Thiên 8 — Sống yên vui hằng ngày — quyển hạ

 Thiên Khởi cư an lạc (bàn về cách sinh hoạt hằng ngày cho yên vui), quyển dưới

 Mục: Vui vẻ nuôi dưỡng thân tâm từ sáng đến tối

 Dẫn những lời bàn nổi tiếng của người xưa

 Phép tu dưỡng trong phòng đọc sách: Lòng rảnh mà tay lười thì xem pháp thiếp (tập chữ mẫu của các nhà viết chữ đẹp in hoặc khắc lại để ngắm và học), vì việc ấy muốn làm thì làm, muốn thôi thì thôi. Tay và lòng đều rảnh thì viết chữ, làm thơ văn, vì việc ấy dùng được cả tay lẫn lòng. Lòng và tay đều lười thì ngồi ngủ, vì như thế không bắt tinh thần làm việc quá sức. Lòng chưa thật yên thì nên xem thơ và các truyện ngắn lặt vặt, vì dễ thấy ý, không phải dừng lâu. Lòng rảnh, không có việc gì, thì nên xem văn dài, hoặc kinh điển kèm lời chú giải, hoặc sử truyện, hoặc văn tập của người xưa; việc này rất hợp vào lúc mưa gió và những đêm lạnh.

 Lại nói: Tay bận mà lòng rảnh thì suy nghĩ; lòng bận mà tay rảnh thì nằm nghỉ; lòng và tay đều rảnh thì soạn sách, viết chữ; lòng và tay đều bận thì nghĩ cách làm xong việc cho sớm, để tinh thần mình được yên.

 Hồ Chiêu (một ẩn sĩ thời Tam Quốc) nói: “Mắt chớ muốn nhìn sắc đẹp bất chính, tai chớ muốn nghe lời lẽ dơ bẩn, mũi chớ muốn ngửi mùi hôi tanh, miệng chớ muốn nếm vị độc cay, lòng chớ muốn mưu tính việc lừa dối. Làm trái những điều này thì nhục thân, giảm thọ.”

 Thanh Ngưu đạo sĩ nói: “Chớ vui quá, người vui quá thì không sống lâu. Chỉ đừng gắng sức nhấc những vật sức mình không nhấc nổi. Từ sáng đến tối thường có việc để làm, khiến thân thể bên ngoài không ngừng hoạt động; thấy mệt thì thôi, thôi rồi lại làm. Như thế không khác gì đạo dẫn (phép co duỗi, vận động thân thể kết hợp với hít thở để dưỡng sinh).”

 Sách Chẩm trung phương (Phương thuốc giấu trong gối) nói: “Đạo vui vẻ nuôi dưỡng thân tâm là: chớ đi lâu, ngồi lâu, nằm lâu, nói lâu. Không gượng ăn uống, cũng quên đi những nỗi lo, khổ, sầu, buồn. Đói mới ăn, khát mới uống; ăn xong đi bộ trăm bước; ban đêm chớ ăn nhiều. Phàm sau khi ăn, đi lại chừng hơn ba dặm rồi mới ngủ.”

 Bài Châm (bài văn răn) của Thôi Thực (người đời Đông Hán) nói: “Khi động thì không lao lực quá độ, khi tĩnh thì không ham chơi nhàn rỗi quá độ. Nếu đã mắc bệnh rồi đổ cho trời, thì thầy thuốc cũng không cứu được. Bậc cao nhất là phòng bệnh khi chưa có; bậc thứ hai là chữa khi bệnh mới nhú mầm. Bệnh còn ở tấu lý (thớ da, lớp da thịt bên ngoài cơ thể) mà không trừ đi, thì đến khi vào tới xương tủy biết làm sao?”

 Sách Sưu thần ký nói: “Trời trong, đất yên, mà người đời cứ tất bật bôn ba; vì danh lợi mà chạy vạy gấp gáp, mừng giận tranh nhau nổi lên. Muốn cho mình sống lâu, lại càng làm hại mạng sống. Sao không bớt ham muốn, giữ gìn ngay ngắn tinh khí của mình?”

 Sách Khổng Tử gia ngữ nói: “Người ta có ba cái chết không phải do số mệnh, mà do tự mình chuốc lấy. Ngủ nghỉ không đúng giờ, ăn uống không điều độ, làm lụng và nghỉ ngơi quá mức: ba điều ấy đều là bệnh cùng nhau giết người.”

 Thiên Thông thiên luận (trong sách y học Hoàng Đế nội kinh) nói: “Những khí vị cay, ngọt có tính tỏa ra, phát tán, thuộc dương; những vị chua, đắng có tính làm nôn ra, làm tháo xuống, thuộc âm.” (Âm dương: hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau của mọi sự vật; dương là mặt động, nóng, đi lên, đi ra; âm là mặt tĩnh, lạnh, đi xuống, đi vào.) Vì thế trong một thân người, âm dương vận hành, ngũ hành (năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, ứng với các tạng phủ trong cơ thể) sinh ra nhau, không gì là không do ăn uống mà có.

 Như người trẻ tuổi, chân nguyên khí (khí gốc bẩm sinh nuôi sự sống) còn mạnh, dù có đói no thất thường, có bị hại vì đồ sống, đồ lạnh, nhưng vì gốc rễ mạnh nên chưa dễ sinh bệnh. Còn người tuổi cao thì chân khí đã hao kiệt, ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận) suy yếu, hoàn toàn trông vào ăn uống để sinh khí huyết. Nếu ăn đồ sống, đồ lạnh không chừng mực, đói no không đúng lúc, điều độ không có mức, thì hễ động là thành bệnh.

 Nhưng bệnh tật của con người, chưa có bệnh nào không do cảm phải bát tà (tám tác nhân gây bệnh); bát tà là: gió, lạnh, nắng nóng, ẩm thấp, đói, no, lao lực, nhàn rỗi. Thức ăn thường ngày đại để nên ấm nóng, chín, mềm; kiêng thứ dính, cứng, sống, lạnh. Mỗi sáng nên uống một thang thuốc bổ nhẹ hạ nguyên (phần dưới của cơ thể, chủ yếu là thận và nguồn khí ở bụng dưới); đàn bà thì uống thuốc bổ nhẹ huyết hải (nơi chứa huyết trong cơ thể phụ nữ, liên quan đến kinh nguyệt). Người không có chứng khô nóng thì mới có thể lấy cật lợn, cật dê nấu một bát cháo gạo ăn để “đè” thuốc xuống. Các loại cháo đều được.

 Ăn xong đi bộ một hai trăm bước, cho thức ăn vận chuyển và tiêu tan. Ăn uống không được ăn một lần cho no căng, mà nên ăn nhiều lần, khiến tỳ vị (lá lách và dạ dày, hệ tiêu hóa nói chung) dễ tiêu hóa, cốc khí (khí do thức ăn sinh ra để nuôi cơ thể) được lâu bền. E rằng ăn một lần no căng sẽ hại tỳ, không tiêu hóa hấp thu được, rồi thành bệnh. Không có bệnh thì không nên uống thuốc, chỉ nên điều độ ăn uống, tự nhiên sẽ không sao.

 Sách Dưỡng lão tân thư (Sách mới về nuôi người già) nói: “Con người cũng là một vật trong muôn vật, không thoát khỏi số định của trời đất. Khi thiên quý (chất giúp cơ thể sinh trưởng và có khả năng sinh sản; hết thì người già đi) đã cạn, thì tinh huyết hao kiệt, tinh thần khí lực nổi nổi yếu ớt, trở lại giống như trẻ nhỏ, hoàn toàn nhờ vào sự chăm nom bảo vệ để giúp cho tuổi già suy yếu.

 Nếu gặp những việc nước lũ, hỏa hoạn, binh đao, giặc cướp, tai họa bất ngờ, kinh hãi, thì trước hết phải dìu đỡ người già đến chỗ an toàn mà tránh, không được làm ồn ào, vội vàng, kinh động. Người tuổi cao một khi bị kinh sợ lớn, liền choáng váng mê muội, rồi sinh thêm bệnh khác.

 Phàm việc tang ma, hung họa, không để người già đi viếng; người ốm đau nguy kịch, không để người già đi thăm; những việc bi ai sầu khổ, không để người ta báo cho biết. Đồ dơ bẩn, hôi thối, ôi hỏng, không để ăn; đồ dính, cứng, có độc, không để ăn; nhà dột nát, thấp ẩm, không để ở; gió giật mưa to, không để xông pha; nắng gắt oi nóng, không để bị cảm nắng; cử động đi lại, không để mệt nhọc; bữa ăn chiều tối, không để ăn no; trời âm u sương mù tối tăm, không để bị đói; yên ngựa mượn của người, không để cưỡi; thuốc men thiên lệch, không để uống; nhà bỏ hoang, nhà nghiêng đổ, không để vào; vườn mộ, mồ mả, không để đi chơi; nơi nguy hiểm, không để đi; nước khe vực sâu, không để lội qua; phòng tối tăm, không để ở một mình; tin dữ từ xa báo về, không để biết; nữ tì trẻ đẹp, không để gần gũi; việc nhà rườm rà, không để lo liệu.

 Những việc thuộc loại này còn rất nhiều, không thể kể hết, chỉ mong người làm con hết lòng suy nghĩ sâu xa, đề phòng hết mức; hễ điều gì hơi bất tiện cho người già đều nên kiêng tránh, để giữ cho cha mẹ sống lâu. Lại nên thường cho người già đến chơi nghỉ ở chùa chiền, tôn sùng đạo Phật, khiến tâm thần hướng về, quy cả về đường lành. Đó là thuật lạ để nuôi người già.”

 Sách Quý Tân tạp chí (của Chu Mật đời Tống) chép: “Ăn no thong thả dạo, mới ngủ dậy; một bát chè mới, thị nữ pha sẵn. Cởi khăn, ngồi nghiêng tựa giường mây; gió đưa tiếng nước đến bên tai.” (Thơ của Bùi Tấn công, tức Bùi Độ, tể tướng đời Đường.) “Chữ nhỏ làm khó người già đọc, chiếu dài hợp cho giấc ngủ say. Muốn sướng thì cứ ngủ một giấc, vứt sách đi như trẻ lại thời niên thiếu.” (Thơ của ông Bán Sơn, tức Vương An Thạch đời Tống.) “Ngồi đối nhau trên bồ đoàn (đệm tròn bện bằng cỏ bồ để ngồi), ngủ thấy ngon dài, chủ và khách cả hai quên nhau. Lát sau khách về, chủ nhà ngủ; một gối bên cửa sổ tây, nắng chiều còn nửa.” (Thơ của Lục Phóng Ông, tức Lục Du đời Tống.) “Đọc sách đã thấy mí mắt nặng, gối đầu mới vui vì khớp xương êm. Ngủ đi không biết trời sớm hay muộn, cửa sổ tây nắng tàn đã chẳng còn bao.” (Thơ của nhà sư Hữu Quy.) “Già rồi đọc văn thư hứng dễ tàn, nên biết bụi trần bận rộn chẳng bằng nhàn. Giường tre, gối sành trên nhà trống, nằm ngắm núi Giang Nam sau mưa.” (Thơ của Lã Huỳnh Dương.) “Bình phong giấy, gối đá, giường vuông bằng tre; tay mỏi vứt sách, giấc mộng trưa dài. Ngủ dậy mỉm cười một mình, mấy tiếng sáo người đánh cá vang trên dòng nước xanh.” (Thơ của Thái Trì Chính, tức Thái Xác đời Tống.)

 Tôi (Chu Mật) quen lười đến thành tật, mỗi khi gặp ngày hè, nhất định phải nằm nghỉ. Có khách chế giễu tôi như Biên Hiếu Tiên (người đời Hán, nổi tiếng hay ngủ ngày, bị học trò chế giễu), tôi liền ngâm những câu thơ này để tự giải thích. Chỉ khổ nỗi gối nóng, phải trở mình bốn lần. Sau thấy các bậc đi trước nói rằng Kinh công (tức Vương An Thạch) thích ngủ, mùa hè nên dùng gối vuông; ngủ lâu hơi bốc lên làm gối nóng thì xoay sang một mặt mát khác. Nếu không thật biết cái thú của giấc ngủ, thì chưa dễ nói được điều này.

 Hiếu Tiên nói (bài thơ mượn lời Biên Hiếu Tiên): “Hoa trúc bên song vắng, mộng trưa dài; trong ấy tạm quên đời. Nếu được gặp vị xử sĩ núi Hoa Sơn, thì chẳng tìm phương thuốc tiên mà tìm phép ngủ.” Ngủ cũng có phép. Ý của Hy Di (tức Trần Đoàn, ẩn sĩ núi Hoa Sơn đầu đời Tống, nổi tiếng ngủ rất lâu) là: làm cho hồn yên lặng, tinh thần không xao động. Kinh Di giáo (kinh ghi lời dạy cuối cùng của Phật) nói: “Có con rắn độc phiền não ngủ trong lòng ngươi; rắn độc đã ra rồi mới có thể ngủ yên”, chính là ý ấy. Gần đây Thái Quý Thông (tức Thái Nguyên Định, người Tây Sơn đời Tống) có bài Thụy quyết (Bí quyết ngủ) nói: “Khi ngủ thì nằm nghiêng mà co người, khi thức dậy thì duỗi ra; sớm tối đúng giờ; trước cho lòng ngủ, sau mới cho mắt ngủ.” Hối Ông (tức Chu Hy, nhà Nho lớn đời Tống) cho rằng đây là điều kỳ diệu xưa nay chưa ai nói ra.

 Phép vui vẻ nuôi dưỡng làm sẵn theo trình tự của Cao tử (tác giả Cao Liêm tự xưng)

 Cao tử nói: Phép thong thả nuôi dưỡng trong một ngày: Sau gà gáy, tỉnh giấc thì lấy hai bàn tay hà hơi vào một hai lần, để đẩy chất độc tích lại trong đêm ra. Chắp tay hứng hơi ấy, xoa cho nóng, xoa hai bên cánh mũi, rồi vuốt và áp ấm hai mắt năm bảy lần. Lại xoa bóp, véo, kéo hai tai, gập ra trước và sau năm bảy lần. Dùng hai tay ôm sau gáy, dùng hai ngón giữa và ngón trỏ búng gõ vào sau đầu mỗi bên hai mươi tư lần. Nhô người sang trái, sang phải, duỗi cánh tay làm thế giương cung, luân phiên năm bảy lần; sau đó co duỗi hai đùi năm bảy lần. Gõ răng, súc nước bọt cho đầy miệng, chia làm ba lần nuốt xuống, nghỉ một chút.

 Tùy khí hậu nóng lạnh của bốn mùa mà lượng tính áo quần, dậy uống ba năm ngụm nước sôi để nguội, gọi là Thái hòa thang (nước hòa hợp). Kế đến uống vài chục viên thuốc bình hòa bổ tỳ, mạnh vị (tức thuốc nhẹ giúp tiêu hóa). Một lát sau ăn một hai bát cháo loãng, ăn kèm rau để đè xuống. Chớ ăn nhiều đồ cay nóng và đồ sống cứng. Đứng dậy đi trong phòng, lấy tay vỗ bụng, đi năm sáu chục bước.

 Hoặc đến lễ Phật, đốt hương tụng kinh, niệm Phật, làm công đức cầu về Tây phương (cõi Cực Lạc của Phật A Di Đà theo đạo Phật). Hoặc dạy bài cho trẻ, hoặc lo việc nhà. Làm việc gì cũng vui vẻ, chớ vì lỗi nhỏ mà nổi giận, không được quát tháo, dùng sức. Chống gậy vào vườn, bảo người làm vườn trồng rau, khơi rãnh, đắp luống, phát cỏ, tưới hoa, buộc dây leo, chặt cành mọc ngang, chớ để rậm rạp lộn xộn. Lúc ấy hái hoa cắm bình, để bày chơi trong phòng sách cho thanh nhã.

 Về phòng nghỉ yên, nhắm mắt ngồi ngay cho tinh thần định lại. Chốc lát ăn bữa trưa, lượng sức bụng mà ăn, chớ vì món ngon mà ăn quá nhiều, chớ đòi đồ béo đậm, thơm, khô nóng làm thiêu đốt năm tạng trong người. Ăn xong uống một hai chén trà nhạt, rồi lấy trà súc răng, nhổ ra ba lần, để lấy hết thức ăn đọng ở kẽ răng. Đứng dậy, lại vỗ bụng đi hơn trăm bước rồi thôi.

 Hoặc vào phòng sách, làm những việc tu dưỡng trong phòng sách như đã nói. Hoặc tiếp khách bàn chuyện huyền diệu (đạo lý sâu xa theo Lão Trang), nói chuyện nhàn tản. Chớ bàn chuyện phải trái, chớ nói chuyện quyền thế, chớ dính đến việc quan, chớ tham của cải lợi lộc. Hoặc cùng khách ăn một hai món bánh bột, đồ bột mì, uống một chén trà thanh; kiêng ăn bánh trôi, bánh chưng, đồ chiên dầu và những thứ cứng, khó tiêu, béo, trơn. Đứng dậy tiễn khách đi, hoặc cùng khách đi hai ba trăm bước rồi về; hoặc ngủ ngày dậy, hoặc vừa đi vừa ngâm thơ cổ, để giãi bày nỗi niềm sâu kín trong lòng; người biết đàn thì gảy một hai khúc.

 Lúc nào cũng tự lượng xem áo mặc trên người, lạnh hay nóng thì thêm bớt ngay, không được chịu lạnh mà không mặc thêm. Rồi chống gậy, mang giày đi dạo trước sân, trong lùm cây, cho huyết mạch lưu thông. Đến bữa tối, lượng bụng đói no mà ăn; hoặc uống mươi chén rượu, chớ để say nhiều, để điều hòa trăm mạch. Mùa đông thắp đèn có lồng mà xem thơ, hoặc nói chuyện nhà. Đến canh một, canh hai (khoảng từ 7 giờ đến 11 giờ đêm) mới đi ngủ; chủ nhà đi ngủ muộn thì có thể trông nom chuyện lửa, trộm phát sinh trong nhà.

