắc, để trộn thuốc. Một thuyền tán thuốc lớn bằng sắt, một cối xay đá, một thuyền tán nhỏ, hai cái cối chày mài thuốc lớn và nhỏ, một ống giã (?) dùng để giã bột ngọc trai mà bột không bay. Một cối giã. Rây thưa cỡ lớn, nhỏ, vừa mỗi thứ một cái; rây lụa dày cỡ lớn, nhỏ mỗi thứ một cái. Một chổi cọ, một khăn sạch, một chảo đồng, một quạt lửa, một kìm gắp lửa, cân đĩa lớn và nhỏ mỗi thứ một cái, một tủ thuốc, một hòm thuốc. Còn bầu, bình, vò, lọ thì nhà làm thuốc dùng không kể xiết, nên trữ nhiều để dùng. Phàm thứ gì cần cho việc làm thuốc đều nên sắm đủ. Phòng thuốc ngày thường khóa kỹ để phòng chuyện bất trắc, đó lại là điều người quân tử phải lo trước tiên.
Bài bình luận về hoa trong vườn của Cao tử
Cao tử nói: Âu Dương công (tức Âu Dương Tu, văn hào thời Tống) có bài thơ về việc trồng hoa gửi Tạ đạo nhân: "Đỏ thắm, trắng nhạt nên xen nhau, trước sau phải trồng theo thứ tự. Ta muốn bốn mùa mang rượu ngắm, chớ để ngày nào không hoa nở." Theo ý tôi, nhà của người ở ẩn đất không rộng, mở lối đi trong vườn cho vui lúc nhàn, nếu đem hoa tầm thường trồng chiếm một nửa thì có gì đáng lấy. Những thứ nên trồng trong bốn mùa, tôi xin bình luận như sau.
Mẫu đơn được ghi trong các sách phổ (sách chép các giống hoa) có nhiều giống đẹp, nhưng tận mắt thấy thì cũng ít. Giống màu đỏ thắm như hoa sơn trà, thạch lựu thì chỉ có trong tranh vẽ, còn mọc trên đất thì chưa từng thấy. Các giống khác như Trạng nguyên hồng, Khánh vân hồng, Vương gia hồng, Tiểu đào hồng, đẹp như mây ướt sương, như Phi Yến mới trang điểm (Triệu Phi Yến: mỹ nhân thời Hán). Các giống Cà tím, Hương tím, Lầu yên chi, Mực vẩy tím, đẹp nhất nước như phủ trong khói, như Ngọc Hoàn say rượu (Dương Ngọc Hoàn, tức Dương Quý phi thời Đường). Các giống Xích tố, Nhung trắng cắt, đẹp như rèm thủy tinh cuộn lên, như sương dưới trăng tỏa hương. Các giống Ngự y hoàng (áo vua vàng), Vũ thanh nghê, Nhất niệp hồng, Bướm xanh, đẹp như lan can đồi mồi mở ra, như ráng sớm tỏa màu. Ngoài mấy giống ấy thì không có đất để trồng nhiều.
Thược dược theo phổ của Quảng Lăng (tức Dương Châu) có hơn ba mươi giống, nhưng tôi thấy cũng chỉ mấy giống. Các giống Kim đới vi, Thụy liên hồng, Quán quần phương, như người mặc áo tía, tô son, dáng nhàn nhã như nàng Hồng Phất (mỹ nhân thời Tùy). Các giống Nghìn cánh trắng, Ngọc tiêu dao, Vũ nghê bạch, Vương bàn vu, mịn như mây, mềm như ngọc, sắc đẹp như nàng Lục Châu (ái thiếp của Thạch Sùng thời Tấn). Các giống Tú cầu phấn, Tú cầu tím (tục gọi là Ma diệp phấn đoàn), như má hồng tròn trịa vui tươi, lần lượt trang điểm mới. Bích đào, đào trắng cánh đơn, dáng như sương thanh thoát, trước sau đều nhã. Hải đường rủ tơ, hải đường cành sắt, hải đường Tây phủ, hải đường mộc qua, hải đường trắng, như ngậm khói soi nước, phong vận khêu gợi lòng người. Hoa ngọc lan, hoa tân di, đẹp mộc mạc mà thơm thanh, tươi thắm chói mắt.
Đào phấn nghìn cánh (tục gọi là đào hai màu), đào đỏ son (tục gọi là hoa đào Tô Châu, cánh như nhung cắt, không phải giáng đào; còn giáng đào thì tôi ghét vì nở lâu mà màu xấu), đào đỏ thắm cánh đơn: đó là giống lạ ở quán Huyền Đô mà chàng Lưu chưa từng biết (Lưu Vũ Tích thời Đường có thơ về hoa đào ở quán Huyền Đô). Thạch lựu đỏ thắm nghìn cánh hoa chồng tầng, lựu trắng nghìn cánh, lựu hồng phấn nghìn cánh, lựu vàng như lông ngỗng con nghìn cánh, lựu cánh đơn hai màu trắng và phấn: đó là những cành lạ từ Tây Vực, đủ khiến Bác Vọng hầu kinh ngạc (Trương Khiên thời Hán được phong Bác Vọng hầu, người đi sứ Tây Vực, tương truyền đem cây lựu về). Tử vi, tử vi hồng phấn, tử vi trắng: như trong cấm cung đêm dài đồng hồ nhỏ giọt, nằm đón trăng mát (tử vi thường trồng trong cung vua). Kim quế, nguyệt quế (nở bốn mùa, có kết hạt): như cung Quảng Hàn trên cao lạnh lẽo, gió thơm ngoài mây (cung Quảng Hàn: cung trăng, tương truyền có cây quế).