 Lúc ngủ nên uống một thang thuốc tiêu đờm, đẩy chất ứ đọng, làm thông lồng ngực, điều hòa phần giữa (tức tỳ vị). Trong lòng chớ nghĩ chuyện đã qua, chuyện sắp tới, chuyện xấu của người hay của mình, chỉ nghĩ đến một điều thiện, thì không sinh ác mộng. Nếu có lúc tâm thần không yên, thường hay bị bóng đè, thì nên lấy ba đồng cân (đơn vị cân, chừng 3,7 gam) chu sa (một loại khoáng chất màu đỏ, dùng làm thuốc an thần), may túi lụa đỏ đựng vào, đặt trong búi tóc trên đỉnh đầu; hoặc lấy vỏ túi xạ hương còn lông đặt trong gối để trấn áp. Hoặc lúc sắp ngủ, miệng niệm “Bà san bà diễn để” hai mươi mốt lần, trừ bóng đè lại càng nghiệm; tôi nghĩ đó là tên húy của vị thần cai quản ban đêm.

 Trong phòng, trên ngọn đèn mờ đặt sẵn nước trà cho ấm, để dùng khi cần bất chợt. Trước giường thường đốt thương truật (một vị thuốc thơm, đốt khói để trừ khí độc, khí uế) cùng các loại hương, chớ để dơ bẩn, để trừ điều chẳng lành. Mùa hè không được lấy nước lau chiếu, mùa đông không được hơ áo trên lửa; hai việc này sướng được một lúc, nhưng về sau phát bệnh không nhẹ. Người già suy yếu, mùa đông sợ lạnh, có thể lấy thiếc làm “bà nước nóng” (bình chườm nóng), rót nước nóng vào, lấy túi vải bọc ngoài để tránh ẩm; đặt trước trong chăn cuộn tròn, lúc ngủ rất ấm, lại có thể sưởi chân, mà lại tránh được hơi lửa.

 Đó là phép yên vui một ngày của chúng ta, là cách không cần tìm cầu bên ngoài; huống chi không có gì khó làm, người nào làm được thì phúc nhận được thật là vô tận. Đó chẳng phải là cách gần gũi nhất để nuôi tuổi thọ, kéo dài năm tháng hay sao? Chớ vì nó gần mà coi thường; “đạo không ở xa”, chính là nói điều này vậy.

 Đồ dùng để vui vẻ nuôi dưỡng

 Giường Nhị nghi (giường hợp cả hai mùa)

 Kiểu như giường mát làm theo lối thường, rộng hơn một thước (thước thời bấy giờ khoảng 32 cm; một thước có mười tấc), dài hơn năm tấc; bốn cột vuông đứng bốn góc, mái trên làm thành một tấm ván rộng liền, không để có khe hở. Ba mặt làm bình phong thấp cao một thước hai tấc làm lan can. Bọc vải sơn rồi vẽ hoa mai, hoặc sơn màu xanh hành rắc kim nhũ cũng được. Mặt dưới dùng chiếu đan dày bằng sợi cọ.

 Mùa hè, bên trong căng “màn không lọt” (xem mục sau), bốn bề gió mát thông qua, khiến bình phong che chắn bớt cho thân thể ra mồ hôi, mà muỗi, mòng, sâu, kiến không có khe nào lọt vào. Mùa đông, ba mặt và hai đầu phía trước làm bảy cánh khung gỗ có ô, dán vải làm cốt, giấy làm mặt; trước hết chia số ô mà đục lỗ, đợi lắp khung giấy vào để chống hơi lạnh. Lại buông màn mùa đông kín lại; trong màn treo một quả bầu khô có khoan lỗ, miệng bầu đậy nắp gỗ tiện, khoan lỗ cắm hương vào trong bầu, cho mùi hương tỏa ra bốn phía.

 Trên cột sau phía trong giường đóng hai móc đồng để treo bình treo tường. Bốn mùa cắm hoa, người làm bạn với hoa, hương thơm thanh khiết đầy giường, nằm vào thấy tinh thần sảng khoái, lòng dạ dễ chịu. Mùa đông mùa hè đều dùng được, nên gọi là “Nhị nghi” (hợp cả hai). So với những giường chạm trổ, khảm xà cừ (?), vàng son lấp lánh, thì thấy giường này dùng được lâu hơn.

 Màn không lọt

 Màn theo lối thường là buông từ trên trùm kín giường, đó là kiểu chung. Ai ngờ mùa hè muỗi mòng từ dưới bò lên, dù buông kín cũng như không. Màn tôi làm có đáy: phía dưới màn trùm, làm giống như kiểu khâu nóc màn, dùng vải thô may, khâu liền ba mặt, phía trước để thừa nửa khổ buông xuống, trải vào trong giường. Trên dưới bốn phía không có khe nào hở, vật gì xâm vào được? Mùa hè làm bằng vải gai xanh; loại sa “khiêu sa” (?) ở vùng Ngô (vùng Tô Châu ngày nay) rất tốt. Mùa đông làm bằng vải trắng dày hoặc lụa dày. Trên vẽ bướm bay lượn đủ dáng điệu, giống như còn lại cái thú của giấc mộng hóa bướm (điển Trang Tử nằm mơ thấy mình hóa bướm). Hoặc dùng màn giấy vẽ hoa mai, có vẻ càng thanh nhã.

 Sập tre

 Làm bằng trúc đốm (loại trúc có vằn đốm trên thân), ba mặt có bình phong, không có cột, đặt trong phòng sách cao ráo, đủ để ngủ trưa, nghỉ khi mệt. Trên sập nên đặt ghế dựa nhỏ, hoặc đôn vải có tay vịn để ngồi tựa. Mùa hè trên trải chiếu trúc, mùa đông dùng chiếu cói bồ. Trước sập đặt một bục tre để tiện lên giường, để giày dép. Hoặc làm bằng gỗ hoa lê, gỗ hoa nam, gỗ bách, khảm đá Đại Lý (đá cẩm thạch vân đẹp ở Vân Nam), các thứ đều nhã, tùy chủ nhân thích mà dùng.

 Gối đá

 Kiểu gối không giống nhau. Gối đá (gối sứ) thì phần nhiều là sứ trắng lò Định (một lò gốm nổi tiếng ở Định Châu) đời Tống. Có loại “gối xác” (gối kê đầu người chết), cũng là đồ lò cũ, dài chừng một thước, lấy được trong mộ cổ, rất không nên dùng. Có loại đặc biệt nung làm gối, dài chừng hai thước rưỡi, rộng sáu bảy tấc. Có loại sứ xanh Đông Thanh vẽ hoa trên nền gấm, có loại sứ Định khắc vạch hoa, có loại hình em bé ôm lá sen nằm ngửa, lấy lá sen cuộn làm mặt gối. Kiểu này tinh xảo tuyệt vời, đều là những thứ tôi tận mắt thấy, ở phương nam nhất thời không tìm được. Có loại dùng đá nam châm làm gối; nếu không có khối lớn thì lấy mảnh vụn mài thành mặt gối, bên dưới lấy gỗ ghép thành gối, rất làm sáng mắt, tốt cho con ngươi, đến già vẫn đọc được chữ nhỏ. Có gối hoa cúc: lấy hoa cúc ngọt cho vào túi, đặt lên trên gối da hay gối mát, phủ khăn gối lên, người ngủ thấy rất thú vị.

 Phương gối thuốc thần diệu của Nữ Liêm

 Vào ngày mồng năm tháng năm hoặc mồng bảy tháng bảy, lấy gỗ bách trong núi rừng, xẻ ván đóng gối, dài một thước ba tấc, cao bốn tấc, dùng phần lõi gỗ bách màu đỏ mà làm. Nắp dày bốn năm phân (một phân bằng một phần mười tấc), làm cho thật kín khít, chớ để hở hơi, lại có thể mở đóng được. Trên nắp khoan lỗ to bằng hạt kê, ba hàng, mỗi hàng bốn mươi lỗ, cả thảy một trăm hai mươi lỗ. Bên trong nhồi hai mươi bốn vị thuốc, để ứng với hai mươi bốn tiết khí (hai mươi bốn mốc chia năm theo lịch nông nghiệp, như Lập xuân, Xuân phân…).

 Gồm: Phi liêm, Ý dĩ nhân, Khoản đông hoa, Nhục thung dung, Xuyên khung, Đương quy, Bạch chỉ, Tân di, Bạch truật, Cảo bản, Mộc lan, Thục tiêu, Quan quế, Đỗ hành, Bá thực (hạt bách), Tần tiêu, Can khương (gừng khô), Phòng phong, Nhân sâm, Cát cánh, Bạch vi, Kinh thực, Mi vu (?), Bạch hành; mỗi vị năm đồng cân. Ngoài ra thêm tám vị có độc để ứng với bát phong (gió từ tám hướng, theo y học cổ là tác nhân gây bệnh): Ô đầu, Phụ tử, Lê lô, Tạo giác (bồ kết), Võng thảo (?), Phàn thạch (phèn), Bán hạ, Tế tân. Trên đây tổng cộng ba mươi hai vị, mỗi vị năm đồng cân, giã nhỏ thành bột, trộn đều cho vào hộp gối, nhồi cho chặt, bên ngoài lấy túi vải khâu kín.

 Gối được trăm ngày thì mặt có sắc sáng bóng; một năm thì mọi chứng phong (các bệnh do “gió” gây ra theo y học cổ, như tê, đau, méo miệng…) trong người đều khỏi, mà thân thể lại thơm; bốn năm thì tóc bạc hóa đen, răng rụng mọc lại, tai mắt sáng tỏ. Đây là phương thần, bí truyền, có hiệu nghiệm. Phương này do Nữ Liêm truyền cho Ngọc Thanh, Ngọc Thanh truyền cho Quảng Thành Tử (vị tiên thời thượng cổ trong truyền thuyết Đạo giáo), các bậc thánh truyền nối nhau, không được coi thường. Thường lấy khăn bọc kín che lại, chớ để bay hơi.

 Đệm hoa bồ

 Tháng chín hái bông cỏ bồ, hấp sơ qua, nếu không sẽ sinh sâu; phơi khô, lấy phần bông giống như tơ liễu làm đệm nằm hoặc đệm ngồi. Đều dùng vải thô may túi đựng, nhồi cho đầy, lấy gậy đập cho đều, dày chừng năm sáu tấc, bên ngoài lồng vỏ đệm vào túi; xốp mềm ấm áp, không gì sánh bằng. Sau mùa xuân, tháo vỏ đệm, lấy túi ra, sấy khô cất đi, năm nào cũng dùng được.

 Gối tựa (ẩn nang)

 Trên sập đặt hai cái đôn, làm bằng vải ghép hoa xanh trắng, cao chừng một thước, bên trong nhồi chặt bông, khâu kín, hai bên buộc hai quai để làm tay xách. Ngủ dậy trên sập, tì hai khuỷu tay vào đôn mà ngồi một lúc, thấy dễ chịu thong thả. Đây là kiểu của người xưa.

 Tấm tựa lưng

 Lấy các loại gỗ tạp làm khung, giữa đan mây nhỏ như kiểu giá gương, cao chừng hai thước, rộng một thước tám tấc, dưới làm khớp để chỉnh cao thấp. Đặt trên sập, ngồi dậy tựa lưng, ngả ngửa tùy ý, rất vừa lòng người.

 Ghế tựa nhỏ (kỷ tựa)

 Làm bằng gỗ mài nước cho bóng, cao sáu tấc, dài hai thước, rộng hơn một thước. Đặt trên sập, ngồi nghiêng tì khuỷu tay; hoặc đặt lò xông, hộp hương, sách vở, rất tiện cho ba thứ ấy. Kiểu ở vùng Ngô rất nhã, lại vừa vặn.

 Chăn bông lau

 Cuối thu hái bông lau nhồi vào chăn vải, làm bằng vải màu ngọc hoặc vải hoa xanh lam. Lại phủ lên bằng chăn vẽ bướm, hẳn sẽ cùng chung giấc mộng với Trang Sinh (tức Trang Tử, người mơ hóa bướm). Vả lại tháng tám, tháng chín trời mới lạnh mà đắp thì không nóng quá. Ở phương bắc thì vô dụng, chỉ lấy cái nhẹ của nó mà thôi.

 Màn giấy

 Dùng giấy kén làm từ vỏ cây mây quấn lên trên gỗ, lấy dây buộc chặt, ép thành nếp nhăn, không dùng hồ, gấp mép lại rồi lấy chỉ khâu. Nóc không dùng giấy mà dùng vải thưa làm nóc, để cho thông hơi. Hoặc vẽ hoa mai, hoặc vẽ bướm, tự nhiên thanh nhã khác thường.

 Giường tựa

 Cao một thước hai tấc, dài sáu thước rưỡi, đan bằng mây tre, chớ dùng ván; nhẹ thì trẻ hầu dễ khiêng. Trên đặt vòng tựa, lưng tựa như giá gương, phía sau có thanh chống tháo lắp được, để chỉnh cao thấp. Như khi say nằm, ngả ngửa xem sách, hay nằm dưới hoa ngắm cảnh đều rất hay.

 Sập ngắn

 Cao chín tấc, bốn bề mỗi bề bốn thước sáu tấc, ba mặt có lưng tựa, lưng phía sau hơi cao hơn. Nếu đặt bên cạnh ở chỗ thanh vắng trong phòng thờ Phật hay phòng sách, có thể ngồi thiền, tập tĩnh tâm, cùng nhà sư, đạo sĩ bàn chuyện huyền diệu; rất tiện để ngồi nghiêng tựa. Lại gọi là sập Di Lặc.

 Đôn mây

 Đôn cỏ bồ chỉ hợp với mùa đông; ba mùa kia nên đặt đôn mây, như trong tranh vẽ, rất có thú thanh nhã. Nếu không thì dùng loại ghế tre mặt ván làm ở Ngô Hưng gần đây, chắc chắn, ngồi được. Lại như ghế nhỏ tám cạnh bằng gỗ mài nước, ghế ba chân, đều có thể đặt trong phòng thanh tịnh. Ghế tròn sơn khảm xà cừ ở vùng Ngô thì nên để ở nhà vàng, cho A Kiều nâng chén chúc chủ nhân (điển: Hán Vũ Đế thuở nhỏ nói nếu lấy được A Kiều sẽ xây nhà vàng cho nàng ở; ý nói đồ ấy hợp chốn khuê phòng xa hoa).

 Gối sách

 Do Cù Tiên (hiệu của Chu Quyền, tức Ninh vương đời Minh) chế ra: dùng ba cuộn giấy lớn, hình như cái bát, chồng lên nhau theo hình chữ “phẩm” (hai cuộn dưới, một cuộn trên), buộc lại thành gối, đầu gối lên cuộn trên. Mỗi cuộn đính một thẻ ngà có nhãn đỏ rủ xuống: một thẻ là “Thái thanh thiên lục” (sổ trời cõi Thái Thanh), một thẻ là “Nam cực thọ thư” (sách thọ của sao Nam Cực), một thẻ là “Bồng Lai tiên tịch” (sổ tiên ở Bồng Lai). Dùng để gối đầu dưới cửa sổ phòng sách, liền có được một giấc mộng thanh nhã.

 Lò tay áo

 Đốt hương mang theo lò thì nên làm loại có nắp để hương thoát ra, như lò xông hình trống sơn có nắp chạm thủng do người Nhật làm; có vẻ tiện cho việc đốt hương ở phòng thanh tịnh, hơ tay, xông áo, làm đồ dùng khi pha trà, ngồi đối khách chuyện trò. Nay có loại lò vuông, tròn bằng đồng đỏ tím mới đúc, có nắp chụp, kiểu rất đẹp; dùng làm lò tay áo thì thật xứng với thú thưởng ngoạn thanh nhã.

 Chậu đá trồng xương bồ

 Chậu đá trồng xương bồ để bày ở phòng sách: ban đêm có thể hút khói đèn, sáng sớm lấy giọt sương đọng trên lá nhỏ thấm mắt; đây là thứ đồ dùng thanh khiết bậc nhất. Phải chọn đá đẹp mà trồng cỏ xương bồ lên; được đá cũ, trồng xương bồ đã lâu năm, xanh tươi um tùm là tuyệt diệu. Đựng trong chậu vuông, tròn của các lò Quan, Ca, Quân Châu, Định (các lò gốm nổi tiếng đời Tống), tưới bằng nước sông. Khi trời mưa thì đem ra cho thấy trời, ban đêm cho hứng gió sương, thì cỏ và đá đều xanh mãi. Nếu cứ để trong phòng sách, bụi bám lên lá xương bồ và đá, thì sẽ héo úa hư hỏng; phải thường để ý.

 Ghế tiên

 Cù Tiên nói: Ngồi lặng, tập trung tinh thần mà vận khí thì ghế ngồi phải rộng rãi, có thể xếp bằng chân và tựa ra sau. Kiểu ghế: phía sau làm cao, ôm lấy thân người ngồi, hình lá sen, gọi là “chỗ tựa đầu”; phía trước làm “chỗ gác tay”; phía trên làm “chỗ đỡ cằm”, cũng hình lá sen. Ngồi lâu nghĩ mỏi, nghiêng ra trước thì gác tay lên chỗ gác tay, đặt cằm vào chỗ đỡ cằm; ngả ra sau thì gối đầu lên chỗ tựa đầu, khiến gân cốt thư thái, khí huyết lưu thông.

 Kỷ tựa (ẩn kỷ)

 Lấy cây kỳ dị tự nhiên cong queo như nửa vòng đai mà làm; có ba nhánh mọc ngang làm chân thì là quý, nếu không thì lắp chân vào làm kỷ. Đặt trên sập, tì tay, gục trán mà nằm được. Sách xưa nói “tựa kỷ mà nằm” chính là thứ này. Tôi thấy người bạn là Ngô Phá Biều có một cái kỷ, hình thân cây vỏ nhăn, vân nhỏ, cong queo kỳ lạ, ba chân tự nhiên, sờ mân mê lâu thành bóng loáng, giống như ngọc vàng. Ông già ấy mang theo đi chơi khắp nơi, quý như của báu; đó thật là vật hiếm có. Nay lấy gỗ đẹp uốn cong mà làm, mài nước cho bóng, cũng có thể tựa được. Kiểu này ít người biết; tượng Tam Thanh (ba vị thần tối cao của Đạo giáo) trong miếu có vật quây quanh thân như vòng đai, chính là kỷ này, có vẻ đúng kiểu xưa. Tượng nặn gần đây đã bỏ mất một nửa.