Chiếu thủy mai (hoa nở từng bông rủ xuống), lục ngạc mai, ngọc điệp mai, lạp mai miệng khánh (màu vàng như mật, nhụy tím, cánh như mai trắng nhưng to hơn một chút; tôi từng thấy ở đình núi của Hồng Tuyên công, hương xông vào người. Nay những thứ gọi là lạp mai đều là loại cánh như cánh sen, chỉ hơn được loại cẩu anh mà thôi): trăng gầy, khói giăng ngang, như người ngâm thơ trên cù lao lẻ loi (Lâm Bô thời Tống ở ẩn trên Cô Sơn, trồng mai, có thơ mai nổi tiếng). Sơn trà hồng phấn, sơn trà trắng nghìn cánh, Điền trà đỏ thắm (to như chén trà, giống từ Vân Nam), sơn trà mã não (ba màu đỏ, vàng, trắng chụm thành đống, ngoài nhụy là cánh lớn màu đỏ chu sa), sơn trà Bảo châu hạc đính (giữa hoa tròn như cái bánh bao, chụm dày đáng yêu; nếu nhụy nhả tua trắng thì không đẹp): như ráng hấp, tuyết ủ, say khướt như uống rượu Trung Sơn (tương truyền rượu Trung Sơn uống vào say nghìn ngày). Mộc cận đỏ thắm, mộc cận trắng nghìn cánh: cuối thu còn vài đóa, thơm lẻ loi ngoài rừng. Hoa trà mai (bông nhỏ, hồng phấn, nhụy vàng, nở vào tháng mười một khi các hoa khác đã tàn hết, có nó để ngắm), hoa chè (hương thanh, cắm bình được lâu, đáng ngắm): một cành dưới trăng lạnh, làm vật bày thanh nhã trên bàn sách.
Những gì tôi thấy, sở thích có thể giống người khác; nếu người và tôi ưa ghét không giống nhau thì dùng hay bỏ là tùy người tự chọn. Còn như trăm loài hoa cỏ mọc tràn khắp đồng nội, ở đây xin bình phẩm, chia làm ba bậc. Phong thái các loài hoa không giống nhau, huống chi trồng xong lại chiếm đất không nhiều, các thứ cắt tỉa được thì nên gom góp cả, mở thêm mười lối đi nữa, để say ngắm suốt bốn mùa.
Bài nói về ba bậc hoa cỏ của Cao tử
Cao tử nói: Bậc trên, phẩm cao, như: u lan, kiến lan, huệ lan, chu lan, sơn đan trắng, sơn đan vàng, tiễn thu la, mào gà hai màu (một bông chia hai màu tím và trắng, cùng mọc trên một cuống), sen vàng, nhài nghìn cánh, thược dược đỏ, thược dược trắng nghìn cánh, mai khôi (hoa hồng), thu hải đường, nguyệt quý trắng, dâm bụt đỏ thắm, đài liên (hoa nở rồi rụng hết, mỗi hạt trong gương sen lại mọc ra cánh hoa), hoa trúc đào, hoa thủy tiên cánh đơn, hoa huyên vàng, tường vi vàng; các giống cúc như Mẫu đơn tím, Mẫu đơn trắng, Thược dược tím, Thược dược bạc, Thược dược vàng, Thược dược mật; kim bảo tương, ngư tử lan, hoa xương bồ, hoa dạ hợp. Mấy loại trên sắc dáng u nhã, phong thái thanh đạm, đáng trồng chậu đặt trên giá trong phòng thanh cao, ngày ngày cùng đàn sách mà thưởng thức.
Bậc giữa, phẩm đẹp, như: hoa bách hợp, thục quỳ năm màu (loại này nên trồng nhiều. Nhà tôi trên một mẫu đất thu được một hai trăm cành hoa. Loài này hình dáng màu sắc khác nhau, có tất cả hơn năm mươi giống, hay biến đổi, không có giống cố định), mào gà trắng, mào gà lùn, bóng nước rắc vàng, tứ diện liên, nghênh xuân, kim tước, tố hinh, sơn phàn, sơn đan đỏ, hoa tôn trắng, hoa tôn tím, hoa cỏ cát tường, dành dành nhỏ Phúc Kiến, hồ điệp vàng, lộc thông, tiễn xuân la, hạ la, sơn đan ngoại quốc, thủy mộc tê, náo dương hoa, thạch trúc, anh túc năm màu, đỗ quyên vàng và trắng, mai khôi vàng, dâm bụt ba màu vàng, trắng, tím, kim sa la, kim bảo tương, mộc hương lệ xuân, mộc hương trắng nhụy tím, mộc hương vàng, đồ mi, gian gian hồng, thập tỷ muội, hoa linh nhi, lăng tiêu, ngu mỹ nhân, hồ điệp mãn viên xuân, hàm tiếu, tử hoa nhi, ngọc trâm tím và trắng, cẩm bị đôi, song uyên cúc, lão thiếu niên, nhạn lai hồng, thập tường cẩm, thu quỳ, túy phù dung, phù dung đỏ thắm, ngọc phù dung; các loại cúc, cam cúc, đinh hương viền vàng, đinh hương tím và trắng, hoa huyên, thủy tiên nghìn cánh, các loại bóng nước tím, trắng, đỏ thắm, kim bát vu, hoa cẩm đới, hoa cẩm gia, hoa cự sương, hoa kim hành, hoa hồng đậu, hỏa thạch lựu, hoa móng tay, hoa thạch nhai, hoa bìm bìm, hoa đạm trúc, hoa minh giáp, hoa mộc thanh, hoa trân châu, hoa mộc qua, hoa trích lộ, tử la lan, hồng mạch, ớt, hoa đậu xanh. Mấy loại trên hương sắc xen nhau rậm rạp, phong thái mỗi thứ được một phần. Tóm lại đều là hoa bên lan can đón gió xuân, cùng nhau đua sắc điểm tô bốn mùa.
Bậc dưới, phẩm thường, như: kim ti đào, hoa bìm cổ tử, thu mẫu đơn, mẫu đơn quấn cành, hoa trắng nhỏ bốn mùa (còn gọi là cỏ tiếp cốt), hoa sử quân tử, hoa kim đậu, hoa kim tiền, hoa úc lý đỏ và trắng, hoa sào ti, hoa rau diếp, mào gà chổi, cúc mãn thiên tinh, hoa câu kỷ, hoa hổ tì, hoa từ cô, kim đăng, ngân đăng, dương trịch trục, kim liên, ngân liên nghìn cánh, kim đăng lung, các loại hoa cây thuốc, hoàng hoa nhi, hoa tán thủy, hoa cây cận, hoa đậu trắng, hoa vạn niên thanh, cúc hài nhi, liên quấn cành, hoa bèo trắng, hoa nghể đỏ, hoa thạch thiền. Mấy loại trên phấn son sơ sài, dáng điệu chưa thanh nhã, đem đặt bên hàng rào, đầu bờ ao, có thể lấp chỗ thưa trong rừng hoa.
Những thứ kể trên đều do tạo hóa sinh ra, là sắc xuân khêu gợi lòng người, mọc khắp thiên hạ. Tôi sẽ trồng hết trong vườn để thỏa lòng mắt một thời, như thế là không hổ thẹn với lời dạy trong thơ của Âu Dương công.
Bài nói về bồn cảnh của Cao tử
Cao tử nói: Thú chơi bồn cảnh (cây, đá trồng trong chậu làm cảnh), trong thiên hạ có năm nơi thịnh nhất: Nam Đô (tức Nam Kinh), hai quận Tô Châu và Tùng Giang, Hàng Châu thuộc Chiết Giang, Phố Thành thuộc Phúc Kiến; người ở đó rất ưa chuộng. Giá cả tính bằng hàng vạn tiền, đủ biết người ta ham thích đến mức nào. Nhưng bồn cảnh thì loại đặt được trên kỷ, trên bàn mới đẹp; loại lớn là đồ bày ở sân và đình tạ, tạm không bàn đến.
Loại cổ nhã nhất, xét phẩm thì thông Thiên Mục là số một, chỉ thành Hàng Châu có. Cây cao chừng một thước, gốc to bằng cánh tay, lá kim ngắn mọc chụm. Người ta uốn thành dáng nghiêng lệch, quanh co như tranh của Mã Viễn, dáng trơ ngọn, cành vươn như vuốt chộp như tranh của Quách Hi, dáng rạp thấp chồng tầng như tranh của Lưu Tùng Niên, dáng kéo lê, vươn như chim bay như tranh của Thịnh Tử Chiêu. Trồng trong chậu đẹp, cành nhánh lởm chởm, rất đáng xem. Uốn các loại cây khác, không có kiểu nào hơn được kiểu này. Lại có loại thông một gốc mọc hai, ba thân, hoặc trồng ba năm cây trong một chậu, uốn thành rừng núi xếp vòng quanh, cao thấp so le, càng thêm thú u nhã. Dưới rừng đặt các loại đá thủng lỗ, uyển chuyển như đá Côn, đá Anh, đá Yên, đá Lạp, đá Tương Lạc, đá Linh Bích, đá măng, đặt cho hợp cách. Ngắm chậu một cây thì như ngồi trên đỉnh gò, quanh quẩn bên cây thông lẻ loi; ngắm chậu hai cây thì như đi vào sâu trong rừng thông, khiến người ta tháng sáu cũng quên nóng.
Ngoài năm nơi ấy, các nơi khác sản vật phần nhiều giống nhau, chỉ Phúc Kiến là chủng loại nhiều hơn. Như loại thạch mai, có hình chất trời sinh, giống như loài én đá, cua đá (hóa thạch có hình én, hình cua), từ gốc đá nảy ra cành, ngậm hoa nhả lá, trải qua nhiều đời không hỏng; trong số đó có cây đẹp, kỳ lạ khó tả. Thứ này có thể sánh với thông Thiên Mục của Hàng Châu, lại thêm thủy trúc của Phúc Kiến làm phụ, có thể làm thành "ba người bạn" trên kỷ. Thủy trúc cao khoảng năm sáu tấc, cao nhất đến một thước, lá nhỏ thân già, thưa thoáng dễ thương. Trên chậu có vài cây là đã khiến người ta nghĩ đến rừng trúc sông Vị (vùng sông Vị nổi tiếng nhiều trúc), cũng là bậc cao trong bồn cảnh.
Kế đến là câu kỷ, dáng phần nhiều cổ kính, trong tuyết quả đỏ lơ thơ, nên thường được gọi là "tuyết đè san hô"; gốc to bằng nắm tay, không lộ dấu tay người uốn. Lại như cối bách chịu được khổ cực, lại dễ uốn, cũng có cây gốc già cành cỗi, lá kim xanh um, khi đã tháo hết dây buộc thì như trời sinh, không kém các cây khác, tự có phong vị núi rừng. Ngoài ra như hổ tì: tôi từng thấy một nhà lính (?) có hai chậu, gốc như ống sáo, lá chồng mười mấy tầng, mỗi chậu chừng mười đến hai mươi cây làm thành rừng, đó thật là vật từ đời Nguyên. Về sau bị kẻ tầm thường làm hỏng. Tôi lại thấy một chậu đời Nguyên của nhà sư, dáng kỳ lạ cổ kính, quý đến mức khiến người ta quên ăn, rốt cuộc bị nhà quyền thế làm hỏng. Chuối mỹ nhân cao một thước trồng chậu, bên cạnh dựng đá, không cây nào sánh được. Loại này phải chọn đá khác thường mới vừa lòng người thưởng ngoạn.
Các loại khác như du thung (?), sơn đông thanh, sơn hoàng dương, tước mai, dương bà nãi, lục nguyệt tuyết, hải đường cành sắt, anh đào, tây hà liễu, la hán tùng thốn kim, thông sa la, thông dịch nha, hoàng dương lá nhỏ, ngọc điệp mai, hồng mai, lục ngạc mai, thụy hương đào, giáng đào, tử vi, kết hương, đỗ quyên Tứ Xuyên, mận, mơ, ngân hạnh, trúc nhỏ Giang Tây, tố hinh, quất vàng nhỏ, quýt sữa bò (mùa đông quả đỏ trĩu cành, đến xuân không rụng), trà mai nhỏ, hải đồng, bách anh lạc, hải đường cây, hoàng dương gốc già: các thứ kể trên đều trồng chậu được. Nhưng thân cây kỳ lạ cổ kính mà do tự nhiên sinh thành thì mới khó có. Lại như trong núi sâu, có cây lạ trời sinh, hạt rơi vào khe đá lâu năm, gốc tuy to mà cây thì xum xuê; tôi từng thấy mấy cây, không biết tên, xem ra càng khó có.
Lại như xương bồ có sáu giống: kim tiền, ngưu đính, đài bồ, kiếm tích, hổ tu, hương miêu. Cách chăm xương bồ, điều cốt yếu là đừng để lộ bùn và đừng lấy phân làm đất, đừng tưới nước giếng vì sẽ làm trên lá có đốm trắng, hỏng cây. Đừng phơi nắng, đừng để dầm sương tuyết, đừng để người say và tay dính dầu chạm vào; mấy việc ấy là quan trọng nhất. Trồng trên đá Côn, đá bọt nổi, muốn cây xanh tốt, sinh sôi thì phải qua năm tháng mới được. Trước kia tôi thấy nhà bạn có một khối đá tròn trồng xương bồ, đặt trong chậu nông đựng nước, to hơn một thước, trông như tấm ngọc bích xanh. Mặt sau vốn là hòn đá nhỏ trồng xương bồ từ trước, cây ngày càng tốt, rễ và khóm cuộn kết dày như lưới dệt, không lộ đá ra chút nào, lại không bò lan, đúng là vật từ đầu triều ta. Về sau bị bàn tay tanh mân mê, sứt mất một mặt, khiến người ta tiếc rẻ.