 Màn giấy hoa mai

 Ở ngoài giường sập dựng bốn cột, mỗi cột treo một bình đồng, cắm vài cành mai. Phía sau đặt tấm ván rộng chừng hai thước, từ đất lên đến nóc, để tựa mà ngồi thanh tĩnh. Hai bên đặt thanh gỗ ngang, có thể treo áo. Ở góc đặt một ống trúc đốm đựng sách, cất ba bốn bức tranh, treo một cây phất trần trắng. Trên làm một cái nóc, dùng giấy dó trắng làm màn trùm. Phía trước đặt bục lên giường, bên trái đặt kỷ hương nhỏ, để đỉnh hương đốt hương tử đằng. Sập dùng chăn vải, gối cúc, đệm bồ; như vậy mới hợp ý câu thơ “Người tu đã trả xong nợ uyên ương (nợ tình duyên vợ chồng), say mộng giữa màn giấy hoa mai”.

 Người xưa nói: “Nghìn sáng uống thuốc, không bằng một đêm ngủ một mình.” Nếu chưa dứt được nghiệp mây mưa (chuyện ân ái nam nữ), thì sao khỏi thẹn với tấm lòng sắt đá của cành mai? Nên mau mang những cành mai lạnh ấy đi, chớ để chúng đưa mắt lạnh lùng cười trộm.

 Ghế lăn

 Hai huyệt Dũng tuyền (huyệt ở giữa lòng bàn chân theo Đông y) là nơi sinh ra tinh khí của con người, các nhà dưỡng sinh thường muốn người ta xoa xát. Nay làm một chiếc ghế gỗ dài hai thước, rộng sáu tấc, cao như ghế thường, bốn thanh gỗ ghép thành khung. Giữa chia một thanh ngang, thành hai ô trống bên trong, trong mỗi ô đặt một khúc gỗ tròn tiện, hai đầu chừa trục để quay, đục lỗ trên ghế mà lắp lỏng cho xoay được. Lấy chân đạp lên trục cho lăn, đưa đi đưa lại dưới lòng bàn chân, khiến huyệt Dũng tuyền được xát, không phiền đến trẻ hầu, suốt ngày làm cũng rất tiện.

 Đôn cỏ bồ

 Làm bằng cỏ bồ, cao một thước hai tấc, bốn mặt đan buộc kín khít, lại rất chắc chắn. Bên trong dùng tấm gỗ tiện làm mặt ngồi, có cột chống đỡ mặt trên, ngồi lâu không hỏng. Bồ đoàn (đệm tròn bện cỏ bồ) đường kính lớn tới ba thước, trải xuống đất ngồi rất sướng. Loại làm ở vùng Ngô tinh xảo, dùng được.

 Như ý

 Người xưa làm như ý (một thứ cán cầm tay, đầu cong, thường dùng để gãi lưng hay cầm khi đàm luận) bằng sắt, để phòng việc bất trắc, có khi dùng để chỉ trỏ vạch vẽ; về sau có người chạm tre mà làm. Gần đây tôi được một cành cây tự nhiên, mài thành như ý, tinh xảo như thần. Lại được một cành rễ tre, cong vặn thành hình như ý, giống như sống, cán cũng tự nhiên mà thành, không phải đẽo mài, không một dấu búa đục nào; cầm lên bóng như ngọc, cứng như sắt, tiếc là không được nhiều.

 Bát tre

 Bát (đồ đựng đồ ăn của người tu) cầm để ăn uống, là đồ vật của nhà đạo. Xưa có loại làm gáo bằng gỗ u bướu, trong quét sơn tro. Gần đây chế bằng tre to trong núi sâu, tiện tròn thành bát, sáng sạch soi được người. Bên trên khắc chữ minh (lời ghi khắc trên đồ vật), tô màu xanh đậm, thật là thứ cao quý ngoài vòng thế tục.

 Ghế thiền

 Ghế thiền so với ghế dài thì cao lớn hơn quá nửa, chỉ loại gỗ mài nước là tốt. Trúc đốm cũng được. Kiểu ghế chỉ cần thanh gỗ ngang trên lưng để gối đầu rộng và dày, thì mới thật dễ chịu.

 Áo thiền

 Làm bằng nỉ “toả cáp lạt” (một loại nỉ lông từ Tây Vực), ngoài đỏ trong vàng, hình như bộ lông cừu Hồ, từng sợi rủ xuống, dùng vải dệt làm thân. Dùng rất bền, đến từ Tây Vực (các nước phía tây Trung Hoa), giá cũng rất cao, chỉ ở kinh đô mới có, có vẻ khó tìm. Nay lấy vải dạ đỏ làm mặt ngoài, lụa vàng làm lót, giữa nhồi bông kén, ngồi thì quấn quanh người, cũng rất ấm mà không tầm thường.

 Phòng thờ Phật

 Bên trong thờ ba thân Phật Thích Ca (ba thân của Phật: Pháp thân là chân lý, Báo thân là thân phúc đức viên mãn, Ứng thân là thân hiện ra ở đời), hoặc tượng một Phật hai Bồ Tát, hoặc thờ tượng Quan Âm, tượng Phật mạ vàng của xứ Ô Tư Tạng (tức Tây Tạng). Giá tuy cao, nhưng lớp vàng mạ rất dày, lại mặt từ bi đoan chính, trang phục giống thật, tay bắt ấn, ngồi kiết già (ngồi xếp bằng, hai bàn chân gác lên hai đùi), tướng tốt đầy đủ, như Phật hiện thân. Người nào thờ cúng chăm sóc được thì cũng tăng thêm ý nghĩ lành. Trên án lấy bình sứ cũ sạch cắm hoa dâng, bát sạch rót nước, bày những đồ cúng thanh khiết ấy. Ban ngày đốt hương in khuôn, ban đêm thắp đèn đá, cúi đầu lễ bái, đốt hương tu tập, hẳn được công đức trang nghiêm vô lượng.

 Đèn thiền

 Loại đèn bằng đá Cao Ly (Triều Tiên) là tốt, loại bằng sừng tuyệt đối không nên dùng. Có hai loại đá là “nhật” và “nguyệt”; chỉ đèn nguyệt thì đâu cũng có, đèn nhật trăm cái không được một hai. Đèn nguyệt thắp lửa dầu thì ánh sáng trắng trong, thật như vầng trăng mới mọc trên biển. Còn đèn nhật được lửa chiếu bên trong thì cả phòng đều đỏ, mặt trời buổi sớm mọc ở phương đông cũng không hơn. Có loại nhỏ lại càng đáng yêu, giá cũng gấp đôi.

 Chuông khánh

 Kiếm được một quả chuông đồng cổ đời Hán, tiếng trong ngân xa, và một chiếc khánh (nhạc khí bằng đá, treo lên gõ) cũ bằng đá Linh Bích (loại đá quý ở huyện Linh Bích, gõ có tiếng vang), màu đen, chất cứng, mỗi thứ một chiếc, treo trong phòng thờ Phật, đốt hương gõ lên, để rửa sạch đôi tai trần tục. Cho nên thơ có câu: “Vài tiếng chuông khánh ngoài vòng phải trái, một người nhàn giữa khoảng đất trời.” Đó thật là người được cái thú nhàn. Người già thân nhàn, nên lấy tiếng ấy làm vui lòng, đẹp tai.

 Tràng hạt

 Lấy hạt bồ đề làm loại tốt nhất. Gần đây có loại chọn hạt nhỏ đều nhau, mài giũa như ngọc, cầm niệm nhẹ nhàng tiện lợi, rất vừa lòng người. Có loại làm bằng ngọc; có loại làm bằng “long sung” (?), nói là mài từ xương mũi rồng, màu đen, ngửi có mùi thơm hơi tanh. Có loại lấy gỗ đàn hương tiện vừa vào lỗ giữa hạt bồ đề, chừa mắt để xâu dây, gọi là “hạt rót hương”. Đầu đời Thế Tông (vua Gia Tĩnh nhà Minh), chỉ có một người ở kinh đô làm được, giá định một phân bạc một hạt; tôi từng có được, quả là tuyệt kỹ. Lại thấy người đời Tống lấy ngọc mài thành hình đầu lâu, khoan thông sáu lỗ, xâu chỉ làm hạt đánh dấu. Có loại bằng mã não đỏ, cũng làm theo kiểu ấy. Lại thấy loại màu đỏ mịn của phương tây, bên trong làm ống đồng, ngoài làm chữ Phật, bên ngoài ống lấy chu sa trộn nặn thành hạt, dây xâu qua lõi đồng, đưa qua đưa lại như san hô. Lại có hạt thủy tinh nung của xứ Tây Phiên (vùng Tây Tạng và các tộc phía tây), chất xanh, mỗi hạt bốn mặt có bông hoa cúc trắng nhụy vàng, tinh xảo độc nhất.

 Loại lấy từ tự nhiên có hạt kim cương lớn, hạt kim cương nhỏ (các loại hạt cây cứng), loại nhỏ rất quý. Hạt cỏ dùng lâu bóng như sơn. Mã não, hổ phách, kim phách, thủy tinh, xương đỉnh đầu người — trong đó loại ở cạnh “tông nhãn” (?) mà huyết thấm đặc, màu đỏ là tốt, khô đen là kém; san hô thì rất xấu. Hạt bằng xà cừ, bằng dừa làm dạng dẹt, hạt tiện bằng gỗ tử đàn, gỗ mun, trúc cọ cũng nhã. Những vật đánh dấu đeo trên tràng hạt, có chày hàng ma (pháp khí hình chày dùng trong Mật tông, tượng trưng sức phá tà) bằng ngọc làm theo kiểu Tống cùng năm món đồ cúng; quả bầu nhỏ tự nhiên dài một tấc là lạ. Tiền mắt ngỗng (loại tiền đồng nhỏ, mỏng), vỏ ốc tiền, đá linh quang núi Ngũ Đài, quả bầu to bằng hạt đậu nung bằng sứ trắng lò Định, dao giới và rìu bằng ngọc, bánh xe hình cá ngao (cá thần trong truyền thuyết), đều treo trên tràng hạt để đánh dấu số niệm hàng nghìn, hàng vạn.

 Vào đời Tuyên Đức, Thành Hóa (niên hiệu vua nhà Minh), có nhà sư người phiên (Tây Tạng) vào triều cống, dâng những bánh xe nhỏ như hạt phỉ, bên ngoài nặn hoa văn khéo, đủ màu đỏ vàng, bên trong giấu một cuộn kinh nhỏ, dùng làm vật đánh dấu tổng số trên tràng hạt là hợp nhất. Những năm trước rất nhiều, nay không tìm được nữa. Lại thấy các nhà sư người phiên mang kinh đeo trên người, hoặc túi da, hoặc hộp sơn, trên có chữ triện phiên hoa văn, vuông ba tấc, dày chừng một tấc, hai bên ngoài hộp làm tai để buộc dây đeo. Tôi từng mở hộp ra xem, kinh viết chữ đỏ, nhỏ, kín, tinh xảo, người Trung Hoa không bằng. Đó thật là vật của Phạm vương (vua cõi trời theo đạo Phật, ý chỉ vật thiêng của đạo Phật). Nên đeo kinh cầm tràng hạt, làm nhà sư có tóc ở cõi người, ngồi nằm giữa gió tây lá vàng, niệm danh hiệu bậc đại thánh phương tây (tức Phật A Di Đà); so với kẻ chạy theo danh lợi, khổ sở suốt năm tháng nóng lạnh, tự thấy chúng ta nhàn tĩnh biết bao.

 Phương làm nến thánh

 Quả hòe hai cân (một cân bằng mười sáu lạng, chừng 600 gam), thu hái tháng tám; Bạch giao hương (nhựa cây phong thơm) một cân; lưu huỳnh bốn lạng. Trước hết giã nát quả hòe, đun chảy bạch giao hương, cho quả hòe vào cùng nấu nhừ. Tiếp đó cho lưu huỳnh vào, lấy cành hòe khuấy. Dùng ống tre to bằng ngón tay út, dài bảy tám tấc, rót ba thứ ấy vào, phơi trong bóng râm cho khô, bỏ ống tre đi; mỗi cây đốt được một hai chục ngày.

 Phương làm đèn thánh

 Bèo tấm (thu hái tháng sáu), Ngõa tùng (cây thông đá, một loại cỏ mọc trên mái ngói; thu hái tháng sáu), Viễn chí, Hoàng đan (chì đỏ), bột vỏ hến, mỗi thứ một lạng; tán thành bột mịn. Cứ một lạng dầu cho một đồng cân thuốc vào, thắp đèn có thể sáng được một tháng.

 Phương hương in khuôn để cúng Phật (kèm hình vẽ)

 Đốt hương trong phòng tu tập là việc không thể thiếu một ngày nào. Cách làm có ghi riêng. Còn hương in khuôn (bột hương rải theo khuôn thành hình chữ hay hoa văn trên tro rồi đốt) để cúng Phật thì khuôn in có loại đốt được một ngày, có loại đốt được sáu thời (một ngày đêm chia sáu thời để tụng niệm); hương liệu thì tùy mà chế, chỉ cần liệu nặng thì thơm. Phương tôi chế như dưới đây, cũng là phương cũ của Nội phủ (kho, xưởng trong cung vua), chỉ thêm bớt chút ít.

 Phương hương Diệu Cao của am Mộng Giác (gồm hai mươi bốn vị, ứng với hai mươi bốn tiết khí, dùng để cúng Phật).

 Trầm tốc bốn lạng, Hoàng đàn bốn lạng, Giáng hương bốn lạng, Mộc hương bốn lạng, Đinh hương sáu lạng, Nhũ hương bốn lạng, Kiểm vân hương sáu lạng, Quan quế tám lạng, Cam tùng tám lạng, Tam nại tám lạng, Khương hoàng (nghệ) sáu lạng, Huyền sâm sáu lạng, Đan bì sáu lạng, Đinh bì sáu lạng, Tân di hoa sáu lạng, Đại hoàng tám lạng, Cảo bản tám lạng, Độc hoạt tám lạng, Hoắc hương tám lạng, Mao hương tám lạng, Bạch chỉ sáu lạng, vỏ quả vải tám lạng, Mã đề hương tám lạng, Thiết diện mã nha hương một cân, bột hương xứ Hoài một cân; cho thêm một đồng cân tiêu thạch (diêm tiêu) sao. Có hai thứ ấy dẫn lửa thì đốt không lo bị tắt nửa chừng. Bốn bộ khuôn hương lớn nhỏ, hình vẽ kèm ở sau.

 (Xem hình)

 Bốn khuôn theo như kiểu vẽ, bên khuôn đúc gờ viền và quai xách, tùy lò lớn nhỏ mà chọn dùng. Trước hết nén tro trong lò cho chặt, bằng phẳng nhẵn nhụi; đặt khuôn lên tro, lấy xẻng hương xúc bột hương vào mặt khuôn, rồi dùng xẻng hương nén chặt chỗ trống. Bột hương thừa thì xúc lên cẩn thận, không để rơi vãi chút nào. Dùng tay nhấc khuôn lên, hình chữ bằng hương đã nằm lại trong lò; nếu có chỗ hơi thiếu thì lấy bột hương bù vào. Đốt có thể cháy suốt ngày, loại nhỏ cũng phải một hai thời (một thời bằng hai giờ đồng hồ) mới tắt. Làm bạn khi đọc kinh sử, dâng lên tòa Phật, không thể thiếu.

 Phương hương Tam thần đốt để cúng trời đất

 Xưa có vị chân nhân (người tu Đạo đắc đạo) là Yến Tế, ở trong hang đá núi Tam Công, khổ vì rắn độc, thú dữ, tà ma quấy phá, bèn xuống núi chuyển đến ở trong am thuộc huyện Hoa Âm. Được ba năm, bỗng có ba vị đạo sĩ đến am xin ngủ nhờ; đến đêm, bàn về cảnh đẹp của hang đá núi Tam Công. Trong đó một người nói: “Ta có loại hương lạ, có thể cứu khổ nạn cho người đời; đốt nó thì đạt được sự huyền diệu tự nhiên của Đạo, có thể lên cõi trời.” Chân nhân được hương, lại vào núi, ngồi đốt hương này, rắn độc thú dữ đều trốn đi im bặt.

 Bỗng một hôm, vị đạo sĩ xõa tóc, đeo đàn sau lưng, từ không trung đến, khắc phương hương này lên vách đá rồi cưỡi gió đi mất. Đề tên là hương Tam thần, có thể mở cửa trời, cửa đất, thông với thần linh, đạt tới bậc thánh; vào núi có thể đuổi thú dữ, có thể tránh binh đao, có thể tránh dịch bệnh; hạn lâu thì có thể làm mưa lành xuống; qua sông có thể tránh sóng gió. Có lửa thì đốt; không có lửa thì nhai trong miệng rồi phun lên không trung ở chỗ có việc xảy ra, sẽ có long thần giúp đỡ bảo vệ. Lòng tĩnh mà chế hợp thì không gì là không linh nghiệm.

 Trầm hương, Nhũ hương, Đinh hương, Bạch đàn, Hương phụ, Hoắc hương mỗi thứ hai đồng cân; Cam tùng hai đồng cân; Viễn chí một đồng cân; Cảo bản ba đồng cân; Bạch chỉ ba đồng cân; Huyền sâm hai đồng cân; Linh lăng hương, Đại hoàng, Giáng chân, Mộc hương, Mao hương, Bạch cập, Bách hương, Xuyên khung, Tam nại mỗi thứ hai đồng cân rưỡi.

 Dùng ngày Giáp Tý gom trộn, ngày Bính Tý giã thành bột, ngày Mậu Tý hòa hợp, ngày Canh Tý in thành bánh, ngày Nhâm Tý cho vào hộp cất (các ngày tính theo can chi, cách nhau mười hai ngày). Luyện mật làm viên, hoặc khắc khuôn in thành bánh, lấy bột Hàn thủy thạch (một loại khoáng chất) làm áo bọc ngoài. Đi đâu mang theo trong quả bầu là tốt.

 Phương hương lạ của Cù Tiên

 Trầm hương, Đàn hương mỗi thứ một lạng; Băng phiến, Xạ hương mỗi thứ một đồng cân; Kỳ nam hương, La hợp (?), hạt trám, Nhũ hương giọt mỗi thứ năm đồng cân.

 Than khó tàn

 Củi đốt trong bếp, khi rút lửa ra thì lấy ra, cho vào vò đậy kín thành than, không kể nhiều ít, giã thành bột. Dùng vôi cục tôi ra, lấy vôi đặc trộn với bột than, thêm nước quấy thành. Lấy một ống tre mao trúc, chẻ làm đôi, ép lại đúc thành thỏi (?), phơi khô, đốt cả ngày không tàn.