Đại để cây xương bồ thì dễ chăm, có được chậu cổ mới khó. Như chậu lò Định khắc hoa năm màu, chậu lò Định trắng thêu hoa, khắc hoa, chậu vuông, chậu tròn thì loại chân hình mây là đẹp; lại có chậu tròn tám góc, chậu vòng sáu góc; kiểu của lò Định nhiều nhất, tiếc là không có chậu dài. Lò Quan, lò Ca phần nhiều làm chậu tròn, cũng có kiểu vòng dây, chậu vuông thì ít thấy. Như sứ xanh Đông, lò Quân Châu cũng phần nhiều là chậu tròn, chậu dài cũng ít. Chậu vuông kiểu hoa ấu, hoa quỳ thì đẹp, nhưng chỉ trồng được xương bồ. Năm trước có người thợ đá họ Tưởng đục chậu bằng đá xanh tím, có chậu dẹt dài, có chậu vuông, có chậu chữ nhật bốn góc lõm vào, cách đục tinh xảo, đáng là tay giỏi bậc nhất một đời. Chậu ấy truyền lại cũng ít, người ta phần nhiều không biết. Lại như chậu vuông bằng đá trắng, đá tím vùng Quảng Đông, kiểu dáng không nhất định, rất hợp để bày đá, trồng xương bồ; nếu chỉ đặt một hòn đá Anh vào thì kém phong vị. Cũng có chậu trồng cây được. Lại như chậu lớn hai ba thước của lò Quan Long Tuyền thời trước, loại đáy còn nguyên vẹn (?), trồng xương bồ rất đáng yêu.
Như những chậu vuông, chậu tròn vẽ hoa xanh trên nền trắng của lò Quan làm dưới thời vua Cảnh lăng và Mậu lăng của triều ta (tức thời Tuyên Đức và Thành Hóa nhà Minh), chất men mịn, màu xanh biếc, lại do danh họa trong cung vẽ chứ không phải thợ gốm vẽ; tôi từng thấy hai chậu vẽ lau và nhạn, không kém tranh vẽ trên lụa. Nhưng chậu thì phần nhiều để trồng xương bồ, chậu trồng cây thì ít. Chỉ lò Định có chậu vuông to hơn một thước, sứ xanh Đông thỉnh thoảng cũng có. Lò Quân Châu, Long Tuyền có chậu, đều vuông mà cao sâu, trồng cây được. Nếu tìm kiểu chậu dài, bày được cả cây và đá thành hai hàng thì rất hiếm. Tôi từng thấy một chậu dài màu phấn men rạn của lò Tuyên (lò thời Tuyên Đức), giữa chia làm hai rãnh, một để trồng cây, một để chứa nước, kiểu dáng rất đáng yêu. Gần đây người ta nung nhiều chậu vuông, tròn, dài màu trắng, không cần tìm đâu xa nữa. Còn loại chậu nung bằng bùn xanh lục ở miền Bắc thì tục tằn không đáng nhìn. Lại có loại nung thành hình con thỏ, con cóc, Lưu Hải, quả vải, Đảng tiên (?), giữa có một lỗ để trồng xương bồ; đó đều là đồ chơi của trẻ con, đàn bà, há để làm bẩn vật tiên linh của ta? Thấy thì nên đập vỡ cái bụng phẳng của nó đi, để giải nạn cho cây xương bồ. Trong phòng núi của tôi có một bộ đá Côn trồng xương bồ, đặt trong chậu nông đựng nước bằng sứ trắng lò Định khắc hoa, to hơn một thước ba bốn tấc, bên dưới lót mấy chục viên đá Tứ Xuyên, đỏ trắng xen nhau, xanh lục lẫn lộn, hằng ngày múc nước suối trong để nuôi, tự cho là một báu vật trong phòng.
Bài bình về những điều vẻ vang và nhục nhã của hoa, do Cao tử nghĩ ra
Cao tử nói: Hoa gặp cảnh vẻ vang hay nhục nhã, ngay trong một mùa xuân, cùng chung thời tiết mà cảnh ngộ khác hẳn nhau. Vì thế tôi kể ra những cảnh hợp nhã với hoa, gọi là vẻ vang, gồm hai mươi hai điều: Một, mây mỏng che nắng; hai, nắng nhạt hun hương; ba, chút lạnh nhẹ giữ cho nhụy; bốn, mưa phùn làm tôn vẻ kiều diễm; năm, khói nhạt bao phủ; sáu, trăng sáng rây bóng; bảy, nắng chiều đùa bóng; tám, nở đúng tiết Thanh minh; chín, bên nước khoe sắc; mười, lan can son che chở; mười một, vườn danh tiếng yên tĩnh; mười hai, được bày làm vật thanh nhã trong phòng thanh cao; mười ba, được cắm trong bình cổ; mười bốn, có tiếng hát kiều diễm và người đẹp thưởng ngoạn; mười lăm, có người nâng chén vui say; mười sáu, ráng chiều chiếu màu; mười bảy, có trúc xanh làm láng giềng; mười tám, có khách tao nhã bình phẩm, đề thơ; mười chín, chủ nhân yêu quý thưởng ngoạn; hai mươi, đầy tớ canh giữ; hai mươi mốt, mỹ nhân cài làm đồ trang điểm; hai mươi hai, ngoài cổng không có tiếng gõ cửa quấy rầy. Đó đều là lúc hoa đắc ý trong gió xuân, như người thi đỗ khoe tài sắc; không chỉ hoa được chủ làm cho vẻ vang, mà chủ đối với hoa cũng không hổ thẹn, có thể nói người và hoa cùng chung mùa xuân.
Những cảnh hoa đau khổ, ghét bỏ, gọi là nhục nhã, cũng có hai mươi hai điều: Một, gió dữ vùi dập; hai, mưa dầm quá độ; ba, nắng gắt thiêu đốt; bốn, rét cắt làm bế tắc; năm, rơi vào nhà phàm tục; sáu, chim dữ lật mổ; bảy, bỗng gặp tuyết xuân; tám, bị đề vịnh bằng thơ dở; chín, trong nhà ghét khách đến ngắm (?); mười, trẻ con vin bẻ; mười một, chủ nhân lắm việc; mười hai, đầy tớ lười tưới; mười ba, dây leo cỏ dại quấn rối; mười bốn, gốc gầy không tươi tốt; mười lăm, bị vò nặn đến héo úa; mười sáu, đài tạ hoang vắng; mười bảy, khách say nôn mửa bẩn thỉu; mười tám, lấy vò thuốc làm bình cắm; mười chín, bị chia cành xẻ gốc; hai mươi, sâu ăn không chữa; hai mươi mốt, mạng nhện giăng khắp; hai mươi hai, bị xạ hương hun vào. Đó đều là lúc hoa để mùa xuân trôi qua uổng phí, hương sắc héo tàn; không chỉ hoa tiêu điều trong sân chủ, mà chủ đối với hoa cũng thêm hổ thẹn. Hoa gặp cảnh ngộ trong một mùa xuân, há chẳng giống con người sống trong một đời hay sao?
Những điều nên và kiêng khi trồng cây ở nhà
Sách Địa lý tâm thư viết: "Nhà người ta ở mà trồng cây, chỉ nên trồng trúc bốn phía, xanh tươi um tùm, không những được sinh vượng (khí tốt sinh sôi, thịnh vượng) mà tự nhiên không có vẻ tục. Phía đông trồng đào, liễu; phía tây trồng chá, du; phía nam trồng mai, táo; phía bắc trồng nại, mơ là tốt." Lại nói: "Phía đông nhà không nên trồng mơ, phía nam và phía bắc nhà không nên trồng mận, phía tây nhà không nên trồng liễu. Ở giữa trồng cây hòe thì ba đời thịnh vượng; sau nhà trồng cây du thì trăm loài ma quỷ phải lui tránh. Trước sân chớ trồng cây ngô đồng, sẽ có hại cho ông chủ nhà. Trong nhà không nên trồng nhiều chuối, lâu ngày sẽ chuốc ma quỷ quấy phá. Trước nhà nên trồng thạch lựu, được nhiều con cháu, rất tốt. Giữa sân không nên trồng cây để lấy bóng mát, trồng hoa làm rào thì chuốc chuyện dâm loạn và tổn hại." Sách Âm dương kỵ viết: "Trồng cây giữa sân gọi là 'nhàn khốn' (bị vây khốn), trồng lâu giữa sân chủ về tai họa. Cây lớn gần hiên hay sinh bệnh, sân cổng có đôi cây táo thì thêm điềm lành. Trước cổng nhiều cỏ xanh thì lắm sầu oán, ngoài cổng có liễu rủ lại càng có hại. Trong nhà trồng dâu và trồng cận, trồng đào rốt cuộc chẳng yên lành."
Hai bài nói về việc chọn ngày theo hoàng lịch và đài lịch (hoàng lịch: lịch do triều đình ban hành; đài lịch: lịch do cơ quan thiên văn ở kinh đô làm ra)
Cao tử nói: Việc chọn ngày giờ khi ở nhà dường như không thể xem nhẹ, nhưng sách vở của các thầy xem ngày đã khá nhiều, không cần tôi tóm lược. Chỉ có hai sách Kỳ môn (thuật Kỳ môn độn giáp, đoán việc dựa trên sự phối hợp can chi, bát quái và chín cung) và Diễn cầm (thuật phối hai mươi tám chòm sao với các loài cầm thú để đoán tốt xấu) là quan trọng nhất cho việc bói toán, thường có ứng nghiệm lạ, tôi biết rõ điều đó. Tiếc rằng hai sách ấy mênh mông rộng lớn, không thể nêu sơ lược được. Nay trong hoàng lịch và đài lịch có hai việc mà người ta ít biết, tôi đặc biệt nêu ra cho rõ.
Trong hoàng lịch, dưới mỗi tháng có ghi "ngày nào đó mặt trời chuyển vào thứ Tưu Tư" (thứ: một trong mười hai chặng trên đường đi của mặt trời trong năm; Tưu Tư là chặng ứng với cung Hợi), nên dùng các giờ Giáp, Bính, Canh, Nhâm; đó là bốn giờ đại cát, mọi việc dùng đều rất tốt. Nhưng trong mười hai giờ của một ngày không hề có giờ Giáp, giờ Bính, vậy thuyết ấy là thế nào? Tưu Tư là tướng Hợi của tháng giêng, gọi là nguyệt tướng (vị tướng của tháng: chặng mà mặt trời đang đi qua, dùng trong thuật chọn giờ). Mười hai nguyệt tướng đều đi ngược, bắt đầu từ Hợi. Tháng giêng dù đã qua mười, hai mươi ngày mà tướng chưa giao thì phải xem trên lịch, dưới tháng giêng ghi ngày nào "mặt trời chuyển vào thứ Tưu Tư", từ ngày đó mới tính là tháng giêng; những ngày trước đó đều tính theo tướng của tháng mười hai.
Sau khi đã giao tháng, mỗi ngày dùng giờ như sau (ở đây Giáp, Bính, Canh, Nhâm… là tên các phương vị trong hai mươi bốn hướng, mỗi phương vị nằm xen giữa hai chi): Giáp thì lấy khoảng giữa hai giờ Dần và Mão, mỗi giờ dùng một nửa, đó là giờ tốt; Bính lấy khoảng giữa Tị và Ngọ; Canh lấy khoảng giữa Thân và Dậu; Nhâm lấy khoảng giữa Hợi và Tý. Lại như tháng hai, tướng Tuất là Giáng Lâu, nên dùng bốn giờ Cấn, Tốn, Khôn, Càn (tên các quẻ dùng làm phương vị: Cấn là đông bắc, Tốn là đông nam, Khôn là tây nam, Càn là tây bắc): Cấn lấy khoảng giữa hai giờ Sửu và Dần, mỗi giờ một nửa; Tốn lấy Thìn và Tị; Khôn lấy Mùi và Thân; Càn lấy Tuất và Hợi. Tháng ba, tướng Dậu là Đại Lương chuyển đến, nên dùng bốn giờ Quý, Ất, Đinh, Tân: Quý lấy Tý và Sửu, Ất lấy Mão và Thìn, Đinh lấy Ngọ và Mùi, Tân lấy Dậu và Tuất. Tháng tư, tướng Thân là Thực Trầm thay vào, thì giờ dùng lại là Giáp, Bính, Canh, Nhâm; ba nhóm thật sự xoay vòng, không có phép nào biến đổi.