 Than hình thú

 Than xương mịn mười cân, cục xỉ sắt mười cân, dùng lá phù dung tươi ba cân, giã chung thành bột. Lấy cháo gạo nếp trộn thành khối, nặn thành hình kỳ lân, sư tử, phơi khô; mỗi lần đốt một con, ba ngày không tắt. Nếu không dùng thì lấy tro vùi lại.

 Cách giữ lửa qua đêm

 Lấy một quả hồ đào tốt, đốt cho đỏ một nửa, vùi trong tro nóng, ba năm ngày không tắt.

 Mâm đựng quả thanh yên

 Khi quả thanh yên (một loại quả họ cam, rất thơm, hay bày để lấy hương) ra mùa, đó là một việc quan trọng nhất ở phòng trong núi. Kiếm được mâm lớn của hai lò Quan, Ca; hoặc mâm sứ xanh Đông Thanh, mâm Long Tuyền; mâm cũ bằng đồng cổ gỉ xanh; mâm trắng hoa chìm đời Tuyên Đức; mâm men xanh Tô ma ni (loại men xanh lam nhập từ phương tây); mâm đỏ chu sa; mâm hoa lam; mâm trắng — các loại ấy càng to càng hay. Mỗi mâm đặt hai mươi tư quả, hoặc mười hai, mười ba quả, mới đủ mùi thơm, thơm ngát cả phòng. Trên kỷ nhỏ trước bàn Phật thì đặt giá đỡ một quả; xưa có giá sứ xanh Đông Thanh, giá sứ Long Tuyền là nhiều nhất, dùng để đỡ mà ngắm chơi, đáng làm đồ cúng thanh khiết. Nếu không thì dùng khay trà chạm sơn đỏ của người xưa cũng được, chỉ loại nhỏ là tốt.

 Cách cắm hoa vào bình

 Cắm mai vào bình thì cho một đồng cân lưu huỳnh, dùng nước nóng mà cắm. Phù dung, mẫu đơn, thược dược, thục quỳ, huyên thảo (hoa hiên) đều dùng nước sôi to mà cắm, nút kín miệng bình, thì hoa không héo mà nở được. Cắm sen thì lấy bùn nhét vào lỗ chỗ ngắt, trước cho bùn vào đáy bình, sau mới thêm nước nuôi. Cắm dành dành thì đập dập chỗ cắt, cho chút muối vào bình, thêm nước nuôi thì hoa nở. Ở đây chép sơ qua, phía sau có các mục chi tiết đầy đủ.

 Mục: Thong dong dạo chơi khe núi

 Dẫn những lời bàn nổi tiếng của người xưa

 Đào Hoằng Cảnh (đạo sĩ, nhà dược học đời Nam Triều) nói: “Vẻ đẹp của núi sông, từ xưa ai cũng bàn tới. Đỉnh cao vút vào mây, dòng trong thấy đáy; vách đá hai bờ, năm sắc chiếu rọi lẫn nhau; rừng xanh, trúc biếc, bốn mùa đều đẹp. Sáng sớm sương sắp tan, vượn chim kêu loạn; chiều tà mặt trời sắp lặn, cá chép dưới sâu đua nhau nhảy lên. Thật là chốn tiên trong cõi dục (cõi trần gian còn ham muốn, theo cách nói của nhà Phật). Từ Khang Lạc (tức Tạ Linh Vận, nhà thơ sơn thủy đời Lưu Tống, tước Khang Lạc công) đến nay, chưa ai nói được cái kỳ diệu của nó.”

 Dương Hỗ (danh tướng đời Tấn) thích núi sông, mỗi khi gặp ngày cảnh đẹp, nhất định lên núi Hiện (ở Tương Dương), ngâm vịnh suốt ngày. Ông thường nói với viên tòng sự (chức quan giúp việc) rằng: “Từ khi có vũ trụ là đã có núi này. Xưa nay những bậc hiền đạt, kẻ sĩ tài giỏi lên đây trông xa như ta với ngươi đã nhiều lắm, đều mai một chẳng ai biết đến, khiến người ta buồn thương. Nếu sau trăm tuổi còn biết, thì hồn phách ta hẳn vẫn lên đây.”

 Lưu Hiêu ở ẩn để giữ chí mình, đặc biệt yêu núi sông; trèo chỗ cao, đi chỗ hiểm, nhất định phải đến tận nơi sâu xa, không ai theo kịp. Người ta đều khen ông có “đồ nghề để đến cảnh đẹp” (ý nói thân thể khỏe mạnh, chân tay nhanh nhẹn).

 Lý Bạch lên đỉnh Lạc Nhạn núi Hoa Sơn, nói: “Núi này cao nhất, hơi thở hít ra vào chắc thông đến tòa của Thượng đế. Tiếc là không mang theo thơ kinh người của Tạ Diểu (nhà thơ đời Nam Tề) đến đây, để gãi đầu mà hỏi trời xanh.”

 Núi Tượng Nhĩ có lời đề của Lý Bạch, rằng: “Đêm qua nằm dưới trăng tỉnh dậy, bóng hoa rơi rớt lộn xộn, đầy cả vạt áo tay áo, ngờ như đem hồn mình tắm trong bình băng (ví tâm hồn trong sạch mát lạnh).”

 Liễu Tử Hậu (tức Liễu Tông Nguyên, nhà văn đời Đường) nói: “Lên núi cao, vào rừng sâu, đi đến tận cùng những khe suối quanh co; suối vắng, đá lạ, không nơi nào xa mà không tới. Tới nơi thì vạch cỏ mà ngồi, nghiêng bầu rượu mà say. Say thì gối lên nhau mà nằm, lòng nghĩ tới đâu, mộng cũng cùng tới đó.”

 Bài phú của Trương Hành (nhà văn, nhà thiên văn đời Đông Hán) nói: “Tháng giữa xuân, tiết đẹp, thời tiết hòa, khí trong; đồng bằng, bãi thấp xanh tốt, trăm cỏ tươi tốt. Chim thư cưu vỗ cánh, chim vàng anh kêu thảm thiết; quấn cổ nhau, bay lên bay xuống, kêu “quan quan”, “anh anh”. Ở đó thong dong, tạm để vui lòng. Bấy giờ mặt trời bỗng ngả bóng, tiếp đến mặt trăng lên; tận hưởng niềm vui dạo chơi, dù đến tối cũng chẳng thấy mệt.”

 Giản Văn Đế (vua nhà Tấn) vào vườn Hoa Lâm, nói: “Chỗ hợp lòng không cần phải ở xa. Rừng suối râm mát, tự khắc có cái ý như ở giữa sông Hào, sông Bộc (điển: Trang Tử ngắm cá trên cầu sông Hào và câu cá ở sông Bộc, ý chỉ thú tự tại giữa thiên nhiên). Bất giác chim muông cá chóc tự đến gần người.”

 Đông Pha (tức Tô Thức, nhà văn đời Tống) nói: “Sông núi trăng gió vốn không có chủ nhất định, ai nhàn thì người ấy là chủ.”

 Vương Ma Cật (tức Vương Duy, nhà thơ, họa sĩ đời Đường) đêm lên đồi Hoa Tử, nước sông Võng lăn tăn, cùng bóng trăng lên xuống; lửa ở núi xa khi tỏ khi mờ. Trong ngõ sâu ngoài rừng, chó lạnh sủa như hú. Tiếng giã gạo đêm trong xóm, lại xen với tiếng chuông thưa. Lúc ấy ngồi một mình, tiểu đồng im lặng. Mỗi lần nhớ ngày xưa nắm tay nhau làm thơ, (ông viết cho bạn:) đợi đến giữa xuân, cây cỏ đâm chồi tốt tươi, cá bống nhẹ nhảy khỏi mặt nước, cò trắng vươn cánh, sương thấm bãi cỏ xanh, chim trĩ trong ruộng lúa mì gáy buổi sáng, liệu bạn có theo tôi đi chơi được chăng?

 Hàn Trì Quốc (tức Hàn Duy, quan đời Tống) làm quan thái thú (quan đứng đầu một quận), mỗi khi xuân đến, ngày thường bày sẵn đồ tiếp mười người khách ở Tây Hồ; việc quan giao cho các quan thuộc hạ, rồi ra bờ hồ, có sĩ đại phu (người có học, làm quan) đi qua liền mời vào, ngồi đủ chín khách thì thôi, rồi cùng vui uống suốt ngày. Tăng Tồn Chi hỏi: “Như thế chẳng phải có khi bất đắc dĩ (mời cả những người không hợp) sao?” Ông đáp: “Ngươi còn trẻ biết gì! Ta già rồi, chẳng biết còn được mấy mùa xuân nữa. Nếu đợi người đáng cùng uống mới theo, thì cuộc vui của ta chẳng được bao nhiêu, mà mùa xuân cũng chẳng chờ ta.”

 Cù Tiên nói: “Một chiếc áo tơi trên sông, câu cá là việc vui. Câu thì dùng cần có guồng; cần dùng trúc tím; guồng không nên to, cần không nên dài, chỉ cần dây dài là câu được. Ở Dự Chương có bụi trúc, đốt dài lại thẳng, làm cần là tốt nhất. Cần dài bảy tám thước, đập kim làm lưỡi câu. Như câu thơ “Một lưỡi câu giật động trăng trên sóng biếc, câu được tấm lòng nghìn thu muôn thuở”, đó là vui với chí mình, ý không ở cá. Hoặc ở đầu bãi rau răm đỏ, hoặc ở bờ cũ rừng xanh, hoặc gặp gió tây táp mặt, hoặc để tuyết bay đập đầu; lúc ấy khoác áo tơi, đội nón, cầm cần giữa khói sóng, y như đang ở trong bức Hàn giang độc điếu đồ (tranh Câu cá một mình trên sông lạnh) của Mễ Phất (họa sĩ đời Tống). Như thế mà sánh với Nghiêm Lăng (Nghiêm Tử Lăng, ẩn sĩ đời Hán, từ chối làm quan để đi câu) và người câu sông Vị (Khương Thái Công, câu cá ở sông Vị chờ thời), chẳng cao lắm sao!”

 Lại nói: “Trên sông đặt một chiếc thuyền nhỏ, buộc ở chỗ râm dưới gốc liễu. Lúc rảnh rỗi, cầm cần buông câu, thả thuyền ra giữa dòng, có thể gọi là vui chí ở nước. Hoặc khi tuyết tạnh trăng sáng, đào hồng liễu thắm, thả thuyền theo dòng, thổi tiêu sáo làm động tiếng trời, khiến con hạc lẻ cưỡi gió kêu vang không trung. Hoặc gõ mạn thuyền mà hát, no say gió trăng, rồi quay thuyền về, nằm bên cửa sổ dưới thông; tình ý thong dong một đời, vui biết bao!”

 Hứa Duyện (tức Hứa Tuân, làm chức duyện là quan giúp việc, đời Tấn) thích chơi núi sông, thân thể nhanh nhẹn, giỏi trèo leo. Người ta nói: Hứa không chỉ có tình yêu cảnh đẹp, mà thật có “đồ nghề để đến cảnh đẹp”.

 Vương Tử Kính (tức Vương Hiến Chi, nhà thư pháp đời Tấn) nói: “Đi trên đường Sơn Âm, núi sông tự soi chiếu tôn vẻ cho nhau, khiến người ngắm không xuể. Nếu vào lúc thu đông, lại càng khó mà quên được.”

 Sách Trừng hoài lục nói: “Mỗi khi gặp ngày đẹp, lòng có điều vui, khoanh tay ngâm thơ người xưa là đủ. Núi xanh nước biếc, mắt nhìn tới là có thể huýt sáo ngâm vang cho thỏa, cần gì phải ở trong rào giậu, rồi coi là của riêng mình.”

 Lại nói: “Mỗi khi lên đồi cao, đi trong hang sâu, nán lại ngồi nghỉ, thấy vách núi treo, thác đổ, cây cổ thụ rủ dây leo, những nơi kín đáo, thanh vắng, lặng lẽ, thì suốt ngày quên về.”

 Sách Sừ kinh đường chí nói: “Lên núi cao nhìn xuống thành thị như ụ kiến, chẳng biết trong ấy bao nhiêu người qua lại bôn ba, như ong làm mật, như ruồi tranh máu; từ trên cao nhìn xuống, thật đáng bật cười. Núi cao hơn thành thị được bao nhiêu? Mà đã như vậy, huống chi bậc chân tiên ở giữa thái hư (khoảng trời cao rộng vô tận), nhìn xuống cõi bụi trần, nào chỉ như ụ kiến mà thôi?”

 Tạ Cao Vũ (tức Tạ Cao, nhà thơ cuối đời Tống) nói: “Mây núi, cây đá giữa trời đất, gò cao, hang thẳm, đủ để khơi điều kỳ lạ, ẩn náu đến già (?), phần nhiều là nơi dấu chân người không tới. Cho nên những người ưa tĩnh lặng (?) được cùng đời quên nhau mà tự vui cái vui của mình, thường giữ riêng cho mình mà không nhường ai, đến nỗi áo rách tả tơi (như lông chim cút), mặt mũi bám bụi đất, đầu tóc bù xù, mà vẫn một mình cam lòng.”

 Vương Miện, người đất Việt (vùng Chiết Giang, họa sĩ cuối đời Nguyên), giữa lúc trời tuyết lớn, đi chân trần lên đỉnh Tiềm Nhạc, nhìn bốn phía mà kêu lớn: “Khắp trời đất đều do ngọc trắng hợp thành, khiến lòng dạ người ta trong suốt, đáng lẽ bay lên thành tiên!”

 Bài thuyết về dạo chơi của Cao tử

 Cao tử nói: Gặp tiết xuân ấm áp, gió dịu cảnh hòa, cây thơm chim hót, rủ bạn ra ngoài đồng đạp cỏ xanh, chở rượu ra đầu hồ chèo thuyền. Hỏi liễu tìm hoa, nghe chim hót trong rừng rậm; ngắm núi đùa nước, làm lễ tu hễ (lễ ra bờ nước tẩy rửa cho sạch điều xấu vào đầu xuân, như cuộc hội của Vương Hy Chi ở Lan Đình, ngồi bên dòng nước quanh thả chén rượu) bên dòng nước quanh co. Trên đê thơm thưởng hoa đẹp, trên đường đỏ (đường phố kinh thành) say mà nằm ngủ. Treo tiền đầu gậy đi mua rượu, khoan khoái như tắm sông Nghi, hóng gió trên đàn cầu mưa (điển: Tăng Điểm nói với Khổng Tử ước nguyện mùa xuân tắm ở sông Nghi, hóng gió rồi ca hát mà về); ngồi trên cỏ, ngồi giữa hoa, say rồi vừa đi vừa hát dưới trăng. Mừng thấy chim uyên ương ngủ trên cát, ước như le le, mòng biển tắm giữa sóng. Mặt trời chiều gác núi mà hứng uống chưa đủ; gió xuân đầy chỗ ngồi, chưa say thì chưa về. Đó đều là những việc vui buổi xuân, có thể bảo là thong thả học theo thời trẻ chăng?

 Mùa hè thì phanh áo xõa tóc, trợn mắt trắng (điển Nguyễn Tịch đời Tấn, gặp kẻ tục thì nhìn bằng con mắt trắng, ý khinh thường thế tục) mà hát vang; ngồi sướng dưới bóng xanh của thông và cây thu, thả thuyền giữa hương thơm mát của ấu và sen; khách chủ đều quên, thân xác như không còn có mình. Chén lá sen (lá sen non chọc thủng cuống làm ống hút rượu) đem lại sảng khoái, ngó sen trắng như tuyết sinh ra mát lạnh. Tránh chốn ồn ào thấp hèn, xa tục lụy; nằm một gối trong đình bên nước, gió nồm thổi tới; lười biếng hợp với người, gác núi có nghìn đỉnh đưa mưa đến. Mắt trắng thảnh thơi dạo chơi, niềm vui kín đáo vượt ngoài thói tục, phóng khoáng trôi chảy, niềm vui ấy sao mà nhiều thế!

 Mùa thu thì lên cao huýt sáo dài, đến bên nước làm thơ; rượu ngâm hoa cúc vàng, cỗ dọn cua tím. Dừng xe trong rừng phong, say nằm giữa đống mây trắng. Lên lầu vịnh trăng, phiêu nhiên như sự cao nhàn của Nguyên Lượng (tức Đào Uyên Minh, nhà thơ ẩn dật đời Tấn); rơi mũ mà ngâm gió, chẳng kém sự phóng khoáng của Mạnh Gia (người đời Tấn, trong tiệc Trùng Dương bị gió thổi rơi mũ mà không hay biết, vẫn ung dung). Xem sóng triều bên bãi sông, hứng chạy theo sóng tuyết, sóng mây; nghe tiếng nhạn trên bãi cát, ý nghĩ lạc vào trăng đêm trên hoa lau. Cái thú quê hiu hắt, tấm lòng sảng khoái, so với các mùa khác dường như càng nhàn nhã hơn.

 Mùa đông thì chống gậy lê (gậy làm bằng thân cây rau lê) phơi lưng ngoài nắng, xem gặt lúa ở ruộng phía đông; cưỡi lừa què xông lạnh, đi tìm mai nở trên đường phía nam. Có tuyết thì mắt kinh ngạc vì ngọc bay, uống rượu làng cho say; tạnh thì chân đạp lên lớp băng dày, lên gác chùa mà ngâm thơ. Thả thuyền chở trăng, hứng đến tận khe Diệm (điển Vương Tử Du đêm tuyết hứng chí đi thuyền sang khe Diệm thăm bạn, đến cửa thì hết hứng mà quay về); say nằm trên sập ngủ giữa mây, mộng lạnh nơi Huyền Phố (vườn tiên trên núi Côn Lôn trong truyền thuyết). Sao bằng một chiếc áo tơi trên hồ, có thể dứt hết muôn việc ở đời.