Tháng năm tướng Mùi là Thuần Thủ, tháng sáu tướng Ngọ là Thuần Hỏa, tháng bảy tướng Tị là Thuần Vĩ, tháng tám tướng Thìn là Thọ Tinh, tháng chín tướng Mão là Đại Hỏa, tháng mười tướng Dần là Tích Mộc, tháng mười một tướng Sửu là Tinh Kỷ, tháng mười hai tướng Tý là Huyền Hiêu. Mỗi tháng chỉ cần xem dưới nguyệt kiến (tên can chi của tháng) trong hoàng lịch. Phải nhớ: dù đã sang tháng hai, [nếu tướng chưa giao] vẫn dùng tướng của tháng giêng mà chọn giờ; đó là điều quan trọng nhất.
Lại như đài lịch ở kinh đô, dưới mỗi ngày có ghi chữ Nghĩa, chữ Chuyên, chữ Phạt, chữ Chế, chữ Bảo; năm chữ ấy là gì? Đó là bí quyết chọn ngày của thuật Kỳ môn. Mỗi ngày được gọi bằng một can (như Giáp, Ất) đứng trên và một chi (như Tý, Sửu) đứng dưới, mỗi can, chi thuộc một hành trong ngũ hành (kim, mộc, thủy, hỏa, thổ). Ví dụ ngày Giáp Tý: Tý thuộc thủy sinh ra Giáp thuộc mộc, dưới sinh trên, gọi là Nghĩa. Ngày Ất Sửu: Ất thuộc mộc khắc Sửu thuộc thổ, trên khắc dưới, gọi là Chế. Ngày Mậu Thìn: trên dưới không phạm nhau, gọi là Chuyên. Ngày Canh Ngọ: Ngọ thuộc hỏa khắc Canh thuộc kim, dưới khắc trên, gọi là Phạt. Ngày Đinh Sửu: Đinh thuộc hỏa sinh ra Sửu thuộc thổ, trên sinh dưới, gọi là Bảo. Vì thế chọn ngày nên cân nhắc theo năm chữ ấy mà dùng. Đại để Bảo và Nghĩa là rất tốt, Chuyên là bình thường, Chế và Phạt là xấu. Tôi đặc biệt ghi lại để tham khảo.
Những điều nên và kiêng về sinh vượng, tốt xấu của nơi ở
Sách Bảo sinh yếu lục viết: "Nhà cửa của người ta, ở nơi đất dày nước sâu thì không sinh bệnh, cho nên người ta chọn chỗ ở, dù ở phương nào cũng đều muốn đất dày nước sâu. Đất thì nên chắc, ẩm và có màu vàng; nước thì nên ngọt và trong. Chỗ thường ngồi phải làm cho bốn mặt thật kín, đừng để có chút kẽ hở nhỏ nào cho gió lọt vào. Gió lùa qua kẽ vách rất mạnh mà người ta khó biết, hại người nặng nhất; lúc đầu không thấy gì, lâu ngày thì trúng phải. Gió là khí của trời đất, có thể sinh thành muôn vật nhưng cũng có thể làm hại người, vì có gió chính và gió tà. Gió tà mới đầu vào tấu lý (thớ da, lỗ chân lông và khe giữa da thịt), dần dần vào đến cơ da, vào trong truyền theo kinh mạch (những đường vận hành khí huyết trong cơ thể theo Đông y), đến tận tạng phủ (các cơ quan nội tạng); đã truyền sâu và biến chứng thì gây bệnh không nhỏ. Cho nên có câu: tránh gió như tránh tên. Giữa mùa nóng, ở trong nhà thông gió hai đầu, hoặc ở hành lang, lối hẹp giữa hai dãy nhà, gió lùa mát mẻ, thì tác hại càng nặng, người giữ gìn sức khỏe càng nên cẩn thận."
Sách Hoàng Đế trạch kinh viết: "Dương trạch (nhà thuộc dương; theo sách này, nhà được chia âm dương tùy phương vị) thì có khí dương ôm lấy âm; âm trạch (nhà thuộc âm) thì có khí âm ôm lấy dương. Nhà âm và nhà dương đều là rồng (chỉ mạch khí chạy như thân rồng). Rồng của dương trạch đầu ở Hợi, đuôi ở Tị; rồng của âm trạch đầu ở Tị, đuôi ở Hợi. (Hình trạng ở rồng thì rồng dương màu đỏ, rồng âm màu xanh, mỗi loại có chỗ ngồi của mệnh, rất kỵ phạm vào.) Phàm dời chỗ ở từ phương Tốn sang Càn, từ Ngọ sang Tý, từ Khôn sang Cấn, từ Dậu sang Mão, từ Tuất sang Thìn đều là chuyển sang dương. (Những việc dời chuyển trên và chỗ ở khi đi nhận chức quan, không kể xa gần, đều gọi là vào dương.) Dời từ Càn sang Tốn, từ Tý sang Ngọ, từ Cấn sang Khôn, từ Mão sang Dậu, từ Thìn sang Tuất đều là chuyển sang âm. (Những việc dời chuyển trên đều gọi là vào âm.)
Cho nên ở phương phúc đức (phương mang phúc lành cho nhà), khi động thổ thì theo thiên đạo, thiên đức, nguyệt đức (các phương và ngày tốt tính theo năm, tháng trong thuật chọn ngày); khi sinh khí (khí sinh sôi tốt lành) đến vị trí ấy thì sửa sang cho sạch sẽ, rộng rãi, dày dặn, thì cả nhà được yên ổn, vinh hoa phú quý. (Phúc đức của trời là tài mệnh của nhà. Tài mệnh đã mạnh thì lo gì không vinh hiển, cho nên phải chăm sửa sang.) Dời vào âm, vào dương lần thứ hai gọi là vô khí (mất khí). Ba lần dời vào âm dương gọi là vô hồn (mất hồn). Bốn lần gọi là vô phách (mất phách). Hồn phách đã không còn thì nhà tan cửa nát, phải bỏ đi lưu tán, con cháu tuyệt diệt. (Phạm liên tiếp không ngừng thì tuyệt dòng mất con nối dõi, chính là nói điều này.) Còn nếu chỉ một lần qua lại âm dương thì hợp với thiên đạo, tự nhiên là điềm tốt lành, thịnh vượng."