 Bốn mùa dạo chơi, cảnh sắc tươi đẹp một năm, chớ để qua mắt rồi thành không, nên tự mình trộm lấy lúc nhàn mà tìm niềm vui. Thôi vậy! Đời ta được bao lâu? Cớ sao cứ mãi ôm lòng không đủ? Người thông suốt hiểu ra lời này, ắt có điều cảm xúc. Đồ dùng dạo chơi của người ở núi, tạm sắp sẵn như dưới đây.
 Đồ dùng khi đi chơi xa

 Mũ tre

 Về kiểu dáng, chỉ có hai kiểu "Yển nguyệt" (hình trăng khuyết nằm ngửa) và "Cao sĩ" là đẹp, ngoài ra không lấy kiểu nào khác. Thỉnh thoảng làm bằng gỗ tử đàn hay gỗ hoàng dương cũng được. Gần đây có người lấy gỗ bướu (gỗ ở chỗ u lồi trên thân cây, vân xoắn đẹp) làm mũ, vì hình dáng hơi giống; nhưng dùng nó để búi tóc thì rốt cuộc vẫn thiếu phong thái. Nếu đội Đường cân hay Hán cân (khăn đội đầu kiểu đời Đường, kiểu đời Hán) thì có thể cài hoa. Kiểu Hán cân không khác kiểu Đường cân là mấy: phần gấp phía trước hẹp hơn hai bên phía sau chừng ba bốn phân (phân: đơn vị đo xưa, bằng một phần mười tấc, khoảng 3 mm), góc đỉnh hơi vuông. Ngoài hai kiểu ấy, đều không phải thứ nhà ẩn sĩ (người ở ẩn nơi núi rừng) dùng.

 Riêng "Ngũ nhạc chân hình đồ" (bức vẽ hình thật của năm ngọn núi thiêng: Thái Sơn, Hành Sơn, Tung Sơn, Hoa Sơn, Hằng Sơn, người tu đạo tin là có phép trừ tà) thì người ta nên đeo. Vào núi, nó chống được hổ sói; đi tìm khe suối, nó giữ được ma quỷ núi rừng ở xa. Nay lấy vòng ngọc trên Đường cân, khắc hình đồ ấy bằng lối chữ triện (lối chữ Hán cổ, nét cong đều, thường dùng khắc ấn) theo khuôn vuông. Đeo vào trông rất nhã, mà cái vòng cũng không phải đặt ra vô ích. Ngũ nhạc đồ có hai ba lối viết triện khác nhau, chỉ bản chép trong "Đạo tạng kinh" (bộ sách tổng tập kinh điển của Đạo giáo) có vẻ là thật. Hình vẽ có ở các trang sau.

 Khăn Phi vân (khăn trùm đầu có tấm choàng như khoác mây)

 Đi trong tuyết nên làm khăn mây theo kiểu của Cù Tiên (hiệu của Chu Quyền, tức Ninh vương thời Minh), bằng vải đoạn (lụa dày) hoặc bằng dạ. Khăn dẹt, đỉnh vuông, phía sau có nửa tấm choàng vai, bên trong lót bông hoặc lót dạ, tránh được gió rét. Không cần đến cổ áo lông hay mũ ấm để làm dáng giàu sang.

 Áo đạo sĩ

 Không cần lập dị, may bằng vải là tốt, màu trắng là hơn cả. Nếu may như áo lót mặc trong rồi viền bốn mép bằng vải đen cũng được. Kế đến dùng vải màu nâu trà may áo dài, viền vải đen, hoặc may bằng lụa cũng được. Áo ngồi thiền nếu không may được bằng "đâu la miên" (một loại vải bông rất mịn, quý, gốc từ Ấn Độ) thì may bằng vải lông thô màu nâu đỏ. Kiểu "nguyệt y" (áo trăng): trải xuống đất thì tròn như mặt trăng, mặc vào thì như áo choàng đạo sĩ. Hai thứ áo này dùng để ngồi thiền, hay cưỡi con lừa chậm đi trong tuyết tránh rét, đều không thể thiếu.

 Giày văn (giày trang trí theo kiểu cổ)

 Dùng vải trắng làm giày, giống giày thường ngày. Lấy một sợi dây tơ đen dài chừng một thước ba bốn tấc (thước: đơn vị đo xưa, khoảng 32 cm; tấc: một phần mười thước), gập đôi ở giữa. Đem chỗ gập khâu vào mũi giày, sát đế ở mặt ngoài rồi dựng lên, nhô khỏi mũi giày một hai phân, rồi tách làm hai. Phần dây còn lại thì khâu bắt chéo hai lần trên mặt giày, như trong tranh vẽ xưa, rồi chia hai đầu dây khâu vào hai mép miệng giày; thứ này gọi là "cù" (dây trang trí mũi giày). Ở chỗ đế giày nối với thân giày, lấy một sợi dây tơ nhỏ khâu vòng quanh vào đường may; thứ này gọi là "ức" (dây viền đường nối đế). Lại lấy lụa đen viền quanh miệng giày, chỗ xỏ chân vào, rộng một tấc; thứ này gọi là "thuần" (viền miệng giày). Phía sau giày khâu hai dải dây đen để buộc, như dây giày thường; thứ này gọi là "kỳ" (dây buộc giày). Nếu là giày đen thì làm bằng vải đen, còn cù, ức, thuần, kỳ thì dùng màu trắng hoặc xanh lam.

 Quạt đạo sĩ

 Quạt có hai loại: loại dán giấy và loại đan tre. Gần đây quạt làm ở Tân An (vùng Huy Châu, nay thuộc An Huy) có nan tre mỏng như giấy, đan dày và mịn, kiểu dáng tinh xảo. Có điều không nên sơn. Nó nhẹ, mang theo tiện, còn quạt nào hơn được? Quạt dán giấy cùng kiểu dáng ấy cũng đẹp, nhưng phải có cán đẹp bằng gốc tre hoặc gỗ tử đàn mới hay. Xưa có quạt lông ngỗng, tức là quạt lông chim. Nhưng nay không có thợ khéo làm cho tinh xảo, quạt làm bây giờ dường như không đáng cầm.

 Phất trần (cây phẩy bụi: cán cầm tay gắn chùm lông hay sợi, đạo sĩ và nhà sư hay cầm)

 Xưa có phất trần đỏ và "chủ vĩ" (cây phẩy làm bằng đuôi con chủ, một loài hươu lớn; người xưa hay cầm khi đàm luận). Phất trần đỏ là đồ dùng của nhà giàu sang; chưa nói đến chủ vĩ, có vẻ khó kiếm được. Gần đây có người lấy đoạn tre mọc tự nhiên có hình như nấm linh chi hay như cái như ý (vật cầm tay, cán cong, đầu hình nấm linh chi hoặc hình mây), đẽo làm cán phất trần, rất nhã. Chùm phất chỉ cần làm bằng sợi cọ dài, không cần tìm thứ lạ; dùng lông đuôi màu trắng là đẹp. Tôi có một cành nhỏ dây "vạn tuế đằng" (một loại dây leo già, thân xoắn vặn), lung linh đầy lỗ thủng, giống hệt hình rồng; đem làm cán phất trần, có thể thỏa thích phẩy phất.

 Giày mây (giày có mũi hình đám mây)

 Làm bằng cỏ đan áo tơi và sợi cọ, mũi hình mây giống giày cỏ. Hoặc dùng vải trắng làm giày, vải xanh làm mũi hình mây vểnh cao, mặt giày lấy vải xanh làm thành dải, chia đặt hai bên, mỗi bên sáu dải nằm ngang, tượng trưng cho mười hai tháng. Phía sau gắn hình mây xanh, miệng giày viền xanh. Thứ này dường như không phải để đi lại giữa bụi đất, mà là đồ để ẩn sĩ đi tới những nơi cảnh đẹp.

 Gậy tre

 Chỉ có loại tre ghép là tốt. Có người làm gậy bằng tre chữ "chi" (thân cong gãy khúc), tre vuông, hay rễ tre già, cũng nhã. Gần đây có người lấy cây gỗ kinh có sẵn dáng như cây gậy; ở phía trên, chỗ có hai nhánh mọc ra và gốc dày, chạm thành đôi nấm linh chi, mài bóng như ngọc, cũng vừa ý. Nếu có được đầu gậy hình chim cưu (gậy đầu chim cưu: xưa vua ban cho người già) bằng đồng cổ đời Thương thuộc thời Tam đại (ba triều cổ Hạ, Thương, Chu), khảm vàng bạc và ngọc biếc, thì phải dùng tre cọ làm thân gậy. Tôi từng thấy loại toàn thân mạ vàng bạc, dáng cũng rất cổ, dưới có ống đồng bịt chân, cũng là đồ thời Tam đại, kiểu làm rất đáng yêu. Có được trọn bộ ấy thì người già được hưởng dùng không hết. Ngoài ra, gậy làm bằng dây vạn tuế đằng hay thân cây lê hoắc (một loại rau dại, thân già cứng dùng làm gậy), hình thù tuy kỳ quái, nhưng đó là đồ đi đường của các sư già, e không phải gậy chống của nhà ẩn sĩ, tạm gác lại không lấy.

 Chén gỗ bướu

 Lấy bướu cây có hình giống cái chén, mài giũa thành kiểu chén. Chỉ có ba loại là hơn cả: chén hình quả đào, chén hình hoa sen, chén hình nấm linh chi. Ba chiếc chén tôi cất giữ giống hệt hình thật. Ngoài ra còn rất nhiều loại, lại lạ nữa, nhưng nói chung, tiện dùng thì không gì bằng ba loại ấy.

 Gáo gỗ bướu

 Có cái hình như nấm linh chi, có cái hình như quả bầu; nhà ẩn sĩ mang theo để múc nước suối uống. Cái lớn không quá năm sáu tấc, cái nhỏ thì bằng nửa. Chỉ dùng nước mài bên trong, dùng vải lau bên ngoài, sẽ bóng như sơn, sáng soi được bóng người. Dù dính nước cũng không biến đổi, bụi bẩn không bám, thế mới gần đạt tới hạng tinh xảo đáng thưởng ngoạn.

 Nón

 Có hai kiểu. Một gọi là "vân lạp" (nón mây), đan bằng sợi song mây nhỏ, vuông, mỗi bề hai thước bốn tấc, bọc lụa đen, khâu thêm vành để che gió nắng. Một gọi là "diệp lạp" (nón lá), làm bằng sợi tre, bên trên lợp lá cây hộc dày khít, trông rất có vẻ đạo sĩ. Hai thứ này quý ở chỗ nhẹ và tiện.

 Hồ lô (quả bầu nậm)

 Có loại hồ lô nhỏ tự nhiên chỉ dài một tấc, đáng yêu nhất, dùng đính làm khuy áo, lại có thể treo vào tràng hạt. Giá cao, không mấy khi thấy, chỉ ở kinh đô mới có. Nếu treo ở đầu gậy để đựng thuốc thì hồ lô hai ba tấc cũng hay. Loại hồ lô eo dài như cổ cò có thể treo bên trái giỏ thuốc, có vẻ không thể thiếu.

 Giỏ thuốc

 Tức là "giỏ thủy hỏa". Kiểu làm có cái đẹp, chỉ có loại sơn đỏ ở xa đưa tới (?) là tốt. Bên trong đựng các bài thuốc và cao dán đã dùng thấy hiệu nghiệm, để đi đến đâu tiện cứu giúp người đến đó. Để tiểu đồng xách theo, cũng có nhiều phong vị của người ngoài vòng trần tục. Gần đây có loại đan bằng sợi song mây, không đẹp; loại tiện từ ống tre mao trúc lớn thì quá nặng.

 Giỏ cờ

 Hũ đựng quân cờ vây: gần đây ở Vĩnh Gia (nay thuộc Ôn Châu, Chiết Giang) người ta đan bằng song mây thành hũ, kiểu khéo, dùng bền, dù rơi xuống đất chạm đá cũng không sứt nứt. Bên ngoài lại đan mây làm giỏ, mang theo một hũ như thế, nhẹ nhàng đáng yêu, thật là một món tuyệt trong đồ đi chơi. Nhưng trong thư phòng thì không nên có thứ này.

 Ống đựng thơ và giấy lá quỳ

 Bạch Lạc Thiên (tức nhà thơ Bạch Cư Dị đời Đường) và Vi Chi (tức Nguyên Chẩn, bạn thơ của ông) thường đựng thơ trong ống tre, gửi qua gửi lại để xướng họa với nhau. Vì thế thơ của Hòa Tĩnh (tức Lâm Bô, ẩn sĩ đời Tống) có câu: "Còn vằn vỏ e còn tục, giữ nguyên đốt chẳng ngại vẻ núi rừng". Đã có thơ, sao lại không có giấy để ngâm vịnh? Ông phán ty (chức quan coi giấy tờ, án từ ở châu phủ) họ Hứa từ xa (?) gửi tặng tôi giấy lá quỳ, màu xanh lục mà bóng, mực viết lên thấy rất có thần. Hỏi cách làm, thì ra là hái lá cây thục quỳ (một loài hoa, lá to) còn đẫm sương, nghiền lấy nước, dùng vải xoa lên giấy tre, đợi hơi khô thì lấy đá đè phẳng. Ông Hứa từng có thơ: "Chẳng hái sắc lá hướng mặt trời, sao biết lòng mến vua?" Thứ giấy này chẳng những tiện cho nhà ở núi, mà còn gợi ý nghĩa "quỳ hoắc hướng dương" (hoa quỳ, rau hoắc luôn ngả theo mặt trời, ví lòng trung thành với vua).

 Thẻ vần

 Tôi khắc các vần thanh bằng ở hai quyển thượng và hạ trong sách vần thơ thành kiểu thẻ giấy, gọi là thẻ vần. Mỗi vần một tờ, tất cả ba mươi tờ. Khi đi chơi núi mà "chia vần" (mỗi người bốc một vần để làm thơ theo vần ấy), mỗi người lấy một tờ, ngâm thơ theo vần đó, xem rất tiện. Gần đây có thẻ đủ bốn thanh, đã khắc đầy đủ rồi. Tôi e rằng khi dạo núi chơi sông, không rảnh làm thơ dài theo vần trắc (vần mang các thanh không bằng phẳng), nên mới có ý làm thẻ này lúc đầu.

 Giấy hình lá

 Tôi làm ba thứ giấy hình lá: dùng tấm ván sáp ép bóng cho nổi vân như gân lá, rồi lấy kéo cắt thành hình. Màu đỏ giống lá phong đỏ, màu xanh giống lá chuối, màu vàng giống lá bối (lá cây bối-đa-la, xưa dùng để chép kinh Phật). Đều dùng giấy "la văn" khổ dài của đất Mân (nay là Phúc Kiến) mà làm. Đây cũng là việc ẩn sĩ làm để gửi hứng lúc quạnh quẽ. Nếu đang chơi núi mà chợt được một bài tuyệt cú (thơ bốn câu), viết lên lá rồi tung lên không, để nó bay theo gió; hay đi thuyền thì thả giữa dòng, để nó nổi chìm theo nước, tự có biết bao thú vị thanh u.

 Tấm dạ để ngồi

 Mùa hoa ngồi trên đất, người ta thường dùng da hươu, mỗi người một tấm, ngặt nỗi lông rụng, không bền. Ngồi trên bồ đoàn (đệm tròn tết bằng cỏ bồ) hay đệm cọ thì rất tốt. Ý tôi là cắp theo một tấm dạ xanh, đến chỗ gần nước bên hoa thì trải xuống đất ngồi chung, lại càng tiện cuộn mở, mang theo.

 Hòm đựng áo

 Làm bằng gỗ sam bọc da, cao năm sáu tấc. Nắp và đáy không dùng ván, chỉ lót vải bên trong, bọc da bên ngoài, nên mềm mà nhấc lên được. Dài rộng như kiểu bọc dạ, dài hơn chừng một hai tấc. Mùa xuân mang theo thì trong đựng áo bông, áo kép mặc thường, để phòng gió rét đổi bất chợt. Mùa hè đựng áo kép. Mùa thu giống mùa xuân. Mùa đông thì đựng áo bông, mũ ấm, khăn quàng cổ và các thứ tương tự. Trong hòm còn mang theo cái gãi lưng, cái cào tre và cây như ý bằng sắt, để tiện lấy dùng.

 Kiệu tiện

 Dùng khi vào núi, giống kiểu mà ngoài chợ thường gọi là "đâu kiệu" (kiệu võng, chỗ ngồi treo lơ lửng giữa hai đòn khiêng). Có điều, ở hai bên tấm chiếu mát làm chỗ ngồi, dùng đồng hoặc sắt rèn thành thanh xà như nhịp cầu, có hai móc buông xuống móc vào hai đầu chiếu, phía trên móc khoét lỗ để chờ cắm chốt. Trên đòn khiêng dùng đồng làm hai cái khoen (?) rủ xuống, khoét lỗ để nhận móc đồng, đặt cho lỗ đối nhau rồi cắm chốt giữ chặt, như kiểu treo lên vậy. Người ngồi trên đó, lưng tựa vào vòng quây trên đòn, chẳng những yên ổn dễ chịu, mà lên núi xuống núi cũng như đi trên đất bằng, vì cơ cấu ấy luôn giữ thăng bằng. Còn lo gì chúi về trước, ngã ra sau? Đòn khiêng nếu làm bằng gỗ tử kinh của đất Mân thì nhẹ, thon mà chắc, càng chở nặng càng khỏe, các loại gỗ khác đều không bằng.

 Thuyền nhẹ

 Dùng để dạo hồ, chèo trên suối. Hình giống chiếc xuồng nhỏ đáy bằng, dài hơn hai trượng (trượng: mười thước, khoảng 3,2 m), đầu thuyền rộng bốn thước, bên trong chứa được sáu người cả chủ lẫn khách và bốn người hầu. Khoang giữa dựng bốn cột kết mái, lợp mui chiếu, lại dùng màn vải có diềm chạy quanh trùm lên. Hai bên có lan can sơn đỏ, phía trong lan can dùng vải lụa làm màn để che nắng phía đông và phía tây, không nắng thì móc cuộn lên cao. Giữa khoang đặt bàn ghế. Khoang sau dùng vải lam làm một tấm màn dài, hai bên có diềm, đằng trước buộc vào đầu cột khoang giữa, đằng sau buộc vào chỗ đóng hai cái vòng ở đuôi thuyền, để che gió nắng cho người hầu. Lại đặt lò đun trà, khói bốc lên, phảng phất như một chiếc thuyền lẻ loi trong tranh. Thuyền chỉ cần đáy bằng, dùng hai mái chèo có vẽ hoa văn thì càng đẹp.