Lại nói: "Nhà đến lúc cùng quẫn thì gấp sửa lại nhà cũ. Nên dỡ nhà ở phương hình họa (phương mang hình phạt, tai họa), mà thêm vào phương phúc đức. Sửa nhà, san tường thì có thể tiêu tai." (Năm vận của nhà không thuận, hoặc có chuyện cãi cọ, bệnh tật, thì nên sửa lại phương hình họa, bồi thêm phương phúc đức. Thay đổi, dời tường vách thì tai họa tiêu tan, đem lại điều rất tốt lành, thịnh vượng.)
Lại nói: "Phương hình họa thì khuyết và để hoang, phương phúc đức thì nối liền và dài ra, là tốt. (Ở phương hình họa, tường nên mỏng, nhà nên thấp, để hoang không làm gì. Ở phương phúc đức, tường và nhà nên nối liền, cao ráo, vững chắc.) Phương hình họa thu hẹp lại càng thu hẹp, vẫn sợ tai ương đuổi theo nhau. Phương phúc đức mở rộng lại càng mở rộng, con con cháu cháu hưởng vinh hoa." (Ở phương hình họa, kiêng lấn ra mở rộng, nhưng cũng không được thu hẹp quá, thu hẹp thì khí không đủ, khí không đủ thì hao tổn tiền của, bổng lộc, không tốt. Ở phương phúc đức cũng nên kiêng lấn ra mở rộng, không được quá mức; quá mức thì thành chỗ hội tụ phúc, dù nhỏ cũng không tiêu mất, là nơi phúc dày đến (?). Phàm việc gì quá đủ, phần lấn ra mở rộng vượt quá ngôi nhà vốn có, thì gọi là quá mức.)
Lại nói: "Trong nhà, chỗ đất tốt lành hợp với họ của chủ nhà (theo phong thủy, mỗi họ ứng với một âm trong ngũ âm và có phương tốt riêng) thì không được làm hư hại hay để dơ bẩn. Phương tây bắc là thiên môn (cửa trời), là phương hệ trọng, chớ để phân đất và chuồng trâu ở đó." Lại nói: "Nhà có năm cái hư khiến người nghèo túng hao hụt, có năm cái thực khiến người giàu có thịnh vượng. Nhà rộng người ít là một hư; mặt tiền rộng mà bên trong chật hẹp là hai hư; tường rào không trọn vẹn là ba hư; giếng và bếp không ở cùng một chỗ là bốn hư; đất nhà nhiều mà nhà ít, sân vườn rộng mênh mông là năm hư. Nhà nhỏ người đông là một thực; nhà lớn cổng nhỏ là hai thực; tường rào bao quanh trọn vẹn là ba thực; đất và nhà cân xứng là bốn thực; mương nước trong nhà chảy về hướng đông nam là năm thực." Lại nói: "Chớ dùng gỗ nối làm cột, và chớ dùng cây tự chết làm cột, đều là điềm không lành."
Lại nói: "Nhà đang dần thịnh vượng thì chớ bỏ nhà cửa đi. (Không được vì giàu lên mà sửa sang làm lại.) Chưa suy mà dời đi thì là chuốc tai vạ. Bỏ chỗ ở cũ tìm chỗ rộng chưa chắc đã vui; tính theo số người mà làm nhà chỉ bằng một nửa thì ắt được sống lâu." (Ý nói nhà không nên rộng.)
Mỗi năm, theo từng tháng, có vị trí của sinh khí và tử khí (khí chết, khí xấu). Sửa sang ở phương sinh khí thì phúc đức kéo đến, nghĩa là sinh khí của tháng hợp với thiên đạo, nguyệt đức thành đường tốt lành. Phạm vào phương tử khí thì thấy ngay tai họa.
Phương vị do hai khí sinh, tử chủ quản theo từng tháng
Tháng giêng: sinh khí ở Tý, Quý; tử khí ở Ngọ, Đinh. Tháng hai: sinh khí ở Sửu, Cấn; tử khí ở Mùi, Khôn.
Tháng ba: sinh khí ở Dần, Giáp; tử khí ở Thân, Canh. Tháng tư: sinh khí ở Mão, Ất; tử khí ở Dậu, Tân.
Tháng năm: sinh khí ở Thìn, Tốn; tử khí ở Tuất, Càn. Tháng sáu: sinh khí ở Tị, Bính; tử khí ở Hợi, Nhâm.
Tháng bảy: sinh khí ở Ngọ, Đinh; tử khí ở Tý, Quý. Tháng tám: sinh khí ở Mùi, Khôn; tử khí ở Sửu, Cấn.
Tháng chín: sinh khí ở Thân, Canh; tử khí ở Dần, Giáp. Tháng mười: sinh khí ở Dậu, Tân; tử khí ở Mão, Ất.
Tháng mười một: sinh khí ở Tuất, Càn; tử khí ở Thìn, Tốn. Tháng mười hai: sinh khí ở Hợi, Nhâm; tử khí ở Tị, Bính.
Phương vị bị thổ khí xung theo từng tháng (thổ khí: khí của đất bị động khi đào đắp, xây cất)
Sách Trạch kinh viết: "Phàm khi xây đắp tường rào, làm nối thêm nhà cửa, phương nào bị thổ khí xung vào thì nhà ấy gặp tai ương, nên theo phép mà cúng giải thì tốt."
Tháng giêng thổ khí xung phương Đinh, Mùi; tháng hai xung phương Khôn; tháng ba xung phương Nhâm, Hợi; tháng tư xung phương Tân, Tuất; tháng năm xung phương Càn; tháng sáu xung phương Dần, Giáp; tháng bảy xung phương Quý, Sửu; tháng tám xung phương Cấn; tháng chín xung phương Bính, Tị; tháng mười xung phương Thìn, Ất; tháng mười một xung phương Tốn; tháng mười hai xung phương Giáp, Canh. Những điều trên nên xem kỹ, phạm vào ắt có tai họa.
Phương tốt theo thiên đạo (Phép này người ta phần nhiều không biết, nên nêu ra ở đây.)
Năm Tý, Ngọ: Khôn, Cấn. Năm Sửu, Mùi: Giáp, Canh. Năm Dần, Thân: Ất, Tân.
Năm Mão, Dậu: Càn, Tốn. Năm Thìn, Tuất: Bính, Nhâm. Năm Tị, Hợi: Đinh, Quý.
Phương tốt theo nhân đạo
Năm Tý, Ngọ: Càn, Tốn. Năm Sửu, Mùi: Bính, Nhâm. Năm Dần, Thân: Đinh, Quý.
Năm Mão, Dậu: Khôn, Cấn. Năm Thìn, Tuất: Giáp, Canh. Năm Tị, Hợi (?): Ất, Tân.
Phương tốt theo lợi đạo
Năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu: Ất, Mão (?). Năm Dần, Thân, Sửu, Mùi: Bính, Nhâm.
Năm Thìn, Tuất, Tị, Hợi: Giáp, Canh.
Phương thiên đạo theo tháng
Tháng giêng, tháng bảy: Ất, Tân. Tháng hai, tháng tám: Càn, Tốn. Tháng ba, tháng chín: Bính, Nhâm.
Tháng tư, tháng mười: Đinh, Quý. Tháng năm, tháng mười một: Khôn, Cấn. Tháng sáu, tháng mười hai: Giáp, Canh.
Phương nhân đạo theo tháng
Tháng giêng, tháng bảy: Đinh, Quý. Tháng hai, tháng tám: Khôn, Cấn. Tháng ba, tháng chín: Bính, Nhâm.
Tháng tư, tháng mười: Đinh, Quý. Tháng năm, tháng mười một: Khôn, Cấn. Tháng sáu, tháng mười hai: Giáp, Canh.
Phương sinh khí theo tháng
Tháng giêng: Tý. Tháng hai: Sửu. Tháng ba: Dần. Tháng tư: Mão. Tháng năm: Thìn.
Tháng sáu: Tị. Tháng bảy: Ngọ. Tháng tám: Mùi. Tháng chín: Thân. Tháng mười: Dậu.
Tháng mười một: Tuất. Tháng mười hai: Hợi.
Cách giải trò yểm trấn của thợ xây cất (yểm trấn: ếm bùa, giấu vật hoặc làm phép ngầm để gây hại cho chủ nhà)
Cù Tiên nói: "Phàm thợ mộc làm nhà, thợ ngói lợp ngói, thợ đá xây lát, thợ vẽ tô vẽ trang trí, đều có những trò yểm trấn, trù ếm nguyền rủa. Lúc mới bắt đầu xây dựng, trước hết phải tế các thần đất, thần gỗ ở phương góc nơi xây cất, văn tế rằng: 'Nay xây dựng nhà cửa, những người thợ gỗ, thợ bùn, thợ đá, thợ vẽ nếu có yểm trấn trù ếm thì không quá trăm ngày, khiến chính họ phải chịu tai vạ.' Thề trước với các thần linh thì tai họa không dính đến mình, khiến kẻ làm phải tự chịu, mà nhà cửa của ta được yên ổn. Đóng thuyền cũng theo lệ này. Thợ mộc kỵ nhất là dùng gỗ ngược, phải thuận theo sinh khí, gốc ở dưới, ngọn ở trên. Kẻ muốn ếm thì dựng gỗ ngược, khiến nhà người ta không tiến lên được, làm việc gì cũng đảo lộn. Cách giải: lấy đầu búa gõ vào cây gỗ mà nói: 'Ngược thì tốt, ngược thì tốt, ở trong nhà này, đời đời no ấm.'
Lại như làm xà trước, lúc sắp đưa lên lại đổi làm xà sau, câu ếm rằng: 'Xà trước đổi xà sau, ắt mẹ chết trước.' Có kẻ nhét nêm tre vào lỗ mộng, câu ếm rằng: 'Mộng mộng nhét tre, không động tự khóc', khiến trong nhà thường có tiếng khóc. Có kẻ khắc hình người, viết bùa chú lên thân, lấy đinh đóng lên nhà: đóng vào mắt thì khiến người nhà mù, đóng vào tai thì khiến điếc, đóng vào miệng thì khiến câm, đóng vào tim thì khiến mắc bệnh tim, đóng vào cửa thì khiến chủ nhà không ở nhà được, phải ra đi; bị đóng như thế thì rốt cuộc không được yên ổn trong nhà. Như đóng giường thì dùng đinh tre đóng hình chữ thập, hoặc vẽ hình người lên bùa giấy giấu bên trong, khiến người nằm giường bệnh tật không yên. Đó là đại lược các trò yểm trấn của thợ mộc. Cách giải: khi nhà đã làm xong, lấy một chậu nước, cho người nhà mỗi người cầm một cành liễu nhúng nước rảy quanh nhà, đọc câu chú: 'Mộc lang, mộc lang (thần gỗ), hãy đi xa sang phương khác; kẻ làm tự chịu, kẻ gây tự gánh; mọi trò yểm trấn, chẳng hại đến ta; gấp gấp y như luật lệnh của Thái Thượng (câu kết thần chú của Đạo giáo; Thái Thượng tức Thái Thượng Lão Quân).' Thế thì không còn lo gì nữa.
Như thợ ngói ếm thì có kẻ đặt người đất, thuyền, ô… vào giữa chỗ úp nóc, hoặc giấu trong vách một cái thìa, một chiếc đũa, nói rằng: 'Chỉ cho ở một thời', nhà ấy liền tan nát. Như khi xây ngưỡng cửa, dưới nền thềm lấy lá sen gói cơm đặt xuống, gác đũa hình chữ thập lên trên, khiến người nhà mắc bệnh nôn mửa, nghẹn. Có kẻ xây bếp thì dùng gỗ khắc hình người, cho cầm dao xây hướng về phòng ngủ hoặc hướng về nhà chính, khiến trong nhà xảy ra chuyện binh đao giết nhau. Thợ đá đục hình người đặt trên chân tảng, rồi thợ vẽ khi tô xà cũng đều có câu chú yểm trấn; nói toạc ra thì không hại gì. Phàm thợ mộc muốn ếm người thì ắt cắm cái trâm gỗ (?) trên đầu; không cho cắm thì phép ếm không linh nữa."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video