 Bàn gấp

 Gồm hai chiếc. Một chiếc cao một thước sáu tấc, dài ba thước hai tấc, rộng hai thước bốn tấc, làm chân gấp được ở hai mặt, mở ra thành bàn, gấp lại thành hòm, để tiện mang theo. Khi ngồi trên đất thì khiêng ra ghép lại, để mời rượu qua lại. Còn một chiếc kỷ nhỏ, cũng gấp được như trên, cao một thước bốn tấc, dài một thước hai tấc, rộng tám tấc, làm bằng gỗ nam mài nước bóng, đặt ở bên ngoài chỗ ngồi, bày lò đốt hương, đặt bình cắm hoa, để thưởng ngoạn thanh nhã.

 Hộp xách

 Do tôi chế ra. Tổng cao một thước tám tấc, dài một thước hai tấc, sâu một thước, kiểu như cái tủ bếp nhỏ; đó là phần thân ngoài. Phía dưới chừa một khoảng trống vuông, mỗi bề bốn tấc hai phân, dùng ván ngăn lại thành một khoang nhỏ, trong đựng sáu chén rượu, một bầu rượu, sáu đôi đũa, hai chén mời rượu. Khoảng trống phía trên chia làm sáu ngăn, như đáy hộp vuông, mỗi ngăn cao một tấc chín phân. Bốn ngăn, mỗi ngăn đựng sáu chiếc đĩa, bày hoa quả và món nhắm để uống rượu. Hai ngăn kia, mỗi ngăn đựng bốn đĩa lớn, bày cá thịt và rau để ăn cơm. Bên ngoài chung một cửa, cất lấy đồ xong là khóa lại được. Đi xa xách theo rất tiện, rất nhẹ, đủ dùng cho sáu người khách.

 Lò xách

 Kiểu giống hộp xách, cũng do tôi chế. Cao một thước tám tấc, rộng một thước, dài một thước hai tấc, làm ba tầng. Tầng dưới một ngăn như cái hòm vuông, bên trong đặt một lò "thủy hỏa" (lò vừa đốt lửa vừa giữ nước nóng) làm bằng đồng, thân vuông như cái hòm, đặt khít vào trong hòm. Mặt lò chia hai lỗ: lỗ bên trái đốt lửa, đặt ấm để pha trà; lỗ bên phải rót nước nóng vào, đặt một cái nồi nhỏ hình thùng có nắp, ngâm trong nước nóng để hâm rượu. Ngày dài, quá trưa, nồi này có thể nấu cháo mời khách. Bên hông khoét một lỗ nhỏ để lấy tro ra và cho gió vào. Ấm và nồi nhô hẳn lên khỏi ngăn lò, lộ ra quá thì không nhã, nên bên ngoài làm thêm một ngăn như cái hòm vuông của ngăn dưới, nhưng không có đáy, để chụp lên, khiến ấm và nồi không lộ ra ngoài. Một ngăn rỗng, một ngăn đặc, cộng là hai ngăn; bên trên thêm một ngăn nữa, có đáy có nắp để đựng than. Tổng cộng ba ngăn thành một giá, phía trên có thể cài chốt khóa, cùng với hộp xách làm thành một bộ.

 Hòm đồ dùng đủ thứ

 Tôi làm bằng gỗ nhẹ, ngoài bọc da, sơn dày, như cái hòm đựng thiếp khi đi thăm viếng; cao bảy tấc, rộng tám tấc, dài một thước bốn tấc. Bên trong làm một khay ngăn, phía trên nông, phía dưới sâu. Phía dưới đặt một hộp lược nhỏ, bốn chén trà, một bát gieo xúc xắc, một lò hương, một hộp hương, một hộp trà, một bình cắm thìa đũa. Trong khay trên đặt một nghiên nhỏ, một thỏi mực, hai cây bút, một bình nhỏ rót nước mài mực, một chậu rửa bút, một hộp nhỏ đựng con dấu, một hộp bài cốt (quân bài làm bằng xương), một hộp xúc xắc và quân cờ ngựa, một hộp bánh than đốt hương, một hộp đồ dùng đi đường (?) trong chứa dao rọc giấy, cái dùi, cái ngoáy tai, cái xỉa răng, cái xiên thịt (?), dao và giũa sửa móng tay, lược bí chải tóc và các thứ khác; một bộ thẻ rượu (thẻ dùng trong trò chơi phạt rượu), một bộ thẻ vần thơ, một ống thơ trong chứa các loại giấy hình lá đỏ để chép thơ. Phía dưới để hộp đồ chải đầu là để tiện khi ngủ lại trên núi. Bên ngoài có khóa để mở đóng. Mang theo đi chơi núi, có vẻ cũng rất đầy đủ.

 Bình rượu

 Đựng rượu đi xa, xưa có đồ gốm rất tốt, ấm đồng có quai xách kém hơn, gần đây có loại làm bằng thiếc thì rất tệ. Theo ý tôi, đồ sứ thì nặng, đồ đồng thì có mùi tanh, chẳng bằng dùng quả bầu khô làm bình, bên trong phủ một lớp sơn chắc, cắp theo đi xa, có vẻ rất nhẹ và tiện. Đi chơi núi thì nên cùng với ba thứ kể trên, buộc vào hai cái giá, gộp làm một gánh, để cùng giúp ta thêm hứng phóng khoáng.

 Kiểu hộp xách. Kiểu lò xách. Kiểu bình rượu bằng quả bầu.

 Ngũ nhạc đồ [bốn kiểu có ở phía sau]

 Ngũ nhạc đồ có hai kiểu: một lấy từ "Đạo tạng", một rập lại từ mặt gương đời Đường. Chẳng những làm thành vòng ngọc trên Đường cân để dùng, mà còn nên viết hình đồ này bằng mực son trên lụa vàng, bồi thành cuộn nhỏ dài chừng ba bốn tấc, trang trí trục và dây, treo ở đầu gậy, làm bạn với quả hồ lô. Ẩn sĩ cầm theo khi dạo chơi, ai bảo không phải là bậc "Phụ Đồ tiên sinh" (tiên sinh vác bức đồ, xem chuyện ở dưới)? Còn lý do vì sao nên đeo nó thì như trong "Đạo tạng kinh" đã nói.

 (Xem hình)

 "Đạo tạng kinh" nói: "Thần của năm núi thiêng chia nhau coi giữ người và vật trên đời, mỗi núi coi một phần riêng. Như Thái Sơn là cháu của Thiên đế, là phủ của các thần linh, đứng đầu năm núi, coi việc sống chết, sang hèn, thọ yểu của người đời. Hành Sơn coi việc tinh tượng phân dã (sự phân chia các vùng đất dưới mặt đất ứng với các chòm sao trên trời) và loài thủy tộc như cá, rồng. Tung Sơn coi việc đất đai, núi sông, và chuyện ăn uống của trâu dê. Hoa Sơn coi vàng, bạc, đồng, sắt, và các loài bay, chạy, bò, cựa. Hằng Sơn coi các sông Trường Giang, Hoàng Hà, Hoài, Tế, cùng việc loài bốn chân chở nặng."

 "Bão Phác Tử" (sách của Cát Hồng đời Tấn, bàn về tu tiên luyện đan) nói: "Người tu đạo ở ẩn trong hang núi phải có Ngũ nhạc chân hình đồ để đeo, thì yêu quái, hổ, sâu bọ trong núi cùng mọi thứ yêu độc đều không thể lại gần." Năm Nguyên Phong thứ ba đời Hán Vũ Đế, ngày bảy tháng bảy, vua nhận hình đồ này từ Tây Vương Mẫu (vị nữ thần đứng đầu các tiên nữ trong truyền thuyết), rồi lưu truyền ra nhân gian. Sau đó, trong niên hiệu Thái Sơ, có Lý Sung tự xưng người Phùng Dực, ba trăm tuổi, gánh đồ đựng đan bằng cỏ, vác hình đồ đi ngao du. Vũ Đế gặp, phong làm Phụ Đồ tiên sinh. Vì thế, người đời nếu đeo được hình đồ này thì vượt sông biển, vào hang núi, đi đêm ngoài đồng, hay tình cờ ngủ trong căn phòng dữ, mọi tà ma, yêu quái, quỷ mị, thủy quái, tinh núi đều trốn mất, không dám làm hại. Ở nhà thờ phụng thì điều ác ngang ngược không nổi lên, điềm lành mãi tụ về. Cho nên hình đồ này chẳng những dùng làm cuộn đeo, mà ở nhà bồi thành tranh thờ cũng được.

 Mục kiêng kỵ về Tam tài (ba yếu tố lớn: trời, đất, người)

 Các điều kiêng về trời và thời tiết

 Thánh nhân nói: "Chớ oán trời." Lại nói: "Người quân tử kính sợ uy trời thì xét lỗi lầm của mình mà sửa." Cho nên chúng ta sống hằng ngày mà không biết kiêng kỵ về trời, đất, người thì ắt phạm phải tai họa, sao yên vui được? Vì vậy, chớ chỉ trời ra làm chứng, chớ trừng mắt giận dữ nhìn mặt trời, mặt trăng, các vì sao. Khi đi, đứng, ngồi, nằm chớ để lõa thể, làm nhờn tam quang (ba nguồn sáng: mặt trời, mặt trăng, sao). Chớ hướng về tam quang mà tiểu tiện, chớ ân ái dưới trăng, chớ nhổ nước bọt theo sao băng, chớ nhìn sông Ngân lâu. Gió lớn, mưa lớn, sấm lớn, tuyết lớn, sương lớn thì không nên ra đi, nên ngồi yên kính sợ. Chớ giận oán gió mưa, chớ chỉ tay vào cầu vồng. Sương mù dày ba ngày ắt có mưa lớn; chưa mưa thì không nên ra đi. Khi sấm rền chớ nằm ngửa. Đi xa chịu lạnh trở về, chớ hơ mặt vào lửa, chớ ăn ngay đồ nóng. Áo ướt mồ hôi thì cởi ngay, chớ há miệng uống đồ lạnh. Lúc rét nhất, nóng nhất chớ ra vào. Người bị nóng nắng chớ vội uống nước lạnh, người xông rét về chớ vội uống nước nóng, chớ để mình nhiễm lạnh mà ngủ (?). Mặt trời mọc thì ra, mặt trời lặn thì vào; sáng ra đi chớ để đói, tối nghỉ chớ ăn no. Ngày sóc (mồng một âm lịch) không nên khóc, ngày hối (ngày cuối tháng âm lịch) không nên hát. Đó là đại lược những điều kiêng về trời và thời tiết.

 Các điều kiêng về đất

 Đất (Khôn, quẻ tượng trưng cho đất trong Kinh Dịch) có đức dày, chở muôn vật, muôn vật nhờ đó sinh thành, người nhờ đó mà sống, dám đâu không kính sợ mà làm nhờn thần đất? Chớ giận dữ ném dao gậy xuống đất, chớ đào đất bừa bãi, đào sâu ba thước là có khí đất, hại người. Chớ cởi trần nằm trên đất. Vào núi sâu nên cầm gương sáng mà đi, khiến yêu tinh không dám đến gần. Vào núi niệm hai chữ "Nghi Phương" để đuổi rắn, niệm hai chữ "Nghi Khang" để đuổi hổ, niệm hai chữ "Lâm Binh" để đuổi trăm thứ tà. Vào núi, đến chân núi thì trước hãy lùi lại vài chục bước rồi mới lên, tinh núi sẽ không phạm. Vào núi, gấp vạt áo sau ba ngón tay giắt vào thắt lưng, rắn rết sâu bọ không dám lại gần. Qua sông viết chữ "Vũ" (tên vua Vũ trị thủy thời cổ) bằng mực son thì tốt. Viết chữ "Thổ" (đất) vào lòng bàn tay thì xuống thuyền không sợ hãi. Nước lạnh chảy ra từ núi sâu không nên uống. Chỗ nước có sa trùng (loài sâu nhỏ ẩn trong cát nước, người xưa tin là gây bệnh) không nên tắm. Chỗ có thủy nỗ trùng (loài sâu nước tương truyền phun cát như bắn nỏ) thì không nên lội qua, vì sâu bắn trúng bóng người là người chết; trước hãy lấy vật đập xuống nước, sâu tản đi rồi mới qua được. Đi đường đang nóng chớ lấy nước sông rửa mặt. Nước ao hồ có bóng nhỏ li ti là cá con, chớ uống. Nước giếng sôi trào lên chớ uống; nước dột từ mái nhà chớ lỡ ăn uống phải; nước giếng ở khu mồ mả có độc, chớ dùng. Phàm nước đục mà cần uống gấp, cho bột hạnh nhân vào, khuấy chừng mười mấy lần là uống được. Mùa hè chớ ăn nhiều đá lạnh, chớ tham cái sướng nhất thời, lâu ngày thành bệnh. Đó là đại lược những điều kiêng về đất.

 Các điều kiêng về việc người

 Người là loài linh thiêng nhất trong muôn vật, là thứ có sự sống đáng quý trọng nhất. Há có thể không lấy điều nuôi sống mình làm việc gấp, mà lại chăm chăm vào điều làm hại mình? Người biết giữ gìn sự sống phải biết điều gì đáng trọng. Ngũ tạng (năm cơ quan chính theo Đông y: can – gan, tâm – tim, tỳ – lá lách và hệ tiêu hóa, phế – phổi, thận) ưa thơm sạch, ghét tanh hôi, nên ăn uống phải chọn thứ thích hợp. Chớ gãi đầu, xõa tóc che mặt. Can ghét gió, tâm ghét nóng, phế ghét lạnh, tỳ ghét ẩm, thận ghét thấm ướt (?). Chớ để tóc rơi vào món cá ướp. Ngày Giáp Dần cắt móng tay, ngày Giáp Ngọ cắt móng chân, vì đó là chỗ tam thi (ba con trùng trong người theo Đạo giáo, hay lên trời tâu tội lỗi khiến người chóng chết) đi lại, nên cắt đi để trừ chúng. Không được nhổ nước bọt về hướng bắc, phạm sao Khôi (ngôi sao đầu chòm Bắc Đẩu). Nhổ xa thì hao khí, nhổ nhiều thì hao thần.

 Khi mồ hôi đang ra ở lỗ chân lông, chớ quạt gió, e bị trúng gió. Phàm mồ hôi ra đều có gốc từ ngũ tạng. Ăn uống no và nóng thì mồ hôi ra từ vị (dạ dày): ăn quá no thì dạ dày đầy, nên mồ hôi ra từ dạ dày. Kinh sợ hồi hộp làm mất tinh thì mồ hôi ra từ tâm: kinh sợ đoạt mất tinh của tâm, thần khí bốc nổi, dương khí ép vào bên trong, nên mồ hôi ra từ tâm. Mang nặng đi xa thì mồ hôi ra từ thận: xương nhọc mệt, khí tán ra, thận lại mệt quá, nên mang nặng đi xa thì mồ hôi ra từ thận. Đi nhanh và sợ hãi thì mồ hôi ra từ can: gân bị sai khiến dữ dội, khí của can mệt đến cùng cực, nên đi nhanh và sợ hãi thì mồ hôi ra từ can. Cử động lao nhọc thì mồ hôi ra từ tỳ: cử động dùng sức, tinh chất của cơm gạo tỏa khắp bốn phía, mà tỳ là nơi chuyển hóa nước uống và thức ăn, nên mồ hôi ra từ tỳ. Vì thế, lao lực tổn thương mà ra mồ hôi thì thành bệnh. Chớ để mồ hôi rơi vào đồ ăn uống.

 Ăn xong, se giấy thành sợi đưa vào mũi, cho hắt hơi mấy lần, khiến khí thông suốt, sáng mắt, tan đờm. Chớ cố nín đại tiện, tiểu tiện; cũng chớ rặn sức khi đại tiện, tiểu tiện. Ban đêm đi tiểu nên mở mắt. Đang đi chớ nói chuyện. Đi xa cưỡi ngựa chớ ngoảnh lại, hại thần. Đi xa thường tưởng tượng sao Khôi ở trên đầu. Đi đêm nên gõ răng nhiều lần, vì quỷ thần sợ tiếng răng. Đi đêm hoặc nằm trong tối mà trong lòng sợ hãi, nên tưởng tượng ánh sáng mặt trời, mặt trăng đi vào minh đường của mình (theo Đạo giáo, là chỗ ở giữa hai lông mày lùi vào trong đầu), trăm thứ tà tự tan. Chớ đi lâu, hại can; chớ đứng lâu, hại xương; chớ ngồi lâu, hại thịt. Chớ ngồi ghé mép giường mà buông thõng chân, chớ ngồi quỳ trên đầu gối. Dưới gốc cây to không nên ngồi, đề phòng âm khí hại người. Ngồi hay nằm chớ hứng gió. Đá lạnh không nên ngồi, sinh bệnh sán khí (chứng đau ở bụng dưới, có khi sa ruột xuống bìu). Đá bị nắng phơi nóng không nên ngồi, sinh mụn nhọt.

 Lúc gà gáy, gõ răng ba mươi sáu lần, lấy lưỡi liếm vòm miệng trên, đợi "thần thủy" (nước bọt, theo phép dưỡng sinh Đạo giáo coi là quý) đầy miệng thì súc rồi nuốt, miệng đọc tên thần bốn biển ba lần, có thể ngăn quỷ trừ tà, khiến người không bệnh. Thần biển Đông là A Minh, thần biển Nam là Chúc Lương, thần biển Tây là Cự Thừa, thần biển Bắc là Ngu Cường. Sáng dậy ăn gừng sống để trừ khí uế. Xuống giường bước chân trái trước thì tốt. Đánh răng chớ dùng bàn chải sợi cọ, hư răng. Nửa đêm chớ khóc lóc, chớ quay về hướng bắc mà chửi mắng, chớ đột ngột kêu thét kinh hãi, chớ giận dữ, khiến thần hồn không yên. Chớ vui quá, khiến khí bay bốc; chớ cười nhiều, hại tạng phủ; mừng nhiều khiến người sai lầm, mê loạn. Khi ăn chớ nói, khi ngủ chớ nói. Chớ nghĩ ngợi nhiều, trong lòng sẽ hoảng hốt. Chớ suy nghĩ nhiều, thần sẽ mỏi mệt. Chớ lo nghĩ, hại tâm. Chớ nằm lâu, hại khí.

 Ngủ chớ quay đầu về hướng bắc: mùa xuân, mùa hè quay đầu về hướng đông, mùa thu, mùa đông quay về hướng tây. Đêm nằm phải đề phòng đầu giường có kẽ hở gió lọt vào. Đêm ngủ chớ gác chân lên chỗ cao. Nằm chớ há miệng, làm thoát chân khí (khí gốc nuôi sự sống của cơ thể). Chớ đặt tay đè lên ngực, khiến bị bóng đè. Chớ nằm ngửa thẳng đơ như xác chết. Chớ lấy bút vẽ lên mặt người đang ngủ để đùa, khiến hồn về không nhận ra thân xác, nhiều người vì thế mà chết. Chớ nằm ngủ ngoài trời. Ngủ dậy thấy nóng, chớ uống nước rồi lại ngủ tiếp. Phàm nằm mơ chớ kể với người khác. Chớ thắp nến soi khi ngủ, khiến thần hồn không yên. Người đang nằm bỗng ngất không tỉnh, chớ vội lấy đèn soi vào, làm chết người; hãy đến chỗ tối, lấy móng tay bấm vào huyệt nhân trung (chỗ lõm giữa mũi và môi trên), hoặc cắn vào chỗ móng ngón tay cái, rồi nhổ nước bọt vào mặt người ấy.

 Chớ tắm gội nơi có gió; gội đầu chưa khô chớ đi ngủ. Chớ tắm gội bằng nước lạnh. Đói chớ tắm, no kiêng gội đầu. Gội đầu không được dùng nước lạnh, sinh chứng đầu phong (đau đầu kinh niên). Chớ gội đầu và tắm cùng một ngày: "mộc" là gội đầu, "dục" là tắm rửa thân mình. Có bệnh mắt không nên tắm. Quá trưa chớ gội đầu; đầu đang ra mồ hôi chớ gội. Tắm gội không có giờ giấc thì không tốt; nên tra ngày tắm gội ghi trong "Nguyệt lệnh" (thiên sách xưa ghi việc nên làm theo từng tháng) thì tốt. Sáng dậy chớ mở mắt khi rửa mặt, chớ súc miệng bằng nước quá nóng. Phàm chân đang ra mồ hôi, chớ nhúng vào nước rửa.

 Phàm các ngày Bính, Đinh sau tiết Hạ chí và các ngày Canh, Tân sau tiết Đông chí, không nên giao hợp. Ngày mười bảy của tháng đủ (tháng âm lịch 30 ngày), ngày mười sáu của tháng thiếu (tháng âm lịch 29 ngày), gọi là ngày hủy bại, không nên giao hợp. Lúc quá mừng, quá giận, khi nam hay nữ bị bệnh sốt chưa khỏi, có bệnh ở đường sinh dục chưa lành, cùng với khi mới sinh con hay kinh nguyệt chưa sạch, đều không được giao hợp. Chớ vào phòng ân ái khi say hay no. Chớ giao hợp vào ngày hai mươi tám mỗi tháng, vì hôm ấy "nhân thần" (vị thần trong thân người, theo ngày đi tuần ở các bộ phận) ở bộ phận sinh dục. Trong màn kiêng thắp nến khi ân ái. Phàm ngày bản mệnh (ngày trùng can chi với năm sinh của mình), ngày Giáp Tý, ngày Canh Thân đều không được ân ái. Lúc sấm chớp, gió mưa không được giao hợp.

 Đó là đại lược những điều kiêng về việc người. Người biết cẩn thận răn giữ thì lòng được yên vui, không mắc các bệnh khổ; lại thêm điều hòa ăn uống, dùng thuốc bổ, thì ai cũng có thể sống thọ trăm tuổi. Mong chớ xem nhẹ.

 Mục giao tiếp với khách và bạn bè

 Thuật lại các lời bàn nổi tiếng xưa

 Sách "Bạch Hổ thông" (sách đời Hán, ghi lại các buổi bàn luận kinh điển ở điện Bạch Hổ) nói: "Đạo bạn bè có bốn điều: ở gần thì sửa lỗi cho nhau, ở xa thì khen ngợi nhau, lúc vui thì nhớ đến nhau, lúc hoạn nạn thì chết vì nhau."

 Sách "Dương Tử pháp ngôn" (sách của Dương Hùng đời Hán) nói: "Làm bạn mà không thật lòng là bạn ngoài mặt; kết giao mà không thật lòng là giao ngoài mặt."

 Sách "Gia ngữ" (Khổng Tử gia ngữ, ghi lời nói việc làm của Khổng Tử) nói: "Đức hạnh bên trong không tu sửa là lỗi của bản thân; đức hạnh đã tu sửa mà tiếng tăm không rõ là lỗi của bạn bè. Cho nên người quân tử ở nhà thì chăm làm điều tốt, ra ngoài thì kết bạn với người hiền."

 "Lễ ký" (một trong các kinh điển Nho gia, chép về lễ nghi) nói: "Giao tình của người quân tử nhạt như nước, giao tình của kẻ tiểu nhân ngọt như rượu ngọt. Quân tử nhạt mà nên việc, tiểu nhân ngọt mà hỏng việc."

 "Hán thư" nói: "Những người Lý Đức Công kết giao, ông đều bỏ chỗ dở, lấy chỗ hay, thích giúp người khác làm nên điều tốt. Bấy giờ Tuân Sảng và Giả Bưu tuy đều nổi tiếng nhưng không hợp nhau; Đức Công kết giao với cả hai, tình không thiên lệch về bên nào, đời khen ông là người ngay thẳng."

 Hồ Chất (người nước Ngụy thời Tam Quốc) nói: "Người xưa kết giao: bạn lấy phần nhiều mà vẫn biết là bạn không tham; bạn chạy thua trận mà vẫn biết là bạn không hèn; nghe lời đồn mà không tin; vì thế mới bền được đến cuối."

 Nễ Hành, tên chữ là Chính Bình, lúc trẻ cùng Khổng Văn Cử (tức Khổng Dung) làm bạn "mày tao" (xưng hô thân mật, không câu nệ tuổi tác). Bấy giờ Nễ Hành chưa đến hai mươi tuổi, còn Văn Cử đã ngoài năm mươi.

 Tuân Cự Bá đi xa thăm người bạn bị bệnh, gặp lúc giặc Hồ đánh vào quận. Người bạn bảo Cự Bá: "Tôi sắp chết rồi, anh hãy đi đi." Cự Bá nói: "Tôi từ xa đến thăm anh, nay gặp nạn lại bỏ anh mà đi, há là việc Cự Bá này làm sao?" Giặc kéo đến, bảo Cự Bá: "Đại quân đến đây, cả quận trốn sạch, ngươi là người thế nào mà một mình ở lại?" Cự Bá nói: "Bạn tôi có bệnh, tôi không nỡ bỏ, thà lấy thân mình thay mạng cho bạn." Giặc nghe lời ấy, lấy làm lạ, bảo nhau: "Bọn ta là kẻ vô nghĩa mà lại xâm vào đất có người nghĩa." Bèn rút quân về, cả quận được toàn vẹn.

 Sơn Đào gặp Kê Khang và Nguyễn Tịch chỉ một lần mà tình hợp như kim lan (như vàng bền chắc, như hoa lan thơm tho, ví tình bạn thân thiết). Vợ ông là Hàn thị thấy chồng giao du với hai người khác thường, bèn hỏi. Sơn Đào nói: "Đời này người có thể làm bạn với ta chỉ có hai người ấy." Vợ nói: "Xưa vợ ông Hy Phụ Ky cũng tự mình dòm xem các ông Triệu Thôi, Hồ Yển (những người theo Tấn Văn Công đi lưu vong); tôi cũng muốn dòm xem hai người ấy, có được không?" Sơn Đào nói: "Được." Hôm khác hai người đến, vợ khuyên Sơn Đào giữ họ ngủ lại, bày rượu cơm, rồi khoét vách nhìn sang, đến sáng quên cả về. Sơn Đào vào hỏi: "Hai người ấy thế nào?" Vợ đáp: "Tài năng của ông kém xa họ (?), chỉ nên lấy kiến thức và độ lượng mà làm bạn với họ thôi." Sơn Đào nói: "Họ cũng cho rằng kiến thức và độ lượng của ta hơn họ."

 Vương Việt đời Tấn trấn giữ Hải Xương (?), dùng Vương An Kỳ làm ký thất tham quân (chức quan coi việc văn thư trong phủ), rất quý trọng ông. Vương Việt răn con trưởng là Bì: "Học trong sách thì được ích lợi nông, tự thân thấm nhuần thì được sâu. Tập quen lễ nghi phép tắc không bằng chiêm ngưỡng dáng vẻ của người mẫu mực; đọc nghiền lời để lại không bằng được tự mình nghe lời dạy. Vương tham quân là tấm gương của đạo làm người, con hãy thờ ông ấy làm thầy!"

 Tôn Bá Ế người Thái Nguyên thời Nam Tề, nhà nghèo, từng đọc sách nhờ ánh sáng hắt lên từ tuyết. Ông thả lòng ngoài vòng danh lợi, gửi chí nơi gò đồi khe suối, cùng quan lệnh quân là Vương Lượng và tướng quân họ Phạm làm bạn chí thân (bạn không hề có điều gì trái lòng nhau). Vương và Phạm làm quan to qua hai triều, muốn cho ông một chức quan. Bá Ế nói: "Đời người trăm năm như ngọn đèn trước gió, nên vui thần dưỡng tính, gửi tình vào đàn và rượu, sao lại có thể tất tả, bị sai khiến kéo lê như thế? Điều mà Kê Khang không chịu nổi, tôi cũng không làm được."

 Tiêu Dịch, tước Tương Đông vương đời Lương (sau là Lương Nguyên Đế), đọc rộng các sách, tài biện luận bậc nhất đương thời, không ham đàn hát sắc đẹp, yêu trọng người hiền có danh, cùng Bùi Tử Dã và Tiêu Tử Vân làm bạn áo vải (kết bạn như người thường, không câu nệ địa vị). Bạch Cư Dị và tướng quốc Nguyên Chẩn thân thiết với nhau, nổi tiếng về thơ, người đời gọi là "Nguyên Bạch". Trong tập thơ của Bạch Cư Dị có bài khóc Nguyên tướng quốc: "Nhìn nhau gạt lệ, cùng không nói, riêng có nỗi đau lòng, ai nào biết? Nghĩ rằng cây trên đồng Hàm Dương (nơi chôn Nguyên Chẩn), đã mọc cành bạch dương cao ba trượng."

 Hứa Đường thi mãi không đỗ, khốn đốn lâu năm nơi trường thi. Cuối niên hiệu Hàm Thông (đời Đường Ý Tông), Mã Đái làm phụ tá trong mạc phủ (dinh của tướng soái) quân Đại Đồng, Hứa Đường đến yết kiến, vừa gặp đã như quen biết từ lâu. Ông lưu lại mấy tháng, chỉ làm thơ uống rượu, Mã Đái chưa từng hỏi ông muốn gì. Bỗng một sáng, Mã Đái mở tiệc lớn mời khách bạn, sai người đưa thư nhà cho Hứa Đường. Hứa Đường kinh ngạc, không biết thư từ đâu tới. Ông mở phong bì, lặng lẽ xem hồi lâu, thì ra thư báo rằng Mã Đái đã âm thầm sai một người đến giúp đỡ gia đình ông. Mã Đái dùng tình chu đáo, sâu dày như thế, người khác không bì kịp.

 Sách "Phong thổ ký" nói: "Tục người Việt (vùng Chiết Giang, Phúc Kiến thời xưa) chất phác. Lúc mới kết bạn có làm lễ: đắp đàn đất, cúng chó, gà, khấn rằng: 'Anh đi xe, tôi đội nón, ngày sau gặp nhau, anh xuống xe vái chào; tôi đi bộ, anh cưỡi ngựa, ngày sau gặp nhau, anh nên xuống ngựa.'"

 Từ xưa, kẻ sĩ sống nhàn nơi thôn dã ắt có những người cùng đạo, cùng chí qua lại với nhau, nên mới tự vui được. Thơ Uyên Minh (tức Đào Uyên Minh, nhà thơ ẩn dật đời Tấn) nói: "Xưa muốn ở xóm Nam, chẳng phải vì bói chọn nhà; nghe nói nhiều người lòng trong sạch, vui được cùng nhau sớm tối." Lại nói: "Láng giềng thường qua lại, cao giọng bàn chuyện xưa. Văn hay cùng thưởng thức, nghĩa ngờ cùng mổ xẻ." Vậy thì láng giềng xóm Nam há phải hạng tầm thường?

 Đỗ Thiếu Lăng (tức nhà thơ Đỗ Phủ đời Đường) có thơ tặng Chu sơn nhân: "Gần nhau tre mọc so le, qua lại người chẳng hay. Hoa khuất nghiêng đầy lối, nước đồng nhỏ chảy thông ao. Khách về, làng chẳng xa, chén thừa lại dời chiếu. Thấy anh nhiều đạo khí, từ nay thường theo nhau." Lý Thái Bạch (tức nhà thơ Lý Bạch đời Đường) có thơ tặng Phạm cư sĩ (người tu tại gia): "Chợt nhớ Phạm người quê, vườn nhàn nuôi dáng ẩn." Lại nói: "Lại nghiêng dăm ba chén, tự ngâm khúc Mãnh hổ. Gần thì vui mười ngày, xa thì hẹn nghìn năm. Phong lưu tự tung tẩy, đùa cợt lại hợp nhau." Xem thế thì Chu sơn nhân, Phạm cư sĩ đúng là hạng người khác thường vậy.

 Chu Ích Công (tức Chu Tất Đại, tể tướng đời Tống) từng đến thăm Dương Thành Trai (tức nhà thơ Dương Vạn Lý đời Tống) ở Nam Khê, để lại bài thơ: "Nhà Dương giám hơn hẳn nhà Hạ giám (Hạ Tri Chương đời Đường, về già được vua ban hồ Kính), được ban hồ sao bằng được ban sách vẻ vang? Vòng quanh tự mở ba ba lối (chín lối đi trong vườn), chốc lát làm nở được hoa bảy bảy (tương truyền đạo sĩ Ân Thất Thất làm hoa nở trái mùa). Ngoài cửa có ruộng đủ lo lễ Phục lễ Lạp (các lễ tế giữa hè và cuối năm), trong tầm mắt đâu chẳng khói mây. Lại thẹn khách hèn chẳng phải Ma Cật (tức Vương Duy, giỏi cả thơ lẫn họa), không tranh không thơ, chỉ than suông."

 Thành Trai tiếp đãi, mừng vui cùng nhau, người hiếu sự vẽ cảnh ấy thành tranh. Thành Trai đề thơ: "Bình Thúc (?) từng ghé nhà Ngụy tú tài, sao bằng lão này mời được bậc tể tướng tới? Thông xanh, đá trắng, lối rêu xanh, cũng chẳng hô truyền tể tướng đến."

 Con trưởng của Thành Trai là Đông Sơn tiên sinh, từ chức Tập Anh điện tu soạn (chức quan văn trong cung) về hưu ở nhà, tuổi đã tám mươi. Tằng Vân Sào tuổi còn cao hơn, từng mang trà, giắt thơ trong tay áo đến thăm ông. Thơ rằng: "Vén áo về chẳng đợi đến lúc giẫm sương, được đến bây giờ cũng vui thay. Nghiên bút có lúc dùng làm trò chơi, xe mũ quan vô dụng mặc bụi phủ. Đầu mày vẫn còn ôm nghìn mối hận, hứng đến sao bằng một chén rượu? Biết rằng ông ở Hoa Sơn vừa ngủ dậy (ví người ẩn dật như Trần Đoàn ngủ trên núi Hoa Sơn), gõ cửa tạm theo đứa hầu trà mà đến." Bài thơ họa của ông con trưởng cũng hay, phong vị không kém hai cụ trước. Hai cụ thăm nhau, tình nghĩa cao đẹp như thế.

 Mời phương sĩ thời xưa (phương sĩ: người tu luyện có pháp thuật). Ông Thẩm Đông Lão ở Đông Lâm, Hồ Châu, biết cất rượu trắng "mười tám tiên". Một hôm có người khách tự xưng là Hồi đạo nhân, vái dài ở cửa, nói: "Biết ông rượu trắng mới cất xong, tôi từ xa đến thăm, mong được một bữa say." Ông thấy khách cốt cách tươi tắn, khôi ngô, mừng rỡ đứng dậy ra đón. Thong thả nhìn kỹ thì thấy mắt khách xanh biếc có ánh sáng; nói chuyện thì tiếng trong và tròn, về chuyện trị loạn xưa nay, về đạo lý Lão Trang và nhà Phật, không gì không thông suốt, biết đây không phải người trần tục. Ông bèn lấy ra hơn chục thứ đồ uống rượu bày trên chiếu, nói: "Nghe đạo nhân uống giỏi, tôi muốn mời chén lớn hình đỉnh trước để chúc thọ, thế nào?" Ông khách nói: "Trong các đồ uống rượu, chén chung, chén đỉnh là lớn nhất, chén có quai cong và chén vỏ ốc thứ nhì, chén hoa lê và chén lá chuối là nhỏ nhất. Xin dặn người hầu cứ theo thứ tự rót cho nhanh, tôi sẽ vì ông uống từ nhỏ đến lớn." Rồi cười nói: "Như Cố Khải Chi ăn mía, càng ăn càng vào chỗ ngọt (Cố Khải Chi đời Tấn ăn mía từ ngọn xuống gốc, bảo là càng lúc càng vào cảnh ngon)." Lại hẹn hết một vòng thì bắt đầu lại, thường đổi chén rót đầy để trước mặt, cười nói: "Đúng là trong chén rượu không bao giờ cạn."

 Hồi công hứng đến liền nâng chén, bảo Đông Lão gảy đàn, rồi cất tiếng hát vang họa theo. Lại muốn đánh cờ vây cho vui, nhưng mới đi vài quân đã gạt đi, nói: "Chỉ sợ ván cờ xong thì cán rìu đã mục (tích Vương Chất vào núi đốn củi, xem tiên đánh cờ, ván xong thì cán rìu đã mục, về nhà đã qua mấy trăm năm)." Hồi công từ giữa trưa đến tối đã uống mấy đấu (đấu: đơn vị đo dung tích xưa, khoảng mười lít) rượu mà mặt không hề có vẻ say. Đông Lão muốn hỏi điều gì đó, Hồi công nói: "Nghe nói ông vốn có thuật hoàng bạch (thuật luyện ra vàng bạc) mà chưa từng dùng bừa, lại hết lòng hiếu nghĩa, lại nhiều âm công (công đức làm thầm không ai biết), đó là lý do hôm nay ta tìm đến để khai mở cho ông." Đông Lão nhân đó hỏi thuật sống lâu và bay lên tiên. Hồi công nói: "Thân này do tứ đại (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió theo nhà Phật) tạm hợp lại, chưa thể lìa bỏ hình hài mà đi ngay được." Đông Lão sửa áo đứng dậy tạ ơn, như có điều tỏ ngộ. Hồi công nói: "Đó là chỗ xưa nay gọi là bậc nhất, tối thượng, tột cùng vậy."

 Uống đến gần sáng, rượu cất trong vò chỉ còn bã, không còn lấy một giọt. Hồi công nói: "Lâu rồi ta không đến chơi đất Chiết, hôm nay vì ông mà đến, nên để lại bài thơ tặng. Nhưng ta không học người đời dùng bút." Bèn bổ quả lựu trên chiếu, lấy viết chữ đề lên vách am. Chữ thoạt đầu màu hơi vàng, rồi dần dần đen lại. Thơ rằng: "Xóm Tây đã giàu còn lo chưa đủ, Đông Lão tuy nghèo mà vui có thừa. Rượu trắng cất ra vì ưa khách, vàng ròng tiêu hết để mua sách." Rồi từ biệt. Đông Lão mở cổng tiễn khách đến phía tây nhà, trời dần sáng. Hai người nắm tay cùng đi, đến cây cầu đá phía tây nhà, Hồi công liền qua cầu trước, rồi cưỡi gió mà đi, không biết về đâu.

 Mời nhà sư nổi tiếng thời xưa. Có một nhà sư ở Thành Đô tụng kinh Pháp Hoa rất chuyên cần, dù trải qua binh loạn, rốt cuộc không bị hại. Bỗng có một người hầu nhà tiên đến, nói: "Tiên sinh mời thầy đến tụng kinh." Rồi dẫn đi qua mấy lớp khe đèo, đến một căn nhà trên núi giữa khói mây mù mịt. Người hầu nói: "Tiên sinh già yếu, bệnh tật, dậy muộn; xin thầy tụng đến phẩm Bảo Tháp thì báo, tiên sinh muốn nghe phẩm ấy." Tụng đến đó, quả nhiên tiên sinh bước ra, mặc áo quê, chống gậy cây lê, hai tai dài chấm vai. Ông đốt hương nghe kinh xong thì vào trong, không ra nữa. Người hầu dọn ra mâm đan bằng mây, đũa tre, một bát cơm nếp, vài bát câu kỷ và hoa cúc, không có muối, không có sữa, mà ngon như cam lộ (sương ngọt, thứ nước uống của trời), lại được một xâu tiền cúng dường. Người hầu tiễn sư ra đến đầu đường, sư hỏi: "Tiên sinh họ tên là gì?" Người hầu viết ba chữ "Tôn Tư Mạc" (danh y đời Đường, tương truyền đã thành tiên) vào lòng bàn tay sư. Sư cả kinh, người hầu bỗng biến mất. Ba ngày sau, sư vào núi tìm, rốt cuộc lạc mất đường cũ; về xem lại tiền cúng thì ra là một trăm đồng tiền vàng. Từ bữa cơm ấy, sư thấy thân nhẹ nhõm, không bệnh tật. Trong niên hiệu Thiên Hy (đời Tống Chân Tông), sư đã một trăm năm mươi tuổi, về sau ẩn đi không thấy nữa.

 Lý Đông Cốc nói: "Người quân tử lấy văn chương họp bạn, lấy bạn giúp mình làm điều nhân. Làm bạn với ai là làm bạn với đức của người ấy. Lúc thân mật, nắm tay bàn chuyện tâm can, ắt phải khiến luân thường vua tôi, cha con, anh em, vợ chồng hoàn toàn theo lẽ chính; đó là nghĩa thứ nhất của việc kết bạn. Sao đời đổi thay ngày càng bạc bẽo, đạo bạn bè mất sạch, chỉ theo nhau vì rượu thịt, giúp nhau chuyện có không, lấy lời tục tĩu trêu nhau, lấy mưu mẹo để hơn nhau. Khéo tròn trịa cầu lợi, nịnh hót để được lòng, đó là hạng thê thiếp, không phải bạn. Bị nhử bằng chút lợi nhỏ mà cam lòng chạy vạy sai bảo, đó là hạng nô lệ, không phải bạn. Sợ hơi trái ý một chút mà bị xa lánh, nên việc gì cũng chiều theo cho qua để mong được thân mật. Nhân lúc cha con người ta có chút hiềm khích, liền xui làm điều bất từ bất hiếu; nhân lúc anh em người ta xích mích trong nhà, liền xui làm điều không kính nhường; nhân lúc vợ chồng người ta trở mặt, liền xui làm cho không hòa thuận (như đàn cầm, đàn sắt không hòa tiếng). Dẫn bừa chuyện xưa nay, làm rối loạn phải trái, chỉ hươu bảo ngựa, coi chim thường là chim loan (loài chim thần), đều là bọn này cả. Chọn bạn nên lấy đó tự soi xét, chớ để người lừa; cũng chớ trách bọn ấy quá, hãy kính mà xa họ, lấy làm điều răn cho đạo bạn bè."

 Lại nói: "'Người trên không bỏ bạn cũ thì dân không bạc bẽo' (lời trong sách Luận ngữ). Thói đời bạc bẽo, nên tình xưa nghĩa cũ suy đi. Bạn bè ngày thường cùng chung bút nghiên, cùng ra vào, cùng nghèo hèn, cùng hoạn nạn, thương yêu nhau chẳng khác ruột thịt. Một mai đắc chí, lại coi nhau như người qua đường, vì thế nhiều người lấy việc bạn quên tình cũ làm điều oán hận. Đó chỉ vì không biết lấy lẽ phải mà gạt đi thôi. Vậy nên làm thế nào? Cứ coi như bạn cũ đã chết, suốt đời không còn gặp nhau, là đủ. Cho nên đạo bạn bè thật khó mà chấn hưng thay!"

 Lâm Khả Sơn (tức Lâm Hồng, người đời Tống) trong bài "Sơn lâm giao minh" (Giao ước kết bạn chốn núi rừng) nói: "Bạn bè chốn núi rừng khác với chốn chợ búa, triều đình: lễ quý ở giản dị, lời quý ở thẳng thắn, điều chuộng quý ở thanh cao. Có điều hay ắt tiến cử nhau, có lỗi ắt khuyên răn nhau, đau ốm ắt chạy chữa thuốc thang cho nhau, thư từ ắt nói thẳng sự việc. Lần đầu gặp dùng danh thiếp, không câu nệ màu áo phẩm phục. Chủ nhân mời vào, theo thứ tự xưng hô là 'anh' hoặc 'biểu' (?), không xưng theo chức quan. Nghe hỏi gì ắt nói thật điều mình biết, mình nghe. Nếu nhà có cha mẹ, ắt phải đủ danh thiếp vào lạy chào, khi đáp lễ cũng vậy; về sau thì báo vào, vái một vái rồi ngồi. Thơ văn thì tùy câu chuyện, chớ bàn chuyện bên ngoài, chuyện chính sự đương thời hay tà thuyết. Ăn uống thì tùy những gì sẵn có; chỗ ngồi xếp theo tuổi tác, không vì sang hèn, hay vì là sư, là đạo sĩ mà thay đổi. Uống tùy sức, làm thơ tùy ý, ngồi đứng tự nhiên, nhưng không được bỏ tiệc trốn về. Thiếu người sai bảo thì tự mình làm. Đã mời thì ắt đúng hẹn, không giục khách; nếu có việc bận thì nói thật. Lúc về không cần cảm tạ. Phàm những việc liên quan đến trung, hiếu, tình anh em bè bạn, phải hết lòng. Chớ khinh nhờn, ghen ghét bậc đi trước, phải dìu dắt lớp người sau, để theo phong cách người xưa. Con nhà quyền quý nếu có chí theo đạo xưa thì ắt không kiêu ngạo với người mà tự mãn. Nếu không phải người như thế thì không ở trong giao ước này. Phàm những ai cùng giao ước, mong bền chặt như vàng đá."

 Cao Tử bàn về kết bạn (Cao Tử: tác giả sách này, Cao Liêm, tự xưng)

 Cao Tử nói: Bài tựa "Mao thi" (bản Kinh Thi do họ Mao truyền) nói: "Từ thiên tử cho đến dân thường, chưa ai không cần đến đạo bạn bè mà nên được." Nhưng đời nay đạo bạn ngày càng bạc, tình giao ngày càng mỏng: gặp nhau thì nắm tay thân mật, quay lưng thì lật lưỡi nói xấu. Sao lòng người không như xưa đến thế? Bọn ấy tự làm bạc mình, chứ đâu làm bạc được ta. Họ không biết rằng nói xấu ta để lấy lòng người khác, thì người khác có tâm cũng sẽ đề phòng họ nói xấu mình. Tự mình quanh co ngờ vực, trăm mưu nghìn kế, coi đạo bạn như bụi đường, thảo nào những đôi bạn như Quản – Bão, Trần – Lôi (Quản Trọng và Bão Thúc Nha thời Xuân Thu, Trần Trọng và Lôi Nghĩa đời Hán, những đôi bạn nổi tiếng hết lòng vì nhau) tuyệt tích trên đời.

 Ý tôi là: lúc mới kết giao, người ta tình sâu kín, mặt dày dặn, không dễ thấu hiểu; lấy cách gì để biết lòng dạ họ thiện hay ác, tính tình chính hay tà? Chỉ cần đem lòng mình, biết phân tốt xấu chính tà, mà giao với họ. Họ dù gian hiểm muốn rình kẽ hở của ta, mà ta không có kẽ hở cho họ rình, thì họ làm gì được? Họ dù tham lam muốn dòm chỗ sơ hở của ta, mà ta không có chỗ sơ hở cho họ dòm, thì họ làm gì được? Nói chuyện với họ, ắt trước hết lấy nhân nghĩa; những lời họ nói để làm ta mê muội, làm ta sa vào đường tà thì chớ nghe. Uống rượu với họ, ắt kính trọng mời rượu mời cơm; những việc họ dụ dỗ ta, làm rối loạn ta thì chớ làm. Ta không có lòng riêng, họ lấy gì để thực hiện ý riêng? Ta không có thói ham thích, họ lấy gì để chiều sở thích của ta? Tự phòng giữ cẩn mật thì thành quách vững chắc, bên ngoài dù có cầm giáo cầm khiên, làm sao gây họa cho ta được?

 Nhưng người đời nay tự làm nghiệp ác, việc xấu, rồi mới muốn người khác hợp mưu với mình, đòi phải được cho bằng được, bèn hậu đãi người ta như ruột thịt, dù cha mẹ vợ con cũng không bằng. Nếu mưu ấy may mà thành, thì người kia ắt nắm thóp mình; đòi hỏi mà không được, liền đổi bạn tốt thành kẻ thù, không đem vàng lụa của cải ra thì không gỡ được. Thế là người ta gây họa cho mình, hay chính mình tự chuốc họa mà ra như vậy? Lòng người ai chẳng muốn làm điều thiện? Chỉ là lấy chính thì cảm được chính, lấy tà thì cảm được tà; tà hay chính phân ra ở chỗ mình đối đãi và người đáp lại. Há phải ai ai cũng là tiểu nhân, mà đời không có quân tử? Đạo nghĩa trong thiên hạ cũng chưa mất hẳn, chỉ là trong trăm nghìn người mới có một hai mà thôi. Thế mà sao đạo nghĩa của người quân tử lại như dời sang, gần như trọn vẹn ở kẻ chợ búa, chỗ nào cũng thấy? Điều này lại nói sao đây?

 Gần đây có kẻ nói chuyện với người hơn mình, không hỏi lời người ấy đúng hay sai, cứ ừ ừ (?) mà khen, nghe người ta nói khoác cũng không thấy thẹn. Nói chuyện với người kém mình thì không xét lời người ấy hay hay dở, cứ oang oang chê bai, khiến người ta thẹn mà ngậm miệng như kẻ ăn nói vụng về. Thế là lỗi lầm không có đường nào để biết, điều hay không có đường nào để tiến, đạo ngay thẳng thành thật và những người bạn "tam ích" (ba loại bạn có ích theo Luận ngữ: bạn ngay thẳng, bạn thành thật, bạn hiểu biết rộng) đều chìm mất, không ai nghe tới nữa. Người sang mà biết quý bạn thẳng thắn thì công việc ngày càng tiến, danh vọng ngày càng cao. Người giàu mà biết coi bạn thẳng thắn là của báu thì gia nghiệp ngày càng thịnh, tiếng tăm ngày càng rõ. Thế mà nói thẳng với người sang thì chẳng những tình giao thưa đi, lại còn bị coi là kẻ càn rỡ; nói thẳng với người giàu thì chẳng những tình bạn nhạt đi, lại còn bị gọi là khách xấu. Tìm được mấy người biết gần gũi bậc có đức có tài, biết thẹn với kẻ nịnh mà xa lánh? Không phải bậc phẩm cách cao trong hàng giàu sang thì không tự phân biệt được.

 Vậy người lấy sự ngay thẳng làm chỗ đứng, lấy đạo nghĩa để tự trọng, thật là kẻ càn rỡ ư? Lại thật là khách xấu ư? Hay là phải uốn lời khen ngợi để được thương, cầu làm bạn với kẻ giàu sang? Được người sang ngó tới một cái thì vinh được bao nhiêu? Được người giàu cho ăn no một bữa thì no được mấy ngày? Thế mà lả lướt bỏ rơi đạo thẳng, cam lòng bắt chước sự khúm núm của nô lệ, sự quyến rũ của thê thiếp để làm đẹp lòng người ư? Người xưa quý ở chỗ chọn bạn, và giao nhau bằng tấm lòng chứ không phải bằng bề mặt. Giao mà không biết chọn, làm bạn mà không bằng tấm lòng, thì thật là bạn ngoài mặt, sao lâu bền và kính trọng nhau được? Cho nên người quân tử thà ít giao du để giữ mình trọn vẹn, ôm giữ đức hạnh để tự trọng, mà khinh việc giao du tràn lan để cầu vinh, hay chạy theo bám víu để tự hạ mình.

 Lại có một bọn, giao với người giàu chỉ muốn được lợi của họ, giao với người sang chỉ muốn được thế lực của họ. Nếu người đời không để quyền thế và tiền tài vướng trong lòng, không lấy mưu khôn làm mối mở đường, thì ai cũng là thánh hiền cả rồi, còn hâm mộ gì cái "đức" của kẻ giàu, cái "hiền" của người sang, mà phơi thân giữa ban ngày (?), theo nhau vào cửa son nhà quyền quý? Dẫu một buổi có đủ miếng ăn, thì nhà lấy gì để có khói bếp ba bữa sau? Người ta nên lấy lòng mình mà xét lòng người, chớ đem đạo đời nay mà đòi đạo xưa, thì giao tình được trọn mà nghĩa được sâu.

 Còn như những người cùng thầy, cùng nghề, một người sang, một người nghèo: người sang nên nghĩ đến cái nghèo của bạn, chớ coi bạn cũ như người qua đường, chia phần mình có để giúp lúc ngặt nghèo, đó là đạo hậu. Người nghèo cũng nên yên phận nghèo, chớ ham của người rồi sinh oán người, mong ít những gì mình có mà tự cho là đủ, đó cũng là đạo hậu. Sao người sang không giữ đạo xưa, mà người nghèo lại không sáng suốt? Mờ tối cả hai điều ấy, thì được gì nơi bạn bè? Cả đời đều như thế, rốt cuộc ai mới là bậc trượng phu? Chính ở đó mà tình giao mới hiện ra.

 Những ẩn sĩ và văn nhân kia, đức vượt người, đạo rộng lớn, rạng rỡ nơi vườn đồi thôn dã, ôm khí thiêng của sông núi mà phiêu nhiên ngao du, muốn ra làm bạn với khắp thiên hạ, đó chính là những người ta muốn kết giao, cùng chơi, mong được nghe tài nghệ của họ mà cam lòng theo. Tiếc thay đời nay người cùng chí hướng hiếm có, mà cửa son nhà quyền quý cũng không đón vết xe của họ, khiến các vị lặng lòng ngoài vòng sự vật, cứng cỏi xa lánh thói tục, gối cao nằm nơi núi non, không còn để ý đến bốn biển, làm cho ý khí của chốn trung nguyên hóa thành mây thu, còn lòng muốn kết bạn với bậc hiền xưa của ta thì không được tròn như ý; đó là một điều hận.

 Các nhà kham dư (thầy địa lý, xem phong thủy đất đai, mồ mả) kia muốn báo trước cho ta biết cơ trời về giàu sang họa phúc, đều là bậc cao hiền cả. Ngặt nỗi lão già này không còn bận lòng gì chuyện vinh hay khô, sao có thể theo người ta dời xương mục, mở khí thiêng của núi, chuyển năm tai họa thành ngày phúc lành, mà tất tả chạy theo chân kiệu vó ngựa của các bậc cao hiền? Xin tạ ơn những điều được nghe, mà cứ theo cái tính khác người của mình. Tôi ít giao du, từ nhỏ đến già chẳng được mấy người, đều là bạn trong hội thơ của tôi. Huống chi tính tôi không thể bám víu người, chiều theo việc để hợp nhau cho qua; muốn khôi phục đạo xưa tuy tha thiết, nhưng biết làm sao khi thói bạc đức ở đời cứ thường như thế. Tôi đối với đạo bạn bè ngày nay rất mực cảm khái: làm sao có được vị đại chấp Kim Cương (vị thần hộ pháp cầm chày kim cương trong nhà Phật) như Đạt Ma (tổ sư Thiền tông, từ Ấn Độ sang Trung Hoa) từ phương tây đến, giáo hóa, cứu độ đạo bạn bè, khiến trở lại như xưa, chuộng sự chất phác, tức khắc thoát khỏi mọi tâm nghiệp và kiếp ác, cùng vui trong pháp giới (cõi chân lý theo nhà Phật) không ta không người, chứng được Bồ đề (giác ngộ) tối thượng? Đó là đại nguyện thứ nhất của tôi.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video